Линктер

дүйшөмбү, 22-июль, 2019 Бишкек убактысы 07:48

Кыргызстан

Камыт Савай: Тойлор боюнча министирлик ачалык!..

АКШда байырлап жаткан кыргызстандык Камыт Савай мырза. 2017.

Азил аңгемелерди Фейсбук аркылуу жарыялап жаткан блогчу замандашыбыз Камыт Савай бул жолу кыргыз тойлорун “жиликтейт”.

Кыргызда тойдун түрлөрү көп: үй той, үйлөнүү тою, бешик той, жентек той, тушоо той, сүннөт той, юбилейлер (18 жаштан башталып, 25, 30, 50, 60, 70, 80 ж.б.), кээ бирөөлөр балдары 18ге чыкса бойго жеткенин белгилешет, башка жакка көчүп келсе - той, башка жакка көчүп атса - узатуу тою, ажыга барып-келсе - той, куда тосмой.

Жогоруда айтылган тойлор жакын туугандардыкы, начальниктики, классташтардыкы, курсташтардыкы, достордуку, аял тараптык (төркүн-төш) туугандардыкы, кесиптештердики, жоролордуку, кошуналардыкы, аяштардыкы, кудалардыкы да болот, аларга да сөзсүз баруу керек.

Булардан башка достор менен шеринелер, “кара касса” ("черная касса") ойногондордун чай ичүүсү, мектептеги балдарынын классындагы ата-энелердин отуруштары, институтка өткөнү, диплом алганы, жумушка орношкону, ишинен кеткени ж.б. ушул жана башка дагы тойлорду өткөрүш керек, башкалардын ушундай эле тойлоруна да куру кол барбаш керек...

Кээ бирөөлөр тойлорго деп жайлоодон жакага түшкөндө эки-үч кой да алып калышат. Аялдар ар кайсы тойдон келген калпак, чепкен, көйнөк ж.б. кийим-кече, материалдарды сары майдай сактап турушат. Той болуп калса, издеп олтурбай, колдон-колго өтө турган ошол белектерди эле алып жөнөшөт; белек-бечкектин кээ бирөөлөрү ошентип, эскирип да калат; беш-он жыл тегеренип атып, кээ бирөөлөргө өздөрү бир убакта сатып алган буюмдары кайра кайтып келет…

Кыргыздар тойлорду көбүнчө мөмө-жемиш бышкан, мал семирген күз айларында өткөрүшчү, азыр тойлор жылы бою эле өтө берет. Тойго союлган малы арык экен дебесин деп, эң биринчи малдын семиздигине көңүл бурушат.

Мурда шаардыктар эле тойлорду ресторан, кафелерде өткөрүшчү, азыр болсо айылдыктар деле шаарлардагы ресторан, кафелерде той беришип, шапар тээп калышты. Райондордун борборлорунда да тойкана-ресторандар көбөйдү. Көлдүктөр эс алуу жайларынын, курорт, пансионаттардын ресторандарын тойлогонго колдонуп калышты.

Ооба, каалайбызбы-жокпу, той өткөрүп келгенбиз, өткөрө беребиз, бул биздин каныбызга сиңип калган. Эл айткандай, "Той эле болуп турсун", бирок акыркы убакта көп тойлордо ысырапкерчилик болуп, жөн эле куру намыс үчүн айлап-жылдап жыйган акчасын бир тойго чачышат. Кээ бирлери той өткөрөм деп олчойгон пайыз менен насыя (кредит) же карыз алышып, аны айлап-жылдап башка өлкөлөрдө мигрант болуп иштеп болсо да, эптеп төлөп, кыйналышат.

Тойлор көбөйүп, шаарларда жамгырдан кийинки козу карынга окшогон тойканалар көбөйдү. Спорт сарайы менен филармонияга концерт көргөнү канча эл батса, тойканаларга андан да көп киши батып калды. Жакында концерттер деле тойканаларда болуп калат окшойт...

Той индустриясы жылдан-жылга көбөйүп эле баратат, ошондуктан эч кимге кереги жок айыл-чарба министрлигинин ордуна, тойлор боюнча министирлик ачыш зарыл болуп атат.
Камыт Савай.

Ошончо чоң тойканаларды толтуруш үчүн, эл көзүнө деп, той кылгандар тааныйбы-тааныбайбы, ага карабай өзү иштеген коллективдин мүчөлөрүнүн бардыгын, жашаган кабат үйдүн жашоочуларын же бир көчөнү бүт чакырышат.

Жакында чет элдик делегацияларды деле заңгыраган, жалтыраган тойканалардын залдарында тосуп калат окшойбуз, Ак үй, Көк үй, резиденциялар биякта эле калат.

Айылдыктар айрыкча биринен-бири өтүп жарышып той берип калышты. Эми мындай конкурстарды кылса деле болуп калды: “Ким тоюнда канча жылкы сойду?”, “Эң көп киши кимдин тоюнда болду?”, “Ким көп лимузин заказ берди?” ж.б. Азыр айылдыктар ресторан тандаганды да билишет, айылдан тойлорго элди ташычу унаа да дайым даяр.

Буюрса, жакында чоңураак айылдарда да тойканалар курулуп, шаарга убара болуп барбай калышат. И-и, анан, мурда тойлор көбүнчө ишемби, жекшемби күндөрү болсо, азыр каалаган күнү той кылсаң болот.

Той индустриясы жылдан-жылга көбөйүп эле баратат, ошондуктан эч кимге кереги жок айыл чарба министирлигинин ордуна, тойлор боюнча министирлик ачыш зарыл болуп атат. Бул жаңы министирлик тойлордун статистикасын чогултуп, анализ кылсын, конкурстарды уюштурсун, тойлордон өкмөткө салык чогултсун, тойго керектүү нерселерди камсыздоону колго алсын (унаа, тамада, артисттер, тамак, союш мал ж.б.).

Бирок, аша чаап кеткен тойлорго чектөө киргизүүгө аракеттер жасалып жатат, Жогорку Кеңеш бул маселе боюнча мыйзам, токтомдорду кабыл алабыз деп дайыма аракет кылып келет.

Ошого карабай токтомдорду кабыл алган депутаттардын өздөрү биринчи кезекте аша чаап кетип атышат. Мисалы, былтыр бир депутат той кылып, байгеге беш машине, төөлөргө чейин коюп, ондогон жылкы союп, 50 миңдей киши конокко келип, өлкөдө рекорд койду. Эми рекордду жаңылаганы башка бир депутат андан да дүңгүрөтүп той берем деп камынып атканын угабыз.

Албетте, жашоого бир келебиз, күнүгө эле той кылып жатыптырбызбы, биз деле той кылабыз, андыктан "той эле болуп турсун", "тойдо эле жолугушуп туралы", "тойлоп эле туралы"....

Бизде эмнеге тойлор дээрлик бирдей эле сценарий менен өтөт. Муну ким ойлоп тапты экен? 90 пайызы - тост сүйлөө, беш пайызы - ыр-бий, беш пайызы - тамак-аш менен бата, дагы тамада коюп алабыз…

Менимче, эми биз жаңы технологияларды колдонбосок болбой калды. Мейли, бата айтуу анда сакталып калсын.

Бирок тостторду алдын ала жазып, экранга чыгарып койбойлубу. Анан белектердин сүрөттөрүн да койсок болот. Конверт болсо, анда сумманы жазсак же эквивалентин... Эстеликке устукандардын кичинекей макеттерин жасап берип коёлу, жазуусу менен. Кийин баланчанын тоюнда момундай устукан же баш алгам деп мактанганга да, эстегенге да жакшы, ошол тойдо кандай устукан алдым эле деп.

Ошентип көп нерсе азаят, оюн-зоокко көп убакыт калат. “Кара жорго” бийлеп, этнодискотека, ыр кесе ж.б. оюндарды ойнойлу, тойлойлу...

Эх-х, келгиле тойлойбуз!!!

Камыт Савай.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Зулпукаров: Атамбаев-Жээнбеков мамилесин кызматсыз калгандар бузууда

Көп балалуу эне көчөдө калды

Көп балалуу эне көчөдө калды
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:15 0:00

Мөңгүгө бай өлкө сууга зар

Баткен

БУУнун Башкы ассамблеясы 1993-жылы 22-мартты Суунун жана суу ресурстарынын дүйнөлүк күнү деп жарыялаган. Муну менен уюм адамды таза суу менен жабдуу жана суу ресурстарын үнөмдүү пайдалануу маселелерине ар бир мамлекеттин көңүлүн буруу максатын көздөгөн. Ал эми суу башындагы Кыргызстанда абал кандай? “Азаттык” апта түрмөгүн Кыргызстандын аймактарындагы ичүүчү жана сугат суунун азыркы абалына арнады.

Нарын районунун Жер-Көчкү айылы түптөлгөндөн бери эле таза суу көрө элек. Арыктан суу ичкен бул айылда боор, ичеги оорулары менен элүүдөн ашык киши жашайт. Илдети өтүшүп кетип көз жумгандары да бар.

Нарын: суудан жуккан мите
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:15 0:00
Түз линк

Курорттук аймак деп саналган Ысык-Көлдө да таза суу маселеси кабыргасынан коюлган. Маселен, Жети-Өгүз районундагы калк жыш отурукташкан Дархан айылынын тургундары таза сууну кошуна айылдан ташып ичишет.

Ысык-Көл: кашык сууга зар болдук
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:06 0:00
Түз линк

Баткен шаарынын 30 миңдей калкын таза суу менен камсыз кылыш үчүн акыркы 15 жылда эле 100 млн. сомдон ашык каражат сарпталды. Быйыл да жаңы долбоор башталып, 40 млн. сомго жакын каражат сарпталат. Учурда сааты менен суу берилип, кээ бир конуштарда такыр эле ичүүчү суусу жок.

Баткен: таза суунун кымбат куну
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:27 0:00
Түз линк

Ош шаар жетекчилигинин калааны үзгүлтүксүз таза суу менен камсыз кылуу планы арабөк калды. Оңунан чыкпай калган "Таза суу" долбоору учурда Каржы полициясы тарабынан текшерилип жатат. Расмий маалыматтарда "Ош шаарынын калкы таза суу менен толук камсыз" деп айтылганы менен, жаңы конуштун тургундары арыктагы суудан ичүүгө мажбур.

Ош: "Таза суунун" арабөк калган тагдыры
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:58 0:00
Түз линк

Кыргызстанда сугат суунун тартыштыгы жана аны сарамжалсыз колдонуу айыл чарба азыктарынын түшүмдүүлүгүн арттырууга жолтоо болуп жаткан кези. Бул багытта эл аралык уюмдар жана өкмөт фермерлер жана дыйкандар арасында сууну максаттуу пайдалануу технологияларын кеңири жайылта баштады. Жалал-Абадда акыркы жылдары тамчылатып сугаруу системасынын алкагында суу жетпеген аймактар өздөштүрүлүп жатат.

Тамчы суу какыр жерди гүлдөтөт
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:10 0:00
Түз линк

Кыргызстандагы сугат аянттары үчүн колдонулуучу ири суу сактагычтардын бири - Киров суу сактагычы. Адистердин маалыматына караганда, быйыл суу былтыркы жылдын ушул мезгилине салыштырмалуу 180 миллион метр кубга аз топтолду. Бул сугат суунун тартыштыгын жаратпайбы? Дегеле Киров суу сактагычындагы бүгүнкү абал кандай?

Талас: Кировдо быйыл суу аз
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:42 0:00
Түз линк

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

ЖЭБ чыры: таасирдүү аткаминерге доомат

Нурханбек Момуналиев (архивдик сүрөт).

УКМК Бишкек Жылуулук электр борборуна байланыштуу козголгон кылмыш ишинин негизинде өкмөттүн мурунку аппарат башчысы Нурханбек Момуналиевди суракка алды.

Анын жакын тууганы түзгөн деген компания жылуулук электр борборунун от казандарын оңдош үчүн өткөрүлгөн жасалма тендер, ири өлчөмдө акча кымырып алуу фактысы боюнча айыпталып жатат.

Бир канча жылдан бери өкмөттө иштеген, аппаратты башкарган Момуналиев кызматтан 12-мартта күтүүсүз кеткен жана өзү арыз жазганы кабарланган. Момуналиев суракка байланыштуу азырынча комментарий бере элек. Анын бир тууган агасы Уланбек Момуналиев дооматтар негизсиз экенин билдирди.

УКМК Нурханбек Момуналиев тууралуу азырынча учкай гана маалымат берип жатат. Атайын кызматтын басмы сөз өкүлү Рахат Сулаймановдун "Азаттыкка" айтканы боюнча, ал 22-мартта сурак берип чыкты:

- Бишкек шаарынын Жылуулук электр борборунун от казандарын оңдош үчүн өткөрүлгөн тендер боюнча суракка чакырылды. 2017-2018-жылдары Бишкек шаарында жылуулук маалын өткөрүүгө даярдык көрүү жана оңдоо иштеринин алкагында жалданып иштеген "АйМар Энержи" компаниясынын негиздөөчүлөрүнүн бири Нурханбек Момуналиевдин жакын тууганы болгондуктан ал суракка чакырылды.

Нурханбек Момуналиев жана "АйМар Энержи" жоопкерчилиги чектелген коом бул окуя боюнча азырынча үн ката элек.

"Азаттык" Момуналиевдин агасы Уланбек Момуналиев менен байланышты. Ал бир тууганы "АйМар Энержинин" түзүүчүлөрүнүн бири деген маалыматты жокко чыгарды. Иниси "мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин өкүл баласы, анын эң жакын адамдарынын бири" деген сөздөрдү да жалган деп атады:

- Ал жакта эч ким жок, уккан да эмеспиз. Карган десең карганып деле берейин. Тиешебиз жок. Менин да тиешем жок. Өзүм окуп алып таң калдым. Баары ушак. Мына мен сегиз жылдан бери жумушу жок жүрөм. Иним кызматка барышыма каршы. Ал киши ошондой. Азыр эми элди дүрбөтүп эле бир нерселерди айтып, жазып жатышат. Мен өзүм таң калдым. Нурканбек жумуштан кеткенден бери аны менен сүйлөшө да, көрүшө да элекмин. Ал эле эмес анын орун басарлары, көп эле адамдар кетти да. Анын фирмасы да жок. "Алмазбек Атамбаевдин өкүл баласы" деген сөздөрдүн баары жомок. Болгону 2008-жылы анын жардамчысы болуп иштеген. Ыңкылаптан кийин аппарат башчынын орун басары, аппарат башчы болуп иштеп жүрдү. Айтылган сөздөрдүн баары негизсиз. Ошол иштерге аралашып коюп кызматта отурмак беле? Ал фирманы уккан да эмеспиз, анын фирмасы жок.

Президенттин "сол колу"

47 жаштагы Нурханбек Момуналиев Жалал-Абад облусунун Токтогул районунда туулган. 1999-жылы Чүй университетин, 2006-жылы президентке караштуу Башкаруу академиясын, 2015-жылы Дипломатиялык академияны аяктаган.

Ал өкмөттүн аппаратына 2005-жылы келген жана 2010-жылга чейин инспектор, бөлүм башчы, аппарат жетекчисинин орун басары болуп иштеген. Апрель ыңкылабынан кийин Убактылуу өкмөттүн, президенттин, премьер-министрдин аппараттарынын жетекчисинин орун басары болуп эки жыл иштеген.

Мамлекеттик кадр кызматын 2012-жылы кыска убакыт башкарган. 2012-2016-жылы кайра өкмөттүн аппаратын жетектеген. 2016-жылы да Мамлекеттик кадр кызматына жетекчи болуп дайындалган, бирок бир жылдан кийин эле өкмөттүн аппарат башчысынын кызматына кайра келген.

Амангелди Муралиев.
Амангелди Муралиев.

Нурханбек Момуналиев апрель ыңкылабынан кийинки өкмөт башчылардын дээрлик баары менен иштешкен. Арасында экс-премьер-министр Амангелди Муралиев да бар. Ал өкмөттүн аппарат башчысы таасирлүү саясий кызмат экенине токтолду:

- Менимче, бул киши КСДПнын өкүлү болушу керек. Мен аны менен 2010-жылы техникалык өкмөттө алты ай чогуу иштегем. Өкмөттүн аппарат жетекчиси премьер-министрдин "оң колу" болбосо да "сол колу" деп эсептелет. Материалдардын, документтердин баары ошонун көзөмөлүндө болот. Аппараттын жетекчиси аппарат менен документтерди, материалдарды экспертизадан өткөрүп, баарын даярдап, кол коюп, анан премьер-министрге барат. Бул абдан жооптуу кызмат. Аппарат жетекчисинин ролу чоң. Мыйзам боюнча ал министр деген рангга ээ, өкмөттүн мүчөсү. Эми жанагы иште анын таасири барбы же жокпу, аны УКМК далилдеши керек.

Нурханбек Момуналиевдин жакын тууганы түзгөнү кеп болгон "АйМар Энержи" компаниясынын аты былтыр жазында ГЭСтерди оңдоо боюнча тендерден чыккан чырда аталган.

Токтогул, Шамалды-Сай, Үч-Коргон жана Ат-Башы ГЭСтерин оңдоо боюнча баасы 43,5 миллион сомдук тендерге жети компания катышып, аны орусиялык "Гидроремонт ВВК" компаниясы утуп алган жана ал "АйМар Энержи" компаниясын жалдаган.

Расул Үмбөталиев.
Расул Үмбөталиев.

Энергетика маселелери боюнча эксперт Расул Үмбөталиев "бул ишке "АйМар Энержинин" квалификациясы туура келбейт, тендер боюнча мыйзам бузулду" деп президент баштаган өлкө жетекчилерине чейин кайрылуу жиберген:

- Тендерге кыргызстандык компаниялар катышып утуп алган. Тендердик комиссиянын чечими бар. Алар үч жолу чечим чыгарган. Анда орусиялык "Гидроремонт ВВК" компаниясы катышып, ал "АйМар Энержини" жалдаган. Тендердик комиссия "Аймар Энержи" эч кандай квалификациялык талапка жооп бербейт" деп булардын арызын караган эмес. Булар Финансы министрлигине караштуу Мамлекеттик сатып алуу боюнча арыздарды караган мекеме аралык комиссияга кайрылган. Алар "бул арызды карап көргүлө" деп чечим чыгарган. Министрликтин департаменти алып-сатуу жараянын он күнгө токтотуп койгон. Бирок "Электр станциялары" ишканасынын ошол кездеги жетекчисинин орун басары Бердибек Боркоев өзүнүн чечими менен "Гидроремонт ВВК" менен "АйМар Энержини" жеңүүчү деп тапкан.

"АйМар Энержи" компаниясынын жетекчилиги ошол учурда мындай дооматтардын баарын төгүнгө чыгарган болчу.

"Электр станциялары" ишканасынын жетекчисинин мурдагы биринчи орун басары Бердибек Боркоев ушул айдын башында камакка алынган. Ага Бишкек Жылуулук электр борборун оңдоодо ири суммадагы акчаны кымырып алуу фактысы боюнча айып тагылган жана "оңдоп-түзөө иштерине жасалма келишимдерди түзүп, компанияларга акча которгон" деп маалымдалган.

УКМК ЖЭБге 2017-2018-жылкы күз-кыш мезгилине даярдык үчүн бөлүнгөн акчанын кымырылып кеткенине байланыштуу бир нече берене менен кылмыш ишин козгоп, тергеп жатат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дары чөп картөшкөдөн кирешелүү

Дары чөп өстүргөн көлдүк айымдар календула гүлдөрү менен.

Ысык-Көл облусунун Жети-Өгүз, Ак-Суу, Түп райондорунда дары чөптөрдү өстүрүп, сатуу кеңири жайылууда.

Дыйкандардын айтымында айрыкча мышык тамыр (валерьяна), календула, жалбыз өңдүү чөптөргө чет өлкөдө суроо-талап көп болуп, ал өз кезегинде дыйкандарга киреше алып келүүдө.

Жети-Өгүз районунун Аң-Өстөн айылынын үч жылдан бери мышык тамыр өстүрүп келген тургуну Бермет Касымова анын пайдасы тууралуу айтып берди:

- Үч жылдан бери айдап жатам. Буюрса пайдасы да жакшы болуп атат. Сепкендердин кирешеси да жакшы экен. Биринчи жылы 33 сомдон баштаганбыз. Андан кийин 38 сомдон болду, азыр 50 сомдон болуп жатат. Буюрса жакшы, мага абдан жакты. Айдаса болот муну. Азыр картошка арзан. Ойлоп көрсөм бир эле валерьянанын килограммы 50 сомдон болуп атат. Пайдасы чоң экен. Мисалы беш сотыхка айдасак эле 55 миң сом таап атам. Беш сотых жерге картошка айдасак, бир тонна картошка албайбыз.

Мышык тамыр.
Мышык тамыр.

Мышык тамырдын кирешеси жакшы болгондуктан, аны өстүрүүнү каалагандар көп.

Алгач анын тамырын өстүрүп, эки жыл караш керек, андан соң түшүм бере баштайт. Дыйкандар буга жумшалган эмгек бир жылда акталарын айтышты. Дары чөптөрдү өстүрүүнүн жолдорун Жети-Өгүз районунун тургуну Гүлнура Бактыбекова түшүндүрүп берди:

- Анын тамырын жакшы көбөйтүш керек экен. Суу менен, анан кык менен тынбай, курттатпай жакшылап караш керек. Мен 200 түп алып отургузгам. Андан 2,5 миң сом пайда таптым. Көчөтү бир сомдон сатылат. Быйыл валерьянканы миң түпкө көбөйтөлү деп ойлонуп жатабыз.

Жети-Өгүз районунун Липенко айылынын тургуну Гүлшат Кабылбекованын айтымында, мышык тамыр жүрөк оорусуна миңдин бири. Жалбыз менен календуланын да касиети күчтүү экенин айтып отурду.

- Дары чөптөрдү багуу ден соолукка да жакшы экен. Мисалы, валерьянаны жүрөгү ооругандар отоп, сугарып, түптөп жүрүп саламаттыгын чыңдап алышты. Календуланы айдап, сепсең дагы анча-мынча оорудан алыс болот экенсиң. Эки-үч жыл болду, сасык тумоо дегенден балээден алыспыз. Жалбыз болсо баш ооруп же стресс болуп турганда кадимкидей жардам берет.

Сонунгүл Жылтырова.
Сонунгүл Жылтырова.

Ысык-Көл облусу боюнча дары чөптөр кластеринин төрайымы Сонунгүл Жылтырованын айтымында, дары чөп өстүргөн дыйкандар жылдан-жылга көбөйүүдө.

Быйыл Ысык-Көлдө дары чөптөрдү айдоо аянты 20 гектарга жеткен.

Былтыр көлдүк дыйкандар кыргызстандык жопкерчилиги чектелген "Галенфарм" жана германиялык "Швабе" фармацевттик фирмалары менен түзүлгөн эки тараптуу келишимдердин негизинде Германияга 30 тонна дары чөп экспорттошкон.

- Былтыр 30 тонна болгон. Быйылкыга келишим түзө элек. Азыркы күндө биз Индия менен да сүйлөшүү жүргүзүп жатабыз. Өткөндө Индияга барып келдим. Индиядан, Өзбекстандан, Казакстандын Шымкент шаарынан, Орусиядан сурап жатышат, - деди Сонунгүл Жылтырова.

Суроо-талап көбөйгөн сайын дары чөп өстүргөн дыйкандар бир кластердин алдында биргелешип атайын окууларды өткөрүп келет.

Дары чөптөрдү өстүрүү боюнча кластер 2013-жылы облус аймагында түзүлгөн. Дары чөптөрдү негизинен Жети-Өгүз, Ак-Суу жана Түп райондорунда эгип жатышат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Смартфонду ыктуу колдонууга жол ачылды

Иллюстрациялык сүрөт.

Бишкекте борбор азиялык балдардын хакатон-фестивалы аяктады. Фестивал "Z мууну: балдардын жакшы жашоосу үчүн" деп аталды.

Хакатон (англ. hackathon, hack (см. хакер) жана marathon — марафон) — программалык камсыздоо иштеп чыгуунун ар кайсы багыттары боюнча адистер кайсы бир маселени чечүүнүн айланасында чогуу иштеген форум (wikipedia.org/).

Бишкекте өткөн фестивал "Z мууну: балдардын жакшы жашоосу үчүн" деп аталды. Анда балдардын азыркы кыйынчылыктарды чечүүдө акыркы технологиянын күчүн колдонуусу боюнча сынактын жеңүүчүлөрү аныкталды. "Азаттык" иш-чаранын уюштуруучусу, "Балдар укугун коргоо лигасынын" жетекчиси Назгүл Турдубекованы кепке тартты.

"Азаттык": Назгүл айым, бул үч күндүк хакатон-фестивал балдардын азыркы маселелерин чечүүдө акыркы технологиянын күчүн колдонууга арналган экен. Кандай жыйынтыктар болду?

Назгүл Турдубекова.
Назгүл Турдубекова.

Турдубекова: Бул фестивал Бишкекте алгачкы жолу болуп өттү. Анда балдардын турмушун оңдош үчүн атайын IT-адистер жана социалдык адистер иштеп, Интернет үчүн атайын тиркемелерди иштеп чыгышты. Мисалы, аутист балдар үчүн түзүлгөн телефон тиркемесин жасаган адистер 1-орунду алышты. Бул тиркеме аркылуу аутист балдар телефондон эле билим алса болот. Мындай балдар китеп издеп жүрбөй, ошол тиркеме аркылуу билим ала алышат.

"Азаттык": Жакшы саамалык экен. Эми Кыргызстандагы аутист балдар качантан тартып бул тиркемени колдонуу укугуна ээ болушат?

Турдубекова: Эки айдын ичинде бул тиркеме аягына чейин иштелип чыгат. 17-майда бүтүрүлгөн вариантын көрүп, колдонуу мүмкүнчүлүгү менен таанышып келебиз. Ошондон кийин Кыргызстанда да бул тиркемени ишке киргизебиз.

"Азаттык": Зордук-зомбулукка учураган балдар үчүн да телефон тиркемелери иштейби?

Турдубекова: Зордук-зомбулукка же автокырсыкка кабылган балдар көбөйүп баратат. Ушундан улам балдарга жолдо жүрүү эрежелерин үйрөтүүчү тиркеме иштелип чыкты. Бул оюн аркылуу балдар жана ата-энелер балдардын жолдо жүрүү эрежелерин окуп, үйрөнө алышат.

Ушул эле тиркемеден балдар зордук-зомбулуктан сактануунун жолдору менен да тааныша алышат. Бул тиркемени иштеп чыккандар 3-орунду алышты. Ал эми 2-орунга социалдык кызматкерлер, мугалимдер жана жашы жете элек балдар менен иштөөчү инспекция кызматкерлери үчүн жасалган тиркеме ээ болду. Алар жакырчылыкта жашаган, оор турмуштагы же зордук-зомбулукка кабылган балдарды ошол тиркеме аркылуу каттап, аларды көзөмөлдөө мүмкүнчүлүгүнө ээ болушат.

"Азаттык": Маегиңиз үчүн чоң рахмат!

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Элеттин мээнеткеч фельдшери

Элеттин мээнеткеч фельдшери
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:37 0:00

Миллиондорду мойсогон "караандар"

Иллюстрациялык сүрөт.

Салык жашырууга жана жасалма кошумча нарк салыгын кайтарып берүүгө байланышкан ири коррупциялык байланыштардын бети ачылганы жарыяланды.

УКМКнын Коррупцияга каршы күрөш кызматы, Башкы прокуратура жана Экономикалык кылмыштарга каршы күрөш кызматы экономикалык жана кызматтык кылмыштарга байланыштуу үч ири фактыны таап чыкты.

Бул бети ачылган коррупциялык схемалардын кесепетинен мамлекеттин бюджети жана өлкөнүн экономикасы жалпысынан бир миллиард сомдон ашуун зыян тарткан. Бирок саясий чөйрөдө бул иштердин аткаруучулары гана кармалып, анын башында тургандар жоопко тартылбай жатканы айтылууда.

Бир текшерүүдөн чыккан миллиондор

Президент Сооронбай Жээнбековдун коррупцияны ооздуктоо чакырыгынан кийин күч түзүмдөрү бир топ жанданып, кийинки күндөрү салык, бажы тармактарындагы ири өлчөмдө салык жашырууга жана кошумча нарк салыгын кайра төлөп берүүгө байланышкан үч чоң иштин бетин ачканын жарыялап чыгышты.

Алардын ичинен соңкусу - өкмөткө караштуу комиссия кошумча нарк салыгын кайтарып берүү боюнча 2016-2018-жылдар аралыгында мыйзамсыз чечимдердин негизинде мамлекеттик бюджетке 847 миллион сомдон ашуун зыян келтирген фактынын бети ачылганы болду.

Башкы прокуратуранын өкүлү Канатбек Султанов бул туруктуу коррупциялык схемаларга тиешелүү кызмат адамдарынын жана ишкана кожоюндарынын катышы бар экени аныкталганын билдирди:

- Текшерүүлөрдүн жыйынтыгы боюнча жеке менчик компаниялардын жетекчилери менен жооптуу кызмат адамдарынын ортосунда республиканын салык жана бажы чөйрөсүндө туруктуу иштеп келген коррупциялык байланыштар аныкталды. Өкмөт тарабынан бекитилген кошумча нарк салыгын кайтаруу жана ордун толтуруу боюнча комиссиянын мамлекеттин кызыкчылыгына каршы келген чечимдеринин негизинде кээ бир жеке менчик ишканаларга кошумча нарк салыгы мыйзамсыз төлөнүп берилген.

Иллюстрациялык сүрөт.
Иллюстрациялык сүрөт.

Өкмөттүн астында түзүлгөн бул комиссияга экономика министринин орун басары төрагалык кылып, ага Экономика, Финансы министрликтеринин, салык, бажы кызматтарынын, Экономикалык кылмыштарга каршы күрөш кызматынын жана башка мекемелердин жогорку даражадагы аткаминерлери мүчө болушкан.

Бирок Башкы прокуратура тараткан учкай маалыматта жасалма документтердин негизинде кошумча нарк салыгы төлөнүп берилген компаниялар жана ошондой чечимдерди кабыл алган жогорку кызмат адамдарынын аттары аталган эмес.

Мындан мурун ушундай эле жол менен мамлекеттик бюджетке 217 миллион сомдук зыян келтирилген фактынын бети ачылып, буга байланыштуу Мамлекеттик салык кызматынын катардагы беш кызматкери камакка алынган.

Мамлекеттик салык кызматынын мурдагы төрагасы, парламенттин мурдагы спикери Акматбек Келдибеков мындай ири коррупциялык иштер катардагы салыкчылардын колунан келбей турганын айтып, алар бул иште жөн гана аткаруучулар болушу мүмкүн экенин айтып чыкты:

Акматбек Келдибеков.
Акматбек Келдибеков.

- Өкмөт түзгөн ошол комиссиянын курамына кирген салык кызматынын, бажы кызматынын, Каржы полициясынын, Финансы министрлигинин жана Экономика министрлигинин тиешелүү жетекчилери эмне үчүн жооп беришпейт? Анткени эң акырында ошол отчетторду алар текшерип көргөндөн кийин гана чечим чыгарылып, төлөнүп жатпайбы? Катардагы жөнөкөй салыкчыларды алып барып камап коюп, анан аны менен бул ишке чекит коюу туура эмес болуп калат. Бул жерде ошол комиссия кандай корутунду чыгарган? Ошого жараша алардын ар биринин жоопкерчилигин караш керек. Кармалган салыкчылар - алар жөн гана аткаруучулар. Алар буга окшогон миллиондогон сомдук коррупциялык иштерди өз алдынча жасай алышмак эмес. Жүздөгөн миллион сомду чыгарып кетүү алардын колунан келбейт. Бул жерде анын башында турган, бирок эч жерге колу коюлбаган жогорку кызмат адамдары турушу мүмкүн.

Прокуратуранын маалыматына караганда, "Товарды экспортко чыгарган" деген жасалма документтер аркылуу бул комиссия чыгарган чечимдердин негизинде өткөн эки жыл ичинде аты аталбаган компанияларга жалган экспорт үчүн кошумча нарк салыгы мамлекеттик бюджеттин эсебинен кайра кайтарылып турган. Ал жалган экспорттук операциялардын жүргүзүлгөнү жана документтердин жасалмаланганы чет өлкөлөрдүн тиешелүү органдары берген жооптордун негизинде ырасталган.

Мыйзам боюнча товарларын экспортко чыгарган компаниялардын кошумча нарк салыгы кайтарылып берилет. Өкмөттүк комиссия "И" жана "П" деген шарттуу аталыштагы эки компанияга эле жалган экспорт үчүн борбордук казыналыктан 437 миллион сом кошумча нарк салыгынын ордун төлөп берүү тууралуу чечим чыгарган. Анын 393 миллион сому буга чейин толук төлөнгөн. Ушундай эле жол менен калган жети компанияга да ар кимисине ар кандай өлчөмдө жалган экспорт үчүн 454 миллион 441 миң сом которулган.

Мунун айынан мамлекет тарткан зыяндын өлчөмү 847 миллион 441 миң сомду түздү.

Комиссия дооматты моюнга албайт

Мындай чечимдерди чыгарган өкмөткө караштуу мекеме аралык комиссиянын төрагасы, экономика министринин орун басары Баккелди Түмөнбаев менен байланышууга мүмкүн болбоду. Бул комиссиянын мүчөсү, финансы министринин орун басары Алмаз Азимов Башкы прокуратура койгон дооматка карата мындайча жооп берди:

Мамлекеттик салык кызматы берген ал документтердин баарын башынан баштап толук текшерип чыкканга кеңири мүмкүнчүлүк болбойт.

- Негизи Мамлекеттик салык кызматы комиссияга жыйынтыгын эле берчү. Канча фирма кароодон өткөнү жана алардын арасынан канча фирма ошол каражатты кайтарып берүүнү суранып жатканы боюнча эле кыскача маалымат берчү. Анан комиссиянын иш тартиби боюнча бизге катчылык материалдарды бериши керек. Ал эми комиссия мүчөлөрү ошол документтерди гана карап чыгып, ошонун негизинде гана чечим кабыл алышат. Бирок Мамлекеттик салык кызматы берген ал документтердин баарын башынан баштап толук текшерип чыкканга кеңири мүмкүнчүлүк болбойт. Мен бул комиссиядагы өзүмдүн милдетимди биздин башкармалыктын башчысына өткөрүп берген элем. Анткени мен ар кайсы иш сапарларында болуп калып, анын иштерине катыша алган эмесмин. Андыктан ошол айтылып жаткан фирмаларга кандайча кошумча нарк салыгы кайтарылганын билбейт экемин.

Бул факты боюнча өкмөткө караштуу комиссиянын мүчөлөрүнө кылмыш иши козголду. Жогорудагы эки чоң кызматтык кылмыш иши боюнча салык кызматынын райондук бөлүмүнүн жана борбордук аппараттын катардагы беш кызматкеринин үстүнөн "Коррупция","Кызмат абалынан кыянаттык менен пайдалануу" жана "Кызматтык жасалмалоо" беренелеринин негизинде кылмыш иши козголду.

Садага чабылган салыкчылар

Жогорку Кеңештин КСДП фракциясынын депутаты Рыскелди Момбеков жетекчилердин жоопкерчилиги каралбай жатканын сынга алды:

Рыскелди Момбеков.
Рыскелди Момбеков.

- Жакында эле "217 миллион сомду чыгарып кеткен беш салыкчыны камадык" деп шардана кылдыңар. Жөнөкөй бир катардагы салык кызматкерлерин кармадыңар. Алар аткаруучу гана болушу мүмкүн. Анткени ал салыкчылар жетекчилеринин уруксаты жок андай ишке бара алмак эмес. Ал миллиондор алардын тамагынан өтпөйт, жутуп чайнап, сиңирип кете албайт болчу. Алар болгону аткарган иши үчүн 5-10 пайыз чотурга отурушу мүмкүн. Ал эми эң эле негизгиси - ага ушул жердеги жетекчилер отургансыңар. Кимдер башында турганын кыйын болсоңор алып чыкпайсыңарбы? Алып чыга албайсыңар.

Жалган экспорт үчүн кошумча нарк салыгын төлөп берүүгө байланыштуу иштерди иликтөө учурунда мал терисин жана булгаарыны алып-саткан "ТяжМашПромТорг" компаниясы 239 миллион сом өлчөмүндө салык жашырган фактынын бети ачылды. Мында да "кошумча нарк салыгын кайтарып берүү" деген негизде ири өлчөмдө акча чыгарылып кеткен. Буга чейин ушундай эле күңүрт схемаларга байланыштуу "Поларрис" жана "Интеррустрейд" компанияларына карата кылмыш иши козголгон болчу. Мамлекеттик салык кызматынын басма сөз катчысы Эркинбек Сазыков бул иштер үчүн бардык айыпты салык органдарына эле оодара берүүгө болбой турганын айтты:

- УКМК козгогон кылмыш ишине байланыштуу кармалган ошол беш салык кызматкери салык кызматынан биротоло бошотулду. Бул жерде ал ишти кайра төлөп берүү боюнча бөлүмдүн кызматкерлери кылып жатпайбы. Ошол үчүн буга катышы бар кызматкерлер жоопкерчиликке тартылып жатышат. Ал эми жетекчилер бизде ар кандай себептерден улам жыл сайын эле алмашып турушат. Ошондуктан кылмыш ишине байланыштуу беш кызматкерди эле ээлеген кызматынан алдык. Бул ишке башка кызматкерлердин катышы бар экени аныкталса, анда алар да ээлеген кызматынан бошотулат. Бул жерде негизинен кылмыш иши боюнча комиссияга басым жасалып жатат. Анткени ал жактагылар акыркы чечимди кабыл алат да. Өкмөт тарабынан түзүлгөн ал комиссияда салык кызматынын эле эмес, башка тармактардын да өкүлдөрү бар да.

Бажыдагы "баалуу" байланыштар

Мындан сырткары УКМКнын Коррупцияга каршы күрөш кызматы бажы тармагындагы көптөн бери калыптанып калган коррупциялык схемаларды таап чыгып, бир канча кылмыш иштери козголгону жарыяланды. Бул кылмыш иштеринин көпчүлүгү бажы өткөрмөлөрүндөгү аткезчилик жана "жалган транзит" сыяктуу ишкерлер менен бажычылардын кылмыштуу байланыштарын ашкерелейт.

Жогорку Кеңештин КСДП фракциясынын депутаты Төрөбай Зулпукаров бул багытта жасалып жаткан иштердин алгылыксыз болуп жатканын, мыйзамдардын аткарылышы боюнча маселе бар экенин айтты:

Төрөбай Зулпукаров.
Төрөбай Зулпукаров.

- Коррупцияга каршы күрөш кызматы, каржы полициясы жана бажы кызматы, "жалган транзит" боюнча кандай жаңы маалыматтарыңар бар. Анткени ошол боюнча да иш алып барышыңар керек. Ал жактан да көп нерселер чыгат.

Мамлекеттик бажы кызматынын төрагасынын орун басары Жеңишбек Исаков мекеменин ички коопсуздук башкармалыгы тарабынан аткезчиликке жана "жалган транзит" аркылуу аткезчилик менен келген товарларды Кыргызстандын аймагында мыйзамдаштыруу сыяктуу аракеттерге каршы чара көрүлө баштаганын билдирди. Анын айтымында, топтолгон материалдар Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитетке (УКМК) өткөрүлүп берилди:

- Бул маселе боюнча чын эле көйгөйлөр бар. УКМК бул боюнча бир нече кылмыш ишин козгогон. Биз жакында эле өзүбүздүн кызматкерлер боюнча топтолгон бир топ материалдарды да өткөзүп бергенбиз. Алар мыйзамды бузуп, иш жүзүндө товарлар жүктөлгөн автоунаалар биздин аймак боюнча өтпөсө деле, маалымат тутумунда аны өткөн катары тууралаштырып, "транзит болду" деген негизде жаап салышкан. Буга окшогон 59 факты боюнча материалдарды биз жакында Башкы прокуратурага өткөрүп беребиз. Буга чейин 33 факты боюнча материалдарды өткөрүп бергенбиз. 2017-жылы катталган буга окшогон фактылардын натыйжасында мамлекет 400 миллион сомдон ашуун зыянга учураганы аныкталган. Быйылкы жылдын эки айында эле ушуга окшогон жалган транзит боюнча фактылардын негизинде 144 миллион сом зыян келтирилгени аныкталып отурат.

Коррупция бар, коррупционерлер жок

Анткен менен Жогорку Кеңештин депутаты Рыскелди Момбеков коррупциянын тамырын кыркыш үчүн биринчи кезекте ага каршы күрөшө турган күч түзүмдөрүнүн катарын тазалоо зарыл экенин белгиледи. Рыскелди Момбеков коррупцияны бажы, салык тармагынын, УКМКнын жана каржы полициясынын жогорку кызмат адамдарынын арасынан издеш керек экенин айтты:

Коррупцияны коррупцияга каршы иштей турган мамлекеттик органдардан издеш керек. Мына, иттин өлүгү каякта көмүлгөн.

- Коррупция фактылары катталып жатса - демек ал жерде коррупционерлер да бар да! Бирок эмнеге ошол "чоң киттерди" ачыкка алып чыкпайсыңар? Анан дагы "коррупция менен күрөшүп жатабыз" деп айыл аймагында иштегендерди, дарыгерди же бир катардагы мугалимди 2000 миң сом менен кармап алып, мактанып жатасыңар. Силердин ишиңердин жыйынтыгы ушулбу? Коррупцияны коррупцияга каршы иштей турган мамлекеттик органдардан издеш керек. Мына, иттин өлүгү каякта көмүлгөн.

Буга чейин мамлекет башчысы Сооронбай Жээнбеков коррупция менен күрөштү күчөтүүнү тапшырып, биринчи кезекте күч түзүмдөрүнүн жана фискалдык органдардын арасын тазалоо маселесин көтөргөн болчу. Бир катар саясатчылар алардын жетекчилерин алмаштырмайын, алардын катарын коррупционерлерден тазалоо мүмкүн эмес экенин белгилеп келишет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Independent: Трамп Саддамды колдойт беле?

коллаж

Дүйнөлүк басма сөзгө баяндама (19-26-март)

Independent: "Трамп Саддамды колдомок"

Британияда чыккан Independent гезитине Роберт Фисктин "Саддам Хусейндин учурунда Дональд Трамп президент болсо эмне кылмак?" деген аталыштагы макаласы жарыяланды.

"15 жыл мурда БУУнун эч кандай уруксаты жок эле араб дүйнөсүндөгү эң бай өлкөгө кол салдык. Ирактын миңдеген уул-кызы өлүп, миллиондогон калкы багытсыз калды. Аларга азыр ким кам көрөт? Биз эч качан чындыкты айткан жокпуз. Согуштук кылмыш кылдык. Батыштын 2003-жылы Иракка багытталган агрессиясы экстремисттик "исламдын" түптөлүшүн шарттады.

Албетте мындай калабаны Дональд Трамп деле ишке ашырмак. Азыр опурулуп, дүйнөнү өзөктүк курал менен коркуткан дымагын ошондо да көрсөтмөк. Бирок Трамп Саддам Хусейнге окшош лидер. Саддам да өз учурунда дүйнөнү азыркы Трамптай коркутууга аракет кылган.

Батыш үчүн Жакынкы Чыгыштагы согуш азабы тек гана үй-бүлөдөгү чатак сыяктуу сезилгени менен араб дүйнөсү Ирактагы кандуу окуя артынан башкаларын ээрчитип келгенин жакшы билет", - деген автор Роберт Фикс.

Ал "эгер Трамп Саддамдын учурунда бийликте турганда Саддам менен тил табышып, Жакынкы Чыгыштын тарыхындагы кандуу доорду болтурбай коет беле" деп ой жоруган.

Москвада өзгөргөн мусулмандар

James Town Foundation изилдөө борборунун аналитиги Пол Гобл Орусияга барган мигрант мусулмандардын диний көз карашы өзгөрүп, тереңдеп жатканын иликтеген макала жазды.

Советтер Союзу учурунда Москвадагы мусулмандардын жалпы эсеби 60 миңдин гана тегерегинде болгон. 2000-жылдан кийин Кавказ, Азербайжан жана Борбор Азиядан агылган мигранттардан улам бул сан азыр 3 миллиондон ашты.

Гобл "орустардын мусулмандарга сабырдуу мамилесинин сыры эмнеде" деген суроого жооп издеген. Москвадагы экономикалык жогорку мектептин социологу Дмитрий Опарин менен баарлашкан.

​1930-жылдары Орусиядагы мечиттер тыптыйпыл жоголуп, молдолор атууга кеткени менен СССР кыйрагандан кийин Орусиянын Рязань, Казан сыяктуу ири, бай шаарларында кайрадан мечиттер ачылды.

Намаз окуган мигрант. Москва.
Намаз окуган мигрант. Москва.

Опаниндин пикиринде, Орусияга келген эмгек мигранттары мечитке барганда жеке эле сыйынуу үчүн эмес, өзүнө санаалаш адамдарды таба алат. Москвада жергиликтүү айрым топтор башка улуттарды жек көргөнү менен жалпы мусулмандарга багытталган агрессия аз.

Айрым мигранттар туура эмес диний топтордун агымына кошулса да, басымдуусу орусча сүйлөгөн, заманбап билимдүү татар молдолордун таасири менен бейтарап, салттуу исламга ооп жатат.

"Мусулмандардын саны күн санап арбыган сайын орус бийлиги диндер аралык толеранттуулукту колдоону күчөтүүдө", - дейт Гобл.

Кытай АКШны да карызы менен муунтат

Asian Nikkei Review басылмасы Бээжин менен Вашингтондун экономикалык тирешин талдады. "АКШ Кытай экспортуна салыкты жогорулатууну пландаса, Бээжин буга жооп иретинде карыз көзүрүн колдонуп жатат", - дейт басылма.

23-мартта Кытайдын АКШдагы элчиси Цуй Тянкай Блумберг телеканалына "Эки тараптын кызыкчылыгын коргоого даярбыз. Бийликтин салыкты көтөрүү чечими орто жашаган америкалыктар менен чакан ишкерлердин жашоосуна сокку урат" деп интервью берди.

Ушу тапта Американын Бээжинге 1,17 триллион доллардык карызы бар. Дүйнөнүн экономикалык дөө-шаалары тирешсе, соода алсырайт деген коркунуч бар. Элчинин билдирүүсүнө удаа эле Кытайдын коммерциялык министрлиги 128 АКШ товарына салыкты 28 пайызга көтөрдү.

Март айынын башында коммунисттик партиянын съездинде Ван Цишан вице-президент болуп шайлангандан кийин эксперттер Вашингтон - Бээжин дипломатиялык пикир келишпестиги токтойт деп үмүттөнүшкөн.

Өспүрүмдөрдүн мүнөзү оңолду

АКШ, Түштүк Корея сыяктуу бай өлкөлөрдө жашаган өспүрүмдөрдүн дүйнө таанымы кеңейип, 1998-жылдагы өспүрүмдөргө салыштырмалуу кулк-мүнөзү жакшырганын The Economist журналы баяндады.

"Маселен, Британияда азыркы 16 жаштан 24 жашка чейинки муун алкоголду аз ичет. Ушундан улам арак-шарап саткан жайлар, түнкү клубдар да кескин азайган. Европанын маңзатты көзөмөлдөө борбору 15-16 жаштагылар арасында 1999-жылга салыштырмалуу чылым, маңзат чеккендер 31 пайызга кыскарганын билдирди.

Кыргызстандык жаштар
Кыргызстандык жаштар

2007-жылы Англия менен Уэлсте 3 миң өспүрүм сот жообуна тартылса, 2016-жылы алардын саны миңден ашкан жок. 1991-жылы америкалык жаштардын 54 пайызы 12 жаштан баштап жыныстык катнашка барса, 2015-жылы ал 41 пайызга түштү" деп жазды журнал.

Жаштар эмнеге өзгөрдү деген суроого жапониялык эксперт Шоко Йонемая "өнүккөн өлкөлөрдө үй-бүлөгө камкордук, бала тарбиялоо болгон жоопкерчилиги артты" деп жооп берген.

"Айрыкча, аталар бала багууга убактысын көп бөлгөн доор өспүрүмдөрдүн мүнөзүн жакшыртты. 1965-жылы ата болгон киши күнүнө 41 мүнөт бала менен убактысын өткөрсө, 2012-жылы ал 88 мүнөт болду" деген эксперт.

2000-2016-жылдагы байкоолор жаштардын билим алууга өзгөчө көңүл бурганын аныктады. Айрым окумуштуулар Батыштагы азыркы жаштардын далайы ар улуттун өкүлү болгондуктан позитивдүү прогресс болуп жатканын басылмага айтышкан.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Бу ырайымсыз жарыкчылыкты эми көрбөй эле кой"

Кыргыз жазуучусу Орозбек Айтымбетов.

Орозбек Айтымбетовдун чыгармачылыгын кош бутакка ажыратып караса болот. Анын лиризмге жыш аңгеме, повесттери менен соңку жылдары жараткан “Кара кыргыз” тарыхый изилдөөлөрүнүн ортосунда олуттуу дегидей айырмасы бар. О. Айтымбетовдун “Акыркы төөчү” аңгемеси тууралуу адабий сынчынын сереби.

Көөнө кыргыз тарыхын изилдөөгө болгон убакты-саатын арнаган таланттуу жазуучу Орозбек Айтымбетов (1947-жылы 16-августта туулган) бир топ жылдар көркөм чыгармачылыктан четте калды. Бирок анын көпчүлүк аңгеме, повесттери ушу азыр да көркөм-эстетикалык жамалын жогото элек.

"Кыргыз аңгемесинин классикасы" рубрикасынын бүгүнкү берүүсү Орозбек Айтымбетовдун “Акыркы төөчү” аңгемесине арналат.

Ширин тил калемгер

Орозбек Айтымбетовдун “Акыркы төөчү” аңгемеси 1978-жылы жазылган. Бул мезгил анын чыгармачылык түшүмдүү жылдары болчу.

“Аңыз жыты” аңгемелер жыйнагы окурмандар кызыгуусун арттырып, адабий сындын баамына илинип, улут көркөм сөзүнө оригинал сүрөткер келгени аныкталып калган. Жазуучу айыл турмушун, болгондо да карапайым дыйкан менен устанын, малчынын турмушун кемелине келтирип жазып, адабий жүрүмгө ыкчам аралашкан кези эле.

Автордун кийинки “Торгойлуу талаа” повестинин тарых-таржымалы башкачараак болду, ал кызыктуу социалисттик реализм усулуна кайчы келип, совет адабиятынын "идеялык тазалыгын сактаган" сынчылардын катуу сынына кабылган.

Белгилүү адабиятчы-философ Калык Ибраимовдун ырасташынча, Орозбек Айтымбетов мына ушул чакан жана орто жанрды өнүктүрүүгө болгон аракет-күчүн жумшаса, улут адабиятыбыздын профессионалдык деңгээлин бийикке көтөргөн дагы мыкты чыгармаларды жаратмак.

- Орозбек Айтымбетов кыргыз прозасына, асыресе аңгеме жанрына бир топ жаңылык киргизген авторлордун бири. Лирикалык маанайдагы аңгемелери, арасында “Акыркы төөчүсү” да бар. Убагында “Кызыл өрүк” деген аңгемелер жыйнагы чыккан. “Ала-Тоо” журналында карышкыр тууралуу повести жарыяланган. “Торгойлуу талаа” кандай резонанс жаратканын жакшы билебиз. Лирикалык маанайда жазылган, кызыктуу штрихтерге жык толгон повесть, анан жазуучунун ширин тили бар эле. Сөздөрдү кынаптап койгон чебер стилист болчу. Мыкты жазуучу эле.

Бирок кийин негедир жазуучулукка анча көңүл бурбай, тарыхка кызыгып кетти. Анын үстүнө совет мезгилинде кыргыздын көөнө тарыхы көп эскерилбей, бурмаланып жазылып, кыязы ошого ичинен бушайман болуп жүргөнбү, айтор, заман башка жагына оодарыла баштаганда, бул киши дагы чыгармачылык позициясын кескин өзгөртүп, эски көөнө кыргыз тарыхына байланыштуу материалдарга көбүрөөк кызыгып кетти окшойт.

Жазуучу айыл турмушун, элет адамынын жөнжай жашоо-тиричилигин назик лирикалуу маанайда сүрөттөөгө кызыкдар. Ошондон карапайым малчынын, дыйкандын же устанын турмушу жалпы улуттук маани-мазмунга ээ болуп, көркөм-философиялык доош алып кетет.

Айтымбетовдун “Акыркы төөчү” аңгемесинде Көл кылаасындагы карапайым малчынын жашоо-турмушу сүрөттөлгөн.

Чыгарманын башында күз аптабы, боз үйдө жайылган төөлөргө көз салып отурган Борбу төөчү тууралуу кеп болот. Малчынын да жашоо-турмушу күзгө тартып, баштагы жаалы кайтып, тынч жашоону эңсеп калган кези болчу. Жаш кезиндеги алабарман, өзүмчүл, кыялы кырс Борбуну жоош төөлөр биротоло жоошутуп, аны ийилчээк, ак көңүл, боорукер кылып койгон. Мунун натыйжасы ал өмүрүн арнаган төөлөрдөн айрылып, жашоо-турмушу жайдакталышына алып келет.

Аңгемедеги конфликт эски менен жаңынын күрөшүн эске салганы менен, тирештин тамыры тереңде, адамдардын боорукердиги менен карөзгөйлүгүнө барып такалат. Болбосо кирген буурага өчөшкөн ферма башчысы бир үйүр төөнү жок кылып ийиши кыйын эле.

Баары эт төгүү планына байланып, күзгү аптапта ысуулап отурган төөчүнүн боз үйдүн желбиртин “бузулган кыл кыяктын үнүнө” окшотуп атышы жыйынтыгында төөлөрдүн жок болушуна, ага нааразы болгон Борбунун санаа тартып, боз үйдөн чыга албай калышына алып келет.

Төөлөрдүн кылыгы

Борбунун иши жүрүшүп турган элүүнчү жылдары чарбада төө да көп болчу, ал аткарчу жумуштар да толтура эле. Анын төөлөргө кызыгып калышынын жөнү мына ушул маңыроо делген жаныбарлардын ортосундагы мамиле-катыштан башталат.

“Күндөрдүн биринде ал кунан буура менен эки жашар аппак «бийкеч» төөнүн жумшак кажышып турганын көрүп калды. Көрүп калды да кызыгып, эртедир-кечтир байкай баштады. Мына ушу жерден бир кызык окуя болду. Алтымыштай төөнү кыңк эттирбей баш ийдирген Кара буура деген зор бар эле. Алиги «бийкеч» төө ага кайытпай, кунан буураны имерчиктеп, күүсүнө келген Кара буура канчалык такымдаса да бүргөдөй түйүлүп, ыкылас бербеди. Акыры каардуу буура кунан буураны жектей баштады…

Эртеси төөлөрдүн арасында кунан буура менен аппак «бийкеч» төө жок болуп чыкты. Аларды Борбу эки күн издеп, алыскы Кызыл-Булактан гана, жанаша оттоп жүргөн жеринен тапкан. Кайра айдап келгенден кийин Кара буура буларга жоломок турмак, четтеп калган. Буга Борбу аябай таң калган.”

Адам менен табияттын, жаратылыштын дагы бир момун жаныбарынын ортосундагы түшүнүү, ортолук байланыш ошентип башталат.

Тууган жерин таап келген төө

Борбунун маянасынын аздыгына карабай, төө бакканды жактырып, ага өмүрүн арнашы анын өз аты унутулуп, Төөчү атка конушу мына ушундай турмуштук байкоолорго байланышкан эле. Адам менен төөнүн ортосундагы мамиле-катыштын күңгөй-тескейи кийичерээк ачылат.

“Өз өмүрүндө Борбунун башынан көп эле таң каларлык окуя өткөн. Көрсө, таң каларлыктын да таң каларлыгы болот экен. Отузунчу жылдардын баш ченинде өз жеринен ооп келген бир казак кийин эле, алтымышынчы жылдардын аягында элине кайтып кетти. Үй-мүлкүн машина менен жөнөттү да малын ашуу ашырып, Кеминге айдап түшүп, Ак-Түздүн бели аркылуу казак жерине өттү. Мал ичинде ботосу менен бир төө, төрт уй, эки жылкы, элүүдөй кой бар эле. Көп узабай ал агайындан «аман-эсен жеттик» деген кабар келди…

Арадан ай өтүп, экинчи ай жаңырган алгачкы күндөрдүн биринде, аппак таң менен көгүлтүр көлдүн жээгиндеги ак жайык адырда баягы казак айдап кеткен төө ботосу менен пайда болду. Бечараны баргандан кийин тушап-матап, аркандап, зорго кармаган окшойт, акыр төө арканды үзүп, тушамышы менен качкан көрүнөт, жолдо карата тушамыш шыйрагын муунай өйкөп, кызыл ашыктын үстүндөгү теринин куйкум жүнү кызыл эт боло жыдып түшкөн экен. Тушамыштын бир жагы үзүлүп, ылжырай жооруган экинчи шыйрагында сүйрөлүп жүрөт. Ооба, ошо жолу ботосун эрчитип алып, жердин алыстыгына, жолдун татаалдыгына карабай өз жерине качып келген ингенди көрүп, ыйлабаган эл калбаган…”

Борбунун төөлөргө кызыгып, аны багуунун түйшүгүнө кайыл болушуна алардын көчмөн жашоону элестеткен жүрүшү себепкер болгонуна жазуучу атайын токтолот.

“Маң-маң баскан, чуудалары селкилдеген Кара буура, анын соңунда кербен тарткан төөлөр, ботолор. Бир карасаң жипке тизилген күрөң шуруларга окшоп кетет. Ал «шурулар» адырдын ойку-кайкы жолунда жай толкуп, алыстап барат. Ээн адырдагы бу көрүнүш качанкы өткөн бир кылымдарды эске салат.”

Ботосунан айрылган ингендин күйүтү

Төөлөргө байланышкан окуялардын көбүнө Борбу өзү күбө болуп, ошондон ал «Боз ингендин боздогун» басса-турса эсине салып, бул жашоонун катаалдыгына, адамдардын мерездигине жүрөгү өлүп калган.

“Алтымышынчы жылдардын баш ченинде, жазгы туут маалында чарба чоңдору ушу өзөндө кой төлдөтүп аткан төрт чабанга ысылык үчүн инген союп, бөлүп алууга уруксат берген.

Чабандар: «Ингендин чарым этин жей албайбыз, берсеңер жашынан — ботосунан бергиле, эти — бал, жумшак жегиликтүү» деп болбой койгондон кийин жетекчилер буга көнүп, төрт чабан жайылып жүргөн төөлөрдү жыйып келип, өөдөңкү кашарга камап, ботонун эң ирдүүсүн жана эттүүсүн тандап, байлап, калган төөлөрдү адырга айдап жиберишет.

Бирок байланган ботонун энеси эл баканга алып сабаса да жайытка такыр кетпей коюп, акыры аны өкүргөнүнө карабай ээн короого камап, ак ботону ортоңку кашарга жетелеп жөнөшөт. Жетип, ботону жыгып, шыйрактарын таңып, мууздап киришет. Ошо тапта жаткан: «бау-бау-баууууууу… бау-бау-ба-уууууу…» деп, кудайга үнү жете зарлап, бир эсе адамдардан кайырым сурагандай, ырайым күткөндөй, бир эсе чыңырып ыйлагандай, бир эсе муңкангандай, бир эсе адамдарга даттангандай аянычтуу боздоп, камалган короосунун эшигин бузуп чыккан ак ботонун энеси келет.

Чочулаган эл бир азга делдейип туруп калат да, мууздалган ботону үй ичине сүйрөп кирүүгө үлгүрүшөт. Көз жашы буурчак-буурчак төгүлүп, чүрпөсүнүн жытын алган төө мууздалган ботосу жаткан үйдүн эшигинен кетпей, адамдарга наалат айтып, таарынгандай буркурап-боздоп турат. Аны көргөн абышка-кемпирлер көзүнө тегиз жаш алат.”

Адамдардын мыкаачылыгына чыдабаган каймал “күнү-түнү бою чөп ирмебей ыйлап турган соң көзү көр болуп, ботосу мууздалган үйдүн түбүнө бүк түшөт да кайгыдан биротоло турбай калат. Төө мал болбой калганына көзү жеткен эл аны да мууздап, этин элге таратып иет.”

Ошол төөнүн көзүндөгү жашты эч ким таңазар деле албайт. Этсиреген эл бекер этти бөлүп алып кетишет. Борбу болсо ошондон кийин төөнүн этин жегенди коёт.

“Борбу ботою союлган төөнү көпкө чейин унута албай, эстеген сайын жашып, эл жок жерде кадимкидей эле көзүнө жаш алып жүрдү…”

А бирок андан да катаал жаза, бейкүнөө жаныбарларды жок кылуунун кезектеги учуру ойдо жок жерден кышында козголот.

Төөлөрдү жок кылган эт план

Чарбанын эт планын толтуруш үчүн төөлөрдү этке тапшыруу демилгесин ферма башчы өзү баштап, ал директорду да көндүрүп койгон экен төөчүнүн бейкүнөө жаныбарларды жок кылбоо жүйөсү суу кечпей иш тескерисине кетет. Совхоз директору малчынын жүйөсүн укчу түрү жок:

“— Ырас, анда кеп жок. — Кашка баш директор сылык-сыпаа унчукту. — Кеп эттин планынын толбой аткандыгында. Мына, жыл аяктоонун алдында турат, а биз жогор жакка эсеп беришибиз керек… Андай кылбаска айла жок.

— Аны да түшүнүп турам,— деди Борбу күйүп-бышып. — Төө азайып кетти. Ошону эске алсаңыз. Чарбада толгон-токой эле башка мал бар…

— Уйлардан сүт саап алынат, алар сүт план үчүн керек. Койдон төгөлү десек, аны тиешелүү санда көбөйтө албай атабыз. Жылкыдан төгөлү десек Балыкчыдагы бир ресторанды жайкысын кымыз менен камсыз кылуу жагы бизге жүктөлгөн…

Борбу шылкыйып отурду.”

Төөлөрдү эт комбинатына айдаганы келгендер үйүрүн коруган Кара буураны атып, аны Борбунун көзүнчө мууздашып жолуна түшүштү.

“Төөчү эңкейе берип, калтыраган оң колу менен бууранын көзүн жуумп койгусу келди. Ошо тапта ал жумулбай балбылдап турган көздүн кычыгынан жаңы эле төмөн кулап барып, куйкум тумшуктун үстүнө мөлтүлдөп, токтоп калган туптунук тамчыны көрдү.

Борбу чөнтөгүнөн бетарчысын алып чыгып, Кара бууранын жашын калтыраган колу менен аачыды да эки көзүн тең жуумп койду. «Бу ырайымсыз жарыкчылыкты эми көрбөй эле кой».”

Адамдар жасаган мындай мыкаачылыкка төөчү каршы тура албайт, мал чарбаныкы, элдики. Төөчү каалаган күндө да колунан эмне келмек, буйрук чыкты, эми ал аткарылышы керек.

Аңгемеде сүрөттөлгөн турмуш Чыңгыз Айтматовдун “Гүлсарат” повестиндеги окуяларга азыноолок окшошуп кетет. Мурда чарбалык жумуштар жалаң төө, ат, өгүз сындуу кара көлүктөрдүн жардамы менен бүтсө, алардын ордун техника баса баштаган.

Орозбек Айтымбетовдун каарманы Танабай Бакасовго окшоп “булгаары тончон” манаптарга каршы чыкпайт. Төөчү Борбу турмуш агымында жанчылып, кайрат-күчү кайтып, бирөөлөргө каршы туралбаган жоош-момун пенде болуп калган. Ал айланасында болуп жаткан карөзгөйлүктү ичинен жектеп, ичтен күйөт да тим болот.

Жазуучу үчүн каармандын ички дүйнөсү, жоош жаныбар менен жүрүп момун болуп калган боорукер адамдын образын түзүү маанилүү. Мына ушул өзгөчөлүк Орозбек Айтымбетовдун жалпы чыгармачылыгына мүнөздүү көрүнүш экенин белгилөөгө болот.

Жана кеп башында айтылгандай, Орозбек Айтымбетов кыйла жылдарын тарыхый изилдөөлөргө арнап, опсуз көлөмдүү “Кара кыргыз” аттуу автордук иликтөөсүн жарыялады. Бул ишке ал болгон убакты-саатын сарптап, оголе көп тарыхый, илимий китептерди окуп чыкты. Көлөмдүү эмгек окурмандар менен окумуштуулар арасында талаштуу пикирлерди жаратып, азырга чейин так баасын ала элек.

Ал эми Айтымбетовдун кара сөз туундуларынын адабий тагдыры кыйла ийгиликтүү болду десек жарашат.

Жазуучунун өткөн кылымдын 70 – 80-жылдары жараткан аңгеме, повесттери ушу азыр да эстетикалык жамалын өчүрбөй, улут адабиятынын көркөм жетишкендиктеринин бири катары бааланып келатат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мигранттар өз айылына спортзал курду

Мигранттар өз айылына спортзал курду
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:36 0:00

Өзүн сыйлаган конушун булгабайт

Нооруз күнү иштеген "Тазалыктын" жумушчулары.

Нооруз майрамынан кийин "Тазалык" ишканасы Бишкектеги Ала-Тоо аянтынан 11 тонна таштанды жыйнады.

Аянттагы таштандыны ал жерге майрамдаганы барган карапайым адамдар ыргытып кеткени тууралуу социалдык тармактарда да кызуу талкуу жүрүп жатат. "Арай көз чарай" берүүсү бул жолу жарандардын тазалык маселесине арналды.

Талкууга "Таза шаар" демилгесинин ыктыярчысы, "Кыргызстандын жаш мууну" партиясынын төрагасы Рустам Юсупов, "Тазалык" ишканасынын өкүлү Азамат Эркинбаев жана журналист, активист Авланбек Жумабаев катышты.

"Азаттык": Бишкектеги "Ала-Тоо" аянтынан дайыма эле түрдүү майрамдардан кийин тонналаган таштанды чыгарылары айтылып жүрөт. Соцтармактардагы пикирлерге караганда, Нооруз күнү аянттын жака белинде таштанды челектер аз болгон...

Бишкек
Бишкек

Азамат Эркинбаев: Ноорузга катуу даярдандык, ага чейин эле аянттын айланасына таштанды челектер коюлду. Ал күнү нөөмөттө 60 киши иштеди. Майрам башталганга чейинки саат таңкы төрттөн тартып, түн бир оокумга чейин иштешти. Улам толгон челектерди балдар ташып барып төгүп, бошотуп жатышты. Ушу күндө элдин маданияты төмөндөп жатат деп ачык айтыш керек. Ошол күнү биздин кылган ишибизге сыйлабастык менен мамиле кылгандар болду

Себеби, "Тазалыкта" деле өзүбүздүн эле ага-ини, эже-карындаштарыбыз сыяктуу эле адамдар иштейт. Алар жаңы эле тазалап кеткен жерге кайра эле таштанды ыргытылып жатканы үчүн аянт, анын тегерек-четиндеги газондор булганып жатты.

Аянтка майрамдаганы келген жарандарыбыз ичип-жегенден калган таштандыны баштыктарга салып, челекке чейин көтөрө барып, ыргытып коюуга эмнеге болбосун? Эмне үчүн отурган жеринде калтырып кетишет деген суроо туулат. ​"Азаттык": Рустам мырза, 31-мартта сиздер "Таза шаар" долбоорунун алкагында ишембилик өткөрүүнү көздөп жатасыздар. Бир эле жолу тазалап-иреттөө шаардын тазарта алабы?

Юсупов: Рахмат! Биздин ишембилик өткөрүү демилгебизди шаардыктар, жаштар колдоп жатышат. Буюрса, шаарыбыздын тазалыгы үчүн ишембилик өткөрүп турууну адат кылуу максатыбыз бар.

Ал эми шаардын тазалыгы боюнча айта турган болсок, Нооруз майрамында ыктыярчыларыбыз менен аянтта жүрдүк. Бирок чындыгында таштанды ыргытуучу челектер жетишсиз болуп жатты.

Адамдар колундагы таштандыны кайда ыргытарын билбей, отурган жерине калтырып кетип жатышты. Ошондуктан "Тазалык" ишканасы майрамга канча адам келерин, болжолдуу түрдө канча тонна таштанды топтолорун алдын ала билишет, алар челектерди көбүрөөк коюшу керек эле. Ошол эле учурда тазалыкты сактоо, шаарыбызды, айлана-чөйрөбүздү таза, иреттүү сактоо маданиятын да жарандарыбыз өнүктүрсө абдан жакшы болмок. Бул учурдун талабы.

"Азаттык": Авланбек мырза, сиз жакында эле айылыңызга 40 көчөт алып барып отургузуп келдиңиз. Бизде жыл сайын жазында жашылдандыруу максатында көп көчөт отургузулат. Бирок, тилекке каршы, көпчүлүгү каралбай, куурап калат...

Жумабаев: Туура айтасыз. Көчөттөр көп эле отургузулат. Бирок аны сугарып, карап, көктөтүү өзүнчө маселе. Ошондуктан аны отургузуп эле тим койбой, анын көгөрүп, өсүп-өнүп кетиши үчүн да кам көрүү зарылчылыгы бар. Мисалы, мен Кара-Балтага кырк арча алып барып, отургузуп келдим. Ошол көчөттөрдүн ар бирин ал аймактагы мектептердин классына бекитип, бөлүп бердим. Кайсы класстын көчөтү жакшы өссө, алар үчүн менден сыйлык болот. Ушундай эле демилгени башка ишканалар, адамдар же уюмдар да колуна алса, шаарыбыз, айланабыз тез эле жашыл болуп калат.

Талкууну толугу менен бул жерден угуңуз

Өзүн сыйлаган конушун булгабайт
please wait

No media source currently available

0:00 0:23:43 0:00
Түз линк

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жоголуп табылган Азим, жети жылдык санаа

Нарын (Сүрөттүн макалага тиешеси жок)

Нарын шаарынан жоголгон Азим аттуу бала жети жылдан кийин Жалал-Абад облусунан табылды.

Милиция кызматкерлеринин жардамы менен 19-мартта Азим Нарынга келип, ата-энесине жолукту. Жети жылдан бери жоголгон баласын унута албай келген ата-эненин кубанычында бүгүн чек жок. Түлөө өткөрүшүп, үйгө келген кишинин аягы үзүлө элек.

Азимдин апасы Сайкал Курманакунова баласын кайра төрөп алгандай сезимге бөлөнүп, жанынан эч кайда чыгаргысы келбей жатканын айтты:

- Ушул убакка чейин үмүттү үзгөн жокмун. Издебеген жерибиз калган жок. Далай төлгөчүгө бардым. Айрымдары "балаң өлүп калган" дешти. Эненин жүрөгү сезет деген чын экен, аларга ишенген жокмун. Бир күнү болбосо, бир күнү табам деп жүрдүм. Кудайга үнүм жетти окшойт, минтип сүйүнүп турам. Азыр бир карыш да жанымдан чыгаргым келбейт. Эми баламды окутам, үйлөнтөм.

Турмушка эрте бышкан балдар

"Азаттыктын" апталык түрмөгү жаштайынан иштеп, акча тапкан балдарга арналды. Аймактардагы кабарчыларыбыз окуучулар жайкы каникулда кантип акча табышат жана алардын укуктары корголуп жатабы деген маселеге кайрылышты.

Азим ата-энесинен алыс, чоочун адамдардын колунда жүргөнү үчүнбү түнт, көп сүйлөбөгөн жигит болуп чоңойгон экен. Ошентсе да үйүнө келгенде кичинесинде кармаган буюмдарды, баскан жерлерин көрүп ыйлаган. Биз менен маектешип жатканда да жашып кетти.

- Ата-энемди көрүп жетине албай турам. Бир туугандарымды, үйүмдү аябай сагынган экем. Эми эч жакка кетпейм.

Азим 2011-жылы 8-класста окуп жүргөндө жоголгон. Бирок ал Нарындан Жалал-Абадга кантип барып калганын эстей албайт. Милиция болсо Азим кандайдыр бир кырсыкка кабылып, эсин жоготуп коюшу ыктымал деп божомолдоп жатат.

Азимдин табылып калышына Жалал-Абад облусунун Базар-Коргон районундагы Акман айылынын тургуну Актилек Өсөркулов себепкер болгон. Өсөркулов Азимди Таш-Көмүр шаарынан жолуктурган кезде ал өзүн Эрмек деп тааныштырганын айтты. Ал бейтааныш баланы бир жыл бою карап, ата-энесин издештирип жүрүп, акыры таап бердим деди.

- Бишкектен Базар-Коргонго келе жаткам. Жолдон дөңгөлөгүм жарылып калды. Алмаштырып жатсам бир бала келип жардам бере баштады. Иш бүткөндөн кийин акча сурады. Акчаны эмне кыласың десем, Бишкекке барам деди. Бул жерде бирөөнүн үйүндө мал багып жүргөнүн, кожоюну кордук көрсөтүп качып чыкканын айтты. Бишкекке кимдикине барасың десем "билбейм, жакындарым жок" деп айтты. Анда мен сени асырап алайын, ата-энеңди таап берейин десем макул болду. Ошентип үйгө алып келип жуунтуп, тамак берип бир жылдай бактым. Аты-жөнүң ким, канчадасың десем эч нерсе билбейт экен. Болгону атым Эрмек деп айтты. Менин 1997-жылкы инилерим бар, сен ошолор курдуу экенсиң дедим. Бир жыл бою сураштырып, ата-энесин таап бергенге аракет кылдым. 111 деген балдарды коргоо уюму бар экен. Аларга кайрылсам, биз жаш өспүрүмдөрдү гана карайбыз деп койду. Милицияга кайрылдым. Алар биздин иш эмес, сотко кайрыл дешти, сотко барсам бизге документ керек дешти. Колубузда бир дагы кагаз жок. Анан бир күнү менин чыныгы атым Азим, мени багып жүргөн кишилер Эрмек деп чакырышчу деди. Интернетти казып олтуруп, жети жыл мурда Нарындан жоголгон баланы таптым. Дароо Нарын шаардык ички иштер бөлүмүнө чалдым. Алар ата-энесине билдиришиптир. Сүйүнгөнүнөн Нарындан дароо эле келип алып кетишти. Ата-энесин тапканына мен дагы кубанып, үйүмөн узатып койдум.

ИИМдин маалыматы боюнча 2017-жылы 39 бала дайынсыз жоголгон.
ИИМдин маалыматы боюнча 2017-жылы 39 бала дайынсыз жоголгон.

Ошентип Азим боорукер адамдын жардамы менен туулган жерине келди. Анын ата-энеси да учурда Актилек Өсөркуловго ыраазы болуп, алкап бүтө албай жатат.

- Азим үйлөнсө, Актилекти өкүл ата кылам. Байланышты үзбөйм. Төрт баласы бар экен. Балдарынын сыйын көрсүн, кем болбосун, - деди Азимдин апасы Сайкал Курманакунова.

Азим дайынсыз кеткен учур 2011-жылдын февраль айына барып такалат. Ошол убакта Нарын шаардык ички иштер бөлүмүнө "1995-жылы туулган Азим Асанкул уулу кечинде үйдөн чыгып кеткен боюнча дайынсыз болуп жатат" деген арыз түшкөн. Бирок милиция кызматкерлери издөө иштерин жүргүзгөнү менен ушул убакка чейин ал эч кандай жыйынтык берген эмес.

Нарын шаардык ички иштер бөлүмүнүн кызматкери Азамат Жупкаевдин айтымында, Азимдин жети жыл кайда жүргөнү акырындык менен иликтенет:

- Азим азыр көп нерсени эстей албай атат. Ал азыр ата-энесин жаңы таап, өзүнө келе албай турган кези. Акырындык менен бардыгы белгилүү болот.

Кыргызстанда бир адам жоголсо, тез эле таап кое тургандай система жок. Мындай учурда милиция, чек ара кызматы, жол коопсуздугун тейлөө кызматтары чогуу иш алып барышы керек. Бизде тилекке каршы андай эмес.
Бакыт Эгембердиев

Дайынсыз жоголгон балдарды издөө коомдук кыймылын негиздеген Бакыт Эгембердиев мамлекет жоголгон адамдарды издөөгө келгенде чабал экенин айтты.

- Кыргызстанда бир адам жоголсо, тез эле таап кое тургандай система жок. Мындай учурда милиция, чек ара кызматы, жол коопсуздугун тейлөө кызматтары чогуу иш алып барышы керек. Бизде тилекке каршы андай эмес. Мисалы, бир бала Нарын шаарынан жоголсо, аны шаардык ички иштер бөлүмү гана издейт. Ал башка райондун аймагына чыгып кетсе издей алышпайт. Балким ал чек арадан деле өтүп кетиши ыктымал. Мындан сырткары бала жоголуп табылса да, табылбай калса да милиция эч кандай реакция кылбайт. Эгер жоголгон баланы бир милиция кызматкери тапса, аны мамлекет сыйлап, эмгегин баалашы керек. Бизде күнүмдүк аткарган иши катары карашат. Мындайча айтканда мотивация жок.

Бакыт Эгембердиев 2010-жылы эки баласын бирдей жоготкон. Ушу күнгө чейин же тирүүсүн, же өлүүсүн билбей балдарын издеп келет.

Нарын облустук ички иштер башкармалыгынын маалыматы боюнча өткөн жылы Нарын облусу боюнча отуз өспүрүм дайынсыз жоголуп, баары кайра табылган. Бирок ошол эле убакта баласынын дайынын билбей, күйүткө баткан ата-энелер да жок эмес.

"Азаттыктын" архиви: Дайынсыз жоголгон балдар. 2-июнь, 2017-жыл

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Март ыңкылабы: аң-сезим ойгонгон күн

24-март, 2005-жыл (архивдик сүрөт)

Тарыхта “Жоогазын ыңкылабы” деген ат менен белгилүү март окуясына быйыл 13 жыл толду. Президент Сооронбай Жээнбеков буга байланыштуу элге кайрылуу жолдоду. Алгачкы толкундоолор башталган Жалал-Абадда эскерүү иш-чарасы менен катар туруктуу элдик кеңештин жыйыны өттү.

Жалал-Абад шаарынын “Эркиндик” аянтына бүгүн 2005-жылдагы март окуясынын элүүдөй катышуучусу чогулду. Алар ыңкылапка катышып, кийин каза болгон маркумдарга багыштап куран окушту. Бул жолу да шаар бийлиги тарабынан чогулгандарга сый тамак берилди.

Окуя учурунда милициядан токмок жеген тогуз киши кийин каза болгонун, катышуучулардын 20га чукулу майып болуп калганын активист Медер Үсөнов билдирди:

- 24-март кандай күн экенин тарых өзү далилдейт. Жалгыз менин же башка адамдын колунан эч нерсе келмек эмес. Анын мааниси тереңде жатат. 2010-жылдан бери жергиликтүү бийлик бул күндү эскерүү күн катары белгилеп, окуянын катышуучуларына сый тамак берип келет. Бирок мен ыңкылап учурунда жабыркагандардын дарылануусу үчүн жеңилдиктер берилсе деп өтүнөм.

Бишкек. 24-март, 2005-жыл (архивдик сүрөт)
Бишкек. 24-март, 2005-жыл (архивдик сүрөт)

2005-жылы Аскар Акаевдин бийлигине каршы элдик толкундоо алгач 4-мартта Жалал-Абадда башталган. Окуяга түздөн түз катышкан филология илимдеринин кандидаты, доцент Дилбар Чокоева “ыңкылаптын максаттары уурдалып кетти" деген пикирде:

- Бийлик март жана апрель революцияларын экиге бөлдү. 24-мартты кызыл датадан чийип салып, 7-апрелди белгилүү даталарга кошуп койду. Бул абдан туура эмес мамиле. Революция – бул элдин аң-сезиминин көтөрүлүшү. 2005-жылдагы март окуяларында чыныгы эл, кемпир-чалдар чын жүрөктөн элдик толкундоолорго кошулган. 2002-жылдагы Аксы, 2005-жылдагы март жана 2010-жылдагы апрель окуяларын бири-биринен бөлүп кароого болбойт. Ошол себептүү эки датаны тең кызыл же эскерүү күнү гана кылуу керек болчу. Бул бийликтин катачылыгы деп ойлойм.

Бийлик март жана апрель революцияларын экиге бөлдү. 24-мартты кызыл датадан чийип салып, 7-апрелди белгилүү даталарга кошуп койду. Бул абдан туура эмес мамиле.
Дилбар Чокоева

2005-жылы Жалал-Абад шаарындагы борбордук аянт элге толуп, катышуучулар үн күчөткүч аркылуу ошол кездеги бийликти сындап турушкан.

Жергиликтүү гана эмес, башка мамлекеттерден да медиа өкүлдөрү Жалал-Абадга барып, абалды чагылдырышкан. Борбор Азия мамлекеттеринин ичинен бийликке ачык каршы чыккан элдин арыз-муңуна дүйнө байкоо салып турган.

Бул күнү шаардагы Барпы Алыкулов атындагы театрда туруктуу элдик кеңештин жыйыны өттү. Бирок жыйын башталбай жатып уюштуруучулар менен шаар мэри Салайдин Авазов кайым айтышып, ызы-чуу чыкты.

Элдик кеңештин жыйынынын уюштуруучуларынын бири Кадыр Кошалиев жергиликтүү бийлик жыйынды өткөрүүгө бут тосуп жатканын билдирди:

- Жоогазын революциясынын урматына жыйынды алгач шаардын борбордук аянтында өткөрүү тууралуу бийлик менен макулдашуу болгон. Өкмөттүн облустагы ыйгарым укуктуу өкүлү Кыянбек Сатыбалдиевдин суранычы менен биз жыйынды Барпы театрында уюштурмак болгонбуз.Анткени губернатор элди чогултуп, митинг кылып ызы-чуу салбай эле, залда өткөрүңүз деп сунуштаган. Бирок жергиликтүү күч органдары аны өткөрүүгө бут тосуп, уюштуруу иштерине тоскоолдук кылышты. Бүгүн болсо шаардык мэрия келген элди бөлүп, "чай беребиз" деп башка жакка алып кетти. Үч күндөн бери Жалал-Абадда күч структуралары расмий бийликке баш ийбегенин көрүп жатам. Бул жерде бирдиктүү саясат жок экен.

Ыңкылапка катышып, кийин каза болгон маркумдарга багыштап куран окуган эл. Жалал-Абад. Эркиндик аянты. 24-март, 2018-жыл
Ыңкылапка катышып, кийин каза болгон маркумдарга багыштап куран окуган эл. Жалал-Абад. Эркиндик аянты. 24-март, 2018-жыл

Ал эми шаар мэри Салайдин Авазов "Азаттык" радиосуна жыйын өткөрүүгө "бут тосуу болуп жатат" деген маалыматтарды четке какты.

- Шаардын Барпы атындагы театрында өтүп жаткан туруктуу элдик кеңештин жыйынына жергиликтүү бийлик эч кандай тоскоолдук кылган жок. Жыл сайын шаардык мэрия март ыңкылабынын катышуучуларын борбордук аянтка чогултуп, сый тамак тартуулайт. Андан пайдалангысы келген айрым күчтөр элди бөлүп-жарууга аракет кылып, мага каршы чагым уюштуруп жатышат. Аларды эл ээрчиген жок. Биз тууралуу айтылган дооматтар негизсиз.

Жалал-Абаддагы жыйынга катышкан жарандык активисттер

Президент Сооронбай Жээнбеков март ыңкылабынын 13 жылдыгына байланыштуу элге кайрылуу жолдоду. Анда 24-марттагы элдик революция эгемендүү Кыргызстандын соңку тарыхында өзгөчө орунду ээлей турганы, ушул күнү эл адилетсиздикке, мыйзамсыздыкка жана үй-бүлөлүк-кландык башкарууга каршы көтөрүлгөнү, бирок элдин үмүтү акталбай, элдик революция максатына жетпей калганы жазылган.

- Элдин кызыкчылыгы тебеленип, мурдагыдан да катаал үй-бүлөлүк режим орноп, мамлекеттин байлыгы тонолду. Баш көтөргөндөр куугунтукталып, бийлик айрымдарын өлтүргөндөн кайра тартпады. Марттагы элдик революция элдин келечегин көздөгөн асыл максаттар дайыма коргоого муктаж экенин далилдеди. Эгемендүү мамлекетибиздин соңку тарыхындагы алгачкы элдик революцияны эстен чыгарууга акыбыз жок. 2002-жылдагы Аксы окуяларынан, 2005-жылдагы март элдик революциясынан сабак алууга милдеттүүбүз. Элдин эрки, апрель революциясынын шарапаты менен бизге экинчи ирет тарыхый мүмкүнчүлүк берилди.

"Азаттыктын" март ыңкылабына арналган иликтөөсү.

24-март: өлкөнү өзгөрткөн түн
please wait

No media source currently available

0:00 0:15:10 0:00

2005-жылы 24-мартта Кыргызстанда элдин күчү менен бийлик алмашып, 15 жыл мамлекет башында турган президент Аскар Акаевдин үй-бүлөлүк башкаруу режими кулатылган. Толкундоолор марттын башында Жалал-Абадда башталып, бүт өлкөгө жайылган. Акаев мамлекеттен качып, Орусиядан башпаанек алган.

Бийликке оппозициялык кыймылдын башчысы Курманбек Бакиев келип, беш жылдан кийин 2010-жылы 7-апрелде ушул эле жол менен өлкөдөн чыгып кеткен.

24-март 2012-жылга чейин жылнаамада кызыл менен жазылып, эс алуу күнү катары саналып келген. Кийин Жогорку Кеңештин токтому менен алып салынган. 2016-жылы президенттин жарлыгы менен "Эскерүү күнү" деп бекитилген.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Борборго тазалык менен тал-терек керек

Борборго тазалык менен тал-терек керек
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:52 0:00

Бишкек: президент катышкан ишембилик

Бүгүн Бишкекте мамлекеттик кызматкерлер катышкан жалпы ишембилик өттү.

Ош: Кытайдан келгендерге сатылган паспорт

Кыргыз паспорту

Ош облустук ички иштер башкармалыгы Кыргызстандын паспортун мыйзамсыз алган төрт кытай жаранына кылмыш ишин козгоду. Облустук милициянын "Азаттык" радиосуна билдиришинче, кытайлыктар Ош облусунун тургундарынын ысымына жазылган паспорт алышкан. Алардын бири өлгөн адамдын атындагы документти колдонуп жүргөнү ачыкка чыкты.

2017-жылдын ноябрь айында Кара-Суу райондук милициясы “Оомат” базарында атайын рейд өткөрүп, соодагерлердин паспортторун текшерген.

Рейд учурунда кытай улутундагы төрт киши милицияга кыргыз паспортун көрсөткөн. Күмөндүү бул документтерди иликтеген учурда кытайлыктарга Кыргызстандын тургундарынын атынан мыйзамсыз жасалган паспорт берилгени аныкталган.

Ош облустук милициянын басма сөз катчысы Жеңишбек Ашырбаевдин айтымында, учурда жасалма паспорт көтөргөн бир кытай жараны кармалып, үчөөнө издөө жарыяланды.

Кармалган кытай жараны сурак маалында Кыргызстандын жасалма паспортун алуу үчүн 2 миң АКШ долларын төлөгөнүн билдирген.

- Текшерүү учурунда кытайлык киши Кыргызстандын 43 жаштагы тургунунун паспортун көрсөткөн. Шектүү паспорт боюнча иликтей келгенде кытай жарандарына кыргыз паспортун берген дагы үч факты аныкталды. Андан сырткары өзүбүздүн кыргыз жаранына да жасалма паспорт берилген бир факт ашкере болду.

Кара-Суу базары, Ош облусу
Кара-Суу базары, Ош облусу

Жеңиш Ашырбаев окуяга байланыштуу бир нече кызмат адамдарына кылмыш иши козголгонун билдирди:

- Ноокат районунун Жаңы-Базар айыл аймагынын паспорт виза мекемесинин 57 жаштагы кызматкерине жана жасалма документтерди даярдоого көмөктөшкөн Өзгөн районунун тургуну, 39 жаштагы аялга кылмыш иши козголуп, иш сотко өттү. Булар Кыргызстандын реалдуу адамдарынын документтеринин негизинде кытай жарандарына кыргыз паспортун алууга көмөктөшкөн. Паспортторду метрикасынан бери ырастап бергенине өзүнчө, өлгөн адамдын атынан паспорт бергени үчүн өзүнчө акы сурашкан. Учурда буга окшогон дагы 10 факты аныкталып, иликтөө жүрүп жатат.

Бейрасмий маалыматтарга караганда Кара-Суу базарында 7 миңге чукул кытай жараны туруктуу иштейт.

Паспорт мафиясын ким калкалайт?

Паспорт мафиясын ким калкалайт?

Кыргызстанда жасалма паспорт жасоо фактыларынын көбөйүшүнүн себеби эмнеде? Паспорт боюнча көз боёмочулукту кимдер, кантип ишке ашырып жүрүшөт? Соңку окуялар өлкөнүн эл аралык беделине, коопсуздугуна кандай таасир этиши мүмкүн?

Ал эми Кара-Суу райондук паспорт виза бөлүмүнүн жетекчисинин милдетин убактылуу аткарып жаткан Рапия Турганбаева кыргыз жарандыгын алуу боюнча бир дагы чет өлкөлүк аларга кайрылбаганын кабарлады:

- Кара-Суу районунда кытай жарандарына паспорт берилген бир дагы факты жок. Бир дагы кытай жараны паспорт алуу боюнча кайрыла элек.

Ал арада бейөкмөт уюм өкүлдөрү кыргыз кыздарына үйлөнгөн чет элдиктерге жарандык берүү шарттарын татаалдаштыртуу керек деп коңгуроо кагышууда.

Оштогу “Ак-жүрөк” кризистик борборунун жетекчиси Дарика Асылбекованын айтымында, 2017-жылы кытай жарандарына турмушка чыккан алты келин күйөөсүнүн үстүнөн даттанып келишкен.

Укук коргоочунун пикиринде, Кытайдан келген айрым эркектер кыргыз жарандыгын алуу үчүн гана жергиликтүү кыз-келиндерге үйлөнүп жатышат.

- Кыргызстанда никенин негизинде чет өлкөлүктөргө кыргыз жарандыгын берүү шартын татаалдатуу керек. Антпесе кеч болуп калат. Кытайдан келген айрым эркектер кыргызстандык кыз-келиндерди сүйүп-күйбөй эле жарандык алуу максатында үйлөнүп жаткан фактылар бар.

Кыргызстанда чет өлкө жарандарынан кыргыз паспорту табылган окуялар буга чейин да катталган. Оңго-солго сатылып жаткан кыргыз паспорттору тууралуу маселелер буга чейин Жогорку Кеңеште да бир нече жолу көтөрүлгөн.

Кенжебек Бокоев
Кенжебек Бокоев

Буга байланыштуу 2017-жылы “Республика – Ата-Журт” фракциясынын депутаты Кенжебек Бокоев паспорт берүү Мамлекеттик каттоо кызматынан Ички иштер министрлигине өткөрүлүп берилиши керек деп да айтып чыккан.

- Жасалма паспорттор бир катар мамлекеттерден, кримтөбөлдөрдөн, олигархтардан табылган. Кыскасы кимдин акчасы болсо ошолордун баары эле сатып ала берген учурлар болгон. Мен Мамлекеттик каттоо кызматын эң коррупциялашкан мамлекеттик орган деп билем. Бул орган боюнча маселени кайра дагы бир жолу карап, көтөрө турган учур болуп жатат. Анткени жетиштүү чаралар көрүлгөн жок, коррупциялык айла-амалдар дагы деле жоюлбай, токтобой жатат. Мен парламентте комитеттин төрагасы болуп турганда муну өкмөт карасын деп комитет чечимин, Жогорку Кеңештин токтомун дагы чыгарганбыз. Паспорт берүүнү кайра ИИМге берүү керек. Алар погон менен жүрөт. Бул чынында эле өтө көйгөйлүү маселе.

Жасалма кыргыз паспорттору боюнча коомчулукту дүңгүрөткөн окуя 2016-жылы май айында катталган эле. Түркиянын Стамбул шаарында аэропортто 98 уйгур тектүү кытай жарандары кармалган. Алар кыргыз паспорттору менен Сауд Арабияга учканы жатканы белгилүү болгон. Бул чуулгандуу окуяга төрт кыргыз жаранынын тиешеси бардыгы айтылган. Башкы прокуратура кылмыш ишин козгону менен анын аягы эмне менен бүткөнү азыркыга чейин белгисиз.

Андан мурдагы жылдары Грузиянын кримтөбөлдөрү кыргыз паспорттору менен кармалган. Бозгунда жүргөн казак банкири, оппозиционер Мухтар Аблязов башка бир адамдын атынан кыргыз паспортун жасатып алганы белгилүү болгон.

​"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

1939-53: Караганды түрмөсүнөн безгек жуктуруп келген ата

Сталиндик абакта 1939-53-жж. жазыксыз жаткан Ниязакун Акуналиев.

Ниязакун Акуналиев эки ирет соттолуп, боштондукка Сталин өлгөндөн кийин гана чыгып, өз айылында жөн-жай турмуш кечирген. Жаш кезинде колхоз уюштуруу иштерине активдүү катышып, репрессия тушунда “эл душманы” деп 15 жылга кесилген.

1930-жж. аягында "маданий ыңкылап жеңди" деп айтылганы менен, чын-чынында дал ошол жылдары билимдүү, жаңы заманга жан дили менен кызмат кылган миңдеген мугалимдер тоталитардык система тарабынан жазыксыз жерден жазалаган.

Ниязакун Акуналиев Карагандыдагы лагерден Сталин өлгөндөн кийин акталып, эркиндикке чыккан. А бирок түрмөдөгү кыйноо, азап-тозоктордун салакасынан, жуктуруп алган оорусунан оңоло албай, 1967-жылы каза болгон.

Куугунтук курмандыктарынын бул чыгарылышы Акуналы уулу Ниязакунду эскерүүгө арналат.

Жаңы усул мектебинен билим алган

Ниязакун Акуналиев 1905-жылы Ак-Талаа районунун Куртка айылында төрөлгөн. Замандаштарынын эскерүүсүнө караганда, ата-энеси колунда бар, таасирдүү кишилерден болушкан.

Ошондон улам ал Кеңеш бийлиги орной электе эле медреседен билим алып, арабча, орусча кат таанып, ал эми жаңы бийлик тушунда жооптуу кызматтарда иштей баштаган.

Ошо кездеги алгачкы муун кыргыз интеллигенциясынын тагдырына жазылган татаал турмуштан - бийлик куугунтугунан ал да кыйгап өтө алган эмес. Жаңы бийлик бекем орун-очок алгыча билимдүүлөрдүн кызматынан пайдаланып, чоң борбордон түшчү буйруктарды айныксыз аткарууга көнгөн карапайым элдин мыктыларын большевиктер кийинчерээк жок кылбадыбы.

Советтик Кыргызстанда бийликтер оболу бай-манаптарды жер котортуп, айрымдарын атып-асып жок кылып, андан соң оокат-чарбасына тыңдарды кулак катары куугунтуктай баштаган. 1920-жылдардын аягында күчөгөн колхоздоштуруу “эл душманы” деген өзүнчө бир агымды алып чыкты.

Ниязакун Акуналиев уулу Макмутказы менен.
Ниязакун Акуналиев уулу Макмутказы менен.

Ниязакун Акуналиев мына ушул колхоздоштурууга удаа чыккан “эл душманы”, революцияга каршы чыккан элемент, чет элдик тыңчы, Социал-Туран партиясынын мүчөсү сындуу опсуз айыптоолордун капшабына туш келген.

Ниязакун ата 1934-жылы Ак-Талаадагы Жаңы-Талап колхозунун башкармасы, кийин ал ирилешкенде дагы эле колхоз башкармасы болуп шайланып, чарба иши деп чапкылап жүргөн кезинде аны менен чогуу иштешкендердин көбү жалган жалаа менен камалып, жаңы бийликке душмандык кылган зыянкечтерди камоо, атуу өнөктүгү күч алган.

"Кезеги келип", Ниязакун Акуналиев да 1939-жылы камалган. Опсуз кыйноолорго чыдабай, ал оболу түрмөдөн качып чыккан. Бирок анысы деле узакка созулбай, кайра кармалып, аз өтпөй Ысык-Көл облустук соту аны 15 жылга эркинен ажыраткан.

Ниязакун Акуналиев узак жылдар саясий камактагылар кармалчу Карагандыдагы абакта отурган. Өз элинин эси-көөнүнөн кеткис кандуу жазалоонуу юштурган Иосиф Сталин каза болгондон кийин бийлик жаалы бир аз жумшарып, миллиондогон бейкүнөө инсандар абактан бошотулганда, Ниязакун ата да боштондукка чыгып, айылына кайтып келген.

Ошол 1953-жылдын жайынан 1967-жылга чейинки жашоосу айылдагы майда чарбалык иштер менен өткөн.

Ал Куртка айылындагы орто мектептин чарба башчысы (завхозу), колхоз бригадири жана башка чарбалык иштерди аткарып, бирок он жылдан ашуун түрмөдө көргөн кыйноолордон, жабышкан дарттан жакшы оңоло албай 1967-жылы каза болгон.

Макмутказы Ниязакунов.
Макмутказы Ниязакунов.

Абактагы азап-тозокторун ал киши өзү деле чечилип айтып бербегенин уулу Макмутказы Ниязакунов ушу азыр эскерип отурат.

- Чоң атабыз колунда бар үй-бүлөлөрдөн болгон экен. Ошондон атам жаш кезинен медреседен окуптур. 1914-жылы Калпа ажы дегендин колунда окуган. Мусакожо деген чоң манап медресе ачтырып, анда татар мугалимдери жаңы ыкмада балдарды окутушкан. Математика, географияны окутушуптур, атам ошол медреседен билим алган. Анан билимдүү болуп, совет бийлиги келгенде жаңы заманды курууга активдүү катышып, колхоз башкармасы болуп атпайбы.

Ак-Талаадагы Жаңы-Талап колхозунда башкарма болуптур. Төрт жылдан кийин 1936-жылы алар ири чарбага биригишкенде атам дагы башкарма болуп шайланыптыр. Анда 1938-жылга чейин иштеген. Ал кезде баш көтөргөн билимдүү кишилердин баарын “алашчылар”, Туран партиясынын мүчөсү, Октябрь революциясына каршы, жаңы бийликти кулатканга даярданып атышат деп айыпташып, саботажчы, Кытайга кошулабыз деп элди уюштурган деген жалган жалаалар менен камашкан.

Атам бир да айыпты моюнуна албаптыр. Түрмөдөн эбин таап качып чыгып, бирок бир жылдан кийин кармалып кесилген экен. Бул эми 1940-жылдары болгон окуя. 15 жылга кесилип, андан Сталин өлгөндөн кийин акталып чыккан.

“Саздын суусун ичтик эле...”

Анан айылга келип мектептин завхозу, колхоздун бригадири болуп иштеп жүрдү. 1967-жылы безгектен, аны түрмөдөн жуктуруп алдым дечү, пенсияга чыгып эле каза болуп калды. “

Саздын суусун ичтик эле, бет аарчыны беш-алты катар кылып ичтим эле, көбү ошондон кетишти” дечү. Оорудан оңоло албай жүрүп өтүп кете берди. Атам кесилгенден Карагандыда КарЛагда болуптур. Атам түрмөдөн аман калышын билимдүүлүгүнө байланыштырчу. Арабча, орусча таза сүйлөчү, эки тилде окучу. Арабдардын “Миң бир түнүн” жатка билчү. Арабча, фарсыча, түркчө окуган китептерин элге кызыктуу кылып айтып берчү экен. “Ошон үчүн мени сыйлашып, көп иштеткен жок, аман калдым” деп айтып калчу.

Ошол КарЛагдагылардын тизмесин жарыялаган бир китеп да чыккан. 1938-жылы атам менен биздин ушул акталаалык Берикбай Кулбай деген атабыз да Нарындын түрмөсүндө жатышкан экен. Апам айтып калчу эле: “Биринчи камактан чыгарганда сөөгү эле калган экен, жаш баладай кылып атка өңөрүшүп Нарын суусун кечирип чыгышкан”, -деп. Эл "түрмөдөн чыкты" деп тосуп алып барышкан экен.

Алар кичине өзүнө келгенден кийин кайра камашып, Кулубай ата бошонуп келип, көп кызматтарда иштеп жүрүп кетти. Ак-Талаадан Кулназаров деген киши бу Бишкектен кармалган экен. Мен репрессиялангандардын көбүн биле бербейм.

Атам башынан өткөндөрүн кээде айтып калчу. Көп кыйынчылыктар өттү дечү. Атама “Кытайга качабыз деп элди уюштурупсуңар”, деген айып коюшкан экен. “Бирөөн да моюнга алганым жок, тияк-бияктан алып келип кесип жиберишти” дечү.

Бу сталиндик репрессиянын курмандыктарынын саны дүйнөлүк экинчи согуштун курмандыктарына жакындап эле барат. Репрессия болбогондо, мүмкүн согушту эрте жеңмекпиз. Билимдүү, илимдүү, согушка жарактуу адамдарды Сталин кырып таштаган да.

Ниязакун ата киргени көп, бошонуп тирүү чыккандары аз Карагандыдагы “КарЛаг” абагында он жылдан ашуун камакта отурган.

2013-жылы “Рух Кенч” гезити Карагандыдагы лагерде жаткан бир топ кыргызстандыктардын тизмесин жарыя кылды. Казакстандык окумуштуу Шафкат Исмаилов менен кыргызстандык белгилүү илимпоз Жумагул Байдилдеев жарыялаган тизмеде Ниязакун Акуналиевдин да аты-жөнү жазылган. Оор жазага кириптер болуп кайтпай калган, кайтып келгенден кийин башынан кечиргендерин ачык айталбай, өкүмзор бийликтин жаалынан чочуп жашаган саясий куугунтук курмандыктары тууралуу маалыматтар аябай эле аз.

Ниязакун Акуналиев абактан келгенден кийин айылындагы чарбалык жумуштарды аткарып, күндөлүк тиричилиги менен алек болуп жашаган. Он жылдан ашуун тарткан азаптары,көргөн кордуктары ачык айтылбай, жашырын сыр катары калып кетти.

Ниязакун ата үй-бүлөсү менен.
Ниязакун ата үй-бүлөсү менен.

Дегеле советтик түрмөдө ден соолугунан ажырап, ак жерден башы азапка малынганын айтып, адилеттик талап кылып тийиштүү жерлерге укугун коргоп кайрылгандар ал кезде болгон деле эмес. Көпчүлүгү адам өмүрү түккө арзыбаганканабайрамдан аман калганына ыраазы болуп, Сталин өлгөндөн кийин азыноолок жумшара түшкөн буйрукчул-өкүмзор бийликке кылапат айтуудан чочулашкан.

Ниязакун ата да ошондой турмуш кечирип, тынч жашоого көчкөн. Айылдык мугалим Эркинбек Карасартов Ниязакун абасын мына ушул кездери көрүп калган.

- Биздин айылда башкарма болуп жүргөн киши болчу. Анан репрессияга туш келип, азапты аябай көргөн, бирок кийин акталган. Абдан билимдүү киши эле. Араб, латын тамгасында сонун жазчу. Ошол кездеги кыргыздын мыкты чыкмаларынын баарын күнөөсүз жерден күнөөлөшүп жок кылышкан. Ниязакун атаны мен кичине кезимде билип калдым. Үйүндо китептери толтура турчу. Кез-кез качып жүргөнүн, кармалганын, акталганын айтып калчу.

Ак-Талаа районундагы Куртка айылында жашаган Шаршекеев Эсин аксакал ушу кезде элдин баарынын үшүн алган суук кезеңди – “эл душмандарын” жазалоо күчөп турган кезди эскергиси келбейт.

"Ата-Бейиттеги" сталинизм курмандыктарынын көрүстөнүнө гүл коюу. 08.11.17.
"Ата-Бейиттеги" сталинизм курмандыктарынын көрүстөнүнө гүл коюу. 08.11.17.

Ошондон анын Ниязакун Акуналиев тууралуу айткандары кыска-кыска сүйлөмдөр менен гана чектелди.

- Башкарма болгон, жалган айып менен түрмөгө түшкөн. Жалаа менен түшкөн. Кийин кутулуп келип, жакшы жүрдү, жакшы киши болчу. Камалгандар көп болгон.

Ниязакун ата тууралуу аны жакшы билген айылдашы, Кыргыз эл жазуучусу Шүкүрбек Бейшеналиев өмүрүнүн соңку жылдары жараткан “Жараланбаган жаралуулар. Тайлак баатыр” баянында кыскача токтолуп, момундай маалыматты кыстара кеткен.

“Жапардын чоң атасы Акуналы малдуу, жандуу, тукуму өскөн сыйлуу карыя. Өз атасы Ниязбек айылдагы кызматчылардын тыңынан. Көп жыл башкармалыкта иштеген. Колдору жетиштүү, бакыбат жашашкан”, деп жазган.

Бирок да бакыбат жашоонун баасы Кеңеш бийлиги тушунда өтө эле оорго бааланып, канча өмүрлөр кыйылып, канча тагдырлар жазыксыз жазаланып, ак жеринен кодуланып, анын салакасы коомдун айыкпаган жарасы катары кыйла жылдар жашырылып келди.

Ташкент-Балыкчы багытындагы поезд келди

Ташкент-Балыкчы багытындагы поезд келди
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:36 0:00

24-март: өлкөнү өзгөрткөн түн

24-март: өлкөнү өзгөрткөн түн
please wait

No media source currently available

0:00 0:15:10 0:00

Өкмөттүн 250 миллион сомдук "камкордугу"

Башкы прокуратуранын имараты

Премьер-министр Сапар Исаков Башкы прокуратурага бекитилген бюджетинен тышкары кошумча 250 миллион сом бөлүп берүү тууралуу өкмөттүн буйругуна кол койгону ачыкка чыкты.

Бюджет тартыш болуп турганда өкмөттүн Башкы прокуратурага мындай кам көрүшү Интернеттеги социалдык түйүндөрдө кызуу талкууланууда. Өкмөттүн аппараты болсо бул чечим мамлекет тарткан зыянды ордуна койгон акчанын 30 пайыздык өлчөмүн аны кармагандарга кайтарып берүүгө милдеттендирген мыйзам ченеминин негизинде кабыл алынганын билдирди.

Прокурорлорго көрүлгөн "камкордук"

Өкмөт башчы Сапар Исаков Башкы прокуратураны кошумча каржылоо тууралуу өкмөттүн 2017-жылдын 21-сентябрындагы буйругуна кол койгон документтин көчүрмөсү Интернет булактарына тарады. Анда премьер-министр Финансы министрлигине бюджет тууралуу мыйзамды жетекчиликке алуу менен Башкы прокуратурага анын мурда бекитилген бюджеттик каражатынан тышкары, кошумча түрдө 250 миллион сом бөлүп берүүнү буюрган.

Коомдук ишмер Эдил Байсалов өкмөт маселе чечүүдө бюджет тартыштыгын айтып, бирок прокуратурага келгенде берешен болуп чыкканына таң калды:

Эдил Байсалов.
Эдил Байсалов.

- Прокуратура органдарынын бюджети ансыз деле жетиштүү. Кийинки жылдары алардын бюджети эки эсе көбөйтүлгөн. Сапар Исаков премьер-министр катары бюджеттик каражаттар тартыш болуп жатканда, Башкы прокуратурага бир эле буйругу менен 250 миллион сомду бөлүп бергени мыйзамга туураланганы менен моралдык жактан туура эмес. Мен мындай өкмөт башчы элдин камын ойлооруна ишенбейм. Өзү жетим балдарды же жакыр үй-бүлөлөрдүн балдарын кучактап сүрөттөргө түшүп, ошолорго 250 миң сом жетишпей жатканда прокуратурага ири өлчөмдө акча бөлүп бергени - бул чыккынчылык!

"Мыйзам бузулган эмес"

Өкмөт адатта мугалимдер жана дарыгерлер сыяктуу бюджеттик кызматкерлердин маянасын көтөрүүгө акча жетпей жатканын айтып келет. Бирок анын Башкы прокуратуранын социалдык көйгөйлөрүн чечүүгө кошумча акчаны каяктан тапканы Интернеттеги социалдык тармактарда курч талкууга түштү.

Анткен менен өкмөттүн маалыматтык камсыздоо бөлүмүнүн башчысы Чыңгыз Эсенгуловдун айтымында, 250 миллион сом Башкы прокуратурага мыйзамдын талабына ылйаык бөлүнгөн. Чыңгыз Эсенгулов прокуратура органдары мамлекет тарткан зыян өндүрүлгөн учурда анын отуз пайызын өзүнө алууга укуктуу экенин айтты:

Чыңгыз Эсенгулов.
Чыңгыз Эсенгулов.

- Өкмөттүн 2017-жылдын 21-сентябрындагы №415 буйругуна ылайык, 250 млн. сом өлчөмүндөгү сумма Жогорку Кеңештин Бюджет жана финансы боюнча комитети менен макулдашылган. Буга катар эле, Башкы прокуратурага иш жүзүндө 47,1 млн. сом бөлүнгөн. Бул тууралуу “Кыргыз Республикасынын 2017-жылга республикалык бюджети жана 2018-2019-жылдарга болжолу жөнүндө” мыйзамына белгиленген тартипте тийиштүү өзгөртүүлөр киргизилген. Ал каражат прокуратура кызматкерлеринин социалдык маселелерин чечүүгө, тактап айтканда, административдик имараттарды жана прокуратура органдарынын аймактык түзүмдөрүнүн кызматтык турак жайларын курууга жана оңдоого, форма тигүүгө, ошондой эле компьютердик техника алууга багытталган.

Өкмөттүн маалыматы боюнча, Башкы прокуратура "Мегаком" деген соода маркасы менен белгилүү "Альфа-Телеком" акционердик коому менен "Brasfortlimited" компаниясынын ортосунда түзүлгөн насыялык келишимдин негизинде мыйзам бузуу болгонун аныктаган.

Анын натыйжасында 5 млрд. 416 млн. сом өлчөмүндөгү мамлекетке келтирилген зыяндын орду толтурулган. Бишкектин район аралык соту 2017-жылдын 4-майындагы чечими менен ордуна коюлган акчанын отуз пайызын же тагыраагы 1 млрд. 624 млн. сомду прокуратурага төлөп берүү жөнүндө чечим чыгарган.

Жогорку Кеңештеги жоболоң

Жогорку Кеңештин "Өнүгүү-Прогресс" фракциясынын депутаты Исхак Масалиев муну прокуратуранын түз аткарган милдетин колко кылганы катары кабыл алды:

Исхак Масалиев.
Исхак Масалиев.

- Эгерде Башкы прокуратура "Мегаком" боюнча ишти ийгиликтүү алып барып же башка бир кыңыр иштерди өз алдынча ачып чыгып, андагы көмүскө миллиондогон, миллиарддаган схемаларды таап чыгып, мамлекетке келтирилген олчойгон зыяндардын ордун толтурган болсо, анда туура түшүнөт элек. Ошондо алардын ишин эрдик катары баалап, ошол чоң акчадан отуз пайыз бөлүп берсек туура болмок. Бирок, тилекке каршы, андай болбой жатпайбы? Бул жерде "Мегакомдун" иши бир аз башкачараак да. Бул жерде саясий чечим болуп жатпайбы.

Мыйзам боюнча, бюджетке киргизилген ар бир кошумча-алымчалар же башка бир өзгөртүүлөр парламентке мыйзам долбоору катары киргизилип, ал маселе адатта добушка коюу менен чечилет.

Премьер-министр Сапар Исаковдун 250 миллион сомду Башкы прокуратураны кошумча каржылоого бөлүп берүү боюнча Финансы министрлигине жөнөткөн буйругунда аны парламенттин Бюджет жана финансы комитети менен макулдашуу жагы көрсөтүлгөн. Бирок комитеттин айрым мүчөлөрү ал сунуш комитеттин кароосуна түшпөгөнүн айтышууда.

Анткен менен Жогорку Кеңештин тиешелүү комитетинин төрагасы Таабалды Тиллаев өкмөттүн буйругу комитетте эле каралып, ага макулдук берилгенин белгиледи:

Таабалды Тиллаев.
Таабалды Тиллаев.

- Бул маселе биз менен макулдашылган. Ал каражат Башкы прокуратуранын атайын эсебиндеги акчадан эле кайра өздөрүнө кайтарылып жатат. Анткени алар таап чыгып, аныктаган иштердин натыйжасында зыяндын орду толтурулуп жатпайбы. Бул жерде эч кандай маселе жок. Бул боюнча токтом чыгып, анан биз Жогорку Кеңеште аны карап, чечим чыгарып беребиз да.

Ошол эле учурда Жогорку Кеңештин депутаты Исхак Масалиев кошумча каржылоо боюнча бул маселе палатанын жалпы жыйынына коюлбаганын айтып, андыктан ал иш териштирүүнү талап кылаарын билдирди.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Эрмек Ниязов: “Акылдуу шаар” өзүбүздүн деле колдон келет"

Эрмек Ниязов.

Маалымат технологиясы боюнча адис, Жогорку технологиялар паркынын байкоочулар кеңешинин мурдагы мүчөсү, NSP жоопкерчилиги чектелген коомдун башкы директорунун орун басары Эрмек Ниязов “Азаттыкка” Кыргызстандын “Акылдуу шаар” долбоорун ишке ашырууга чама-чаркы жетиштүү экенин билдирди.

«Азаттык»: Жакында маалымат агенттиктеринин биринде сиз Кыргызстан өз күчү менен “Акылдуу шаар” долбоорун ишке ашыра алаарын айттыңыз. Аны кантип ишке ашырууга болооруна кенен түшүндүрмө бере кетсеңиз?

Эрмек Ниязов: Өкмөт кытайлык "Huawei" компаниясы менен түзгөн келишиминен чыкканы жөнүндө кабарды уккандан кийин маалымат технологиялары боюнча иштеп жаткан кесиптештерим менен ушул маселени кеп кылдык.

Биздин компаниянын мүмкүнчүлүктөрүн пайдаланып, долбоорду өз күчүбүз менен ишке ашырууну сунуш кылсакпы деп жатабыз. Бул долбоорду ишке ашырыш үчүн биздин жергиликтүү компаниялардын чама-чаркы, мүмкүнчүлүктөрү жетиштүү деп эсептейбиз.

«Азаттык»: Сиздер долбоорду толугу менен өз күчүңүздөр менен ишке ашырууну көздөп жатасыздарбы?

Эрмек Ниязов: Кандай десем, толугу менен эмес, бирок иштин кыйла бөлүгүн алсак болот. Кандай болгон күндө да бул ишти өкмөт башкарат, ошонун милдетине кирет. Мисалы, "Коопсуз шаар" долбоору тууралуу айтсак, салынчу айыппулдар менен нормативдик-укуктук актылар – мунун баары өкмөт аткарчу иштер, биз анын милдетин ала албайбыз. Анткен менен биз долбоордун техникалык жагына жооп бере алабыз.

Дагы бир мисал: Бишкекте ондогон мобилдик операторлор менен альтернативалык сервис-провайдерлердин оптика-була торлору жайылган. «Кыргызтелеком» да кенен тармакка ээ, мунун баарын пайдаланса болот.

Менин NSP компаниямда болсо дата-борбор түзгөн, ал жерде болгон маалыматтын баарын сактоого мүмкүнчүлүк бар. Программалык камсыздоону жана кызмат көрсөтүүнү иштеп чыккан Кыргыз ассоциациясы программалык камсыздоосун сунуш кыла алат. Даяр чечимди алып, аны долбоорго киргизүүгө болот же аны кайра башынан сунуш кылып жасатса деле жарашат. Чечилип калган мындай программалар дүйнөдө толтура: кымбаты да бар, арзаны да бар, америкалык, орусиялык, кытайлык – каалаган түстө, каалаган ыңгайда, адамдын жүзүн, номурларды дагы башкаларын так көрсөтүп берчүлөрү толтура. Муну биз жасай алабыз деп эсептейбиз.

Бишкек шаары.
Бишкек шаары.

Экинчи жагынан өкмөт бул долбоорду кантип ишке ашыруунун жолдорун билиши жана бул иштин башында ким турарын аныктап алышы зарыл. “Коопсуз шаар” долбоорунун алгачкы варианттарын эстей турган болсок, анын баарына жалгыз ИИМ жооп берчү. Бул жолу министрликти четке чыгарып коюшту, өкмөт өзү баарын жасоого киришкени турат, азыр баарыбыз көрүп турабыз, иш туңгуюкка кептелип калды. Менин билишимче, демилгени шаар башчылыгы көтөргүсү келет, бирок аларга да долбоорду ыраа көрүшпөдү окшойт.

Маекти толугу менен ушул жерден уга аласыз:

Эрмек Ниязов: “Акылдуу шаар” өзүбүздүн деле колдон келет
please wait

No media source currently available

0:00 0:09:08 0:00
Түз линк

Ал арада мэрия, ошондой эле башка жергиликтүү компаниялар, маселен, Жол кыймыл коопсуздугун камсыздоо башкармалыгынын (ЖКККБ) айыппулдарын аныктоо боюнча долбоорду ишке ашырууга катыша алышат.

Бул жерде жарандык коом да айтчу сөзүн айтышы керек деп ойлойм. Канчадан бери айтып-дегенибиз менен, коопсуздук индекси жагынан биздин өлкө рейтингдин эң артында келатат. Ичиң ачышат да! Баарынан өкүнүчтүүсү - дүйнөдө технология качан эле иштелип чыккан, биз бул жерде кайсы бир космостук долбоорлор тууралуу кеп кылганыбыз жок да. Кеп жөнөкөй, көп кишилерге тааныш технология жөнүндө болуп жатат. Автоунаа номурлары менен адамдардын бетин таануу – абдан жөнөкөй нерсе.

«Азаттык»: Сиз айтып жаткан IT-компаниялар, бир аз мурда «Кыргызтелекомдун» мурдагы жетекчиси да ушул долбоордун үстүндө иштешкенин ырастаганы бар. Жергиликтүү бизнесмендер менен адистер бул долбоорду иликтеп чыгышканын айтпасак деле белгилүү. Долбоордун кымбаттыгы канчалык, аны ишке ашырыш үчүн кымбат технологияларды сатып келүү талап кылынбайбы?

Эрмек Ниязов: Долбоордун наркы канча экенин мен азыр бул жерде айта албайм. Беш манжаны жуумп жалпы сумманы азыр эле эсептеп чыгыш кыйын, бирок ал 60 миллион доллардан кыйла арзан болоорун азыр ачык эле айта алам. Анткени инфраструктура бар – операторлор сарптаган инвестициянын натыйжасында пайда болгон бош тармактар, зымдар көмүлгөн жолдор турат, ошондуктан бул тармактарды ижарага алуу гана керек. Дата-борбор иштеп жатат. Жыйынтыгында бул процессти башкаруу жана системалаштыруу гана калат. Менимче, дал ушул өкмөт үчүн кыйынчылык жаратып жатат – ал жердегилер долбоорду ким кантип ишке ашырарын түшүнө албай отурушат.

Сиз «Кыргызтелекомду» долбоорго кошуу аракети болгонун жөн жеринен айткан жоксуз. Бул да жакшы идея болчу. “Акылдуу өлкө” концепциясы иштелип чыккан, өкмөт долбоорду колдогон. Бирок компания жетекчилигинин тез-тез алмашуусунан долбоор, кыязы, арабөк калды окшойт.

«Азаттык»: Өкмөттүн мурдагы же азыркы жетекчилеринен кимдир-бирөө сизге кеп-кеңеш сурап кайрылдыбы? “Акылдуу шаар” долбоорунун кайсы бөлүгүн жергиликтүү компаниялар ишке ашыра алат?

Эрмек Ниязов: Башкалар тууралуу айта албайм. Мага бул боюнча эч ким кайрылган жок. Балким алар шаар боюнча жайылган оптика-була тармактарына ээ болуп отурган байланыш операторлоруна ижарага алуу боюнча кайрылышкандыр. Ошолорго кайрылышкан деп ойлойм. Эгер "Huawei" же башка бир компания долбоорду ишке ашырууга умтулса, кандай болгон күндө алардын системасы ушул компаниялардын инфраструктурасына жармашып гана иштей алат.

Бишкек шаары.
Бишкек шаары.

«Азаттык»: "Huawei" менен кызматташуу эмне үчүн майнапсыз аяктады деп ойлойсуз?

Эрмек Ниязов: Келишимдин текстин окуган эмесмин, ошондуктан ал тууралуу айта албайм. Бирок ачыкка чыгып кеткен айрым маалыматтардан жана жаңылыктардан улам, менин пикиримде, өкмөт менен "Huawei" экөө бирин-бири толук түшүнө албай калышты окшойт. Кыязы, өкмөт кытайлык компанияга өтө эле чоң үмүт артып, ал эми "Huawei" коммерциялык компаниясы, кыязы, бул ишке жеңилирээк мамиле кылып, өзүнүн кызматы менен товарын сатып өткөрүүгө кызыкчылыгы болду окшойт. Принцибинде аны бул аракети үчүн күнөөлөш кыйын, анткени ал коммерциялык компания, ал өзүнө пайда табууну көздөйт. Анын үстүнө алар келишимдин негизи боюнча, ишти аткаруунун мөөнөтү боюнча макулдашкан деле эмес болушу керек.

Баарыбыздын эсибизде - премьер-министр "январдын аягы" деп айткан эле, мына азыр март аяктап баратат, эмгиче видео байкоо жүргүзчү камералар жок. Мүмкүн алар долбоордун концепциясын, тапшырмаларын, мөөнөтүн так аныктабай калышкандыр. Анан да өкмөт "Huawei" компаниясынан жаңы пункттар менен мөөнөтүн күткөн болуш керек, тигилер аны беришкен жок, ошондон улам кыргыз тарап келишимден чыгып кетти.

«Азаттык»: Биздин компаниялардын, адистердин күчү менен долбоорду ишке ашыруу боюнча өкмөт менен кызматташтык кандай болушун каалайт элеңиз? Бул кызматташтык эмнеден башталышы керек?

Эрмек Ниязов: Биз азыр өкмөткө кайрылбайбыз. Биздин колубузда конкреттүү эмнелер бар экенин алгач ич ара тактап алышыбыз керек. Кийинки аптада мен компаниялардын жетекчилери менен жолугушууга аракет кылам. Биз жеке компаниялардын колунан эмне келээрин так билип, анан биз эмнени сунуш кылаарыбызды түшүнүп алышыбыз керек. Негизи биз көп эле нерсени сунуш кыла алабыз. Ага чейин ал компаниялардын макулдугун алышыбыз зарыл. Анткени айрымдар бул ишке катышкысы келет, башкалары таба турган пайдасын ойлойт, тармактарын кымбат баага ижарага бериши мүмкүн, дагы башкалары буга катышкысы деле келбеши мүмкүн.

Долбоорго катышууга кандайдыр макулдук алып, жеке компаниялардын ролун түшүнгөндөн кийин гана биз өкмөткө кандайдыр сунуштар менен бара алабыз. Азыр болсо өкмөткө жеке компаниялардын макулдугун албай, алардын мүмкүнчүлүгүн билбей туруп бир нерселерди сунуш кылганыбыз туура эмес болуп калат.

«Азаттык»: Долбоорго катышууга кызыккан жергиликтүү ишканалар жетиштүү деп ойлойсузбу?

Иллюстрациялык сүрөт.
Иллюстрациялык сүрөт.

Эрмек Ниязов: Ооба, жетиштүү эле болот го деп ойлойм. Кандай болгондо да бул бекер жасалчу иш эмес. Башкача айтканда, биз долбоордун баасын арзандатыш үчүн айрым бир жеңилдиктерди сунуш кылабыз. Бирок кандай болгондо да мунун баары акчага байланчу нерселер – адистер тартылат, инфраструктура пайдаланылат дегендей. Биз кандай иштерди аткара алаарыбызды аныктагандан кийин сунуштарыбызды өкмөткө беребиз. Эгер ал биз менен иштешүүнү чечсе - баары жакшы болот.

Анан биз өкмөт өзүнүн токтому менен жооптуу адамды дайындашын сурайбыз. Азырынча мен андай кишини көрө элекмин. Себеби бул процессти жөндөп кетчү лидердин жоктугу чоң проблема болот - долбоорду башкаруучу долбоорду жетектеп, процессти көзөмөлдөп, иштин сапатына, бюджетке, иштин жыйынтыгына жоопкер болушу зарыл, анан да тийиштүү укуктарга ээ болушу абзел.

Эгер биз “Коопсуз шаар” долбоору тууралуу кеп кылсак, көбү салынчу айыппулдарга нааразы болушу ыктымал, кимдир-бирөөлөр ал чечимди сотко берип, калыстык издейт. Жеке компанияларга мындай шартта иштөө кыйын, ошондуктан эч ким андай ишти аткарууга кызыкпайт. Ошон үчүн бардык укуктарга ээ болгон жана жооптуу адам болушу керек, алар бул процесстерди жөндөп турушу зарыл.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

ЕБ лидерлери Лондонду колдоду

Британия премьер-министри Тереза Мэй Брюсселдеги саммитте. 22-март, 2018-жыл.

22-мартта Европа Биримдигинин лидерлери Брюсселдеги саммиттин жыйынтыгында уюмдун Москвадагы элчисин чакыртып алуу чечимине келишти. Ошондой эле Орусияга карата башка чаралар да көрүлөрүн эскертүүдө. Алардын оюнча Британиядагы орус тыңчысынын ууландырылышына Орусия жоопкер. Москва айыптоолорду бир канча жолу четке каккан.

Брюсселдеги саммитте жетекчилер түн ортосуна чейин сүйлөшүү жүргүзүп, Еврошаркеттин лидерлери Солсберидеги кол салуу үчүн жоопкерчилик Орусияга жүктөлөт деген Британия өкмөтүнүн оюна кошулушкан.

Нидерланддын премьер-министри Марк Рутте кабарлагандай, Евробиримдиктин Москвадагы элчиси, немис дипломаты Маркус Эдерер Британияга тилектештик билдирүү иретинде кеңешүү үчүн чакыртылып алынат. Германиянын канцлери Ангела Меркел уюм башка да жазалоо чараларын карап жатканын саммитте билдирди:

- Бизде узак талкуу болуп, орток мунасага келдик. Бардык илинчектер бул кол салууга Орусия катышкан дегенди күбөлөп жатат. Чындыгында башка түшүндүрмө жок. Биз окуялардын өңүгүшүн карап турабыз. Британия өз маалыматтарын Химиялык куралга тыюу салуу уюмуна берди. Алардын чечимин да күтөбүз.

Тереза Мэй
Тереза Мэй

Тереза Мэй Брюсселдеги саммитте “Британия европалык демократиялык мамлекет катары бул коркунуч менен чогуу күрөшүү үчүн Европа Биримдиги жана НАТО менен ийиндеш болот. Биз бирге ийгиликке жетебиз” деп билдирди:

- Орусия келтирип жаткан коркунучтар мамлекеттик чек араны билбейт. Бул биздин баалуулуктарыбызга коркунуч жаратат.

"Лондондун пайдасына иштеди" деген айып менен 2006-жылы Орусияда соттолгон, 4-март күнү Британиянын Солсбери шаарында эс-учун жоготкон абалда табылган мурдагы орус тыңчысы Сергей Скрипалдын жана анын кызы Юлиянын кайгылуу тагдырынан кийин Москва менен Лондондун ортосунда саясий кризис жаралган.

Британ өкмөтү аларды ууландырууда адамдын нервин шал кылчу “Новичок” аттуу уу зат колдонулган деген бүтүмгө келген жана бул үчүн Москваны айыптаган. Бул жаңжалда Европа Биримдиги жана АКШ Британияны колдоп жатат.

Даля Грибаускайте
Даля Грибаускайте

Брюсселдеги саммиттен кийин Литванын президенти Даля Грибаускайте өз өлкөсүндөгү “орусиялык тыңчыларды кубалоого даяр экенин” маалымдады. Башка Балтика өлкөлөрү жана Польша да кандайдыр бир чара көрүлөрүн кабарлашты.

Ошол эле кезде Еврошаркетке мүчө айрым мамлекеттердин лидерлери Москва менен жылуу мамиле түзүүнү колдойт. Словакиянын жаңы өкмөт башчысы Питер Пеллегрини Москва менен “конструктивдүү диалогду” кааларын айтууда.

Ууланууга чын эле Орусия жоопкер экенинен күмөн санаган Грециянын өкмөт башчысы Алексис Ципрас Евробиримдик Британия менен тилектеш, бирок башка өлкөнү айыптоодо өтө жоопкерчиликтүү болуу керектигине токтолуп, иликтөө жүргүзүшүбүз керек деди.

Европа комиссиясынын президенти Жан-Клод Юнкер Москва менен байланыш каналдарын сактоо маанилүү экенин айтты:

- Өзүбүздүн баалуулуктарыбыздан, принциптерибизден баш тартпастан туруп, Европадагы коңшуларыбыз менен түз сүйлөшүү керек.

Британия буга чейин мурдагы орус тыңчысы ууланган окуяга байланыштуу 23 орусиялык дипломатты чыгарып жиберген жана Москва менен жогорку кызматташтыкты токтоткон.

Александр Яковенко
Александр Яковенко

Орусия болсо, айыптоолорду четке кагып, Британияга жооп катары бул өлкөнүн да 23 дипломатын чыгара турганын маалымдаган.

Орусиянын Британиядагы элчиси Александр Яковенко 22-мартта Лондондогу басма сөз жыйынында айыптоолорду дагы бир жолу четке какты:

- Мен баса белгилеп кетейин - британ өкмөтү расмий турумун жоромолдордун негизинде гана курду. Кандайдыр далилдери жок эле Орусияны "үч адамды ууландырды" деп күнөөлөп, кызматташуудан баш тартып жатат. Биз мындай нерсени кабыл албайбыз.

Ал арада Англиянын Солсбери шаарынын соту иликтөө үчүн ооруканада эс-учуна келбей жаткан Сергей Скрипалдан жана анын кызы Юлиядан анализ алууга макулдук берди. Химиялык куралга тыюу салуу уюму да 21-мартта анализдерди иликтөөгө киришти. Москва орус бийликтери менен маалымат алмашпаса, Химиялык куралга тыюу салуу уюмунун кайсы бир жыйынтыгын тааныбай турганын ишара кылган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

КСДП Кытайдан жардам алганбы?

Иллюстрациялык сүрөт.

"Кытайдын Коммунисттик партиясы Кыргызстандагы бийликчил социал-демократтар партиясына (КСДП) жардам иретинде 1 млн. сом бөлдү" деген маалымат коомчулукта кызуу талкууланып жатат. Бул одоно мыйзам бузуу катары бааланып, партиянын аброюна шек келтирип, көлөкө түшүрчү көрүнүш экенин айткандар бар.

Кытайдын Коммунисттик партиясы Кыргызстан социал-демократтар партиясына (КСДП) жардам иретинде 1 млн. сом бөлгөнүн алгач партия мүчөсү, Жогорку Кеңештин депутаты Рыскелди Момбеков "Азаттыктын" талкуусунда билдирген.

Анын айтымында, КСДПнын Орусиядагы “Единая Россия”, Казакстандагы “Нур Отан”, Кытайдын Компартиясы менен да жакшы байланышы бар. Ал гранттык негизде берилген каражат партиянын ишмердүүлүгүнө, кеңселерин каржылоого, залын оңдоого жумшалышы мүмкүн экенин айткан.

Рыскелди Момбеков.
Рыскелди Момбеков.

- Партияга жардам иретинде 1 млн. сомдун тегерегинде гранттык каражат келген экен. "Партиянын ишмердигине, кеңсесин каржылоого, "Форумдагы" партиянын жыйындар залын оңдоого жумшалат" деген маалымат уктум. Эми кандай жардам келип, ал кандай жумшалып жатканы тууралуу курултайда отчет берилсе керек.

Бир суроого эки жооп

Аталган партиянын төрагасынын орун басары Фарид Ниязов Кытайдын Компартиясы тарабынан берилген жардам тууралуу "Азаттыкка" комментарий берип, алгач Кытай акчалай эмес, техникалык жардам көрсөткөнүн, бирок ал КСДПнын балансына өтө электигин айткан:

- Техникалык жардам. Былтыр күзүндө келген. Аны баланска кое элекпиз. Азырынча колдонгон жокпуз.

Ниязов жарым сааттан кийин бул маалымат такталганын билдирип, Кытайдан келген жардам КСДПга эмес, парламентке берилгенин кабарлады:

Фарид Ниязов.
Фарид Ниязов.

- Мен силер чалгандан кийин эмне үчүн баланста жоктугун тактадым. Көрсө, катчылык экен. Алар баары "алдык" дешкен. Биз да алдык деп эсептегенбиз. Жардам Жогорку Кеңештин алкагында алынган, биздин баланста жок. Жардамды парламент, анын ичинде КСДП фракциясы алыптыр.

Партиянын төрагасынын орун басарынын бир эле суроого эки башка жооп бергени коомчулукта күдүк ойлорду жаратып, саясий партиялардын каржыланышы тууралуу мыйзамга байланыштуу талкууга жем таштады.

Ал эми Жогорку Кеңештин басма сөз кызматынын жетекчиси Ибраим Нуракун уулу парламент Кытайдын Компартиясынан эч кандай жардам албаганын "Азаттыкка" билдирди. Анын айтымында, былтыр Кытайдын Кыргызстандагы элчилиги Жогорку Кеңешке техникалык көмөк көрсөткөн. Бирок анын Кытай Компартиясы менен байланышы жок:

Ибраим Нуракун уулу.
Ибраим Нуракун уулу.

- Мен бизге келген бардык жардамдарды текшердим. Кытайдын Коммунисттик партиясынан 1 миллион сом албаптырбыз. Негизи Жогорку Кеңеш элчиликтер, парламентаризмди колдогон эл аралык уюмдар менен дайым иштешип, техникалык көмөк, консультация, эксперттик жардам алып турат. Кытайдын Компартиясынан андай жардам келбептир. Болгону былтыр Жогорку Кеңештин аппаратына 1 миллион сомдун тегерегинде техникалык-гранттык жардам берилген. Бирок аны Кытайдын Компартиясы эмес, Кытайдын Кыргызстандагы элчилиги өз эрки менен берген. Акча түрүндө эмес, техниканы өздөрү алып берген. Расмий түрдө айта алам, 2017-жылы Кытайдын Компартиясынан эмес, Кытайдын Кыргызстандагы элчилигинен 1 млн. сомдун тегерегинде техникалык гранттык жардам берилген.

Ал эми КСДП фракциясынын депутаттары Осмонбек Артыкбаев менен Марат Аманкулов Кытайдан келген жардам тууралуу маалыматы жок экенин айтышты.

"Маанилүү мыйзам бузулду"

Кыргызстандын "Саясий партиялар жөнүндөгү" мыйзамына ылайык саясий партиялардын иши чет мамлекеттердеги партиялар тарабынан каржыланышына тыюу салынат.

Аталган мыйзамдын демилгечилеринин бири, Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты Равшан Жээнбеков Кыргызстандагы партиялардын дээрлик баары чет өлкөдөн каржылык жардамды жашыруун алып келишерин, бирок аны далилдөө кыйынга турарын белгиледи.

Ошондой эле ал "Кытай Компартиясынан алынды" деп сөз болгон жардам эмне максатта берилгенин көз каранды эмес комиссия иликтеп чыгышы зарыл деген пикирде.

Равшан Жээнбеков.
Равшан Жээнбеков.

- Өзгөчө шайлоо убагында бардыгы эле жардам издеп жүрүшөт. Ал эми бул учур бир аз өзгөчө. Анткени бул башкаруучу партиянын маанилүү мыйзамды бузганы болуп эсептелет. Биринчиден, муну коррупция десек болот. Акчаны эч ким бекер бербейт. Ошондуктан алган акчага кайсы бир маселени чечип берген болушу керек деп айтсак болот. Саясий партияларга сырттан акча алууга толугу менен тыюу салынган. Эгер алса, алган адамга жана партия жетекчисине эртели-кеч кылмыш иши козголот. Мисалы, Францияда экс-президент Николя Саркози "шайлоо учурунда Ливиядан акча алган" деп күнөөлөнүп, ага каршы кылмыш иши козголду. АКШда "Трамптын Орусия менен каржылык байланыштары болушу мүмкүн" деген күнөө коюлуп, иликтөө жүрүп жатат. Бул дүйнөлүк практика.

Ал эми саясат талдоочу Марс Сариев партиялык жыйындын алдында мындай маалыматтын чыгышы анын аброюн түшүрүп, өлкөдө саясий кризисти жаратат деген ойдо.

- Бул Кыргызстан социал-демократтар партиясы. Эгер колдоо Исхак Масалиев жетектеген Коммунисттик партияга берилсе бир жөн. Бирок бир да партия сырттан бир тыйын албашы керек, антсе акча берген тарапка көз каранды болуп калат. Партиянын да имиджи түшөт. Абал кызык болуп жатат. Менимче, 1 млн.сомдун айынан саясий чатак чыгышы мүмкүн. Муну Кытай жакшы түшүнүп жатат. Кытайдын позициясы ЖЭБге, "Акылдуу шаар" долбооруна байланыштуу Кыргызстанда түшүп жатат. "Датка-Кемин" боюнча да чатак чыкканы жатат.

КСДП партиясынын отуруму буга чейин бир нече жолу жылдырылып, 31-мартка белгиленген. Партия төрагасынын орун басары Фарид Ниязов мурдараак курултайда Алмазбек Атамбаев партия лидерлигине бекитилерин билдирген. Куралтайдын күн тартибине башка кайсы маселелер киргени азырынча расмий айтыла элек.

Атамбаев президент болуп турганда чет өлкөдөн каржыланган уюмдардын ишмердүүлүгүн сындап, "четтен каржылык колдоо алып, мамлекеттик төңкөрүш кылууга аракет кылууда" деп айрым партияларды катуу зекиген.

Буга чейин парламент Кыргызстанда саясий партиялардын каржылык иштерин көзөмөлгө алуу боюнча мыйзам долбоорун сунуш кылган. Ага ылайык, саясий партиялардын финансылык ишмердүүлүгү, келип түшкөн жана чыгымдалган каражаттары көзөмөлгө алынары айтылган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG