Линктер

шейшемби, 23-июль, 2019 Бишкек убактысы 00:59

Кыргызстан

Данисте: Малайзиядагы тайбоксчу Айбийке

Данисте: Малайзиядагы тайбоксчу Айбийке
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:37 0:00

Түптөгү куугундун арты кырсык болду

Иллюстрациялык сүрөт.

14-апрелде Түп районунун Балбай айылындагы жол кырсыгынан улам чыккан чыр боюнча кылмыш иши козголуп, тергөө башталды.

Балбай айылынын жоон топ тургундары "эки инспекторду сабап, денесине залал келтирди" деп айыпталышууда. Катуу ылдамдыкта келатып кырсыкка кабылган автоунаадагы төрт кишинин бири каза болуп, "айылдыктардын ур-токмогуна кабылды" деп айтылып жаткан эки кызматкер ооруканага түштү.

Сабалган эки инспектор Ички иштер министрлигинин Бишкектеги госпиталында дарыланып жатат. Ал эми кырсыкка кабылган төрт кишинин бири Санжар Бостериев каза болуп, эки адам Түп райондук ооруканасына жаткырылган. Алардын абалы канааттандырарлык. Дагы бир адамдын абалы оор, ал Каракол шаарындагы облустук ооруканага которулган.

Ысык-Көл облустук милициясынын басма сөз катчысы Сталбек Усубакуновдун айтымында, азырынча милиция кызматкерлерин сабоо фактысы боюнча гана кылмыш иши козголду:

- Жол коопсуздугун көзөмөлдөө кызматкерлерин уруп, сабоо боюнча Түп райондук ички иштер бөлүмү Кылмыш-жаза кодексинин 341-беренеси ("Бийлик өкүлүнө зомбулук көрсөтүү") менен кылмыш ишин козгоду. Учурда тиешелүү экспертизалар дайындалып, ошол жерден инспекторлорго денесине залал келтирген адамдардын тек-жайы такталып жатат.

Ооруканага түшкөндөрдүн бири, айдоочу Максат Жанышбек уулу кырсыктын келип чыгышына да, андан кийинки окуяга да милиция кызматкерлерин айыптады:

- Бизди инспекторлор Балбай айылына 300-400 метр калганда талаадан тосту. Машинени мен айдап бараткам. МАИ бекетинен тоспосо мен эмнеге токтошум керек? Айыл ичинен тоссо макулмун. Ошон үчүн мен токтобой айдап кеттим. Газ тептим, ал да тепти, менин машинемдин кыймылдаткыч күчү бир аз көбүрөөк болуп калды окшойт, ары өткөндөн кийин эле дөңдөн секирип, анан башкарууну жоготуп алдым.

Райондук милиция болсо айдоочу жол эрежесин бузганынын кесепети ушундай болгонун ырастайт. Түп райондук жол коопсуздугун камсыздоо башкармалыгынын жетекчиси Мурат Жумабаев күзөттөгү милиция кызматкерлеринин айткандарына таянып, буларды билдирди:

- Бизде Түптүн чыга беришинде мурунку стационардык бекеттин имараты бар. Ошол жерден күндүз саат үчтөрдө катуу келаткан унааны инспекторлор тоссо, ал токтобой коёт. Терезеден колдорун көрсөтүп өтүп кетишет. Ошондон кийин инспекторлор кубалайт. Артынан ээрчип барат, бирок жетпей калат. Анан көз алдында тоголонуп кетиптир.

Жумабаевдин айтымында, кийинчерээк кырсыктагандардын жакындары эки кызматкерди сабап салышкан:

- Анан ошол жерге туугандары келиптир. 20-30дай киши келип сабаптыр.

Мындай дооматты кырсыктагандар жана алардын жакындары төгүндөп жатышат. Маркум Санжар Бостериевдин агасы Нурлан Бостериев буларды айтты:

- Ал жакта туугандар болгон эмес. Бир туугандар моргдо жүрдүк. Кырсык болгон жерге айылдын эли чогулуп, анан түшүнбөстүктөр болгон го.

Кырсыкка күбө болгондордун бири Кубандык Молдошев жаңжал тууралуу буларды айтып берди:

- Инспекторлорду жаштар, каза болгондун теңтуштары сабашты. Күрмөнтүдөн келишти. Катуу деле сабаган жок. Жулмалаган, анан инспекторлор машинесине кирип чыкпай койбодубу. Милициялар бар болчу, кармаган жок эч кимисин. Бир МАИ кызматкери качып кетти. Мен жол тоскону чыктым. Турдум, эч ким жок болчу. Тиги машина чыкты, катуу ылдамдык менен, ошол жерден эле ала салып кетти. Анан ыргып барып бирөөнүн короосуна түштү. Артынан бир мүнөткө жетпей эле МАИ келди. Кубалап келаткан окшойт да. Анан туш тараптан кишилер жайнап кетишти.

Балбай айылынын дагы бир тургуну Роза Шаймолдоева кырсыкка кабылган балдардын өздөрүн айыптады:

- Авария болгон балдар, айдоочусу баш болуп эле кызуу экенин көрдүк. Машинени 200 ылдамдык менен кандай киши айдайт? Машине токтогондон кийин спидометр 200дү көрсөтүп туруптур. Анан айылдын ичинде, ошол кезде мектептен келаткан балдар бар. Соо киши байкап, айылдын ичине келгенде ылдамдыкты азайтат да. "МАИ кубалады" деп атат, эгер соо болсо токтойт эле да.

14-апрелде Балыкчы-Каракол жолунун 183-чакырымындагы кырсыкта жабыркаган төрт киши Түп районунун Күрмөнтү айылынын 23 жаштагы тургундары болушкан.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

АКШда жолун тапкан кыргыз ырчысы

Бермет Байкелова.

Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти, ырчы Бермет Байкелова алты жылдан бери Американын Нью-Йорк штатында турат. “Азаттык” менен болгон маегинде ал Филармониядагы жумушун таштап алыска кетип калышына эмне себеп болгонун, учурда океандын ары жагында эмне менен алектенерин айтып берди.

"Азаттык": Бермет айым, Кошмо Штаттарга кеткениңизге бир топ жыл болуп калыптыр. Ал жакта эмне менен алектенесиз?

Бермет Байкелова: Эми бул жакта ар кандай. 2012-жылы жаңы келгенде бала баккам. Америкада көбү эле көнгүчө, тил үйрөнгүчө ошондой жумуштардан башташат. Бул жакта ар бир иш сыймыктуу, эч кандай уят жок. Кандай иш болбосун жоопкерчилик менен карайсың. Ошентип, Нью-Жерси штатында бир жылча кичинекей эки айлык эки кызды багып иштедим. Анын үстүнө таптакыр тил билбей келгем да, ошол себептен коллежде эки жыл тил үйрөндүм. Ошол эле маалда Манхеттенде ресторанда ырдап жүрдүм.

Италиялык ишкердин бир рестораны бар эле. Ал жакта фортепиано менен романс, арияларды ырдачумун. Дем алыш күндөрү чиркөөдө ырдап жүрдүм. Иши кылып акырындап өзүмдүн ордумду таап кеттим десем болот. Азыр вокалдан сабак берем. Көп деле кыйналган жокмун. Башынан эле ар бир ишке жоопкерчилик менен караган адаммын. Ошол себептен кандай гана жумуш болбосун берилип иштейм.

Ал түгүл бир жолу дүкөндүн колбаса кескен бөлүмүндө иштеп калдым. Ал жакта колбасаны атайын машине менен кесишет экен. Жаңы эле ишке кирип, бир күн иштеп чыккандан кийин дүкөн ээси: “Сиз ырчымын дейсиз, мен камерадан карап турсам өмүр бою эле колбаса кескендей иштеп жаттыңыз” дейт, мен болсо ал аппаратты биринчи көрүшүм эле. Ошондой да күндөр өттү.

"Азаттык": Сиз Кошмо Штаттардагы кыргыздардын да той-топурларында ырдайт окшойсуз? “Жар-жар” айтып жаш түгөйлөрдү киргизип жаткан видеолоруңузду көрдүм.

Бермет Байкелова: Ооба, келгенден эки-үч жума өтпөй эле кыргыздардын үйлөнүү тоюнда тамада болуп, ырдагам. Андан бери ар кандай иштер менен алек болуп, той-топурларга көп ыктачу эмесмин. Бирок былтыртан бери өзгөчө ар бир штатта эле мен кыргыз дегендин баары той өткөрүп жатат. Чакырышат, барып катышым берем. Жакында эле Нью-Йоркто Борбор Азия мамлекеттеринин өкүлдөрү чогулуп, чоң ресторанда Нооруз майрамын өткөрдүк. Концерт койдук. Кадимки Кыргызстандагыдай эле ырдап-чоордоп жүрөм.

"Америкада деле ырдап-чоордоп жүрөм" деген Бермет Байкелова бийчи кыздардын чок ортосунда.
"Америкада деле ырдап-чоордоп жүрөм" деген Бермет Байкелова бийчи кыздардын чок ортосунда.

​"Азаттык": Сиз Кыргызстанда таанымал инсан элеңиз. Кыргыз улуттук филармониясында бир топ жыл иштедиңиз. Анан алыска кетип калышыңызга эмне түрткү болду?

Бермет Байкелова: Негизи анын баарын айтып отурсам чоң жомок. Ток этер жерин айта кетсем - жетекчилер тарабынан бут тосуу болду. Ал убакта жаңы эле мурдагы президент Курманбек Бакиевдин бийлиги кулап, мени "Кыргыз улуттук филармониясына директор болбойсуңбу?" деп кесиптештерим сунуш кылышканынан макул болгом. Жетектеп деле үлгүргөн жокмун. Бирок менден кийин дайындалган киши аябай бут тосуп, көрбөгөндү көрсөттү. Аттестациядан өткөрбөй, "кесиптик деңгээли туура келбейт" дегенге чейин барды. Мен сотко кайрылайын дегенде, ойлонуп өз ордумда калтырышкан. Бирок андай кысым алдында иштей алган жокмун. Өзүмдүн да чорт кыялым бар, баарын бетке айтып көнгөм. Анын да кесепеттери болду окшойт.

"Азаттык": Эмне себептен жумуштан эле кетип калбай, тап-такыр Кыргызстандан чыгып кетүүнү чечтиңиз? Анын үстүнө чыгармачыл инсанга кайра башынан баарын башташ оор болсо керек?

Бермет Байкелова: Америкага кетип калышыма ал кырдаал деле түрткү болгон жок. Ал жылы да адаттагыдай эле жазында, май айында концертимди бердим. Бул жакка тааныштарымдын чакыруусу менен эс алганы эле келгем. Бирок эртеси күнү эле океанга түшүп атып, калам деп чечтим. Досторумдун эч кимиси ишенген жок. Ал кезде бул жакта жакын туугандарым жок эле. Азыр кыздарым жанымда. Бөлөлөрүм келишти.

Бермет Байкелова: "Америкага элүүдөн өткөндө келдим".
Бермет Байкелова: "Америкага элүүдөн өткөндө келдим".

​"Азаттык": Ошол чечимиңизге өкүнгөн учурларыңыз болдубу?

Бермет Байкелова: Жок, өзүм да таң калам. Себебин өзүм да түшүнбөйм. Балким жүрөгүмдүн түпкүрүндө катуу таарыныч бардыр. Бул жакта деле өз чыгармачылыгым менен алекмин. Ал гана эмес, комуз үйрөнүп албадымбы. Мурда бул аспапты эч качан черткен эмесмин. Бул жактан ооз комуз да үйрөндүм. Азыр тойлордо комуз менен ырдайм. Эки жыл катары менен Ноорузга карата, ондон ашык мамлекеттин катышуусунда жакшы фестиваль уюштурулду. Эки жолу баш байгени жеңдим. Кээде кудай өзү эле ушул жакка айдап келгенби деп ойлойм.

Мурдагы кесиптештерим менен байланышып турам. Жакшы эле жүрүшкөндөй. Эң негизгиси - Кыргызстандын өнүгүп кетишин каалайм. Алыста жүргөндө ошону эле тилеп калат экенсиң. Алгач келгенде гүл көрсөм деле “ушуну Кыргызстанга ала барам, баарына таратам” деп кыялдана берчү элем. Эми бул жакта адамзат үчүн бардык шарттар каралган. Кыргызстандыктар да ушундай шарттарда жашаса деп ойлоном.

Бермет Байкелова: Америкада деле ырдап-чоордоп жүрөм
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:52 0:00
Түз линк

"Азаттык": Жылдан-жылга четке агылган мекендештерибиз көбөйүп жатканы менен баары эле дароо өз ордун таба коюшпайт эмеспи. Чет жакка кетүүнү көздөгөндөргө кандай кеңеш бересиз?

Бермет Байкелова: Албетте, өзүңдүн туулган жериңе эч башка жер тең келбейт. Бирок айла жоктон, жакшы жашоо издеп чыгып жатпайбызбы, баарыбыз эле. Айтарым - күчтүү болуш керек! Ошол себептен чет жакка барам дегендерге эрктүүлүктү каалайм жана жоопкерчиликтүү болууга чакырам. Анткени мен деле көрүп жүрөм, башында көнө албай, стресске батып, кайра кетип калгандар да болот. Кээ бирөөлөр ошол эле стресстен арыла албай ооруп да калышат. Ар кандай.

Бул жактагы кыргыздар колунан келишинче жардам беришет. Бардык эле штаттарда кыргыздар ынтымактуу деп айта албайм. Маселен, мен Цинциннати, Чикаго штаттарында барып жүрөм. Ал жактагы кыргыздардын ынтымагын көрүп, абдан кубанам. Мен өзүм Жумгалда өстүм да, бала чагымда айылдагылар ушундай ынтымактуу эле, көчө-көчө болуп катышчу. Мисалы, ал убакта мектепти бүтүп, Фрунзеге (азыркы Бишкек) барып жогорку окуу жайга өтүп кетсең баланча-түкүнчөнүн кызы окууга өтүптүр деп козу союп, бир айыл бүт майрамдайт эле. Мен ошондой ынтымакты ушул эки штаттагы кыргыздардан көрдүм. Өзүм жөнүндө айта кетсем туз буйруган күнү Кыргызстанга барармын.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Атамбаев Жээнбековдун кадр саясатына капа

Жыйындан тартылган сүрөт.

Экс-президент, Кыргызстан социал-демократиялык партиясынын (КСДП) төрагасы Алмазбек Атамбаев азыркы мамлекет башчы Сооронбай Жээнбековдун кадр саясатына нааразы.

Бул тууралуу 16-апрелде Жогорку Кеңештин КСДП фракциясынын депутаты Рыскелди Момбеков Атамбаев менен жолугушуудан чыккандан кийин "Азаттыкка" билдирди.

Жолугушууга аталган фракциянын өкүлдөрүнүн жарымы гана барды. Бул азыркы жана мурунку президенттердин ортосундагы тиреш, бийликтеги партиянын ичиндеги ажырым тууралуу талкууларды жандантты.

Кыргызстан социалдык-демократиялык партиясынын катчылыгы мурунку президент Алмазбек Атамбаевдин депутаттар менен жолугушуусу тууралуу учкай маалымат таратты. Анда Атамбаев депутаттардын суроолоруна жооп бергени, учурдагы айрым бир маселелерди, партиянын ички ишин, эмки парламенттик шайлоого даярдыкты талкуулаганы айтылат. Ошондой эле мындай жолугушууларды маал-маалы менен өткөрүп туруу жөнүндө чечим кабыл алынганы да кабарланды.

Жыйындан бир көрүнүш.
Жыйындан бир көрүнүш.

Жолугушуу тууралуу депутат Рыскелди Момбеков "Азаттыкка" комментарий берди. Анын айтымында, Алмазбек Атамбаев азыркы президент Сооронбай Жээнбековдун кадр саясатына нааразы болду. Ал кызматтан бошогон УКМКнын төрагасы Абдил Сегизбаев, башкы прокурор Индира Жолдубаева тууралууу да пикирин билдирди:

- Атамбаев "Индира Ырысбаевнанын (Жолдубаева - ред.) өзүнөн да кетип калды. Жогорку Кеңешке барса болмок, барбаса - анда парламентте добуш берүү менен чечпей эле өз арызын жазып берсе болмок", - деди. Башкалар тууралуу, азыркы президенттин кадр саясаты боюнча капачылыктарын айтты. Бирок биз деле ал киши өзү дайындаган кадрлар боюнча капачылыгыбызды айттык. Ал киши көп нерселерди укту. Ачуу чындык көп айтылды. Ал киши алардын баарын укканга аргасыз болду.

Жолугушууда негизинен КСДПнын төрагасынын орун басары Фарид Ниязовго, президенттин мурдагы кеңешчиси Икрамжан Илимияновго байланыштуу нааразы пикирлер көп айтылганы белгилүү болду. Партиянын катчылыгындагылар "Азаттыкка" бул жолугушууда "эмоциялар орун алганын" ырастап, бирок "аларга комментарий жана түшүндүрмө берүү орунсуз болот", деп жооп беришти.

Депутат Рыскелди Момбеков Атамбаев Ниязовду партиялык иштен четтетүүгө, саясий кеңештин курамынан чыгарууга макул болгонун билдирди:

- Алмазбек Шаршенович Фарид Ниязовдун партиялык ишмердигин токтотуп, "ал “Апрель” деген кайрымдуулук фондду жетектейт" деп айтты. Анткени жолугушууда мен да эки президенттин ортосундагы араздашуу ошол кишинин айынан болгонун, ал киши аппарат башчы болуп турган учурда фракция менен байланышта кетирген кемчиликтерин айттым. Аны угуп экс-президент партиялык ишмердикти Ниязов токтотоорун билдирди.

Анткен менен КСДПнын катчылыгы Момбековдун айткандарына тактоо киргизди. Ага ылайык, Фарид Ниязов партиянын төрагасынын орун басарлыгынан кеткени менен саясий кеңештин мүчөсү боюнча калат.

Алмазбек Атамбаевдин депутаттар менен жолугушаары маалым болгондон бери ага кимдер бараары коомчулуктун бүйүрүн кызытып турган. Катчылыктын маалыматына караганда, жолугушууга фракциянын төрагасы Иса Өмүркулов, депутаттар Чыныбай Турсунбеков, Абтандил Кулбараков, Данияр Аттокуров, Азамат Арапбаев, Анвар Артыков, Марат Аманкулов, Айнуру Алтыбаева, Бакыт Жетигенов, Мурадыл Мадеминов, Асел Кодуранова, Рыскелди Момбеков, Элвира Сурабалдиева, Евгения Строкова, Альфия Самигуллина, Мухтарбек Айнакулов, Карамат Орозова, Сайдолимжон Жураев жана Дастан Бекешев катышты.

КСДП: таарынычтар ачыкка чыктыбы?

КСДП: таарынычтар ачыкка чыктыбы?

Бишкекте 31-мартта КСДПнын курултайы өттү жана анда Алмазбек Атамбаев партия төрагасы болуп шайланды.

Азыркы президент Сооронбай Жээнбековдун бир тууган иниси Асылбек Жээнбеков баштаган жоон топ депутаттардын жолугушууга катышпаганы партиядагы ажырымга, саясий тирешке байланыштуу талкууларга жем таштады.

КСДП фракциясынын төрагасынын орун басары Төрөбай Зулпукаров экс-президент менен жолугушууга барбаган себебин ал жакка жетишпей калганы менен түшүндүрдү. Зулпукаров фракцияда бөлүнүп-жарылуу жок деп ишендирди:

- Биз жер-жерлерде болчубуз. Жетишпей, кечигип калдык. Азыр КСДПнын дарегине ар түрдүү божомолдорду айтып жатышат. Кудай буюрса, фракция өтө ынтымактуу. Чакырган жерден калбаш керек, чакырбаган жерге барбаш керек. Барайын деген эле чоң үмүтүм бар эле, жетишпей калдым. Алмазбек Шаршенович менен мамилем өтө жакшы. Алмазбек Шаршенович менен кошо биз Сооронбай Шариповичти колдоп, келечектеги алты жылдык ишин колдойлу деген үмүтүбүз бар.

Төрөбай Зулпукаров экс-президент Алмазбек Атамбаевдин азыркы президент Сооронбай Жээнбековдун кадр саясатына байланыштуу нааразылыгы тууралуу оюн айтуудан баш тартты.

Мукар Чолпонбаев.
Мукар Чолпонбаев.

Бул жолугушуу Алмазбек Атамбаевдин саясий салмагы, кош бийлик тууралуу талкууга жем таштады. Жогорку Кеңештин мурдагы төрагасы Мукар Чолпонбаев бул жолугушууга байланыштуу төмөнкүдөй пикири менен бөлүштү:

- Бул Алмазбек Атамбаев КСДПга кандай депутаттарды, кандай адамдарды чогултуп алганын көрсөтүп жатат. Экинчи маселе - бул албетте, тирешүүнүн күчөгөнүнөн кабар берет. Бүгүнкү күндө Атамбаевдин саясий кадыр-баркы кеткенин көрсөтүп турат. Үчүнчүдөн, КСДП фракциясынын ич ара ыркы, ынтымагы кетип, ар кайсы тарапты карап калганынан кабар берет. Бул партиялык тизме менен шайлоо эмнеге алып келээринин ачык-айкын күзгүсү.

Бекбосун Бөрүбашев.
Бекбосун Бөрүбашев.

Талдоочу Бекбосун Бөрүбашев Алмазбек Атамбаев президент болуп турганда мындай жолугушууга чакырган депутаттардын баары келмек деген ойдо:

- Алмазбек Атамбаев өзүнүн депутаттары, КСДПнын депутаттары менен жолукканга акысы бар. Бул партиянын ички маселеси. Жолугушууга барбай койгон 19 депутат партиялык тартипке баш ийген жок. Балким кимдир-бирөө ооруп, дагы башка объективдүү себептер менен барбай калышы мүмкүн. Бирок эгер Атамбаев президент болуп турганда жолугушууга чакырса, ошол 38 депутаттын баары тең эле ооруп-сыркоологонуна карабастан жетип бармак. Бул ал кишинин таасири азайып баратканын көрсөтүп турат.

Алмазбек Атамбаевдин депутаттар менен болгон жолугушуусу жогорку бийликтеги айрым бир кадрдык дайындоолорго туш келди. Президент Сооронбай Жээнбеков "өз арызынын негизинде" деп иштен алган УКМКнын төрагасынын мурдагы орун басары, Алмазбек Атамбаевдин ишенимдүү адамы катары сыпатталган Болот Сүйүмбаевди премьер-министр Сапар Исаков 16-апрелде Экономикалык кылмыштарга каршы күрөш кызматынын башчысы кылып дайындады.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Менин күйөөм кытай..."

Иллюстрациялык сүрөт.

Кытай жарандарына турмушка чыккан кыргызстандык кыздар күйөөсүнөн кордук көргөнүн айтып, кризистик борборлорго кайрылышты. Бул маалымат коомчулукта кызуу талкууга алынууда.

Мунун алдында Кытай жарандарына турмушка чыккандардын саны 30 миңден ашканы тууралуу маалымат тараган. Буга чейин турмуш куруу үчүн Пакистанга, Кореяга кеткен айрым кыргызстандык кыз-келиндердин укуктары бузулуп жатканы айтылып келген.

"Аялзат" берүүсүнүн бул жолку чыгарылышы чет өлкөлүктөргө турмушка чыккан кыз-келиндердин укугуна арналды.

Жолдо калтырган баёолук

Кыргызстанда жашап, иштеп жүргөн кытай жарандары, алардын ичинде кыргызстандык кыздарга баш кошкондору деле өздөрүнүн жеке турмушу тууралуу ачылып айтып берүүнү каалашпайт.

"Кытайга турмушка чыккандар көбөйдү" деп эл арасында айтыла жүргөн кептердин чын-төгүнүн бул өлкөдөн ташылып келген товарлар сатылуучу базарлардан жана дүкөндөрдөн сураштырып көрдүм.

Ыйлаган аялдар же нике келишим керекпи?

Ыйлаган аялдар же нике келишим керекпи?

Нике келишим - бул кепилдик тура. Эгер андай документ болгондо аялын буюмдай көрүп, тажаганда таштап салган эркектер саал да болсо сестенмек. Канча деген аялдар “балдарым менен кайда барам?” деп тиштенип, зордук-зомбулук көрсө да чыдап жашап жүрүшөт. Алар деле колунда ишенимдүү документ болсо, өзүнүн да, балдарынын да нервин аяп, жаман эркексиз эле өз оокатын кылмак.

Төрт-беш жылдан бери котормочу болуп иштеген Сабина кытай жарандарына турмушка чыккан курбулары көп экенин, бирок далайынын турмушу алар ойлогондой болбой калганын айтып берди.

- Менин кытайларга турмушка чыккан курбуларым бар. Башында көбү акчасына карап тийсе керек. Бирок анчалык деле укмуш жашап кетишпеди. Кытайга тийген дос кызымдын машинасы, үйү жок. Жакында эле баласы менен ажырашып кетти. Атасыз өскөн кыз болчу, апасы да оорукчан. Балким ошон үчүн "турмушка чыксам акчам болот, жашоом оңолот" деп ойлосо керек. Азыр эми өкүнсө керек, экөө эки башка жашайт, баласына 3 миң сом алимент берет. Ал түгүл күйөөсү ошол келиндин апасына чейин кол көтөрдү окшойт.

Сабина 9-класстан тартып кытай тилин үйрөнүп, жогорку окуу жайды бүтүрүп, эки жыл Кытайда окуп келгенин айтты. Ал бактылуу, бакубат жашоо убада кылып колун сураган кытай жигиттери болгонун, бирок жүрөгүнүн тандоосу башка экенин да кошумчалады.

Бишкектеги ири базарларда кытайлар менен жанаша соода кылгандар менен баарлашканымда буларды айтышты:

- Көбү жашыруун жашап жатат. Мисалы, бул жерде отурган кытай биздин кызга үйлөнүп, кыздуу болгон. Экинчиси уул экенин билгенде Кытайга алып кеткен. Ошол жактан төрөгөндө уулун алып калып, кызы менен таштап кетти. Азыр келин эч нерсеси жок калды, жатаканада жашайт. Уулу болсо тигил жакта калды. Күйөөсү дагы бирөөгө үйлөнүп алды. Кытайга турмушка чыккан өзбек кыздар да, кыргыздар да көп, - деди дагы бир сатуучу Мээрим.

"Эртең менен чыгып кетип, ошону менен жоголду"

Ош шаарындагы “Ак жүрөк” кризистик борборунун жетекчиси Дарика Асылбекова Кытай жарандарына турмушка чыккан алты келин 2017-жылы күйөөсүнөн кордук көргөнүн, укуктары бузулуп, соңунда ара жолдо калганын айтып чыккан.

Асылбекованын айтымында, Кытайдан келген айрым эркектер жарандык алуу максатында гана жергиликтүү кыз-келиндерге үйлөнгөн учурлар болгон.

- Кыргызстанда никенин негизинде чет өлкөлүктөргө кыргыз жарандыгын берүүнүн шартын татаалдаштырыш керек. Кытайдан келген айрым эркектер кыргызстандык кыз-келиндерди сүйбөй эле, жарандык алуу максатында үйлөнүп жаткан фактылар бар. Убактылуу башпаанек кылып, эртең менен узатып, кечинде келсе тосуп алып, ысык тамагын берген аял менен жылуу-жумшак жашап турууну көздөгөнү көрүнүп турат. Кыздар "материалдык жактан камсыз кылат" дешкен. Ал кыз-келиндердин көпчүлүгү турмуш шарты оор болуп, кытай соодагерлердин кол астында иштегенин айтышат. Үйлөнөрдүн алдында көп нерсеге убада берген, бирок анын бирин да аткарган эмес. Эми кыргыз келиндер: "Балдарыбыз менен калдык, алардан бир нерсе өндүрө алабызбы?" деген маселени козгоп жатышат.

Биз бул суроо менен кытай жарандарына кайрылганда биз менен сүйлөшүүнү каалашкан жок.

Иллюстрациялык сүрөт.
Иллюстрациялык сүрөт.

Кризистик борборго кайрылган келиндердин көбү күйөөсү ойдогудай чыкпаганын айтышкан. Алардын алды беш, арты эки жыл чогуу түтүн булатып жашаган экен.

- Күйөөлөрү "эртең келем" деген бойдон жок болуп кетишкен, - деди Асылбекова.

Кризистик борборго кайрылгандардын баары милицияга арыз жазууга дааган эмес. Алардын айрымдары кытайга турмушка чыкканын туугандары билбесин жана нике күбөлүгүн күйөөсү алып кеткенин айтышкан. Кытайдагы дарегине кат жазып, жооп алышпаган.

"Менин күйөөм кытай..."
please wait

No media source currently available

0:00 0:12:47 0:00
Түз линк

Унутта калган укуктар

Буга чейин айрым жергиликтүү маалымат каражаттары Кыргызстанда 30 миңдей кыз-келин Кытай жарандары менен баш кошконун жазган. Мамлекеттик каттоо кызматы бул маалыматты четке какты. Мекеменин басма сөз катчысы Мелис Эржигитовдун айтымында, Мамкаттоо 2000-жылдан берки кырдаалды изилдеп чыккан.

- Кыргызстанда Кытай жарандары менен никеге турган 195 факты катталды. Кытай дегендин жарымы ал жакта жашаган кыргыздар болуп чыкты. Ошондуктан 30 миң деген апыртылган сан.

Миграция кызматынын маалыматына караганда, былтыр Кыргызстанда иштеш үчүн чет өлкөлүк 14 490 адамга квота бөлүнгөн. Анын 70 пайызы - жалпысынан 11 миңден ашыгы - Кытайдын жарандарына берилген.

Учурда Кыргызстанда иштеп жаткан чет элдиктердин көбү Кытайдын жарандары. Бул жагдайды да кыргызстандык кыздар кытайлыктарга турмушка чыгып жатышканына бир себеп катары карагандар кездешет.

Укук коргоочулар ар бир адамдын үй-бүлө курууда, каалаган мамлекеттин жараны менен түтүн булатууга укугу бар экенин белгилешет. Ошол эле учурда укукту мамлекет коргошу үчүн мыйзамды так аткаруу керектигин айтышат.

Мисалы, мыйзамдуу нике күбөлүгү жок же жарандык никеде жашаган кыргызстандыктардын укугун коргоо кыйын экенин Жогорку Кеңештин депутаты Айнуру Алтыбаева белгилеп жатат.

- Кыздар кимге чыгат - ал өз эрки. Ар бир кыргызстандык жарандын укугун коргоо Баш мыйзамда так жазылган. Менимче, бул кыздар 18 жашка толуп турмушка чыккандан кийин расмий никеге турган эмес. Жөн эле чогуу жашагандары бар. Бирок күйөөсү Кытай жараны болобу, башка болобу, уруп-соксо милицияга арызданышы керек, бул башка берене менен каралат. Эгер мамлекет укуктарды коргош керек десе, анда мамлекеттеги бардык мыйзамдарды да сакташыбыз керек. Мыйзамды бузгандар мыйзамга жараша жоопко тартылат.

Иллюстрациялык сүрөт.
Иллюстрациялык сүрөт.

Журналист жана кыз-келиндердин укуктарын коргоо боюнча бир катар иш-чараларга катышып жүргөн активист Гүлзада Шаршеналиева Кыргызстанда бийлик өз кыздарынын укуктарын коргой албай жатканы үчүн ушундай учурлар болуп жатканын айтты:

- Бизде намыс, менталитет деген бар. Ошондуктан бизде мыйзамдуулук базасын бекемдеп, ошондон кийин гана кыз-келиндерге укуктарын түшүндүрүп берип, "ал жаран укугуңду бузса, мындай жоопко тартылат" дегендей түшүндүрүү иштерин жүргүзүш керек. "Кытай жаранына турмушка чыксаң эле май көл, сүт көл болуп кетпейт, ушундай нерселер да болот" деп туура маалымат бере баштасак, бара-бара укуктары бузулган кыз-келиндер азайса керек. Мыйзамдык базаны бекемдеп, кыргыз кызынын укугун тебелеген жаранды мыйзам чегинде жазаласак гана бул көрүнүш азаят. Анткени азыр көбү мыйзам, мамлекет, адам алдында өзүнүн жоопкерчилигин сезбей жатпайбы. Ошон үчүн ушундай көрүнүштөр болууда. Анткени алар биз аялдарыбыздын укугун коргой албай турганыбызды билет.

Анткен менен чет элдиктерге турмушка чыккандардын баары эле укуктары бузулуп жатат деп айтууга болбойт.

Таластык Нуржамал үч жылдан бери кытай жолдошу менен бактылуу турмуш кечирип жатканын айтты. Келин отуздан өткөндө экинчи ирет турмуш курууга акча эмес, ортодогу жылуу мамиле себепкер болгонун белгиледи.

- Үч жыл ичинде кордук көрсөтүп, кемсинткен жок, сыйлап, көзүмдү карап турат. Мындан эч жамандык көргөн жокмун. Ошондуктан ушунча тийгенден кийин өмүрүмдүн калган бөлүгүн аны менен жашайын деген жакшы ниетим бар. Ал да ушундай ойдо. Ал бай деле эмес, карапайым, жакшы адам. Мени аны жакшы көрөм, сыйлайм.

Буга чейин Пакистан, Корея, айрым учурда Түркияга кетип, ошол жактын жарандарына турмушка чыккан кыргыз кыз-келиндеринин укуктары бузулуп жатканы айтылып келген.

Билим берүү, агартуу жаатындагы адис Догдургүл Кендирбаева Кыргызстан ачык өлкөлөрдүн катарына кирип, бир катар өлкөлөргө визасыз барууга мүмкүнчүлүктөр түзүлгөнү менен мунун терс жактары да бар экенин белгилеп жатат. Ал кайсы өлкөдө болбосун жарандардын укугун коргой турган саясаттын жоктугу да ушундай көрүнүштөргө себеп болгонун айтууда.

Экинчиден, ал кыздарды тез акча табууга эмес, билим алууга, башка өлкөлөрдүн маданиятын, каада-салтын, жада калса мыйзамдарын окутуп, агартуу иштерин жүргүзүү зарыл деп эсептейт.

- Кыздардын айылынан сыртка чыкпаганы, тыштын тарбиясын көрбөгөнү, эмоция, тоскоолдуктарды башкара албаганы себеп болуп жатат. Ал өлкөнүн мыйзамын, абалын билбей, билим албай барып жатышат. Экинчи чоң маселе - экономикалык муктаждык. Өндүрүш жок, жумуш орундары жетишсиз. Анын үстүнө аялдардын эмгеги таптакыр бааланбай калган мезгил. Алар деле эркектердей үй-бүлөнү багууга каражат табууну көксөп кетип жатышат. Корея, Кытай десе жашоону жомоктогудай элестетет. Бирок чындыгында ар бир өлкөнүн, элдин бизге жакпаган менталитети, каада-салты, мыйзамы бар. Сен бир заматта эле башка өлкөнүн жараны боло албайсың, ал өлкөнүн укуктук коргоо жана мүмкүнчүлүктөрү баарына тең таратылбайт.

Жашоо жомок же кино эмес

Кендирбаева кыздар арасында түшүндүрүү иштери жүргүзүлүшү керек экенин белгиледи. ​

- Бизге четтен көбүнчө кара жумушта иштегендер келет да. Ошону биздин кыздар талдай албай жатпайбы. Кайсы улут болбосун билимдүү инсандын жоопкерчилиги да жогору болот. Бизге кимдер келип жатат? Соодагерлер, жол салган жумушчулар... Албетте буларда жоопкерчилик да чектелүү. Белгилүү бир убакыт жашайт, анан басып кете берет. Аны эч нерсе кармабайт, кызыктырбайт. Албетте сүйүү, сый-урмат керек. Бирок канчалык деңгээлде мыйзам тарабынан коопсуздугу кепилдикке алынат? Муну дагы биле жүрүшү керек.

Иллюстрациялык сүрөт.
Иллюстрациялык сүрөт.

Улуттук статистика комитетинин маалыматы боюнча, чет жакка турмушка чыккан кыргызстандык кыз-келиндердин басымдуу бөлүгү орусиялыктар менен никеге турган. Андан кийинки орунда Түштүк Кореянын, Өзбекстандын, Түркиянын жарандары менен кол кармашкандар турат. Казакстандын, АКШнын, Тажикстандын, Германиянын жана Кытайдын жарандарына турмушка чыккандар да бар.

Ал эми Мамлекеттик каттоо кызматы 2017-жылы 1141 кыргызстандык кыз чет өлкөлүк жарандарга турмушка чыкканын кабарлады. Ошол эле кезде 1394 кыргызстандык жигит чет элдик кыздарга үйлөнүп, Кыргызстанда никесин каттатканы кабарланды.

Кыргызстандыктар коңшу мамлекеттерден тартып, Жапония, Филиппин, Йордания, Сингапур, Греция, Марокко, Мексика, Хорватия, Латвия, Шри-Ланка, Швеция, Австрия өңдүү 54 мамлекеттин жарандары менен бирге түтүн булатууну чечкен.

Мамкаттоонун басма сөз катчысы Мелис Эржигитовдун айтымында, жылына 2 миңдин тегерегинде мамлекет аралык нике катталат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өрттөн жабыркаган соодагерлер митингге чыкты

Өрттөн жабыркаган соодагерлер митингге чыкты
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:09 0:00

Айылдыктар кенге кызыккан компаниядан шек санады

Жети-Өгүз

Жети-Өгүз районундагы Кичи-Жаргылчак айылынын тургундары кварц кенине чалгындоо ишин жүргүзгөнү жаткан компанияга каршы чыгууда.

Кичи-Жаргылчак айыл өкмөтүнө караштуу Сары-Булак өзөнүндө кварц кени бар. Жергиликтүү тургундар ал жерде чалгындоо иши жүрөрүн он күн мурда, компания жолду оңдой баштаганда билген. Мындан улам чоочун адамдар эл менен эсептешпей, шектүү иштерди баштап жатат деп нааразы болушууда.

"Биргелешип иштейли"

Кенди чалгындай турган “Ушба” аттуу компаниянын директорунун орун басары Гүлкайыр Урманбетованын айтымында, алар 135 гектар жердеги кенди чалгындоо үчүн лицензия алган.

Гүлкайыр Урманбетова 13-апрелде айылдагы маданият үйүндө өткөн жыйынга келип, жергиликтүү элди биргелешип иштөөгө чакырды:

- “Ушбанын” негиздөөчүсү Каракол шаарында туулган. Өмүр бою Кыргызстанда эле эмгектенген, бөлөк-бөтөн эмес. Анын колунда мындан башка да лицензиялар бар. Силер баарын алып кетип калат деп жатасыңар. Бирок биз кенди алгач изилдейбиз. Жолду тазалап, оңдоп, андан соң инвесторду алып келүү биздин милдет. Эгер кварц кени чыгып калса, кайра лицензия алып иштейбиз. Жол силерге эле калат.

Кичи-Жаргылчактагы митинг. 13-апрель, 2018-жыл

Кичи-Жаргылчак: эл кен чалгындоого каршы
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:53 0:00

​Жыйында белгилүү болгондой “Ушба” компаниясы жоопкерчилиги чектелген уюм катары 2015-жылы түзүлгөн. Компания Каракол шаарынын жашоочусу Юрий Завардинге катталган. ​

"Алтындан кымбат өрүгүбүз бар"

Бирок багбанчылык, дыйканчылык менен оокат кылган айыл тургундары буга ынанган жок. Алар кен ишке кирсе, мөңгү талкаланат, арык бүтөлүп суу келбей калышы мүмкүн деп чочулап жатышат. Жыйында сөз алгандар башка аймактарда болуп жаткан чыр-чатактарды мисалга тартышып, компанияны тынч жашоону бузбоого чакырышты:

- 18 миллион сом сарптап, жол салып жаткандан кийин бул жерде кварцтын чоң запасы жатат. Болбосо мынча акчаны фирма жөн эле чачпайт да. Силер бизге жолду жасап жатканда арыктарды бүтөбөйбүз деп кепилдик бере аласыңарбы? Биз тынч жашайлы. Алтынга тете алма-өрүгүбүз бар, кварцты жөн койгула,-деди айылдык кеңештин депутаты Урмат Акунов.

Кварц минералынан алынган айнек. Жапония
Кварц минералынан алынган айнек. Жапония

Анткен менен компаниянын иштешине кызыкдар тургундар да жок эмес.

Догдурбек Данкеев аттуу тургун кен ачылса, эл иш менен камсыз болуп, социалдык абал оңолмок деген үмүттө:

- Бизге пайдасы чоң эле болмок, Бул дагы бир келген ырыскы. Беш жыл болобу, 10 жыл болобу, жок дегенде 50 бала жумушка кирсе, канча пайда болот эле?

Кичи-Жаргылчактын айыл башчысы Сталбек Бакчиев да "кенди чалгындоо иши башталса, элге пайдасы көп болмок" деген пикирин билдирди.

Ал эми төрт айылдан турган айыл өкмөтүнүн башчысы, район акими жыйынга катышкан жок. Элдик жыйындын соңунда чогулгандардын басымдуу бөлүгү кенди чалгындоого каршы добуш берип, тарап кетишти.

Кварц - өндүрүштө жогорку сапаттагы оптикалык айнекти, электр жана радио техниканы, үн жеткирүүчү аппараттарды, зер буюмдарын жасоо үчүн колдонулчу минерал. Анын кени Бразилия, Мадагаскар, Орусия ж.б бир топ мамлекеттерде бар. Геологдордун айтымында, кварц чыккан жерде алтын да болушу ыктымал.

Кен чыккан жерди чыр уялайбы?

Кыргызстанда кен казган компаниялар менен жергиликтүү тургундар тил табышпаган, чатакташкан учурлар далай жолу катталган.

Мындан улам өкмөт жакында эле кен чыккан аймактарда жергиликтүү эл менен инвесторлордун чыр-чатактарын жөнгө салуу максатында атайын колдонмо даярдаган.

Улан Рыскулов
Улан Рыскулов

Буга чейин Өнөр жай, энергетика жана жер казынасын пайдалануу комитетинин жетекчиси Улан Рыскулов "Азаттык" радиосуна соңку жылдары чыр-чатак кескин азайганын билдирген эле:

- Бизде 2011-2012-жылдары кендин казылышына эл каршы чыккан, компанияларга нааразы болгон учурлар катталган. Мындан улам жумуш токтоп турган 43 объект бар болчу. Геологдордун лагерлери талкаланган, техникаларын айдап кеткен, айдоочуларды сабаган учурлар болгон. Ошол кездеги жетекчи Дүйшөнбек Зилалиев баш болуп региондорду кыдырып баштаганбыз. Мисалы 2014-жылы эле Зилалиев аймактарды 63 жолу кыдырган, элге түшүндүрүү иштерин жүргүзгөн. Азыр деле жаңжалдар бар, жок деп айта албайм. Бирок жаңжал мурдагыдай эмес, каршы чыккандар 100 пайыз болгон учурлар жок. Көбүнчөсү колдойт. Анткени биз кен иштесе кандай пайдасы болорун биз түшүндүрүп бердик. Бирок эл арасында каршы чыккандар бар. Биз муну ачык айтабыз, ишти улантып жатабыз. Мисалы Кадамжай районундагы Шамбесай алтын кенинин ачылышын эл колдойт, бирок алардын арасында каршы пикир айткандар бар. Ошон үчүн биз иштеп жатабыз.

Талды-Булактын алтыны таламайга түшкөнбү?

Талды-Булактын алтыны таламайга түшкөнбү?

Кыргызстандын ондогон тонна алтын корун ичине камтыган тоо-кен тармагы эл аралык чайкоочулардын оңой олжосуна айланууда.

Тоо-кенчилердин кесиптик кошуунунун жетекчиси Элдар Тажибаев инвестор менен элдин чатагын азайтуу үчүн мындай сунуштарды берген:

- Мисалы, биздин кошуун инвестор, жергиликтүү бийлик, аксакалдар, аялдар кеңеши, жаштар уюмдарынан турган жергиликтүү коомчулук менен үч тараптуу келишим түзүүнү сунуштап жатабыз. Ошондо гана кен чыккан жерде туруктуулукту камсыздаса болот. Эгер компания оңдоп берген көпүрө сел болгондо бузулуп калса, нааразылык чыгат. Бир кылка иш болбойт. Ошондуктан иш системалуу жүрүшү керек. Дегеле тоо-кен тармагы ачык-айкын болушу зарыл. Киреше-чыгашасы, жамааты, канчасы чет өлкөлүк жумушчулар, канчасы жергиликтүү жарандар, алардын маянасындагы айырмачылыктар, иштөө шарты тууралуу ачык маалымат берилүүгө тийиш. Кийинки жылга пландары кандай - ушундай сандардын баары ачык болушу керек.

Ушул тапта өлкөнүн кен чыккан айрым аймактарында инвестор менен элдин тиреши уланып келет.

Үстүбүздөгү жылдын 11-апрелинде Тогуз-Тородо жүздөгөн адам жыйналып, жаңы салына баштаган фабриканын имаратын, курулушка пайдаланылган техниканы өрттөп салышты. Анда "буга чейин айтылган жергиликтүү тургундардын талап, мүдөөсүн бийлик укпай жатат" деген доомат айтылган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жалал-Абадды жашыл бойдон сактап калалы

Жалал-Абад

Жалал-Абад шаарынын авто бекет тарабынан кире бериште, Ленин көчөсүнүн жээгинде өсүп турган, ар жазда кыпкызыл болуп гүлдөгөн дарактар шаардын көркүнө көрк кошуп, адамдын көңүлүн өзүнө бурат.

Бул кандай дарак кандай аталат, көчөтүн кай жактан алынып келишкен, качан жана ким эккен деген суроолор ар жылы мени ойго салып келген. Быйыл сааты чыккан экен, ушул суроого жооп табылды.

Маектешим Закирходжа Сарымсаковдун жашы жетимишке барып калды. Кесиби-биолог, эколог. Азыр токойчулук боюнча да иш алып барат. 1993-жылдан 2000-жылга чейин Жалал-Абаддын шаардык жашылдандыруу мекемесинде начальник болуп иштеген.

Закирходжа мырза экөөбүз өткөн-кеткенди сүйлөшүп отурдук. Ошол маегибиздин үзүндүлөрүн окурмандарга сунуштоону эп көрдүм.

Закирходжа Сарымсаков
Закирходжа Сарымсаков

- Бир жылдары шаарды көрктөндүрүү боюнча көптөгөн иштерди жүргүзгөнбүз. Жалал-Абад шаарында кездешпеген жаңы дарактарды өстүрүү боюнча демилге көтөрүп, аны ошол кездеги шаардын мэри Касым Мадаминович Исманов колдоп берген. Ош, Анжиян, Ташкенттен шаарыбызга көрк берген жаңы дарактардын, гүлдүн түрүн алып келдик.

Алардын ичинен сакталып калгандары Ленин жана Пушкин көчөсүндөгү кыпкызыл болуп гүлдөгөн Канаданын тамылжыган кызыл дарагы (Баграянник Канадский). Ал эми кара карагайды, Тянь-Шань жашыл карагайын мэриянын алдында, Айтматов көчөсүнө отургузганбыз.

Ленин көчосүндөгү Канаданын тамылжыган кызыл дарагы (Баграянник Канадский) жана анын гүлдөшү
Ленин көчосүндөгү Канаданын тамылжыган кызыл дарагы (Баграянник Канадский) жана анын гүлдөшү

Жай мезгилинде гүлдөй турган, шаарга дагы көрк берүүчү сары гүлдүү фарзиция, ак гүлдүү колдо өстүрүлгөн табылгы (спирея) бадалдарынын көчөттөрүн тротуарларга, Эркиндик көчөсүнө баштан-аяк эгип чыкканбыз.

Кооз кызыл гүлдүү жапон бехиси деп аталган бий алма, Семенов пихтасы, магнолия, декоративдүү алча же сакура көчөттөрү эгилген болчу.

Соңку учурларда бак-шакка жоопкерсиздик менен мамиле кылгандыктан ошондо алынып келген дарактардын, бадалдарын көпчүлүгү жок болуп кетти. Жада калса гүлдөп турган бадалдарды жулуп кеткендер бар. Ошентип көптөгөн дарактар менен бадалдарды сактай албай калдык.

Негизи Жалал-Абад чакан, өтө кооз шаар. Акыркы кезде калаада жакшы өзгөрүүлөр болуп, курулуш иштери жүрүп жатат. Суу куурлары жаңыланууда. Бирок шаарды жашылдандыруу иштерине, тазалыкты сактоого көңүл бурулбай калганына ичим ачышат.

- Шаардагы көчө боюндагы дарактарды мултуйтуп кыркып салышыптыр го...

- Мурдагы система боюнча көп шаарларда электр линиялары көчө бойлой тартылган. Дарактардын бутактары зымдарга тийип калбашы үчүн илгери РЭС менен биргеликте кайсы жерден электр зымдары өтсө, аны кандай кыркуу керектиги тууралуу иш жүргүзчүбүз.

Сакура
Сакура

​​Азыркы учурда зым өтпөгөн жерден деле дарактарды кыйып салышат. Байкуштар мамыга окшоп калды. Мындай мамиле дарактардын биологиялык өсүүсүнө каршы келет.

Биздин шаарыбыз өтө ысык аймакта жайгашкан. Жай мезгилинде шаардыктарга, шаарга келген меймандарга көлөкө керек. Токтогул көчөсүндөгү дарактарды да өткөн жылдары кыйышты.

Жалал-Абаддагы кыйылган дарактар
Жалал-Абаддагы кыйылган дарактар

Мен дарактар туура эмес кыйылып жатканы тууралуу мэрге айтып, токтотуп калууга жетиштим. Бирок көптөгөн дарактар кыйылып кетти. Адамдар ал жерден көлөкө таппай калышты. Дарактын өсүшүнө бир топ убакыт кетет да. “Жеңиш паркынын” айланасында көптөгөн дарактарды мултуйтуп кыркып салышкан. Алар узак жашай албайт, бат эле куурайт.

Шаардык жашылдандыруу мекемесинин жетекчилиги адистерден кеңеш алып, иштешсе жакшы болмок. Тал-терек да жандуу нерсе да. Ага балта тийгизерден мурда мунун кесепети кандай болот деп ойлонуш керек.

Форзиция бадалы
Форзиция бадалы

- Закир аке, сиздер эккен ушул дарактарды, бадалдарды калемче кылып кайра көбөйтсө болобу?

- Канаданын тамылжыган кызыл дарагынын (Баграянник Канадский) уругу өтө көп болот. Анын уругун күзүндө эгип койсо, өтө тез өнөт. Калемче кылып өстүрө турган бадалдар бар. Биз жашыл шаарда жашоого кызыкдарбыз. Эгерде кеңеш сураса, кеп-кеңеш берүүгө даярбыз. Шаарыбызда көчөткана (питомник) бар. Бул жерде түрдүү гүлдөрдү, көчөттөрдү өстүрүп, көчөлөрдүн жээктерине эгип койсок шаар көркүнө чыкмак. Чакан шаарыбызды таза кармап, кооздогонго шаар башчыларыбыздын да, жашап жаткан шаардыктардын да мүмкүнчүлүктөрү бар.

Биз иштеген учурда шаардын мэри менен биргеликте 1993-жылдан 1998-жылга чейин экология милициясын уюштурганбыз. Алар шаар тургундарына жашап турган аймактарынын тазалыгына жооп беришин көзөмөлдөп, дайыма текшерип турушкан. Мисалы, кайсы жерде дүкөн же ишкана болсо, алар ошол жерлердин тазалыгына жооптуу болушкан. Тазалабаса, айып пул төлөшкөн.

- Азыркы күндө шаардын экологиялык абалы кандай?

- Шаарда суу түтүктөрүн жаңылоо иштери жүрүп жаткандыктан, казуу иштери жүрүп жатат. Экологиялык абал начар, бул иштерди бүтүрмөйүнчө эч ким эч нерсе кыла албайт. Суу түтүктөрүн орнотуп бүткөндөн кийин, шаарды таза кармоо, жашылдандыруу иштерин пландуу аткарса болот.

Аңгемелешкен Нурмамат ажы Сапарбаев. Сүрөттөрү автордуку

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Фейк кабарлар элдин башын айлантты

Иллюстрация

"Евразиялыктар - жаңы толкун" фондунун" иликтөөсүнө караганда Кыргызстандагы социалдык тармактарды колдонуучулардын 46 пайызга жакыны "Фейсбукка" кирет.

Өткөн жумада Бишкекте социалдык тармактар жана анын таасири тууралуу иликтөөнүн жыйынтыгын талкуулаган тегерек үстөл өткөн. Анда фейк аккаунттар менен жалган маалымат таркатуунун активдешүүсү талкууланган.

“Евразиялыктар – жаңы толкун” фондунун өкүлү Денис Бердаков бул көйгөй тууралуу төмөнкүлөрдү айтты:

- Такталбаган же фейк жаңылыктар соцтармактар аркылуу калкка тарап жатат. Чагым кабарлардын авторлору билдирүүлөрүн бат эле өчүрүп салат. Бирок алар тараткан ушак элге дароо тарап кетет. Фейк жаңылыктын социалдык климатка жана коомдогу саясий турмушка таасири тийбей койбойт. Биз иликтөөбүздө кайсы бир социалдык тармакта катталган адамдын санын эмес, активдүүлүгүн көрсөткөн, тагыраагы билдирүү жазып же маалымат менен бөлүшкөн авторлордун гана санын эске алдык.

Марс Сариев
Марс Сариев

Социалдык тармактар аркылуу тараган жалган, далилденбеген маалыматтарга айрыкча жаштар көп кызыгарын серепчи Марс Сариев да белгиледи:

- Жакында эле айылыма барып келдим. Кадимкидей муун ажырымы пайда болуптур. Улуулары өлкөдөгү абал, коом турмушу тууралуу мамлекеттик телеканалдардан кабардар болот экен. Ал каналдардын өз кызыкчылыгы барын эске алганда так жана туура маалыматты алып жатышат деп айтканга болбойт. Ал эми жаштар жаңылыктарды интернет, социалдык тармактардан окушарын байкадым. Бирок алар да жеңил, такталбаган кабарларга кызыгышат. Демек элдин басымдуу катмары калыс, так маалыматка ээ болбой жатат.

Маалыматтардын чын-төгүнүн иргебей кабыл алган жаштардын катарында жогорку окуу жайдын студенти Нурпейил да бар:

- Көбүнчө "Инстаграм", "Фейсбукту" колдоном. "Фейсбуктан" жаңылык окуйм, "Инстаграмдан" ар кандай жарнама, кызыктуу маалыматтарды издейм. Менимче, элдин баары эле маалыматтарды ылгап окуганды билбейт.

Иллюстрация
Иллюстрация

Жасалма аккаунттар аркылуу ушак деңгээлиндеги жалган маалыматтар азыр дүйнөлүк алкакта социалдык тармактардын, анын ичинде "Фейсбуктун" негиздөөчүлөрүнүн да баш оорусуна айланып турган чак.

"Фейсбук" социалдык тармагынын түзүүчүсү Марк Цукерберг бүгүн жалган маалыматты ооздуктоонун аргасын издеп жатканын ачык айтууда.

Ушундай жагдайда “Евразиялыктар – жаңы толкун” фонду жалган кабарлардын таратылышына көз салууну кыргыз коомчулугуна жана өкмөткө сунуштады.

Укук коргоочу Азиза Абдирасулова адегенде фейк аккаунттарды каттап жаткан сайт, социалдык тармактарды жоопкерчиликке тартуу керек деген пикирде:

- Фейк аккаунттардын ээсин жоопко тартуу абдан кыйын. Ошондон улам, аларды каттап жаткан сайттын доменин алып же социалдык баракчага жоопкерчиликти жүктөө керек. Сүрөтү, аты-жөнү көрсөтүлбөгөн аккаунттарга уруксат бербеш керек.

“Евразиялыктар – жаңы толкун” фондунун иликтөөсүнө караганда февраль айында Кыргызстанда социалдык тармактагы активдүү колдонуучулардын саны 457 миң 490го жеткен. Анын 45,7% же жарымы Фейсбук социалдык тармагында активдүүлүгүн көрсөткөн. "Фейсбукта" катталган баракчалардын алдынын аудиториясы 25 миңден жогору экени белгилүү болгон. Экинчи орунда "Инстаграм", анан "Одноклассники" сайты турат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жакыр өлкөдө араңжан балдар көп төрөлөт

Жакыр өлкөдө араңжан балдар көп төрөлөт
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:33 0:00

Ош: айдоочу маңзат ташыганбы?

Иллюстрация

Ошто ири өлчөмдө маңзат менен кармалган такси айдоочу Рамис Кулбараковдун иши бир жылдан бери соттон сотко өтүп, бир жаңсыл чечилбей келет.

Кулбараковдун жактоочусу болсо натыйжа көрсөтүү үчүн көрүнгөн эле кишини кылмышкерге айлантып жатат деп күч кызматкерлерин айыптады. Рамис Кулбараковдун кылмыш ишин көзөмөлдөгөн Ош облустук прокуратурасы далилдер жетиштүү экенин айтууда.

Рамис Кулбараковдун жубайы Айдана жашын тыя албай ыйлап отурду. Анын такси айдап иштеген жолдошу маңзат менен кармалып, бир жылдан бери камакта жатат.

- Рамис экөөбүз кийим тигип оокат кылчубуз. Кийинчерээк такси айдай баштады. Ошол 6-мартта да кечке жуук үйгө келип кыздары менен чогуу тамактанган. Анан сыртка чыккан бойдон келген жок. Мен таң атканча чалдым, жооп бербеди. Эртеси кошуналарым аны милициялар видеого тартып, кармап кеткенин айтышты. Милицияга издеп бардым. Аябай токмоктолгонун көрдүм. Кийимдери тытылган, бети ылай, маңдайы жарылган болчу. Көчөдө бирөөлөр менен мушташып кеткен го деп ойлогом.

Айдана күйөөсүнүн маңзат соодасына тиешеси бар экенине ишенбейт. Рамистин апасы да уулунун колунан алынган ири өлчөмдөгү маңзат милициянын атайын уюштурган амалы деп эсептейт.

- Моюнуна алдыруу үчүн баламды сабашкан. Башына желим баштык кийгизген. Ак-Буура дарыясына алып барып, үшүп кыйналып чыдабай калганга чейин сууга салып кыйнашкан. Анан жаны кейип турган балам өздөрү каалаганын жаздырышкан.

Такси менен оокат кылган Рамис Кулбараков 2017-жылдын 6-мартында өз үйүнүн жанында машинесинен баштыкты алып, аны Маккам аттуу кишиге берип жаткан учурда кармалган. Баштыктагы зат беш килограмм гашиш болуп чыккан. Бирок Рамистин жактоочусу Назгүл Сүйүнбаева Рамис бул тууралуу билген эмес деди.

- Рамисти кармоого күбө болгон кишилер анын колунан баштыкты көрүшкөн. Рамис менен кошо дагы бир кишинин кармалганын да билишет. Бирок ал күбөлөр Рамистин колундагы баштык кайдан келгенин, кимге берилиши керектигин, Рамис аны эмне максат менен алып жүргөнүн билишпейт да. Мындай жол менен мен деле бир баштык маңзатты таштап коюп, милицияга чалып, көрүнгөн таксистти карматып салсам болот да. Ал эми мыйзам адам маңзатты кандай максатта алып жүргөнүн, баштыктагы заттын эмне экенин билген же билбегенин, кармалган адамдын максатын аныктап, ошого жараша жаза берүүнү талап кылат. Азыр ал талап аткарылбай жатат.

Тергөө материалы
Тергөө материалы

​Тергөөнүн маалыматы боюнча Рамис милициянын назарына илинип, бир нече күн изкубарлардын байкоосу астында жүргөн.

Рамис кармалганга чейин анын уюлдук телефонун тыңшоо үчүн соттон уруксат да алынган. Бирок Рамистин иши боюнча сотко өткөрүлгөн кагаздарга Рамистин телефондогу сүйлөшүүлөрүнүн тексти тиркелген эмес дейт жактоочу Сүйүнбаева:

- Кылмыш иштин материалдарын караган учурда Рамисти тыңшоого уруксат алынган экен. Бирок кылмыш ишинин материалдарында Рамистин телефондогу акыркы байланыштары, сүйлөшүүлөрү тиркелген эмес. Тергөөчүлөр кылмыш ишин экиге бөлүп, телефондогу сүйлөшүүлөрдү ошол экинчи ишке тиркегенбиз деген жүйөнү айтып жатышат. "Рамис менен ким байланышкан, баштыкты кимден алган, кимге бериш керек эле? Аны саттыбы? Баштыкта маңзат бар экенин билдиби?" деген суроолор жоопсуз калды. Рамис баштыкты алып чыкканда милиция кызматкерлери аны аңдып турушкан экен. Рамистин колундагы баштыкты ким алып кетээрин байкап турушкан. Эми баштыкты алып кетүү үчүн келген Маккамды кармап, бирок кайра эмне үчүн коё беришти деген суроого милиция өзү да жооп бере албай жатат.

Рамис Кулбараковдун кылмыш ишин Ош облустук прокуратурасы көзөмөлдөгөн. Прокурор Эрлан Нишанбавдин айтымында, Кулбараковду айыптоого негиздүү далилдер бар.

- Кулбараков Рамиске телефон сүйлөшүүлөрдүн стенограммасынын тиешеси жок. Ал Бек менен Маккамдын жүргөн жерин тактоо жана алардын байланышын аныктоо максатында бөлүп алынган. Рамис боюнча андан башка далил көп. Алынган далил зат жана күбөлөрдүн көрсөтмөлөрү бар. Өзүнүн сабалганы боюнча эми гана айта баштады. Эгер сабалганы чын болгондо дароо арыз жазмак, кызуусунда текшерилмек.

Сабалган жигиттин жакындары милицияны айыптады

Сабалган жигиттин жакындары милицияны айыптады

Бишкекте 22 жаштагы жигит токмоктолуп ооруканага түштү. Жабырлануучу тарап аны сабагандар милиция кызматкерлери экенин айтып чыкты. Окуя тартылган видео интернетке тарап, соцтармакта отургандардын нааразылыгын жаратууда.

2017-жылдын ошол 6-мартында Рамис Кулбараков менен кошо Маккам Мирзожанов аттуу дагы бир адам кармалган. Ал мурда да маңзат менен шугулданып 2020-жылга чейин соттолуп, бирок мөөнөтүнөн мурда шарттуу бошотулган жаран болгон. Прокурор издеп жатабыз деген Мирзожанов ошондо кармалганына карабай табышмактуу жагдайда коё берилген.

- Рамистин сөзүнө караганда оперлер ал экөөнү кармап алып, “Бизге Маккам керек эле. Сен акча алып келсең коё беребиз”, - дешкен. Рамис акчасы жоктугун айткандан кийин алар Маккам менен сүйлөшүп, аны коё беришкен. Ал эми Рамисти айыпкер катары жоопко тартып жатышат, - деди жактоочу Сүйүнбаева:.

Укук коргоо тармагындагы адистердин айтымында, Маңзатка каршы күрөш мекемеси реформа деген жүйө менен бир нече жолу өзгөрүүгө учураган. Ар бир реформанын артынан жетекчилери алмашып, өздүк курамдын тажрыйбалуу кызматкерлери чилдей тараган. Аны менен кошо он жылдап топтолгон маалымат булактары да жоголгон. Ошондон улам ишенимдүү агенти жок жаш кызматкерлер натыйжа көрсөтүү үчүн айласыздан амал таап, жалган жалаага жыгып жатышат дешет.

Жогорудагы жагдайлардан улам Рамистин жакындары милиция менен Маккам Мирзожанов келишимге барып, Рамисти ак жерден камады дешүүдө.

Соттук териштирүүлөрдө Маккам Мирзожанов менен Рамис Кулбараковдун сүйлөшүүлөрүнүн стенограммасы ачык көрсөтүлбөй келет. Жактоочу болсо мындай күнөө менен көрүнгөн эле такси айдоочусун каматып жиберүүгө жол ачылып калганын эскертүүдө. Ал эми Рамистин келинчеги менен апасы айтып жаткан кыйноо тууралуу сөздөрдү текшерүү же далилдөө азыр мүмкүн эмес.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жапондор Нарынга алтындан кымбат белек берди

Нарын облусттук ооруканасындагы гемодиализ жабдуусу

Жапониядагы “Токуда” коомдук фонду Нарын облустук ооруканасына алты гемодиализ жабдуусун тартуулады.

Фонддун директорлор кеңешинин төрайымы Мари Токуда, "Кыргыз Кагошима" достук бирикмесинин директору Симуеши Омуре жана кыргыз-жапон ишкерлик кеңешинин жетекчиси, 2011-2015-жылдары Кыргызстандын Жапониядагы элчиси болуп иштеген Рысбек Молдогазиев "Азаттык" радиосуна маек куруп, бул жардамдын түпкү максаты тууралуу айтып беришти.

"Азаттык": Мари айым, менин биринчи суроом сизге. Нарын облустук ооруканасында гемодиализ бөлүмүнө канча жабдуу белек кылдыңыздар жана эмнеге Нарынды тандап алдыңыздар?

Мари Токуда: Мындай иштердин баары Кагошима префектурасындагы Ибусуки шаарынан башталды. 2011-2012-жылдары аталган жерде кыргыз-жапон достугун чыңдоо үчүн "Кыргыз-Кагошима" аттуу достук бирикмеси түзүлгөн. Анын төрагасы, Кыргызстандын Жапониядагы ардактуу консулу Масахару Мидзусако жакын досу, тилектеши Симуеши Омуре мырза менен чогуу Кыргызстан менен байланышты чыңдап, ынтымакты бекемдейли деген максат коюшкан.

Ошол кезде Жапонияда Кыргызстандын элчиси болуп иштеп жүргөн Рысбек Молдогазиев менен чогуу Жапониядагы медициналык жаатта иш алып барган "Токушукай" аттуу корпорация менен жолугушууга барышкан.

Анда Кыргызстанга жапон-кыргыз ооруканасын куруу маселеси көтөрүлгөн. "Токушукай" корпорациясы алгачкы кадам иретинде Кыргызстанга 10 гемодиализ жабдуусун белекке берерин билдирген.

"Кыргызстандыктар аз жашайт экен"

"Азаттык": Симуеши Омуре мырза, чындыгында Кыргызстанда гемодиализ проблемасы абдан курч. Буга чейин жүздөгөн, миңдеген кыргызстандыктар жасалма бөйрөк жабдуусуна кезекке туруп келген. Сиздер бул көйгөйдү билген үчүн жабдууларды белек кылалы дедиңиздерби?

Симуеши Омуре: Кыргызстанга алгач ирет 2011-жылы биздин бирикменин жетекчиси Мидзусако менен чогуу келгем. Ошондо өлкөнүн экономикалык, саламаттык сактоо тармагындагы иштер менен жакындан таанышканбыз. Бул жактагы элдин жашоо-шартын, ошого жараша элдин абдан аз жашарын көрдүк. Ушундан улам Кыргызстандын саламаттык секторуна өз салымыбызды кошкубуз келди.

Он жаштагы баланы гемодиализге байлаган дарт
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:18 0:00

Андан кийин 2013-жылы Кыргызстандын ошол кездеги президенти Токиого иш сапар менен барганда да биздин ассоциация кыргыз медицинасына кол кабыш кылса болоруна ынандык.

"Токушукай" корпорациясынын президентинин жубайы Хидеко Токуда айым менен жолугушуп, Кыргызстанга Болгариянын София калаасындагы жапон-болгар ооруканасындай клиника куруу идеясын сунуштадык.

"Токуда" фондунун жетекчиси Турау Токуда бул ишти мезгил-мезгили менен ишке ашырууну сунуштады. Башкача айтканда, "алгач акысыз гемодиализ жабдуусун берели" деди. Бул фонд дүйнөнүн өнүгүп келе жаткан көп өлкөлөрүнө ушундай жабдууларды тартуулап, ийгиликтүү долбоорлорду ишке ашырганын көрдүм.

Алгач биз Кыргызстанда гемодиализ жабдуулары кантип иштетилет, ал канчалык пайдалуу, долбоорду ишке ашыруу системасын көргүбүз келди.

"Нарындан мыкты адистерди жолуктурдук"

"Азаттык": Мари айым, "Токуда" фондунун ишмердигине токтолуп өтсөңүз. Ошондой эле дүйнөнүн дагы кайсы өлкөлөрүнө жардам бересиздер?

Диализ жабдуулары менен камсыздоо өлкөнүн медицина тармагы үчүн өтө маанилүү. Бул жабдуулар менен кантип иштеш керек экенин мындан ары медайымдарга, дарыгерлерге окутуп турмакчыбыз.
Мари Токуда

Мари Токуда: Биринчиден, биздин фонд өнүгүп келе жаткан өлкөлөргө жасалма бөйрөк жабдууларын акысыз берип келет. Африканын 15 өлкөсүнө, Монголияга жибердик. Бул долбоор аркылуу медициналык жайлардын деңгээлин көрөлү дедик.

Белгилей кетчү нерсе, Нарындагы ооруканада иштеген адистер абдан мыкты экен. Мен өзүм да дарыгермин. Башында долбоорубуз иштебей калсачы деп чочулап жаткам. Оорукананын жетекчилиги менен баарлашып, акыбалды жеринен көргөндөн кийин шек санабай калдым.

Диализ жабдуулары менен камсыздоо өлкөнүн медицина тармагы үчүн өтө маанилүү. Кыргызстан Жапониядан алыс жайгашкан. Нарындагы ооруканада башкы дарыгер менен жолукканымда ал жаш адистерди ишке тартууга кызыкдар экенин айтты. Бул жабдуулар менен кантип иштеш керек экенин мындан ары медайымдарга, дарыгерлерге окутуп турмакчыбыз.

"Орток оорукана куруу тилегибиз бар"

"Азаттык": Омуре мырза, азыркы тапта кыргызстандык бир топ бейтаптар, анын ичинде акчасы барлары чет өлкөгө барып дарыланып жатышат. Жапонияда медициналык туризм кандай өнүккөн? Бейтаптар барып дарылана алабы?

Симуеши Омуре: Биз Кыргызстанга заманбап, мыкты технология менен жабдылган оорукана курууну тилек кылганбыз.

Медициналык туризмге келсек, азыркы тапта Жапонияга кытайлык бейтаптар барып дарыланып жатышат. Албетте мунун баары жеке менчик медицина аркылуу ишке ашат. Ошондуктан Кыргызстанга оорукана куруу менен жакынкы чет өлкөлүктөрдү өлкөгө алып келип, жапон стандартындагы медициналык тейлөөнү да ишке ашырса болот деп ойлойм.

"Жабдууларды алып келүү оңой болгон жок"

"Азаттык": Кыргызстанга чет жактан гемодиализ жабдуусун алып келүү абдан чоң түйшүктү жаратса керек. Кандай кыйынчылыктар болду?

Туура тамактанууга төңкөрүш жасайлы

Туура тамактанууга төңкөрүш жасайлы

Бизде Кыргызстанда “чың ден соолук” боюнча билим, түшүнүк өтө төмөн болгондугу аябай чоң трагедия деп ойлойм. Ден соолукту чыңдоо деген бул ооруганда кантип дарыланууну билүү эмес!

Рысбек Молдогазиев: Башында "Токушукай" медициналык корпорациясы тууралуу бир-эки сөз айта кетүүгө уруксат бериңиздер.

Бул корпорациянын негизинде "Токуда" аттуу коомдук фонд түзүлгөн. Фонддун негиздөөчүсү Токуда Торау Жапониянын парламентинин мурдагы депутаты болгон. Абдан иштерман адам, дүйнөдө ким болбосун, социалдык статусуна карабай медициналык жардам алышы керек деген принципти бекем карманат. Жапониянын өзүндө эле 71 менчик оорукананы негиздеген. Чет өлкөлөрдө да элди акысыз тейлеген оорукана курууга умтулуп келет.

Ал эми "Кыргыз-Кагошима" ассоциациясын негиздеген Масахару Мидзусако Кыргызстанга келип көргөндөн кийин биздин өлкөнү сүйүп калган экен. Ушундан улам ал кыргыз-жапон ымаласын өнүктүрүү жаатында бир топ иш-аракеттерди жасап жүрөт.

Эки адамды өкмөт башчы Сапар Исаков бул ирет Кыргызстандын ардак грамотасы менен сыйлады. Муну мен абдан туура чечим катары баалайм. Ал эми гемодиализ жабдууларын Кыргызстанга алып келүү чындыгында өтө көп убакытты алды. Жапондук досторубуз Кыргызстандын Саламаттык сактоо министрлиги менен бирге абдан көп ишти аткарды десек болот.

Эми мындан ары Нарын облустук ооруканасында гемодиализ борбору жакшы иштеп кетиш үчүн биздин адистер аракет кылат деп ишенем.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жаш кадрлар агымга каршы сүзө албады

Эсенкул Момункулов, Сапар Исаков жана Артем Новиков.

Кийинки жылдары өкмөт курамында, жогорку кызмат орундарында жаш кадрлар көбөйгөнү менен айрымдары көп узабай эле чуулгандуу иштерге байланыштуу кызматтан кетип жатат.

Айрым саясат талдоочулар жаш кадрлар коррупциялашкан системанын курмандыгына айланып, коомчулуктун жаштарга карата ишеними азайып баратканын айтышууда.

Буга далил катары алар Бишкек ЖЭБинин чуусу менен кызматтан алынган "Улуттук энергохолдингдин” жетекчиси Айбек Калиевди мисал келтиришет. Жаш аткаминердин чуулгандуу иштерде аты аталып жатканы мамлекеттик кызматтагы жаштарга карата сынды күчөттү.

Журналист Кубан Абдымендин байкоосунда, мамлекеттик кызматтарга барган айрым жаштар эл күткөн ишенимди актай албай жатат.

Кубан Абдымен.
Кубан Абдымен.

- Элдин "жаштар келди" деген ишеничин актабай кетишти. Азыр бир топ жаш кадрлар кызматтан кетип жатканынын себеби - биринчиден, алардын ошол кызматка кандай жол менен келгени күмөн туудурат. Экинчиден, тажрыйбасынын жоктугунан улам бир топ мыйзамдарды одоно бузушту.

Ал эми экс-депутат Бактыбек Калмаматовдун пикиринде, акыркы 10-15 жылдагы саясий система өз пикири бар, билимине таянган жаштарды сыртта калтырып, кайсы бир саясий топтун сөзүнөн чыкпаган, тил алчаак кадрлардын өсүшүнө жол ачты.

- Тапшырма аткаруучу гана типтеги балдар пайда болду. Азыркы заманда өз күчү менен ийгиликти багындыруу кыйындап, кошоматчылык, "бирөөнүн колуна суу куюп өсүү" сыяктуу терс идеология пайда болду. Азыр биз бийликтин бийик серелеринен ошондой жаштарды көрүп жатабыз. Алар курмандык болуп жатышат жана ага өздөрү макул экенин белгилей кетүү керек.

Эксперттер талдайт: Өкмөт кадрдык кризиске кептелдиби? 13-март, 2018-жыл

"Жаштар идеяга бай, улуу муундун тажрыйбасы кенен"

“Замандаш” партиясынын жетекчиси Жеңиш Молдакматовдун оюнда, жаштарга болгон коомчулуктун ишеничинен сырткары, мындай көрүнүштөрдөн улам жаш адистер мамлекеттик кызматка баруудан да чочулап калышты. Молдакматов система оңолмоюнча, жаштар курал болуп калган учурлар азайбайт деген пикирде.

Жеңиш Молдакматов.
Жеңиш Молдакматов.

- Бул иштеген жаштардын өзүнөн көз каранды жана системанын да кемчилиги. Азыр илгертен келаткан мамлекеттик кызматкерлер жаштарды салып берип жатышат. Ошол эле ЖЭБ боюнча жалаң эле Калиев күнөөлүү эмес. Ал жакта жооп берчү адамдар толтура. Ошол эле министрдин орун басары болгон Максат Чакиевди мисал кылсак болот. Эми жаштар мамлекеттик кызматка бараарда ойлонуп калды.

Анткен менен саясий акцияларга байма-бай катышып жүргөн журналист Дайырбек Орунбеков акыркы убакта болуп жаткан окуяларды мыйзам ченемдүү көрүнүш катары баалайт. Анын баамында, эртең саясий элита алмашуу мезгилинде коомчулук жаштарды өзү иргеп алат.

- Акыркы учурдагы Калиев, Исаков сыяктуу чуулгандуу иштер же аткарылбай жаткан долбоорлордогу жаштар менен катар эле Жанар Акаев сыяктуу мыкты азаматтар деле чыгып атпайбы. Андыктан бир жактуу айтуу болбойт го?..

Кезинде "легендарлуу парламенттин" депутаты болгон Жамин Акималиевдин көз карашында, мамлекеттик кызматтагы кадрдын иши жаш курагына байланыштуу бааланбашы керек. "Жаш кадр" деген түшүнүк өлкө эгемендик алгандан кийин көбүрөөк айтыла баштады. Акималиев бул көрүнүштү өлкөдөгү жалпы эле кадрдык кризис катары баалап, мында адамдын жаш курагынын тиешеси жок деп эсептейт.

Жамин Акималиев.
Жамин Акималиев.

- Ушундай жарга такалдык. Жалаң эле жаштарга же карыларга басым жасаган туура эмес. Аралаш саясат жүргүзүш керек. Жаштар идеяга бай, улуу муундун тажрыйбасы кенен.

Азыр Сапар Исаков жетектеген өкмөттүн түзүлгөнүнө жарым жылдай болуп калды. "Жаштар" жана "технократтык" деп мүнөздөлгөн бул өкмөттүн бир топ кадрлары жыл айланбай жатып кызматтан кетти.

"Азаттыктын" архиви: Саясаттагы жаштардын орду жана салмагы, 7-апрель, 2017-жыл

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Түркия: мигрантты санаага салган пенсия төлөмү

Түркия

Президент Сооронбай Жээнбековдун Түркиядагы расмий сапарынын алкагында эки өлкө ортосунда мигранттарды социалдык камсыздандыруу жөнүндө келишимге кол коюлду. Келишимде Түркияда эмгек визасы менен иштеген мекендештер Түркиядан да, Кыргызстандан да пенсия ала ала турганы жазылган. Бирок Түркиядагы эмгек мигранттарынын он гана пайызы эмгек визасы менен иштегендиктен социалдык коопсуздук маселеси дагы эле курч бойдон турат.

Түркиянын баш калаасы Анкарада улгайган адамды баккан 58 жаштагы Уруят Ташматова менен бир жыл мурда дал ушул пенсия маселеси боюнча сүйлөшкөнбүз.

Ал Кыргызстанда медайым болуп иштеген экен. 12 жыл мурда Анкарага мигрант болуп келген. Ошондон бери түрк үй-бүлөсү Уруят Ташматованын эмгек визасын ачтырып, мыйзамдуу иштеткен. Ал эки өлкөнүн ортосунда социалдык камсыздандыруу боюнча келишим болбогондуктан Түркиядагы 12 жылдык стажы күйүп кетеби деп кооптонуп жүргөн.

9-апрелде президент Сооронбай Жээнбековдун Түркиядагы расмий сапарында дал ушул маселе боюнча келишимге кол коюлду. Уруят Ташматова президенттин диаспора өкүлдөрү менен болгон жолугушуусуна катышып, ушул маселени көтөргөн.

Уруят Ташматова.
Уруят Ташматова.

- Түркияда иштеп жүргөн эмгек мигранттары үчүн абдан маанилүү болгон ишибиз оңунан чечилди. Мигранттардын пенсиясы боюнча келишимге кол коюлду. Түркияда мыйзамдуу иштеген бардык кыргыз мигранттары түрк жарандарындай эле укукка ээ болуп, пенсияга чыгууга мүмкүнчүлүк алышты. Андан албетте, эмгек визасы бар, социалдык камсыздандыруусу бар мекендештерим пайдалана алат экен.

Түркиянын Миграция департаментинде 19 миңден ашуун кыргызстандык катталган. Бирок мыйзамсыз иштеп жүргөн мекендештерибиз миңдеп саналат. Ал эми Түркияда эмгек визасын 2017-жылы үч миңдей гана кыргызстандык жаран алып, туруктуу иштеп жүрөт.

Эгерде жаңы түзүлгөн келишим ишке кирсе, эмгек визасы менен иштеген кыргыз мигранттары мындан кийин Түркиянын жарандарындай эле тапкан маянасынан социалдык камсыздандыруу үчүн 34% төлөмдү которушат. Ал пенсиялык фондго, медициналык камсыздандырууга, иш менен камсыз кылуу фондуна жана социалдык камсыздоо фондуна бөлүнөт. Бирок бул жердеги чоң көйгөй - кыргыз мигранттарынын көпчүлүгү туристтик виза менен иштейт. Бул визанын түрү Түркияда жашаганга гана укук берет.

"Соцкамсыздандыруунун төлөмдөрү кымбат"

Гүлмира Исабекова да так ушул туристтик виза менен Анталия шаарында оорукчан кишилерди багат. Ал мыйзамдуу иштеген кыргызстандыктар аз экенин баса белгиледи.

Гүлмира Исабекова.
Гүлмира Исабекова.

- Пенсия жөнүндө айтылып жаткан сөздөргө күлкүм келди. Башка өлкөлөрдөн Түркияга келип иштеген мигранттарды билбейм, бирок эмгек визасын алып иштеген кыргыздар аз. Бардык кожоюндар виза ачып берүүгө кызыкпайт. Анткени социалдык камсыздандыруунун төлөмдөрү өтө кымбат. Өз чөнтөгүбүздөн чыгарып бул акчаны төлөй албайбыз. Айына 1600 лира тапсак, анан анын 700 лирасын камсыздандырууга берип койсок, Кыргызстандагы бала-бакырага кайсы акчаны жиберебиз? Мигранттардын басымдуу бөлүгү "насыябызды жабалы, үйүбүздү бүтүрүп алалы" деп эле темселеп жүрөт.

Анталияда иштеген дагы бир мекендешибиз Гүлмира Исабекова пенсия маселеси боюнча өз пикирин билдирди.

- Тышкы иштер министрлиги кыргыз мигранттарды каттоого алсын. Мигранттар өзүбүз төлөмдөрдү Кыргызстанга төлөп берели. Менин оюмча ушул нерсени жолго койсо, мигранттарга да жеңилдик болуп, Кыргызстанга акча түшмөк. Анткени мигранттардын 95 пайызы мыйзамсыз иштейт деп ойлойм.

"Пенсия алам десең, Түркияда визасыз жүрбө"

Тарыхка кайрылсак, Түркиянын өз жарандары да убагында Германияга миграцияга кетишкен. Ушу күндө Германия менен Түркиянын ортосунда атайын келишим болгондуктан эки өлкөнүн жарандары кыйынчылыксыз эле пенсия алууга укуктуу.

Коомдук камсыздандыруу боюнча серепчи Абдурахман Акташ - дал ушул чет өлкөлүк жарандардын пенсиялары боюнча иштеген адис.

- Германияда миллиондогон түрк мигранттары бар. Түркия менен Германиянын ортосунда келишим болгондуктан түрк жарандары эки жактан тең пенсияга чыгып төлөмдөрүн ала алышат. Жашы келгенде кадимкидей ай сайын эсептерине акча которулат, бирок баарын бир эле алса да болот. Көбүнесе түрк мигранттары ай сайын алууну тандашат.

Түркия менен Германия 1961-жылы "жумушчу алуу боюнча келишим" түзүп, алгач 2,500 түрк жараны Германияга эмгек мигранты болуп кеткен. Учурда Германияда үч миллиондон ашык түрк жашап, эмгектенет. Ал эми Абдурахман Акташ Түркия менен Кыргызстандын ортосунда түзүлгөн келишим толук ишке кириши көп убакытты талап кыларына токтолду.

- Түркияда чет өлкөлүктөр эмгек визасын алганда дароо социалдык камсыздандыруу фондуна төлөмдөрү түшө баштайт. Түрк жаранындай эле укуктары болот. Келишим болбосо деле жашы келгенде Түркияда пенсияга чыга алат. Бирок ошол социалдык камсыздандыруу фондунун төлөмдөрү үзгүлтүккө учурабашы керек. Башкача айтканда, Түркияда бир күн да визасыз калбашы керек.

Түркиянын эмгек мыйзамдарына ылайык 30 жаштагы мигрант аял эмгек визасы менен 7 миң 200 иш саатын толтурганда гана пенсия алуу укугуна ээ болот.

Пенсия акысын онлайн эсептөөчү сайттардын биринин эсеби боюнча, мисалы, 30 жаштагы аял 2017-жылы расмий иштеп баштаса, ал 61 жашка келгенде Түркиядан пенсия ала баштайт. Эркектердики андан да узагыраак.

Түркиянын жарандары үчүн 25 жыл үзгүлтүксүз эмгек стажына ээ болгон эркектерге 60 жашынан, аялдарга 20 жылдык стаж үчүн 58 жашка жеткенде пенсия чегерилет. Алардын орточо пенсиясы 350 долларды түзөт. Түркия 26 өлкөнүн тиешелүү министрликтери менен социалдык камсыздандыруу келишимине кол койгон.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бродский - поэзиянын жалгыз жорткон бөрүсү

Иосиф Бродский

Иосиф Бродский. Адабият боюнча Нобель сыйлыгынын лауреаты. 1987-жылы 22-октябрда Нобель сыйлыгы ыйгарылганын эшиткенде, акын "сыйлык орус акыны, Америка жаранына берилди" деп айткан.

Иосиф Бродский 1972-жылы 4-июлда мурдагы СССРден кеткенден тартып, анын ырларына жана ысымына өлкөдө табу жарыяланган.

Ошон үчүн советтик басма сөз Бродскийге Нобель сыйлыгы берилгенин эки жумадан кийин гана жазган.

Ал учурдагы эң либералдуу эсептелген “Московские новости” жумалыгынын кабарчысы Чыңгыз Айтматовдон “Нобель сыйлыгын жазуучу Бродскийге ыйгаруу боюнча чечимди кандай баалайсыз?” деп сураганда, кыргыз совет жазуучусу мындай жооп берген:

- Өзүмдүн жеке пикиримди айтайын. Тилекке каршы, мен аны менен тааныш эмес болчумун. Бирок аны советтик поэзиянын көчүн баштаган: Евтушенко, Вознесенский, Ахмадулина катарындагы алдыңкы топко кошмокмун. Балким (бул менин жеке оюм), анын ырлары биздин өлкөдө жарыяланат. Эгер акын окурмандардын тар чөйрөсүнө белгилүү болсо, бул бир нерсе. Акынды массанын билгени - такыр башка нерсе.

И. А. Бродскийдин кол жазмасы автопортрети менен
И. А. Бродскийдин кол жазмасы автопортрети менен

Бүгүн деле Иосиф Бродскийдин ырлары, эсселери, пьесалары жана котормолору кыргыз адабий күйөрмандар чөйрөсүндө кеңири белгилүү эмес. Эмне үчүн? Анын себеби тууралуу акын, жазуучу, журналист Олжобай Шакирдин пикири:

- Иосиф Бродский советтик режимдин курмандыгы болуп келгенинен улам орус адабиятынын өзүндө деле анын чыгармачылык асманын ачып берген адам - акын өзү болду. Ал жөнүндө сөз кылбай коюу да мүмкүн эмес эле. Бродский булуттун алдына жашынып калбай турган, өтө жаркыраган, балбылдап жанган жылдыз болгон үчүн өзүн өзү өчүрүп коё алган жок. Акындыгынан сырткары да турмушка болгон философиялык мамилеси эсселеринде туюлуп жатпайбы! Анан да адабиятка болгон мамилеси, Пушкинден баштап Цветаева, Ахматованын чыгармачылыгына чейин жиликтеп берген адабиятчылык кудурети дагы котором деген адамдарды бир топ абдыратып койду болушу керек...

Иосиф Бродский 1940-жылы Ленинградда (азыркы Санкт-Петербург) туулуп, 1996-жылы Нью-Йоркто көз жумган. Сөөгү өзүнүн керээзине ылайык Венецияга коюлган.

Ал дүйнө салган кезде паспорттогу ысымы Йозеф Бродски (Joseph Brodsky) болчу. Акын-эссеистин аты-жөнүнүн эки башка жазылышы швед адабиятчысы Бенгт Янгфельдт (Bengt Jangfeldt) баамдагандай, XX кылымдагы орусиялык адамдардын биринин абдан катаал жана драмалуу тагдыры жатат.

Бродскийдин мектеби

Болочокто дүйнөгө аты таанылчу акынга 5-класста берилген мүнөздөмөдөн: “Өзүнүкүн бербеген өжөр, тырышчаак, жалкоо. Жазуу боюнча тапшырмаларды абдан жаман аткарат же такыр эле аткарбайт, орой, тентектик кылат, сабак өткөргөнгө тоскоол болот. Дептери таза эмес, булганыч, ар түрдүү жазуулар жана сүрөт тартылган. Жөндөмдүү, отличник боло алат, бирок аракеттенбейт”.

Иосиф Бродский 7-класстын жыйынтыгы боюнча төрт сабактан эки алат, анын бири англис тилден. Ошого ал 7-класста эки жыл окуйт. 8-классты бүтүп-бүтпөй, өз ыктыяры менен жумушчу болуп кетет.

1956-1963-жылдары жумушун 13 жолу алмаштырган. Бул фактылар ырлары Ленинграддын адабий чөйрөсүндө оозго алынып калган Иосиф Бродскийди “бекерпоз” деп беш жылга кесилип, Архангельск облусуна айдалуусуна негиз болот.​

Иосиф Бродский
Иосиф Бродский

1964-жылдын 18-февралында Ленинграддын Дзержинский райондук сотунда болгон сот жараянын протоколу - судьянын саясий буйрутманы аткарам деп дөдөйгө айланып калганын, ал эми жөнөкөй жарандын бийлик алдында койдой момун болууга аргасыз экенин айкын күбөлөйт.

Судья: Деги сиздин кандай кесибиңиз бар?

Бродский: Акын, акын-котормочу.

Судья: Сиздин акын экениңизди ким тааныды? Сизди акындардын катарына ким кошту өзү?

Бродский: Эч ким. Мени адамзаттын катарына ким кошту?

Судья: Сиз муну окудуңузбу?

Бродский: Эмнени?

Судья: Акын болушту? Акындарды даярдачу, окутчу жогорку окуу жайды бүткөнгө аракет кылдыңызбы?

Бродский: Ойлогон эмесмин... Мен окуп акын болот деп ойлогон эмесмин.

Судья: Анан кантип болот?

Бродский: Менин оюмча, ... акындык Теңир берген өнөр...

Сотто адвокат айткандай, Бродскийди күнөөлөгөн күбөлөрдүн бири да аны билбеген, анын ырларын окубаган” адамдар болгон. “Айыптоочу күбөлөр түшүнүксүз жолдор менен табылган жана текшерилбеген документтердин негизинде көрсөтмө беришкен.

Мындайды, театрда фарс деп атайт. Бродскийдин үстүнөн 54 жыл мурда болгон берегидей сот жараяндары бүгүн да экс-советтик коомдо уланууда. Жашоонун маңызын минтип фарска, комедияга айлантуу өкүмдарлардын жана бийликтегилердин карт замандан бери келаткан дарты, оорусу экенин Иосиф Бродскийдин 1960-жылдардын башында жазган “Гладиаторлор” деген ырынан да көрөбүз.

О дүйнөдөн кезиккенче,
коштошолу.
Мөөнөтүбүз келди бейм.
Не демекпиз?

Биз жеңбедик.
Көз жумабыз жакында.
Ошол артык:
калгычакты ташжалак –
ичкиликтен, катындан.

... Римдиктердин
чындыгы, байлыгы үчүн
киндик тамган мекенден
айрылыппыз бекерден,
Төбөсүндө Колизейдин
ошол эле
көк асманы мекендин.

Бизге бирок
бул мүшкүл –
үшкүрүнөр мүшкүлбү?
Тек шор тагдыр
кыязы,
так ушуга туш кылды.

Отургандар көрүшсүн.
Биз беттешип эрөөлдө –
мөртү келди өлүштүн.

Элге кызык канбулоон.

(Олжобой Шакирдин котормосу).

Поэзиянын жалкы бөрүсү- Иосиф Бродский
please wait

No media source currently available

0:00 0:15:10 0:00

Бродскийдин көркөм табити

Иосиф Бродский жаш кезинде өз муунундай адабий ийримдерге барып, ыр жазганды үйрөнгөн эмес. 16 жашында окуган биринчи поэтикалык китеби Саадинин “Гүлистаны” ага жаккан эмес. Бирок Самуил Маршак которгон Роберт Бернстин ырларын жактырып окуган. 17 жашынан тартып поэзияны такай окуган жана сүйгөн ырларын жеңил эле жаттап алган.

Жаш кезинде Ленинграддагы Жданов атындагы университеттин студенттери менен чогуу Йенс Есперсендин “Философия грамматика” эмгегин, о.э. Чыгыш жана Европа философиясынын тарыхын казып окуйт. Эң мыкты делген орус энциклопедиясы - Брокгауз менен Ефрондун “Энц.сөздүгүн” өмүр бою таштабай окуйт. АКШда ага “Encyclopedia Britannica” кошулат.

Баратынскийдин талантын Пушкинден жогору койгон. Орус поэзиясынан Марина Цветаеваны, Борис Пастернакты, Иосиф Мандельштамды, Анна Ахматованы, Батыш поэзиясынан Райнер Мария Рилькени, Уистен Хью Оденди, Константинос Кавафисти, Роберт Фросту баарынан артык көргөн. Ал эми Евгений Евтушенко, Андрей Вознесенский, Роберт Рождественский сыяктуу ысымы советтер союзуна аттын кашкасындай таанымал замандаштарын чанган. Ушунун өзү Иосиф Бродский поэзияда өз жолун издеген жана коомдо калыптанган даңгыр жол менен жүрбөгөн инсан экенин жышааналайт. Ал үчүн өжөр да, териси калың да адам болуу керек.

Орус акын-жазуучусу Игорь Померанцев
Орус акын-жазуучусу Игорь Померанцев

Иосиф Бродскийди орус акын-жазуучусу, Орусиянын Вяземский атындагы адабий сыйлыгынын биринчи лауреаты, журналист Игорь Померанцев мындай мүнөздөдү:

- Билесизби, Иосиф Бродский өз замандаштарынын ичинен Евгений Евтушенкону баарынан жек көргөн. Орус поэзиясында, орус (адабий) сынында, орус адабиятында эң көп кодонулган “Поэт в России больше чем поэт” деген цитата дал Евтушенкого таандык. Ушул сап, ушул формула Бродскийге өтө бап келет. Анткени, Бродский бир эле учурда образ да, акын да. Кандай образ? Бул - эркин ой жугумдуу инсандын образы, бул - эркин ойлонгон акындын образы, бул - советтик эрежелерди, инструкцияларды, институцияларды анча элес албаган акындын образы. Ал - эркин адам болгон. Бул албетте, магниттей кубаттуу образ. Себеби, бизди эркиндик мас кылып, бийлеп алат. Мындан тышкары Бродский-акын жана эссеист; англис жана орус тилинде жазган англис эссеисти. Бул бири-бирине коошпогон эки башка өнөр.

(Иосиф Бродский "Воротишься на родину..." деген ырын өзү окууда)

"Империячыл акын"

Игорь Померанцев Иосиф Бродскийди жаңычыл же новатор акын деп эсептебейт. Бирок да поэзия дүйнөсүндө Бродскийдин өзүнө таандык чыйыры бар экенин баса белгиледи:

- Бродскийдин орус поэзиясынын алкагынан алып караганда, мен аны новатор акын деп айта албайм. Мен аны салттын улантуучусу, бирок өзүнө таандык чыйыры бар акын деп айтмакмын. Деген менен ал салган чыйыр жол орус поэзиясынын парадигмасынан чыкпайт. Бул кандай чыйыр?

И. Бродскийдин Москвадагы айкели.
И. Бродскийдин Москвадагы айкели.

Биринчиден, ал жалкы адам болчу. Ал жалгыз жүргөн бөрү болчу. Сиз поэзиядан анын карышкырдыкына окшош жаак сөөктөрүн, оттой жанган көздөрүн дапдаана көрөсүз. Ал таш боор, мээримсиз. Бул орустардын салтына каршы келет. Анын эң чоң эмгеги жана эң чоң жаңылыгы - мына ушунда. Анын поэзиясы бир да адам башка бирөөгө жардамдаша албайт дейт; жалгыздык - жашоого бышкан адамдын нормалдуу абалы дейт. Ушул жактан алганда Бродский орус поэзиясынын салтын бузат. Көркөм стилине кайрылсак, ал накта орус, империячыл акын. Ал петербурдук акын; мага анын поэзиясы Петербургдун проспекттерин эске салат. Ал өзүнүн айрым бир ырлары жана тулку-турпаты боюнча империячыл экенин ачык көрсөттү. Мисалы, “На Независимость Украины” деген опурулма ыры. Сыягы, ар кимде эле сыймыктандырганга катар бетине көө сүйкөчү ырлары болот. Ошентсе да, биз акынды эмгегине жараша баалайбыз.

Иосиф Бродскийдин бөрү мүнөзүн ачкан дагы бир окуяга токтоло кетейин. Сүргүндөн жаңы кайтып келген Бродскийди санаалаштары атактуу “Новый мир” журналынын башкы редактору Александр Твардовский менен жолуктурушат. Дасыккан акын жаш калемгерге “Сиздин ырларыңызда сиз башыңыздан өткөргөн нерселер чагылдырылбаптыр”, - деп, поэзия тууралуу сүйлөшкөнү үйүнө конокко чакырат. Ошондо отуздун кырындагы Иосиф “кереги жок” деп жооп берет.

Анда эмнеге Пушкинге айкел “тургузду”?

Бродский кайсы бир маегинде “Менин оюмча, Баратынский Пушкинге караганда олуттуу (акын). Албетте, булардын деңгээлинде, мындай бийикте иерархия жок” деп, Баратынскийди Пушкинден жогору баалайт. Мунун себеби Бродскийдин поэзияга келүүсүнө Баратынский түрткү бергени менен да түшүндүрсө болот.

Ленинграддык акын досторунун бири Евгений Рейндин “Ыр жазууга эмне түрткү болду?” деген суроосуна 1959-жылы Якутскиде эки жума туруп калып, китеп дүкөндөн Баратынскийдин бир томдук жыйнагын сатып алып, китепти окуп чыккандан кийин “эмне менен шугулданганды түшүндүм” деген Бродский.

А. С. Пушкиндин Москвадагы эстелиги. Скульптор А. Опекушин
А. С. Пушкиндин Москвадагы эстелиги. Скульптор А. Опекушин

Ал Баратынскийди Пушкинден жогору бааласа да “Пушкинге айкел” деген ырды жазат. Бул ырга эпиграмма кылып өзү өтө сыйлаган орус акыны Эдуард Багрицкийдин “Пушкинге айкел” деген патетикалык мазмундагы ырынан «... Пушкин деле кулаган/көк урчуктуу кар үстүнө» деген сапты алган. Азыр Иосиф Бродскийдин "Пушкинге айкел" деген ыры Олжобай Шакирдин котормосунда:

«... Пушкин деле кулаган
көк урчуктуу кар үстүнө...
».
Э. Багрицкий.

... Үнсүз, сөзсүз. Кулак мурун кескендей.

Жаңырыктап.

Анан чарчоо.

... Өз ырларын

кан-тен менен бүтүрүп,

жазданды алар топурак.

Абай, аяр караган

акылына сыйбас бул иш алардын.

Селейгендер эси эңгиреп калышты.

Үмүт артып үстүрт тиктеп талышты,

Буурул чачтуу чилистенбиз дегендер.

Көктө жылдыз титирейт ыр созгону,

Шамал дагы токтой калып боздоду...

Бопбош гүлзар.

Бороон муңзар.

Эп-ээн гүлзар.

Акынга айкел.

Бопбош гүлзар.

Бороон муңзар –

Чаалыккан баш жер тиктеп.

... Таш үстүндө курусун

айкел болуп катканың.

Андан көрө мындай түнү төшөктө,

артык деймин ооналактап жатканың.

Бродскийдин мүнөздөмөсү

Иосиф Бродский жөнүндөгү эң мыкты деп эсептелген эмгектин автору, акындын жакын досторунун бири Лев Лосев.

Ал “Иосиф Бродский. "Опыт литературной биографии" деген эмгегинде жазгандай, “Бродский өз тегин еврей деп эсептегени менен, аны тили жана маданияты боюнча орус акыны деп атаса болот. Мүнөзү боюнча жеткен индивидуалист, этикалык түшүнүгү жагынан инсандын жеке укугун аябай аздектеген персоналист, адамдарды расалык же этностук негизде бөлүүнү жининдей жек көргөн” деп жазган.

Ал эми Игорь Померанцев акын-эссеисттин алдагыдай образы анын эл аралык эң кадыр барктуу сыйлыкты алуусуна огожо болгон деген ойдо:

- Сиз Бродскийдин дүйнөлүк атак-даңкы жөнүндө сөз кылдыңыз. Албетте, Бродскийдин мен маегибиздин башында айткан образы болбосо, ал эч качан Нобель сыйлыгынын лауреаты болмок эмес. Бул эң барктуу эл аралык сыйлыкты алуусуна Бродскийдин англис жана башка тилдерге которулган эсселери эбегейсиз роль ойноду. Эсселер ал мыкты интеллектуал экенин айгинеледи. Бирок ал өзү жазган эсселерде акын бойдон калат. Мына ушуну эске алышты, баалашты.

И. Бродский Нобель сыйлыгы тапшырылган күнү досу Л. Лосев менен.
И. Бродский Нобель сыйлыгы тапшырылган күнү досу Л. Лосев менен.

Акынды жарма патриоттор эмне үчүн сүйүп калды?

Иосиф Бродскийдин ысымы бир кезде советтик жетекчиликтин итиркейин келтирсе, бүгүнкү Орусияда мекенчилдердин сүйүктүү акыны экенин айтты Игорь Померанцев:

- Англис тилине которулгандар жөнүндө айтсак, поэзиянын бардык котормолору суроо туудурат. Анткени ар бир поэзиянын өзүнүн нерв системасы бар, нерви бар. Орус поэзиясынын нерв системасы башка бир да элдин поэзиясына окшобойт. Бирок, бул көйгашка жазуучу экенин эсселери далилдеди. Ошон үчүн Бродскийге жанагыдай даражасы улук сыйлыкты ыйгарышты. Бүгүн Орусияда Бродскийдин кадыры өтө бийик. Биринчиден, ал эркин, калыпка сыйбаган, теңдешсиз акын катары белгилүү. Ушу чакта мамлекеттин көз карашын билдирген адамдар Бродский менен сыймыктанышат же болбосо, Бродскийди сүйгөнүн ачык айтышат. Себеби, мен мурда айткандай, анын Украинанын төбөлсүздүгүнө арналган ыры мамлекеттин көз карашына дал келет. Ошого ал абсолюттук чемпион. Бродский тууралуу көзү тирүүсүндө бир сөз айтпаган адамдар бүгүн ал жөнүндө, анын өмүрү жөнүндө макала жазып жатышат. Болгондо да аны макташып жазышууда. Ал өзү тууралуу “Жизнь замечательных людей” түрмөгүндө чыккан китепти көрсө, таң калмак. Бул китепти сыпаа айтканда мамлекетчил, орой айтканда, орус шовинисти жазган.

Олжобай Бродскийди кантип кыргызча сүйлөттү?

Биз башта сөз кылгандай, мурда Нобель сыйлыгынын лауреаты Иосиф Бродскийдин ырлары, эсселери жана пьесалары кыргыз тилине которулган эмес. Акындын сарказм, эки-үч кабат маани, тээ байыркы грек, рим поэзиясына чейинки салыштыруулар “катылган” жана биз көнгөндөй рифма толук сакталбаган ырлары өзү котормочу түгүл окурмандан да жакшы даярдыкты, бир аз эрудицияны талап кылат.

Мындай талап-шартка, менин ишенимимде, Олжобай Шакир которгон “Гладиаторлор”, “Пушкинге айкел” жана “Октябрың – оору, куса жүгү бар” ырынан үзүндү толук жооп берет. Эгер буга макул болбосоңуз, үч ырдын оригиналын кыргызча котормосуна салыштырып окуп көрүңүз...

Акын, жазуучу, публицист Олжобай Шакир
Акын, жазуучу, публицист Олжобай Шакир

Тоонун ыргагына келбеген саптар

- (Иосиф Бродскийдин поэзиясын) которууга деле батына албайт экенсиң, - деп түшүндүрдү Олжобай Шакир.

- Татаал көрүнө берет экен улам-улам эле... Ошого (анын поэзиясын) бою-башыңа сиңирмейин, жөн эле рифманы кубалап же ыргагын сактап эле которуп коём десең, андан башка да маселеси бар экен. Ошол түйшүктөн улам буга чейин (кыргызча) которулбагандыр... Биз, кыргыздар, түйшүк тарткыбыз келбейт. Бродский башка калибрдеги акын болгондуктан, мен Б. Пастернакты, М. Цветаеваны, А. Ахматованы которууга белсендим. Анын мүнөзү катаал эмеспи! Бунтардык мүнөзүн бериш үчүн котором деген адамдын өзүндө аңтар-теңтер кулк-мүнөз болуу керек го. Себеби адабиятта тууроочулук дегендин бир жаман жагы, бир жакшы таасири бар. Бродскийди кадам сайын туурабасаң дагы, ал бир багыт- ориентир болот экен адабиятта. Ал өзүнүн граждандык позициясын билген, дайыма бороон-чапкында акындык үнүн жоготпой турат. Акындын ошол мүнөзүн, туюмун котормодо кантип жеткизесиң? Акындын кулк-мүнөзүн жана маанайын бериштин өзү мага кыйла кыйындык жаратты.

Үзүндү (Октябрың – оору, куса жүгү бар)

Октябрың – оору, куса жүгү бар,
таранчылар – пролетариат түгү бар:
ээн очокко ээлик кылып жардана,
кудум уя институту Смольный.
Каргаларчы – карга деген карга да.

Ой-санаасыз куштар үчүн канаттуу
коркунуч жок кыш чилдедей азаптуу.
Түндүк жактык суук тумшук Икарга
алыс сапар кыйын канат ыргаган.
Чаңырыктай "карк" үндөр да шондуктан

жаңырыктай патриоттор ырдаган...

Профессор Бродский

Бир кезде англис тил сабагын эптеп окуп, эки алган Иосиф Бродский Америкада жашап жүргөн жылдары Мичиган, Нью-Йорк, Колумбия университеттеринде студенттерге англис тилинде дарс окуп, маяналуу профессор кызматында эмгектенген.

Ага Йел, Дартмут жана Оксфорд университеттеринин ардактуу профессору наамы ыйгарылган. Ага 1991-жылы АКШнын акын-лауреат наамы берилип, бир жылга 35 миң доллар стипендия да берилет. 1981-1986-жылдары генийлерге берилчү Макартур фондунан 40 миң доллардан стипендия чегерилет.

Бул сыйлык жана даражаларды берүүдө Иосиф Бродскийдин эссеисттик жана акындык талантынан тышкары да терең билими - эрудициясы эске алынганы шексиз. Ал үчүн Бродский окуткан студенттеринин биринин эскерүүсүндө жазгандай, аларга эки жылда окуганга 133 китептин тизмесин берет. Бул тизме “Бхагавад-Гита”, “Махабхарата”, “Гилгамеш”, “Тоорат” менен башталат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кытай карызын оңой менен кечпейт

Иллюстрациялык сүрөт.

Бишкек Жылуулук электр борборун жаңылоого байланышкан маселелер кыргыз-кытай инвестициялык алакалары тууралуу көп суроолорду жаратты.

Учурда эки өлкөнүн ортосундагы соода кызматташтыгынын абалы кандай? Кыргызстан насыя акчаны эмне үчүн Кытайдан гана алууда? Насыянын шарты жеңилби же пайызы төмөнбү? “Бишкек ЖЭБ”, “Датка-Кемин”, “Түндүк-Түштүк автожолу” долбоорлорунда Кыргызстандын кызыкчылыгы корголгонбу?

“Арай көз чарай” талкуусуна Жогорку Кеңештин депутаты Улан Примов, өкмөткө караштуу Инвестицияларды илгерилетүү жана коргоо боюнча агенттиктин төрагасынын орун басары Шумкар Адилбек уулу жана экономист-аналитик Искендер Шаршеев катышты.

“Азаттык”: Шумкар мырза, чет өлкөлөр менен инвестициялык алакалардын алкагынан караганда Кытайдын Кыргызстанга жумшаган инвестицияларынын көлөмү жана динамикасы кандай? Башка өлкөлөр менен салыштырганда канчанчы орунда?

2017-жылдын жыйынтыгы боюнча Кытайдан бизге 269 миллион доллар түз инвестиция түшкөн. 2016-жылы 200 миллион доллардын тегерегинде болгон. 2015-жылы мунай иштетүүчү “Жунда” заводунун курулушуна байланыштуу 500 миллион доллар инвестиция келген.
Шумкарбек Адылбек уулу

Шумкарбек Адилбек уулу: Кытай Эл Республикасы - Кыргызстанга түшкөн тикелей инвестициянын көлөмү боюнча алдыңкы үч өлкөнүн бири. Кээ бир жылдары үчүнчү, айрым жылдары экинчи орунда болуп келатат.

Статистикага таянсак 2017-жылдын жыйынтыгы боюнча Кытайдан бизге 269 миллион доллар түз инвестиция түшкөн. 2016-жылы 200 миллион доллардын тегерегинде болгон. 2015-жылы мунай иштетүүчү “Жунда” заводунун курулушуна байланыштуу 500 миллион доллар инвестиция келген. Элибиз Кытайдан келип жаткан акча каражаттары насыя менен түз инвестиция түрүндө келип жатканын так ажырата билиш керек, чаташтырбаш керек.

“Азаттык”: Улан мырза, Бишек ЖЭБинин модернизациясы да Кытай насыясынын чоң долбоору эмеспи. Аягы чуулгандуу болуп, сиз төрага болгон депутаттык комиссия иштеп бүтүп калды. Ушул долбоордун негизинен алганда Кыргызстан менен Кытайдын инвестициялык жана насыялык алакаларына кандай баа берет элеңиз?

Улан Примов: Кыргызстан үчүн эң чоң кредитор, ири инвестиция салган өлкө - Кытай мамлекети. Акыркы маалыматтарга таянсак, Кыргызстандын тышкы карызынын 42 пайызы Кытайга таандык - биз Кытайга 1 миллиард 700 миллион доллар бересебиз. Алардын көбү транспорттук инфраструктурага жана энергетикага жумшалууда.

Кыргызстандын тышкы карызынын 42 пайызы Кытайга таандык - биз Кытайга 1 миллиард 700 миллион доллар бересебиз. Алардын көбү транспорттук инфраструктурага жана энергетикага жумшалууда.
Улан Примов

Ошол долбоорлордун бири – Бишкек ЖЭБин модернизациялоо байланыштуу депутаттык комиссияда иштеп жатып, биз көп нерсени билдик. Комиссияга мурдагы премьер-министр, министрлерди чакырып сүйлөштүк, комиссиянын корутундусу даяр болуп калды. Биз да: “Эмне үчүн Кытай?” деген суроону көп бердик.

Долбоордун баасы, кызмат көрсөтүү, товар-жабдуулардын баасы, сапат боюнча көп суроо бар. Алардын мыйзамдуулугун ж.б. маселелерди тиешелүү органдар териштиришсин. Жоопкер адамдар кылмыш кылган болсо жазага тартылышы керек.

“Азаттык”: Искендер мырза, акыркы алты жылда Кыргызстан 2 миллиард долларга жакын насыяны Кытайдан гана алыптыр. Мунун себебин сиз эмнеден көрөсүз? "Алардын насыясынын шарты жеңилби, пайызы төмөнбү?" деген суроолор туулат...

Искендер Шаршеев: Кытай насыя берип жатканда пайыздык көрсөткүчтү үч пайызга чейин коет. Башка каржы институттарында бир жарым, эки пайыздын тегерегинде да болот. Демейде, Кытай тарап насыя алып жаткан тараптын көзөмөлүнөн баш тартат. Ошол эле учурда алар насыяны кайтарып алуунун шарттарын, механизмдерин, каражаттарын киргизүүгө умтулушат.

Кытайдын “Эксимбанк” баштаган банктарында каражат алуу жеңил, кыска убакытта эле чечсе болот. Эл аралык башка банктарда насыя алуу Кытайга салыштырмалуу өтө татаал жана узак убакытта беришет. Ошондон улам Кытай Азиянын Лаос, Камбоджа, Вьетнам, Тайланд ж.б. ондогон өлкөлөрүнө, Африканын көп мамлекеттерине жеңил шарттар менен, оңой формада, кыска убакытта абдан көп насыяларды берип жатат. “Эксимбанкында” акча көп.

Тажикстандын Тоолуу Бадахшан аймагынын бир топ жери карызды төлөй албагандыгы үчүн Кытай тарапка өтүүдө. Кытай карызын эч кимге кечкен эмес, акчалай ала албай калса карызын жер же кен байлыктар аркылуу кайтарып алат же концессия аркылуу жеңилдик алууга умтулат.
Искендер Шаршеев

Кытайлар өздөрү берген акчанын кайтарымдуулугунун кепилдигин жакшы чечишкен. Мисалы, Тажикстандын Тоолуу Бадахшан аймагынын бир топ жери карызды төлөй албагандыгы үчүн Кытай тарапка өтүүдө. Кытай карызын эч кимге кечкен эмес, акчалай ала албай калса карызын жер же кен байлыктар аркылуу кайтарып алат же концессия аркылуу жеңилдик алууга умтулат. "Кытайдын акча берүү саясаты жеңил, жумшак, кайтарып алышы катуу" деп айтылат.

“Азаттык”: Шумкар мырза, акыркы убакта Кыргызстанда кытай инвестициясы менен иштеп жаткан компанияларда жаңжалдар көп чыгууда. Кечээ Тогуз-Тородо кытай ишкерлеринин каражаты менен курулуп жаткан ишкана өрттөлдү. Ушул окуя Кыргызстандын инвестициялык климатына кандай таасирин тийгизди? Кытай тараптын реакциясы кандай болду?

Шумкар Адилбек уулу: Албетте, терс таасирин тийгизди. Кыргызстанда иштеп жаткан кытай ишкерлеринин бирикмеси чукул жыйынга чогулуп, Тогуз-Тородогу кырдаалды талкуулаганы жөнүндө бизге маалымат келип түштү. Башка Кытай компаниялары да агенттикке кайрылып, иштетип жаткан инвестицияларына тынчсызданып жатышат. “Эртең эмне болот?” деген кооптонуу бар...

(Талкуунун толук вариантын ушул жерден угуңуз)
Кытай карызы үчүн жер сурайт
please wait

No media source currently available

0:00 0:23:38 0:00
Түз линк
"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кичи-Жаргылчак: эл кен чалгындоого каршы

Кичи-Жаргылчак: эл кен чалгындоого каршы
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:53 0:00

Шаймергенова: Китеп басуу Кыргызстанды өнүктүрчү тармак

Шаймергенова: Китеп басуу Кыргызстанды өнүктүрчү тармак
please wait

No media source currently available

0:00 0:14:21 0:00

Өкмөт менен тирешкен Зулушевдин дымагы

Курманкул Зулушев

Кыргызстанда Индира Жолдубаеванын ордуна башкы прокурор болчулардын арасында Жогорку Кеңешинин "Республика - Ата Журт" фракциясынын депутаты, экс-судья Курманкул Зулушевдин аты көбүрөөк атала баштады.

Ал азыркы премьер-министр Сапар Исаковду жана анын өкмөтүн ачык, катуу сындаган саналуу депутаттардын бири. Мурдагы президент Алмазбек Атамбаев Зулушевди "соттордун атын булгаган", артында Сапар Исаковго "катуу таарынган" кайсы бир адамдар турат деп күнөөлөгөн.

Курманкул Зулушев коомчулукка 2013-жылы Бишкек шаардык сотунун судьясы болуп турганда таанылган. Ошол жылы жайында ал төрагалык кылган, үч судьядан турган коллегия Жогорку Кеңештеги "Ата Журт" фракциясынын үч депутаты - Камчыбек Ташиевдин, Садыр Жапаровдун жана Талант Мамытовдун ишин карап, оор беренелер боюнча актаган өкүм чыгарган. Мындан көп өтпөй эле алар куугунтук, коркутуу башталганын айтып чыккан.

Кийинчерээк Соттор кеңеши ошол кездеги президент Алмазбек Атамбаевге "судьялар Курманкул Зулушев менен Медербек Сатиев депутаттардын ишин карап жатканда мыйзам бузууга жол берген" деген бүтүм чыгарган жана аларды мөөнөтүнөн мурда кызматтан алуу тууралуу сунушту ошол кездеги президент Алмазбек Атамбаевге жөнөткөн. Атамбаев эки судьяны тең иштен алган.

Курманкул Зулушев менен Медербек Сатиев экөө тең 2015-жылы парламенттик шайлоодо "Республика - Ата Журт" партиясынын тизмесине кирген. Алар тизмеге партиянын тең төрагасы Камчыбек Ташиевдин квотасы менен кошулган.

Анткен менен Зулушев "жетиштүү добуш алган эмес" деп "Республика - Ата Журт" партиясы тизмеден чыгарган алты талапкердин бири болгон. БШК аларды тизмеден чыгаруу жөнүндө сунушту колдогон. Талапкерлер Жогорку сотко чейин арызданып, бул чечимди жокко чыгартышкан.

Парламентте Курманкул Зулушев башында көп сүйлөбөгөн депутаттардын бири болчу. Кийинки учурда ал айрыкча премьер-министр Сапар Исаковду, анын өкмөтүн катуу сындап, иштен кетишин ачык талап кылган эл өкүлүнө айланды.

Мурдагы президент Алмазбек Атамбаев 29-мартта КСДПнын отурумунан кийинки басма сөз жыйынында Курманкул Зулушевдин азыркы өкмөттү, премьер-министр Сапар Исаковду айыптаганын кескин сынга алган. Анын артында премьер-министр Бажы кызматынын төрагасынын орун басарлыгынан бошоткон, элде "Райым миллион" деген лакап ат менен таанылган Райымбек Матраимов өңдүү адамдар турат деген оюн билдирген.

- Кайдагы бир Курманкул Зулушевди судьялардын атын булгаганы үчүн соттон айдап чыгышкан. Ошол адам ушундай нерселерди айтып кыйкырып чыгып жатат. Мен анын артында ким турганын, ким шыкактап жатканын көрүп турам. Албетте, Сапар Жумакадырович аларды катуу таарынтты. Ал Матраимовду, "Райым миллионду" кызматтан алды. Премьер-министр - чынчыл адам. Ал көп жаңылат. Ишти акыр-аягына чейин, толук ойлонуп бүтө электе эле баштап жиберет. Мунун ачык үлгүсү - "Коопсуз шаар" долбоору. Бирок бул долбоор апрель айында чындап ишке аша баштаарын билем. Ал жаңылып-жазат. Бирок ага убакыт бериш керек.

Курманкул Зулушев Алмазбек Атамбаевдин өзү тууралуу айткандарына байланыштуу 11-апрелде Жогорку Кеңештин жалпы жыйынында атайын билдирүү жасады. Ал үч депутатты актаган өкүмү мыйзамдуу болгонун дагы бир жолу белгиледи жана Атамбаевди "экс-президент" деген наамга татыктуу болууга чакырды:

- Мен ошол соттолгон депутаттын иши боюнча коркпостон, акыйкат өкүм чыгарганыма бүгүн да сыймыктанам. Биз чыгарган ал өкүм эртеби-кечпи өз баасын алып, Соттор кеңешинин бизди мыйзамсыз иштен алуу тууралуу сунушу кайра калыс каралаарына толук ишенем. Мен Алмазбек Атамбаев ойлогондой эч качан, эч кимдин буйругун аткарган эмесмин. Мындан ары да аткарбайм. Алмазбек Шаршенович, алты жыл элди койго, малга теңеп, энелерди ОБОНчу атап, саясий көз карашы сиздин көз карашыңызга дал келбеген саясатчыларды душман көрүп, шылдыңдап кемсинтип келдиңиз. Жетишет! Эми экс-президент деген наамды сыйлап, ага татыктуу болуңуз. Мен бүгүн сиз айткандай, "соттордун наамына шек келтирген кайдагы бир Зулушев" эмесмин. Сиздин мени тизмеден чыгаруу аракетиңизге карабай, эл тарабынан шайланган Жогорку Кеңештин 6-чакырылышынын депутатымын. 2015-жылы эч каражат коротпой, өз округумдан КСДПдан алда канча көп добуш алып, депутат болуп шайланып келдим.

Атамбаев: "Райым миллионду" кызматтан алууну сурангам
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:26 0:00

Трибунада кайым айтышуу

Курманкул Зулушев өкмөттү Бишкек Жылуулук электр борборундагы авария боюнча кескин сындаган. Ал "өкмөт саясий, каржылык жана кадрдык жактан банкрот болду" деп билдирген. Ал өкмөт иштен кетиши керек деп эсептейт:

- Биз бүгүнкү өкмөттүн туура эмес иштеп жатканын факты менен далилдеп, көзүнө көрсөтүп жатабыз. Мыйзамдуу жолдор менен азыркы өкмөттү кызматтан кетиришибиз керек. Бул менин жеке оюм, фракциядагылар бир чечимге келе элекпиз. Менимче өкмөттү кызматтан кетирип, чарбаны түшүнгөн, экономиканы жакшы талдай билген, саясий эрки бар, ишке жөндөмдүү өкмөттү курашыбыз керек. Азыркы өкмөт портфель бөлүштүрүү менен алек. Тажрыйбасы жок жаш, билим деңгээли туура келбеген министрлерди коюп алып, "Кырк кадам" деген программалары ишке ашпай, инвестициялык аброюбузга доо кеткен бир канча фактылар бар. Элдин, мамлекеттин тагдыры оюнчук эмес. Эксперимент кылбашыбыз керек, биз жөндөмдүү өкмөт курашыбыз керек. Чабал өкмөт башчыны алмаштырышыбыз керек.

Бийлик кимге ооп жатса баары ошол жакка оогон - бул Азия өлкөлөрүнө тиешелүү менталитет. Муну атайлап уюштуруп деле кереги жок, өздөрү эле уюша калышат. Зулушевдин деле жагдайы ушул. Азыр ал жандуу позицияда болсо анда прокурорлукка мүмкүн анын талапкерлиги өтүп кетет.
Марс Сариев

Премьер-министр Сапар Исаков баштаган өкмөт 11-апрелде КСДП фракцясында отчет берип жатканда депутат Мурадил Мадеминов Курманкул Зулушевдин атын атабаганы менен анын өкмөттү сындап жатканын айыптаган:

- Палатада оппозициялык фракциянын депутаттары "өкмөт банкрот" деп чабуул коюп жатат. Биз болсо унчукпай отурабыз. Эмне үчүн унчукпай отурасыздар? Эмне үчүн ошол оппозициялык сөздөрдү айткан башка фракциянын депутаттарынын жетегинде кетип жатабыз? Эмне үчүн өзүбүздүн жакшы тарабыбызды чыгара албайбыз? Эмне үчүн өзүбүз кураган өкмөттү сактай албайбыз? Мына жаш өкмөт башчы келди. Бажы тармагы биринчи жолу профицит менен кетип жатат. Эмне үчүн биз аны коргоп кала албайбыз? Мына бүгүн ал (Курманкул Зулушев - ред.) чыгып алып он мүнөт сурап, Алмазбек Шаршеновичтен тартып өкмөт башчыга чейин чабуул коюп жатышат.

"Бийликке илинүү аракети"

Талдоочу Бакыт Бакетаев Курманкул Зулушевдин жагдайын, ага байланыштуу парламенттеги мурунку жана азыркы президенттин тарапташтары кайым айтышканын саясаттагы кадыресе көрүнүш катары баалады:

- Президенттер алмашпадыбы. Ар кандай күчтөр бар. Нааразы да, ыраазы да болгондор бар. Жаңы күчтөр, топтор, тайпалар бар. Булар эми өздөрүнүн жаңы позициясын белгилеши керек. Кээ бирөөлөр жаңы президенттин укугун пайдаланып, мурунку президенттен өч алганга аракет кылышат. "Жаңы реформа баштайбыз" дегендер да бар. Баары чогулуп, биздин казаныбыз эми бир жылдай "кайнайт". Ушундай "өктөм" депутаттар да чыгат. Мен Зулушевди билем. Юрист, сот болуп жүргөн. Аны менен жакшы, көп баарлашкан жокмун. Ал юриспруденцияны жакшы билгендердин арасына кирет. Анан кандайдыр саясий боёктор болот, бул боло турган нерсе.

Эксперт Марс Сариев Курманкул Зулушев саясатка келген жагдайды Азимбек Бекназаров менен салыштырды. Бийлик кимде болсо ага оогон күчтөрдү бийликтин табияты менен байланыштырды.

Марс Сариев.
Марс Сариев.

- Азыр бийликте Сооронбай Жээнбеков турат. Анан ал тарапка баары эле бир заматта жабыла ооп жатышпайбы. Мисалы, Индира Жолдубаеваны башкы прокурор кылып депутаттардын баары эле койбоду беле? Үч жылда бир да кемчилигин айтышкан эмес. Бийлик кимге ооп жатса баары ошол жакка оогон - бул Азия өлкөлөрүнө тиешелүү менталитет. Муну атайлап уюштуруп деле кереги жок, өздөрү эле уюша калышат. Зулушевдин деле жагдайы ушул. Азыр ал жандуу позицияда болсо анда прокурорлукка мүмкүн анын талапкерлиги өтүп кетет. Менимче бул жерде атайын уюштурулган деле эч нерсе жок. Ал бийликке илинейин деп ушундай жигердүү позиция менен чыгып жатат. Азыр байкасаңар аябай көп саясатчылар берки жакка ооп, аракет кылып жатышат.

"Жакшы санаалаш, дасыккан юрист"

Курманкул Зулушев 48 жашта, Ош облусунун Өзгөн районунан болот. 1998-жылы Ош мамлекеттик университетинин юридика факультетин аяктаган. Прокуратура тармагына 2000-жылы келген жана 2007-жылга чейин Нарын, Чүй облустарында райондук прокуратурада, Транспорт прокуратурасында прокурордун жардамчысы, тергөөчү өңдүү кызматтарда иштеген.

Андан кийин Зулушев прокуратурадан сот тармагына өткөн. 2007-2013-жылдары Чүйдөгү Сокулук районунда судья, 2013-жылы Бишкек шаардык сотунун төрагасынын орун басары болгон.

Жогорку Кеңештин ички ишин жакшы билгендер Курманкул Зулушев президент Сооронбай Жээнбековдун иниси, КСДП фракциясынын депутаты Асылбек Жээнбеков менен президенттин кан кудасы, фракциялашы Алиярбек Абжалиев менен өтө жакын, санаалаш-пикирлеш экенин айтып жүрүшөт. Мыйзамдарды жакшы билээрин, кагаз, документ менен иштеп дасыккан юрист экенин белгилешет.

Өткөн жумаларда "Республика - Ата Журт" фракциясынын лидери күтүүсүз алмашкан. Мындай саясий жүрүштү уюштургандардын катарында Курманкул Зулушевдин да аты аталган. Муну парламенттеги азыркы президент Сооронбай Жээнбековдун колдогон күчтөр экс-президент Алмазбек Атамбаевдин тарапташтарын "жеңгени" деп баа бергендер да чыккан.

Кыргызстандын Баш мыйзамына ылайык, Жогорку Кеңеш президенттин сунуштамасы менен башкы прокурорду дайындоого, аны жазык жоопкерчилигине тартууга макулдук берет. Мында башкы прокурорду иштен бошотууга депутаттардын теңинен көбү макул болушу керек.

Эгер башкы прокурорду иштен бошотуу тууралуу Жогорку Кеңеште демилге көтөрүлсө, анда аны жалпы депутаттардын үчтөн бири колдошу керек жана бул демилге үчүн депутаттардын жалпы санынын үчтөн экиси добуш бериши зарыл.

"Азаттыктын" архиви: Парламент башкы прокурорду кызматтан кетирди

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргыз адабияты: Асангул апасынан неге “уялат”?

Жазуучу Жылкычы Жапиев. 25.04.2017.

Жазуучу Жылкычы Жапиевдин чыгармачылыгы акындыктан башталган. Кийин ал кара сөзгө өтүп, бир топ повесть, аңгемелер жаратты. Анын жетишкендиктери мына ушул чакан эпикалык жанрга байланыштуу. Жумшак лиризмге сугарылган мыкты аңгемелери аны кыргыз жазуучуларынын алдыңкы катарына алып чыкты.

Жазуучу Жылкычы Жапиевдин чыгармаларында доор алмашкан чалкеш учурга туш келген элет адамынын бейнеси бийик көркөмдүктө чагылдырылып, кыргыз аңгемесинин идеялык-көркөмдүк диапазону кеңейип баратканын айгинелөөдө.

Саны аз сапаттуу чыгармалар

Жылкычы Жапиев Сары Өзөн Чүйдүн түштүк-батыш тарабындагы Жайыл ооданынын Сары-Булак айылында 1943-жылы жарыкка келген. Көркөм чыгармачылыкка киришкенге дейре ал турмуш казанында кайнап, айылда иштеп, шаарда жумушчу, кийин Кыргыз мамлекеттик университетинин (азыркы Жусуп Баласагын атындагы КУУнун) филология факультетин бүтүрүп, ошондон бери жалаң китеп басмасы тармагында иштеп келатат.

Социалисттик байкерчилик заманда басмада иштегени менен, Жылкычы агай бапыратып китеп чыгарбай, өзүнө жакын теманы көркөм иликтеп, чыгармачылыкка өзгөчө жоопкерчилик менен мамиле кылып келгенин буга чейин жарыяланган китептери айгинелеп бере алат. Жазуучунун “Каркыралар”, “Жамгыр бийи”, “Көк жээк”, “Айыл баяны”, “Махабат баяны” сындуу китептери бийик баага татыктуу чыгармалар.

Анын көпчүлүк аңгеме, повесттеринде айыл адамдарынын адеп-ыймандык тазалыгы, алардын ичара мамиле-катнаштарындагы сырт көзгө анчалык байкала бербеген пенделик өзгөчөлүктөрү психологиялык жагдайлардын тутумунда чагылдырылат. Жазуучу багбан турмушуна кайрылабы же карапайым малчынын түйшүгүн алдыга жаябы – баарында адамгерчилик, карөзгөйлүк менен адилдиктин күрөшү, алардын ачык-тымызын тиреши алдыңкы планга чыгып, каармандардын аракет-кыймылы мына ушул башкы идея, көркөм багытты ачууга жумшалат.

Кийинки жылдары Жылкычы Жапиев доор алмашуусуна туш келген кыргыз адамынын трагедиясын, бекем ишенип алган турмуштук идеалынан ажырап, коомдогу ашка-жүк, башка-жүккө айланып калган кездеги арманын ырдап, заман муңун алдыга чыгарууда.

Жазуучунун чыгармаларынан жаралчу дагы бир ой - көнүмүш жашоо ыргагына ыңгайлашып алган адамдын кескин өзгөрүлгөн шарт-жагдайларда алдастап калбай, туура жолун таап кетиши. Өз алдынча турмуш жолун улоо, тиричилигин жөндөп кетүүнүн кыйынчылыгы, жашоо-турмушун өзү жөндөй албаган кокуйгүн адамдын көйгөйү жазуучунун “Мейман күтүү” аңгемесинин сюжеттик-композициялык негизин түзөт.

“Конок келсе козу сой”

Аңгемеде эне менен баланын мамилеси, бир үй-бүлөнүн тарыхы баяндалат. Жөнөкөй турмуштук окуядан салттуу үч бурчтуктун – эне, бала, келиндин кимдиги, кандайлыгы ачыкка чыгат. Жазуучу энесине карөзгөйлүк кылган жалгыз уулун айыптап, жаза өкүмүн деле чыгарбайт.

Мейман күтүү апасынын опсуз мээримине бөлөнгөн баланын өзүмчүлдүгү кандай чекке жеткенин, аны угуп-билген келиндин күйөөсүнө каяша кылбай, уулунун апасына жасаган мамилесин көрмөксөн-билмексен болуп койгону окуянын чиеленген түйүнүн дагы татаалдаштырат.

Автор баянын бир үй-бүлө тарыхын элдин, кошуна-колоңдордун айтканына таянып баштайт. Үчүнчү тарапты эске алган мындай ыкма сүрөттөлгөн окуянын ынанымдуулугуна, баяндоо ыраатынын үзүлбөшүнө алып келет.

“ Улуу согушта ким эле эринен жаш калбады. Ал да бир кырсык экен. Кырсык дешип, тагдырга кайыл болушту. Эркек, аял, бала-бакыра башка түшкөндү көтөрүштү.

Эрин согушка алып кеткенде бала бирге чыгып-чыгалек. Дана он сегизге караган. Уруш чыккандын күзүндө кеткен.Ошо бойдон эки каты келген: бири кышка жуук болучу, ойнотуп атат деп, бири кыш түшкөндө келген, урушка киргени жатабыз деп. Эри байкуш өзү кат тааныбаган неме бирдеме деген балага жаздырып атам дептир. Кат-кабар жазайын деп эле ойлойм, колуман келбейт, өзүң жазып тур,окутуп алганга жарайм деген эки катында тең. Дана беш кат жазды. Бешөөнө тең жооп келген жок. Эми дагы бир кат жазайын деп турганда карасын алган.

Анда жаш экен да, кайгыны көтөрүп кеткен. Ыйлап-сыктаганы менен эри өлөт деген эмне экенин билбептир. Күндөрдүн бир күнүндө күйөөсү кирип келчүдөй көрүнүп турган. Канткен менен кайненеси кайраттуу экен, ошол бел-күч болду. Небереси төрткө келгиче аркасына көтөрүп бакты, келинине уулундай мамиле жасады. Антсе да башы бош катын бир күнү болбосо бир күнү басып кетер деп ойлоп жүрдү. Атүгүл: жаш десең жашсың, көзү бар шуру жерде калбайт дейт, ылайыгын тапсаң, көңүлүн оосо, турмуш курат элем десең аныңды айткын, убалыңа калбайын, багың ачылсын деп батамды берейин деген.

Дана муну угуп алып, кызылдай секирип, анан буркурап ыйлаган. Кайненеси кошулуп ыйлаган ошондо. Экөөнү көрүп, уулу бакырып ыйлап жибергенде барып басылышкан. Анда уулу экиден үчкө караган маалы. Төрткө чыгарып берип өлгөн кайненеси. Ушунда Дананын бели чындап майыша түштү. Эринен ажыраганда да мындай болгон эмес, бу жолу катуу кайгырды. Кайгы деген эмне экенин билди. Анан белин бууп, чачын түйдү. Ошондон баштап, баласын колунан жетелеп калды.”

Жалгыз баласын чоңойтуш үчүн Дана кандай кыйынчылыктарга баш байлаганын автор шашпай санап өтөт. Жыл бою түйшүгү бүтпөгөн кызылча өстүрүү, ала жаздан башталып, кыш ортосуна чейин токтолбогон дыйканчылыктын түйшүгү, колу ооруганына кайыл соко кармап, бели сыздап, далысы ачышып, кызылча сээп, отоп, сугатына чуркап, күздөн тарта кыш ортосуна чейин казмай азабы бүтпөй “ошондо аялдарды көк шишик басып, буттары жоон санга чейин дулайдай болуп чыгат. Үйүндө балдарын караар чоң кишиси барлар же жалгыз бойлор түнү менен талаада калышат. Дана да баласын чепкенге ороп, түнөп калып жүрдү. Бирок балага убал экен. Аялдар баланы аяшып, кийин талаага түнөтпөй калышты. Дана баласын жетелеп, эл орунга отурар маалда кирпигинен тартса жыгылчудай болуп үйүнө келет. Уулунун курсагын тойгузуп, кучактап жатып алат. Уктап аткан баласынын мойнунан жыттап-жыттап алса жаны жай алып, эс ала түшөт. Ушунумдун жаманын көрбөсөм экен деп анда да кудайына жалынат.”

Акыры көжөлгөн Дананын эмгегинин акыбети кайтып, жалгыз уулу Асангул жогорку окуу жайына өтүп студент болот. “Дана эми бир тыйындан бери санап калды”, дейт автор.

Уулу окуусун бүтүп, шаарда биротоло калганда “Дана калкостун айдаган жагына барып, кара жанын карч уруп иштеп, атүгүл акчасы көбүрөөк” оор жумуштарга суранып, түнкүсүн дүкөн күзөтүп, баласы акчадан кыйналбасын деп болгон аракетин жасайт.

“Ким билип коюптур”

Жазуучу турмуштук майда деп эсептелген деталдарына чейин көңүл буруп, окуянын өнүгүшүн кылдат иликтөөгө алат. Уулу илим кандидаты болуп, үйлөнүп-жайланып шаарда биротоло калганда апасы айылдагы там-ташын сатып жиберип уулунукуна келип алат. Бул, автордун ырасташынча, “бактылуу турмуш менен бүткөн жомок мисал” кызыктуу турмуш эле.

Жазуучу шаардагы жашоону Дана кемпирдин баласы Асангулдун иш-аракети аркылуу баяндап, үстүрт эскертилген бир деталга басым жасайт. Асангул меймандар келерге жакын апасын башка жакка жөнөтүп, анын ордуна апам деп бейтааныш лектор аялды төргө отургузат. Ал аял Асангулдун билимдүү “апасынын ролун” ойноп бериши керек эле. Мына ушул эпизод, өз апасынын ордуна меймандарга башка аялды тааныштырып, баласы деп жашаган аялдын четке сүрүлүп калышы аңгеменин сюжеттик негизин ээлейт, бардык окуялар ушул жерге келип жыйынтыгы чыгарылат, кимдин кимдиги сыналат.

Алыстан келген кадырлуу меймандар алдында билимдүү десе билимдүү, сөздү келиштирип сүйлөгөн “лектор апа” керек болчу. Асангул эч ойлонбой, анын адам болушу үчүн каруусун казык кылып, кыйынчылыктын баарын көтөргөн апасын четке чыгарып, кадырлуу меймандар алдында чоочун аялды апам деп меймандарын алдайт. Анын мындай амалкөйлүгү башкалардын сынына, үй-бүлөсүнүн каршылыгына учурабайт, бул үчүн аны эч ким айыптабайт. Болгону Дана кемпирдин келини ичтен сызып, бирок күйөөсүнө ачык каршы чыга албай, үшкүрүнүп тим болот.

Анын мынчалык өзүмчүл, мактанчаак болуп калышына апасынын үзүлүп түшүп, жалгыз уулунун гана көзүн карап жашап калышы кайсы бир деңгээлде себеп болгонун аңгемедеги автордук баяндоодон улам ачыкка чыгат. Автордун окуяны баяндоодо элдин сөзүнө, кемпир-кесектердин айткан-дегенине кайрылып отурушунун бир себеби мына ушул жагдайга барып такалат.

Сыртынан жомоктой сезилген шаардагы бактылуу турмуштун артында ушундай сырт көздөн далдаа катаал чындык, жакшы аттуу болуш үчүн апасын четке чыгарып, коноктор алдында бейтааныш лекторду апа кылган өзүмчүл баланын чыныгы жүзү ачылат.

“Уулу сыртка чыгып кетти. Энеси дасторконду жая берелиби дегенде, коё тургула, азыр келем деп койгон.

Бир топ убакыттан кийин Асангул менен келинчеги ээрчишип киришти.

- Келатышабы?- деди апасы утурлай тосуп.

- Жок, апа, кечирээк келишмей болду,- деди уулу.

- И, бошогондо келишсе болду,- деп койду апасы.- Баса, мен туурамес айтыбатсам керек, меймандарың канча отурат, канча коёт, өздөрү билишет да, кыйнаганда болбойт... деги, - деп күлүп алды. - Ойлоп көрсөм айталмак эмес экенмин. Атүгүл чогуу отуралбайм го...

Уулу демейде апасынын бырыш баскан эски, мээнеткеч, картаң чекесинен өөп алып:

- Койчу, апа. Ушинткениң кантип болсун, өзүң отурбасаң анан кантип... үйдүн куту учуп кетпейби, - деп айтмак. Бирок бу жолу укпай калдыбы, же элес албадыбы, унчуккан жок. Келинчеги экөө ашканага кирип кетишти. Анан экөөнүн күңк-мыңкы угула калып жатты.

- Апей, кантип ошондой болсун? - деди келинчеги чочуп.

- Ошентели, - деди күйөөсү.

- Шерменде болбойбузбу, - деди келинчеги.

- Ким билип коюптур.

Сөздөрү кайра угулбай калды күңк-мыңк болуп.

- Мейлиң, - деди келинчеги бир кезде, өзүң бил...

- Анда тиякка...”

“Тиякка” – таанышынын үйүнө Асангулдун апасын жөнөтүү маселеси ошентип чечилет.

А көрсө, Асангул колхозчунун баласы болгонуна намыстанып, кадырлуу коноктор келерде апасын көздөн далда жерге жөнөтүп, анын ордуна башка аялды чакырган экен. Уулу менен келини дегенде чечекейин чегип берүүгө даяр эне жалгыз уулунун мындай амалын билгенде эмне болор эле? А бирок уулунун ойго келбес бул амалы билинбей калат.

Меймандар келерде тааныштарынын үйүнө жөнөтүлгөн кемпир артынан кандай өсөк иштер болгонун билбей, эртеси конок тосуп чарчаган уул-келинине жардам берүүгө киришет.

Эненин көөнү балада...

Жазуучу Асангулдун апасына жасаган митайымдыгын, башкалардын буга кайдыгер мамилесин көрсөтүп, буга баа берүүнү окурманга калтырат. Окуянын баяндалышындагы элдин сөзү менен реалдуу жагдайдын ортосундагы ажырым ошентип ангеменин соңунда ачыкка чыгат. Көрсө Асангул илим тепкичинде жогорулаган сайын өзүнүн өткөнүнөн, ага деп бу тирүүлүктүн кызыкчылыктарынын баарынан кечип, жетишпестикти сезбей чоңойткон апасынан уялат экен. Анын баласы экенин айтууну, меймандарына көрсөтүүнү каалабайт экен.

Мейман тосуу Асангулдун ким экенин адырайтып ачыкка чыгарып, пенде катары анын пастыгын, жасалма сөөлөт күтүп, өзүмчүлдүктүн сормо сазына белчесинен батып калганын айгинелеген окуяга айланат. Эми ал апасын карылар үйүнө тапшырып койсо деле эч ким таң калбайт. Өмүр бою кара жанын карч уруп иштеген кара кемпир шаардагы белгилүү илимпоздун үйүндө артыкбаш болуп калган.

Белгилүү адабиятчы Мырзабек Жумаевдин ырасташынча, Жылкычы Жапиевдин чыгармаларында козголгон адеп-ыймандык проблемалар социалдык доош алып кетет.

- Анын каарманынын бир өзгөчөлүгү – сөз менен иштин ортосундагы дистанцияны ажыратып, советтик типтеги Обломовду алып чыкканында. Жылкычы Жапиев утурумдук, жеңил баа темаларга азгырылбады. Анын турмуштук кредосу, жазуучулук озуйпасы андайга жол бербеди. Бүгүнкү күндүн темаларын жазуучу келиштире берүүгө жетишип жатат. Анын романдык формага жеткен аңгемелери бар. Маселен, согушка катышкан чалдын аянычтуу тагдыры, аны балдары карабай коюп жалгыз калганы, өкмөт башчылары жер кыдырганда көздөн далда кылыш үчүн аны талаага таштап коюшуп, ал жерде согуш ардагери каза болуп, аны көмгөнгө киши чыкпай, селсаяктар жарды кулатып сөөгүн жашырышканы - бүгүнкү турмуш жасалмасын, бийлик менен карапайым элдин ортосундагы мамиленин кандайлыгын көрсөтөт. Анын чыгармаларында адамдар ортосундагы адамдык жакшы сапаттар, мээрмандык, боорукердик биринчи планга чыгат.

Жылкычы Жапиевдин чакан эпикалык жанрдагы жетишкендиктери өз алдынча кеп кылууга, ири изилдөөлөр жүргүзүүгө татыктуу. Айрыкча анын чыгармачылыкка мамилеси, сөз менен иштөөсү өзгөчө кызыгууну жаратат.

Жылкычы Жапиев. 25.04.2017.
Жылкычы Жапиев. 25.04.2017.

Өткөн жылы “Азаттык” үналгысына берген маегинде жазуучунун өзү чыгармачылыкка мамилесин минтип түшүндүргөн:

“Мен узак кылып роман жаза албайм, андайга чыдамым жетпейт. Улам бир жаңы сюжет таап, улам жаңы эпизоддорду кошкум келбейт. Ал эми менин повесттерим 50 - 60 беттин эле тегерегинде. Кыскалыкты жакшы көрөм. Кыска чыгармаларда ар бир сөзүм мага кызмат кылыш керек. Ансыз өлүк сөз, өлүк тыбыш, өлүк тамгаларды пайдалангым келбейт. Ошон үчүн кыскалыкты жакшы көрөм”.

Жылкычы Жапиев: Кыскалыкты жакшы көрөм
please wait

No media source currently available

0:00 0:09:28 0:00
Түз линк

Ушул принципти жазуучу бекем кармап, чыгармачылыктын түйшүктүү жолун аркалап келатат. Адабий куру атак-даңкка жулунбай, сөз жоопкерчилигин бекем кармап, көркөм ойлоонун улам жаңы өңүттөрүн табууда. Чыныгы сүрөткер үчүн мындан артык сый-урмат жоктур.

Жаңы замандын жардамчылары

Жаңы замандын жардамчылары
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:50 0:00

Коомдук уюм муфтийдин мүлкүнө кызыкты

Максат Токтомушев. Архивдик сүрөт.

"Кыргызстан элинин абийирин жана ар-намысын коргоо комитети" аттуу өкмөттүк эмес уюмдун өкүлдөрү 12-апрелде басма сөз жыйынын өткөрдү. Анда уюмдун мүчөлөрү муфтий Максатбек Токтомушевди "ажылыкты уюштурууда коррупцияга жол берген" деп айыптап чыгышты.

Кыргызстан мусулмандар дин башкармалыгы айыптоону "негизи жок" деп четке какты. Диний эксперттердин арасында "өкмөттүк эмес уюмдун билдирүүсүнүн артында саясат турат" деп болжогондор бар.

Басма сөз жыйынында өзүн "Кыргызстан элинин абийирин жана ар-намысын коргоо комитети" деп атаган коомдук бирикменин укук коргоочусу катары тааныштырган Келдибек Аскаралиев Кыргызстандын муфтийи Максатбек Токтомушевди "2014-жылы муфтийлик кызматка келгенден бери ченебегендей байыды, Бишкек менен Ошто жыйырмадан ашуун кымбат баалуу үйлөрдү алып, жакындарына каттаткан" деп билдирди:

Келдибек Аскаралиев Бишкектеги басма сөз жыйынында. 12-апрель, 2018-жыл.
Келдибек Аскаралиев Бишкектеги басма сөз жыйынында. 12-апрель, 2018-жыл.

- Бишкектин Арча-Бешик жаңы конушундагы Ы.Абдырахманов көчөсүнүн №112 дарегинде жайгашкан үйдү отуз сотых жери менен 300 миң долларга сатып алып, атасы Токтомушка каттатып койгон. Түштүк магистраль жана Чыңгыз Айтматов көчөлөрү кесилишкен жердеги көп кабаттуу үйдөн төрт бөлмөлүү батирди 200 миң долларга сатып алган. Гоголь көчөсүндөгү "Karven" деп аталган турак-жай комплексинен дагы бир батирди кымбат баага алган. Акматбек Сүйүнбаев көчөсүндө кимдир-бирөө менен чогуу көп кабаттуу үй куруп жатканы такталууда. Мындан тышкары Ош шаарында, Кара-Кулжада да үйлөрү, имараттары бар экени, Сауд Арабиясынын Мекке шаарында да рестораны менен мейманкана салып жатканы айтылууда. Ушунун баарын муфтий кантип алып, тездик менен байып кетти? Ал эмне, Рокфеллердин жакыны, иниси же бир тууганыбы?

Келдибек Аскаралиев муфтий мындай иштерди "өзү жалгыз жасаган эмес, аны экс-президент Алмазбек Атамбаевдин кеңешчиси Икрамжан Илмиянов калкалап келген" деген пикирде. Буга далил катары ал "муфтийдики" деп үч үйдүн сүрөтүн көрсөттү. Бирок анын колунда өз айткандарын далилдеген документтер жок экен. Муну көп жылдан бери укук коргоо органдарына кайрылып, иш алдыга жылбай келгени менен түшүндүрдү.

Келдибек Аскаралиев "муфтийдин үйү" деп көрсөткөн сүрөттөрүнүн бири.
Келдибек Аскаралиев "муфтийдин үйү" деп көрсөткөн сүрөттөрүнүн бири.

"Кыргызстан элинин абийирин жана ар-намысын коргоо комитети" коомдук бирикмесинин координатору Анварбек Төлөмүшев муфтияттагы алешемдиктерди текшерип чыгуу керек экенин айтты:

- Биз көрсөткөн сүрөттөр, айткан маалыматтарыбыз - бул айсбергдин үстүңкү эле жагы. Алардын баарын аныкташ үчүн президент муну тиешелүү органдарга берсе, ошондо баары ачыкка чыгат. Мисалы, жаңы салынган мечиттин тегерегинде да алешемдик толуп атат. Булар "Йакын инкар", салафтар, суннийлер жөнүндө, дин тармагындагы башаламандык тууралуу колун көтөрүп кыймылдап да койбойт. Анткени Кыргызстанда ошондой башаламандык болуп турса, буларга пайдалуу.

Анварбек Төлөмүшев. Бишкек, 12-апрель, 2018-жыл.
Анварбек Төлөмүшев. Бишкек, 12-апрель, 2018-жыл.

Басма сөз жыйынын өткөргөндөр битир-садага да ачык-айкын бөлүштүрүлбөй жатканын кошумчалап, президент Сооронбай Жээнбековго ачык кайрылуу кабыл алышты. Алар муфтияттагы коррупцияны, муфтий менен Икрамжан Илмияновдун ажылык сапарга катышын иликтеп берүүнү өтүнүштү.

Айтылган дооматтарга карата Икрамжан Илмияновдун оюн билүү аракетибиз азырынча майнапсыз болууда.

Кыргызстан мусулмандар дин башкармалыгы болсо Келдибек Аскаралиев менен Анварбек Төлөмүшевдин жогорудагы дооматтарын толугу менен төгүндөдү. Муфтияттын басма сөз катчысы Максат Атабаевдин билдирүүсүндө, айтылгандардын бири да чындыкка дал келбейт:

Максат Атабаев.
Максат Атабаев.

​- Ажылык иштери 2014-жылдан тартып толугу менен электрондук системага өтүп, мекеме аралык комиссия тарабынан ачык уюштурулуп келет. Мекеме аралык комиссиянын курамына муфтият кызматкерлери, Дин иштери боюнча мамлекеттик комиссиянын, ИИМдин, УКМКнын, Транспорт жана жол министрлигинин, Мамлекеттик чек ара кызматынын, Мамлекеттик каттоо кызматынын, Саламаттык сактоо министрлигинин жана Тышкы иштери министрлигинин өкүлдөрү кирип, ажылыкты уюштуруп, сынактарды өткөрүп келишет. Ал эми авиакомпаниялар арасында жарыяланган сынакта быйыл жалгыз гана Сауд Арабиясынын "Флайнас" авиакомпаниясы катышты. Кыргызстандык авиакомпаниялар "кара тизмеде" болгондуктан, сынакка катышууга арыз берген эмес. Битир-садага боюнча топтолгон акча каражаттарынын 50 пайызы жергиликтүү мечиттерде, 15 пайызы райондук хатибияттарда, 15 пайызы облустук казыяттарга жана 20 пайызы муфтиятка келип түшүп, атайын түзүлгөн комиссия тарабынан муктаждарга, жетим-жесирлерге, гемодиализ менен ооругандарга жана майыптарга таратылып берилет. Арча-Бешик конушундагы үй азирети муфтийге таандык. Калган даректердеги үйлөр боюнча айтылган маалыматтар чындыкка туура келбейт жана жалган. Кыргызстан мусулмандарынын дин башкармалыгы укук коргоочу Келдибек Аскаралиев, Анварбек Төлөмүшевди ыймандуулукка, адилеттүүлүккө жана Жараткан Алла-Тааладан коркууга чакырат. Эгерде айткан маалыматтарын далил менен көрсөтүп бербесе, укук коргоо жана сот органдарына кайрылууга мажбур болобуз.

Максатбек Токтомушев муфтийликке 2014-жылы келип, 2017-жылдын 4-апрелинде кайра шайланган. Негизи бул мекеменин тарыхында коррупцияга, ажылык зыяратты уюштуруу иштериндеги мыйзам бузууга байланышкан маселелер буга чейин да көтөрүлүп, тиешелүү тармактар териштирген учурлар болгон.

Муфтийлик орун да талашка түшүп, көптөгөн жаңжалдар менен коштолуп келгени да белгилүү. Диний эксперт Данияр Мурадилов "азыр да ушундай саясат жүрүп жатат" деген көз карашын "Азаттыкка" билдирди:

- Муфтияттын ишинде мурункуга салыштырмалуу асман менен жердей айырма бар десем болот. Азыр оң жакка өзгөрүүлөр болду. Муфтийге жана муфтиятка карата сын-пикирлер саясий иш деп ойлойм.

"Кыргызстан элинин абийирин жана ар-намысын коргоо комитети" коомдук бирикмесин адвокат Акин Токталиев жетектейт. Уюмдун мүчөлөрүнүн билдирүүлөрүнө бийлик кандай реакция кылары азырынча беймаалым.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Идеал Хаус" иши: аткаминерлер камалды

Иллюстрациялык сүрөт.

Арзан баага жана мыйзамсыз сатылып кеткен деген негизде козголгон "Идеал Хаус" иши боюнча мурдагы жооптуу кызмат адамдары камакка алынды.

12,4 гектар жери менен "Идеал Хаус" шаарчасындагы улутташтырылган 48 коттежди сатуу боюнча кармалган Мамлекеттик мүлктү башкаруу фондунун мурдагы жетекчиси Болсунбек Казаков тергөө абагына которулуп, анын орун басары Бакытбек Мураталиев да камалды.

"Бакиевдерге таандык мүлк катары мамлекетке алынган "Идеал Хаус" шаарчасы жең ичинен арзан баада сатылып кетти" деген негизде былтыр күзүндө парламентте маселе көтөрүлгөн.

Саясий чөйрөдөгүлөр бул иштин учугу жогору жакка алып бараарын болжолдошсо, кармалгандардын жакындары алар азыркы саясий кармаштын курмандыгы болушту деген ойдо.

Мамлекеттик мүлктү башкаруу фондунун жетекчилиги былтыр күзүндө Бишкектин "Ала-Арча" мамлекеттик резиденциясына жакын жердеги 48 коттеж 12,4 гектар жери менен 142 миллион сомго сатылганын жарыялаган. Ал сегиз жыл мурдагы сметалык чыгымынан да арзан баада "ВостокТехКомлпект" деген белгисиз бир компанияга сатылганы тууралуу парламентте кеп болгон.

Жогорку Кеңештин "Ата Мекен" фракциясынын башчысы Алмамбет Шыкмаматов бул иш үчүн акыры жооп берүүгө туура келээрин эскерткен болчу:

Алмамбет Шыкмаматов.
Алмамбет Шыкмаматов.

- Бүгүн болбосо эртең жооп бересиңер. Мындан мамлекет жок эле дегенде 10 миллион доллар чыгым тартып жатпайбы. Мунун баасын чакан там салган адамдар деле түшүнүп турат. Анан эле фокус көргөзүп, элди алдай беребиз деп ойлойсуңарбы? Кийин "ушулар кол койгон" деп силерди кайра салып берип коёт. Айтканды эле жасай бербей, кеч болуп кала электе мамлекетке зыяндуу бул алды-саттыдан баш тарткыла. "Сегиз жолу сатыкка чыгарып, ал өтпөй койгон" дегениңер жооп эмес. Эч кимди катыштырбай коюп, аукцион өткөрүш жагынан силер чебер экениңерди элдин баары билет.

Алты айдан кийин кайра жанданган иш

Бул чуулгандуу маселе боюнча кылмыш иши былтыр ноябрь айында козголуп, ошондон бери ал токтоп турган. Бирок жакында Мамлекеттик мүлктү башкаруу фондунун мурдагы жетекчи Болсунбек Казаков 10-апрелде кармалып, камакка алынган. Анын бөгөт чарасы катары камоо тандалып, ал 12-апрелде тергөө абагына которулду. 13-апрелде ушул эле иш боюнча Мамлекеттик мүлктү башкаруу фондунун жетекчисинин мурдагы орун басары Бакытбек Мураталиев кармалды. Жакында парламентте депутаттар Башкы прокуратуранын өкүлдөрүнөн күзүндө козголгон ал иш эмнеге ушул күнгө чейин ордунан жылбай турганын сурашкан.

Башкы прокурордун биринчи орун басары Бөкөнбай Казаков ага мындайча жооп берген эле:

- Сиздер айткан 48 коттеж боюнча Мамлекеттик мүлк фондунун жооптуу кызматкерлери акыркы чечимге токтолгон бааны туура эмес коюшкан. Текшерүүнүн негизинде Башкы прокуратура Мамлекеттик мүлк фондунун тиешелүү кызматкерлерине кылмыш ишин козгоп, ал ишти тергөө Ички иштер министрлигине өткөрүлүп берилген.

Бул чуулгандуу алды-сатты жөнүндө журналист Элнура Алканова журналисттик иликтөө жүргүзүп, анда мүлктү сатып алган тарап менен азыркы премьер-министр Сапар Исаковдун инисинин байланышына басым жасаган. Анда Башкы прокуратура бул иш боюнча кылмыш ишин козгоп, бирок мунун алды-саттысына өкмөт башчынын тиешеси жок деген жыйынтык чыгарган. Экономикалык кылмыштарга каршы күрөш кызматы "коммерциялык сырды ачкан" деген негизде кайра журналистке кылмыш ишин козгогон болчу.

Элнура Алканова.
Элнура Алканова.

Журналист Элнура Алканова фонддун жетекчилигинин камалышы менен анын иликтөөсүндө көрсөтүлгөн маалыматтар расмий ырастала баштаганын айтып, эми ага каршы козголгон иштин кыскарышынан үмүт этип турат:

- Менин журналисттик иликтөөмдө көрсөтүлгөн маалыматтар учурда тергөө тарабынан расмий түрдө ырасталып жатат. Мамлекеттик мүлк фондунун мурдагы жетекчилиги бул иш боюнча кармалып, камакка алынгандан кийин Экономикалык кылмыштарга каршы күрөш боюнча мамлекеттик кызмат мага козголгон кылмыш ишин тергөөдөн кыскартышы керек. Бирок бул боюнча мага тергөө кандай жүрүп жатканын да айтпай, ал иш эмне болгону мага белгисиз бойдон турат. Менин иликтөөмдө өкмөт башчы Сапар Исаковдун иниси БТА банкында иштей турганы көрсөтүлгөн. Аны кийин Башкы прокуратура да тастыктаган. Бирок ал жерде "анын алды-саттыга тиешеси болгон эмес" деп тапкан.

Ички иштер министрлиги тараткан учкай маалыматка ылайык, Мамлекеттик мүлктү башкаруу фондунун мурдагы төрагасы Болсунбек Казаковго жана анын мурдагы орун басары Бакытбек Мураталиевге каршы Кылмыш-жаза кодексинин 304-беренеси ("Кызмат абалынан кыянаттык менен пайдалануу") жана 307-беренеси ("Лицензиялык уруксат берилген ишти жүзөгө ашырууда кызмат абалын мыйзамсыз пайдалануу") боюнча кылмыш иши козголгон.

Кармалгандардын биринин атасы Байымбет Мураталиев фонддун мурдагы жетекчилигинин камалышын саясат катары кабыл алып, алар акталаарына ишене турганын айтты:

- Азыр эми "эки дөө салгылашканда ортодо чымындар өлүп жатпайбы". Негизи ал аукционду тогуз жолу өткөрүп, аны сата албай коюшкан. Мыйзам боюнча өтпөгөн мүлктүн баасы улам түшүп турат. Менин уулум ал жакта 19 жылдан бери иштейт. Ал кандайдыр мыйзамсыздыкка жол бермек эмес. Мен анын өзү менен байланышсам да ал бардыгы мыйзам чегинде жасалганын, бардык уруксаттар алынганын айтты.

"Идеал Хаус" деген бул болочок шаарча комплекси "Бакиевдер тарабынан түптөлгөн" деген негизде 2010-жылдагы бийлик алмашуудан кийин мамлекеттин карамагына өткөрүлүп, былтыр күзүндө жеке колго сатылган болчу.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Эже-сиңдилер": эркектер арам ойлобосо...

"Эже-сиңдилер": эркектер арам ойлобосо...
please wait

No media source currently available

0:00 0:28:51 0:00

Соодагерлер митингге чыгышты

Соодагерлер митингге чыгышты
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:36 0:00

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG