Линктер

дүйшөмбү, 22-июль, 2019 Бишкек убактысы 07:14

Кыргызстан

Тохиржанды жалдыраткан жарандык маселеси

Тохиржан Толкунжан уулу.

Тохиржан буга чейин "паспорт алып берем" деген ортомчуларга акчасын алдатып, эми анын ишин укук коргоо кыймылы өз көзөмөлүнө алды. Тийиштүү адистер жарандык алуу процесси көп убакыт талап кылаарын билдиришет.

Жалал-Абад шаарындагы дөңгөлөк желимдөөчү жайлардын биринде уста болуп иштеген Тохиржан "паспорт колума тийсе аскерге кызмат өтөгөнү кетем" деп камынып турат. Бирок атасы өзбекстандык, апасы кыргызстандык жигиттин колунда эч кандай документи жок болгондуктан, армияга кабыл алынбай жатат.

Атам өзбекстандык экенин, апам бул жакта каза болуп калганын айтсам, "анда апаңдын каза болгондугу туралуу кара кагазын алып кел" деди.

- Аскерге барып кызмат өтөйүн десем, колумда паспортум жок. Ошол себептүү 2014-жылы паспорт столуна алайын деп барсам, бир топ документтерди жазып беришти. Бирок мен атам өзбекстандык экенин, апам бул жакта каза болуп калганын айтсам, "анда апаңдын каза болгондугу туралуу кара кагазын алып кел" деди. Мен сотко берип, араңдан зорго ошол документти таптым. Бирок баары бир аны менен эле иш бүтпөйт экен.

Тохиржан Толкунжан уулу 1995-жылы Жалал-Абад шаарында төрөлгөн. Өзбекстандын жараны болгон атасы Толкунжан Усманов 1997-жылы кыргызстандык апасы менен ажырашып, Андижанга кетип калган. 2 жаштагы Тохиржан ошол кездери таенесинин колунда калып, апасы башкага турмушка чыккан соң 2000-жылы кайтыш болгон. 2010-жылы таенесинин көзү өтүп, ал таекелеринин багуусунда калган. Эрезеге жеткен соң паспорт алуу түйшүгү пайда болуп, орто жолдо шылуундарга да алданган экен.

- Жалал-Абад шаардык паспорт-виза бөлүмүнө биринчи жолу эжем менен барганда "атасы өзбекстандык экен, ал жактан биз билдирүү алышыбыз керек. Мен сиздерге жардам берем" деп Алмаз аттуу кызматкери бизден 200 доллар акча алган. Анткени Ташкентке барып атам тууралуу маалымат алып келээрин айткан. Бирок ал ишин аягына чыкпай, Өзбекстандан документ алып келе алган жок. Ошол бойдон жок болуп кетти. Азыр ал кызматкер ал жерде иштебей калыптыр. Мен өзүм шардагы №21 мектепте 5-класска чейин гана билим алгам. Андан соң турмуш шартка байланыштуу мал багып, түрдүү жумуштарда жалданып иштеп жүрдүм.

Иллюстрациялык сүрөт.
Иллюстрациялык сүрөт.

2017-жылы Тохиржан “Справедливость” укук коргоо уюмуна паспорт алууда жардам сурап кайрылган. Алардын көмөгү менен анын атасы тууралуу билдирүү Өзбекстандан алынып келинип, учурда комиссиянын кароосуна берилди. Бул тууралуу уюмдун юристи Нурислам Раимжанов айтып берди:

- Бул бала бизге бир жыл мурун кайрылган, ага чейин 3 жыл мурда да Мамкаттоого паспорт алыш үчүн барган экен. Ошентип Тохиржан 4 жылдан бери паспорт ала албай жүрөт. Биз бул баланын маселеси боюнча шаардык Мамкаттоого барсак, "Өзбекстандан атасы тууралуу билдирүү алып келиш керек" деп баш тартып коюшту. Бишкек шаарындагы Мамлекеттик каттоо кызматынын өзүнө барып кайрылдык, алардан да жыйынтык болгон жок. Акыры уюм өзүбүз Өзбекстанга билдирүү жөнөтүп, атасы Толкунжан Усманов тууралуу жана Тохиржан ал жактын жарандыгын алуу боюнча кайрылбаганы тууралуу кат алдык. Бул иш боюнча биз сотко кайрылсак, "Мамкаттоо өзү чечет" деп жооп берген.

Мамлекеттик каттоо кызматынын Жалал-Абад шаардык бөлүмүнүн башчысы Гүлзина Исмаилова бизге мындай маалымат берди:

- 2017-жылдын октябрь айында Тохиржан Толкунжан уулу бизге паспорт алыш үчүн кайрылган. Бала 18 жашта убагында паспорт алган эмес. Ошондуктан атасы Өзбекстандын жараны болгондуктан атасы тууралуу жана Тохиржан ал жактан жарандык алыш үчүн кайрылбагандыгы тууралуу бизге маалымат керек болчу. Ал маалымат бизге ушул жылдын 19-март күнү келген. Келе жаткан шаршемби күнү комиссияда бул баланын документтерин карап, "жарандыгы жок адам" деп чечим кабыл алабыз. Андан соң жарандык алууга документтерин чогултуп, Бишкекке жөнөтөбүз. Бул процесс президент кол койгончо 3 айлык же андан ашык мөөнөттү талап кылыш мүмкүн. Кудай буюрса быйыл бул бала бизден паспорт алат.

"Кыргыз Республикасынын жарандыгы жөнүндө" мыйзамдын 12-беренесине (“Туулгандыгы боюнча жарандык алуу”) ылайык "бала туулган учурда ата-энесинин бири Кыргыз Республикасынын жарандыгында турса, ал эми бири жарандыгы жок же белгисиз адам болсо төрөлгөн жерине карабастан бала Кыргызстандын жараны болуп саналат" деп көрсөтүлгөн. Ошол себептүү “Справедливость” укук коргоо уюмунун юристи Нурислам Раимжанов "Мамкаттоо мыйзамда көрсөтүлгөн талаптарды аткарбай жатат" деди.

Бул балада апасынын паспорту жана өзүнүн ушул жерде тулгандыгы тууралуу күбөлүгү бар, ушул документтердин негизинде жарандык алса болот болчу.

- Бул баланын Кыргызстанда туулуп, ушул жерде жашаган жөнөкөй жаран катары жарандык алууга толук укугу бар. Жарандык жөнүндөгү мыйзамдын 9-беренесине (“Кыргыз Республикасынын жарандыгын күбөлөгөн документтер”) ылайык - бул балада апасынын паспорту жана өзүнүн ушул жерде тулгандыгы тууралуу күбөлүгү бар, ушул документтердин негизинде жарандык алса болот болчу. Бирок эмнегедир паспорт берүү бөлүмү ишти артка жылдырып келе жатат. Паспорту жок бул баланы кээде милиция кызматкерлери да кармап кетет экен. Андыктан эртерээк ага паспорт зарыл болуп турат.

Расмий маалыматтар боюнча, быйыл жыл башынан бери Кыргызстандын жарандыгы 1200дөн ашуун кишиге берилсе, алардын 154ү балдар болуп саналат. Алардын көпчүлүгү Өзбекстан менен Тажикстандын мурунку жарандары жана тарыхый мекенине кайтып келген кыргыздар. Ал эми кыргыз жарандыгынан 629 киши чыгарылган.

​"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

ЖЭБ: Айбек Калиев аттиштер тууралуу айтты

ЖЭБ: Айбек Калиев аттиштер тууралуу айтты
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:09 0:00

Айдоочулардын акциясы Бишкекти жүдөттү

Бишкек. 2-апрель, 2018-жыл.

Бишкектеги маршруттук таксилердин айдоочулары иш таштап, шаарда транспорттук кыйынчылык түзүлдү.

Айдоочулар милдеттүү камсыздандырууну жокко чыгаруу, айыппулдун көлөмүн азайтуу жана тарифти көтөрүү сыяктуу бир катар талаптарды коюшту.

Бишкектин мэриясы коюлган радикалдуу талаптар аткарылбай турганын билдирип, сүйлөшүүлөрдүн жыйынтыгында иш таштоо токтотула турганын жарыялады.

Нааразылыктын себептери

Бишкектеги маршруттук таксилердин айдоочулары баш калаанын 12-кичирайонуна чогулуп, өз талаптарын коюшту. Алар өкмөттүн милдеттүү камсыздандырууга өтүү боюнча токтомуна, бирдиктүү форма тууралуу талапка нааразылык билдиришти. Ошондой эле айдоочулар жүргүнчүлөрдү аялдамадан тышкары жерлерден алууга карата айыппулдун көбөйүшүнө каршы экенин айтышты.

Айдоочу Азаке Алыбаев иш таштоого себеп болгон жагдайларга токтолду:

Жашоо кымбат. Биз ала турган жол кире болсо качантан бери көтөрүлө элек. Солярканын баасы 42 сомго чыкты.

- Жол киренин өлчөмү он сом. Ошол эле кезде айыппулдун өлчөмүн көбөйтүп жатышат. Жашоо болсо кымбат. Биз ала турган жол кире болсо качантан бери көтөрүлө элек. Солярканын баасы 42 сомго чыкты. Жол коопсуздугун камсыздоо кызматкерлери болсо "эң төмөнкү айыппул" деп миң сомдон жазага тартып жатат. Үйгө алып барганга эч нерсе калбай жатат.

Башка бир айдоочу Нуржигит Билал уулу жол киренин өлчөмүн көтөрүүдөн тышкары аларды кыйнап жаткан башка да жагдайлар бар экенин айтты. Анын айтымында, маршруттук таксилердин айдоочуларын чыгымга учураткан себептер көбөйүп кеткен:

- Биздин нааразылык милдеттүү түрдө камсыздоо полисин киргизүү менен жанагы "кемселдерди сатып алгыла" деп таңуулагандан башталды. Аны бизге 750 сомдон сатып, мажбурлап жатышат. "Ар бир отургучка 140 сомдон камсыздоо полисин алгыла" деп кыйнап жатышат. "Жол кирени көтөргүлө" деле дебейт элек. Бирок ошончо чыгымды биздин мойнубузга илип жатышса, биз акчаны каягына жеткиребиз?

Бишкек мэриясы жүргүнчү ташуучу ишканалар менен 26-31-март күндөрү түшүндүрүү иштери жүргүзүлгөнүнө карабай, 2-апрелде саат таңкы 6:00дөн тартып алдын-ала маалымдабастан маршруттук таксилердин айдоочулары иш таштаганын белгиледи.​

Айдоочунун талабы, жүргүнчүнүн убарасы
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:44 0:00

Мыйзамдуулукту сактоо талабы

Бишкектеги маршруттук таксилердин айдоочулары иш таштап, шаарда автобус-троллейбустар гана иштеп жаткандыктан, аларга эл батпай, аялдамаларда коомдук транспорт күткөн жүргүнчүлөрдүн агымы көбөйдү.

Айдоочулар менен Бишкектин вице-мэри Геннадий Милицкий жана жол кыймыл коопсуздугун камсыздоо башкармалыгынын жетекчилиги жолугушту.

Жол кыймылынын коопсуздугун камсыздоо башкармалыгынын башчысынын орун басары Нур Сатыбалдиев айдоочуларды мыйзамдуулукту сактап, жумушка чыгууга үндөдү:

Нур Сатыбалдиев.
Нур Сатыбалдиев.

- Мисалы биздин эле жаран чек арадан ары Кордойго өткөндө, тартипти сактап, жай айдап калат. Себеби ал жакта мыйзам катуу экенин билет. Айыппулдардын өлчөмү да жогору. Биз ошондой эле талаптарды өзүбүзгө коюп, өзүбүздүн мыйзамдарды сыйлап, иш алып барсак эмнеге болбосун? Биз бири-бирибизди туура түшүнөлү. Сиздер айткан маселелер тууралуу жетекчиликке айтып барып, алардын баарын чекесинен чечели. Андан көрө азыр бул жерде турбай, жумушка чыгыңыздар. Сиздер айткан талаптарды акырындык менен чечебиз.

Бишкектин мэри Албек Ибраимов жүргүнчү ташуучу ишканалардын кожоюндары менен жолугуп, алар көтөрүп жаткан маселелер боюнча сүйлөшүүгө даяр экенин билдирди. Бирок ал ириде жүргүнчүлөрдүн кызыкчылыгы биринчи орунда болушу керек экенин эскертти.

Өкмөт башчысы Сапар Исаков жүргүнчүлөрдү ташуу тармагындагы коррупциянын тамырын кырку маселесин көтөрүп, айдоочулардын койгон талаптарын изилдеп чыгууну тапшырды.

Көктөмдө көтөрүлгөн маселе

Ошол эле убакта Интернеттеги социалдык тармактарда айдоочулардын иш таштоосун уюштурууга атайын шыкак берген күчтөр бар" деген пикирлер тарады.

Бишкек мэриясынын басма сөз кызматынын мурдагы жетекчиси Гуля Алманбетова айдоочулардын маселелери көп жылдан бери чечилбей келе жатканын айтып, жөнөкөй талаптар эми саясатташып баратканын белгиледи:

Гуля Алманбетова.
Гуля Алманбетова.

- "Саясат" деп эле жаз келгенде буга чейинки топтолгон маселелердин баарын көтөрүп чыгышууда. Ошол боюнча туура эмес сөздөр болуп жатат. Бирок айдоочулардын нааразы болушуна негиздер бар. Жүргүнчүлөрдү ташыган 48 компания бар. Алардын кожоюндарынын баары коомчулукка белгилүү депутат, аткаминер болуп жүргөн адамдар. Анан жолдо жүрүүнүн коопсуздугу оор абалда турганда ошол компаниялар же мэрия айдоочулардын шарттарын оңдоп беришсе боломк. Бирок абал өзгөрүүсүз бойдон калууда. Ошондуктан көптөн бери топтолуп жүргөн нааразылык азыр минтип сыртка калкып чыкты.

Анткен менен шаардагы жүргүнчү ташыган компаниялар айдоочулардын иш таштоосуна эч тиешеси жоктугун айтышты. "Лига" жүргүнчү ташуу ишканасынын жетекчиси Бешболуш Матисаков коюлган талаптар күнүмдүк маселелерге байланыштуу экенин айтып, нааразылык акциясына чыккандардын артында кандайдыр бир күчтөр жок экенин айтты:

- Жалпы айдоочулар иш таштады. Бийликтен реакция болду. Көйгөйлөр угулду. Бул жерде күнүмдүк көйгөйлөр топтолуп отуруп, "учкундан жалын тутанат" дегендей болду. Бул жерде кайсы бир тараптын чагымы жок. Айдоочулар артында аларды шыкактап турган күчтөр жок. Алар өздөрү топтолуп келген көйгөйлөрүн айтып чыгышууда.

Бишкекте күн сайын үч миңден ашуун маршруттук такси 119 каттам боюнча жүргүнчү ташууга чыгат.

Расмий маалыматтар боюнча, өткөн жылы Бишкекте маршруттук унаалардын катышы менен 252 жол кырсыгы катталган, андан эки адам набыт болгон, 408 адам түрдүү жараат алган. 2016-жылы 136 жол кырсыгы катталып, сегиз киши мерт болуп, 211 адам түрдүү жаракат алган.

"Азаттыктын" архиви: Бишкектеги маршруттук таксидеги аварияда Токтокан Райымбекова колунан ажыраган. 2016-жыл

​"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жээнбеков-Атамбаев: “достук” күчүндөбү?

Жээнбеков-Атамбаев: “достук” күчүндөбү?
please wait

No media source currently available

0:00 0:34:11 0:00

Назгүлдүн жаштарга дем берген жаңы жашоосу

Назгүлдүн жаштарга дем берген жаңы жашоосу
please wait

No media source currently available

0:00 0:31:03 0:00

Тооктун эти тойдун эртесин тополоң кылды

Иллюстрациялык сүрөт.

Бишкек шаарындагы "Ала-Тоо" ресторанында 31-мартта өткөн үлпөт тойдон кийин ууланып, ооруканага кайрылгандардын саны 180 кишиден ашты.

Ууланган жарандардын саламаттыгы акырындык менен калыбына келип жатканын дарыгерлер белгилешти.

Жапырт ууланууга байланыштуу кылмыш иши козголуп, аталган ресторан убактылуу жабылды. Мамлекеттик санитардык-эпидемиологиялык көзөмөл кызматы ресторан жетекчилигине айыппул салды.

Ушул күндөрү Бишкектеги жугуштуу оорулар ооруканасына бейтаптар батпай, алардын бир бөлүгү коридорго коюлган кошумча керебеттерде жатып дарыланууда.

Жыпара Алыбаева күйөөсү экөө "Ала-Тоо" ресторанында өткөн үлпөт тойго барган. Үйгө келгенден кийин өздөрүн жаман сезип, кусуп, дене табы көтөрүлгөндө "Тез жардам" чакырышкан.

Жыпара үлпөт тойдо үстөл үстүнө коюлган бардык даамдан ооз тийишкенин, бирок балык менен тооктун даамы башкача болгонун айтты. Ал ушунча элдин убалында калган ресторан жетекчилигине чара көрүү зарыл деп эсептейт.

- Тойдо жакшы эле отурганбыз. Ал жактан үстөлдөгү даамдын баарынан ооз тийгенбиз. Тооктун, анан балыктын даамы башкача болчу. Үйгө да кешик ала келгенбиз. Анан ушинтип ууланып калдык. Азыр жолдошум экөөбүз дарыланып жатабыз. Башында жегенибиз аш болбой жаткандай болду. Жолдошум өзү оорукчан, азыр да кыйналып жатат. Ресторан ээлерине катуу эле чара көрсө дейм.

Тойго баргандар тоок этине ууланды
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:44 0:00

​Үйлөнүү тоюна келген коноктор гана эмес, той ээлери, жаңы келген келин Асел Жээналы кызы дагы ууланган. Ал бардык малды үйдөн сойдуруп алып келип беришкени гана болбосо, калган тамак-аш, салаттар ресторанда жасалганын айтты.

- Тойдо көп деле тамак жеген эмесмин. Эртеси ресторандан алып келген тамак-ашты жегенбиз. Кечки бештерде кайненем өзүн жаман сезип "Тез жардам" чакырдык. Андан кийин эле мен куса баштадым. Дене табым көтөрүлүп, муздак тер куюла баштады. Малды касапчыга сойдуруп алып келгенибиз эле болбосо калган тамак-аштын баары ошол жакта жасалган. Өзүм түшкө чейин жакшы болуп калдым эле, азыр кайра кыйналып жатам.

Мамлекеттик санитардык-эпидемиологиялык көзөмөл кызматынын маалыматына караганда 31-мартта “Ала-Тоо” ресторанында өткөн үлпөт тойго Ош, Ысык-Көл, Нарын облустарынан жана Казакстандан 190дон ашуун конок келген.

Ошол той дасторконунан тамак жеп, уулангандардын саны 184кө жеткенин, алардын 110у Бишкекте, 24ү аймактардагы ооруканаларда, дагы элүүгө жакыны үйүндө дарыланып жатканы белгилүү болду.

Бишкектеги жугуштуу оорулар ооруканасынын жетекчи орун басары Айнура Узакбаева буларды билдирди.

- Ооруканага 150дөй бейтап кайрылып, анын 110у дарыланып жатат. Алардын 19у 14 жашка чейинки балдар. Ооруканада алты бөлүм ачылды.

Санитардык-эпидемиологиялык көзөмөл борбору баштапкы маалымат боюнча ууланууга тоок же балык эти себеп болушу мүмкүн деп айтууда. Жабыркандар козу карын, баклажан кошулган салат да жешкенин да айтышкан. Так жыйынтык 4-апрелде чыгары белгилүү болду.

Иллюстрациялык сүрөт.
Иллюстрациялык сүрөт.

Жапырт ууланууга байланыштуу “Ала-Тоо” ресторанына ээлик кылган “Датес” жоопкерчилиги чектелген коомуна 20 миң жана ресторандын администраторуна 5 миң сом айыппул салынганын Бишкек шаардык санэпидем көзөмөл кызматынын бөлүм башчысы Мухамад Мурзашев маалымат жыйынында билдирди.

- 1-апрелден баштап ресторан жабылды. Массалык уулануу фактысынын себептери аныкталганга чейин ал жабык турат.

Ресторандын ээлери текшерүү бүткөнчө түшүндүрмө берилбесин айтышууда.

Бишкек шаарынын Октябрь райондук ички иштер бөлүмү массалык уулануу фактысы боюнча Кылмыш-жаза кодексинин 256, ("Санитардык-эпидемиологиялык эрежелерди бузуу") жана 258-берененелери ("Коопсуздук талаптарына жооп бербеген товарларды чыгаруу, сатуу же кызмат көрсөтүү") боюнча кылмыш ишин козгоп, тергей баштады.

Коомдук тамактануучу жайларынан адамдар буга чейин да нечен жолу ууланган. Ошондон кийин сырттан тамак-аш алып келүүгө тыюу салынган. Бирок адистер соңку беш жылдан бери мынчалык деңгээлдеги жапырт уулануу болбогонун айтып жатышат.

Бишкекте миңге жакын коомдук тамактануучу жайлар бар. Өкмөттүн токтомуна ылайык, 1-апрелден баштап алардын талапка жооп берер-бербесин билдирген стикерлер бериле баштайт. Талапка жооп бергенине жашыл, орто болсо кызыл, "жооп бербейт" дегендерге сары түстөгү белги тапшырылат.

"Азаттыктын" архиви: Ууланган тамак-аш. 2016-жыл

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кимге китеп — дүйнө, кимге акча — дүйнө...

Казак эл жазуучусу Мухтар Магауин иш бөлмөсүндө. Мэриленд, АКШ.

Бирөө дүйнө жыйнайт, бирөө китеп жыйнайт. Ушундай китепкөй инсандардын бири -Казак эл жазуучусу, Абай атындагы мамлекеттик сыйлыктын лауреаты Мухтар Магауин.

Кимдин китеби көп?

Китеп - бизди өмүр бою коштоп жүргөн ажайып дүйнө. Ошол ажайып дүйнөгө улам-улам баш багып туруш үчүн кээ бир адамдар китеп чогултат. Минтип китеп топтоо совет доорундагы кыргыз интеллигенциясынын көбүнө мүнөздүү болгон.

Менин угушумча, улуу муундагы жазуучулардан Түгөлбай Сыдыкбековдун, Кубат Жусубалиевдин, Кеңеш Жусуповдун, тарыхчылардан Өмүркул Караевдин, Кушбек Үсөнбаевдин, философтордон Азиз Салиевдин, экономисттерден Керим Жунушовдун, адабиятчылардан Салижан Жигитовдун, Камбаралы Бобуловдун, коомдук ишмерлерден маркум Ишенбай Абдразаковдун, андан кийинки муундагы адабиятчылардан Эсентур Кылычевдин, Абдыганы Эркебаевдин, Кадыралы Коңкобаевдин, Осмонакун Ибраимовдун, Садык Алахандын, журналисттерден Мундузбек Тентимишовдун, кийинки тарыхчылардан Тынчтыкбек Чоротегиндин өздүк китепканаларында 2 миңден ашуун китеп бар экен.

Мен билгендерден, Казак эл жазуучусу, Абай атындагы мамлекеттик сыйлыктын ээси Мухтар Магауиндин өздүк китепканасы өтө бай жана анда көптөгөн сейрек китептер бар.

Бүгүн АКШда жашап жаткан казак калемгери менен соңку кездешүүмдө жеке китепкана жана китептин асыл-нарк катары орду тууралуу кеңири сүйлөштүк.

- Маданияттуу, окуган адамдын үйүндө китепканасы болушу керек. Окуу - дем алуу үчүн керек. Ал эми жазуучунун китепканасынын жөнү бөлөк. Жеке китепкана - жумуш үчүн, үйрөнүү үчүн, башка элдердин адабиятынын деңгээлин байкоо жана билүү үчүн керек. Ошого жазуучунун китепканасы бай, көп болушу зарыл.

Бизге замандаш бир жазуучу "10 000 китебим бар" дептир... Эсептеп көрүңүз. Китеп 100 беттик брошюра болбосо, 1 том болуп, 400-450 бет же андан да көп бети болушу мүмкүн. 1 том 3-5 см. Ошондо 30 китеп, калың болсо 25 китеп, болбосо 30-32 китеп бир текче болот. “Дүйнөлүк адабият” деген серия болду го. Анын 25 тому бир текчеге сыят. 1 текче 1 метр. 1 метрге орточо 25-30 китеп батат.

Менде Эмил Золянын 26 тому 1 текче болду. Бальзактын 24 тому дагы бир китеп менен 1 текче болду. Лев Толстойдун 20 тому 1 текчеге толоюн деди. Ушундайча эсептеп көрсөңүз, 10 000 китеп х 3,5 см = 350 м болот экен. Ал үчүн 25 кв метрден 5 кабинет керек.

М. Магауиндин өздүк китепканасындагы түрк тилиндеги эмгек.
М. Магауиндин өздүк китепканасындагы түрк тилиндеги эмгек.

Мухтар Ауезовдун Алматыдагы үйүндө 6 миңден ашуун китеп жана журнал болгон.

Улуу орус жазуучусу А. С. Пушкиндин жеке китепканасында 3569 том болгон. Алардын ичинде А. И. Радищевдин "Петербургдан Маскөөгө саякат" («Путешествие из Петербурга в Москву») деген китеби да бар. Бул сербаа китеп үчүн Пушкин 200 рубль төлөгөн. Акын эрөөлдө өлгөндөн кийин артында мурда сатып алган китептери үчүн ошо кездеги акча менен 3750 рубль карыз калат.

Ал эми Л. Н. Толстойдун өздүк китепканасында 1910-жылы 22 миң том китеп жана журнал болгон. Алардын 5 миңдейи чет тилдерде чыккан китептер болсо, 250 чакты китеп XVII-XVIII кылымга таандык. Алп жазуучунун жеке китепканасы таятасы тарабынан негизделген.

4500 китеби бар Мухтар Магауин

Мухтар Магауиндин айтымында, анын жеке китепканасы Казакстандагы эң бай үй китепканасы. Аксакал жазуучу ушу жылы Алматыдагы өздүк китепканасын Кошмо Штаттарга көчүрүп келгени жатыптыр. Эгерде 3 китептин салмагы 1 кг болгондо эле ал китептер 1 тонна жүк болот.

- Менин Алматыдагы жумуш кабинетимде 80 текче бар, 80 метр деп коюңуз. 1 бөлмөдө 32 катар текче. Китептер артында да бар: эки катар тизилген. Муну 65-70 м деңиз. Ошондо менде чамасы 130 м китеп бар. Ал эми мына бул жерде 10 шкаф туру. Булар Европанын шкафы —​ узундугу 80 см. Ошондо жалпы 48 м, бирок үстүнө китеп коюлган текчелер көп. Аларды кошкондо 50 м китеп. Же Алматыдагы китептердин 1/3 гана.

Жазуучунун чоң жумуш бөлмөсүндөгү 10 шкаф китепти жазуучу Прагада жашаган жылдары жыйнаган жана Мэриленд штатына көчкөндө ала келген.

Мухтар ава китеп дүйнөлүк адабиятты жыйнаганды университетте 2-курста окуп жүргөндө баштаптыр. Ошондо оболу Стендалдын 15 томдугун жана Гейненин 10 томдугун сатып алыптыр.

Жазуучу М.Магауиндин экслибриси басылган китеп.
Жазуучу М.Магауиндин экслибриси басылган китеп.

- Менде бүткүл казак адабияты, казак фольклору, кыргыздын “Манасы”, Габдулла Тукай башындагы татар жазуучуларынын китептери, дүйнөлүк адабият бар. Орус адабияты – 4 шкаф же 30 метр. Орус адабияты эзелки фольклордон баштап, Державин, Пушкин, Лермонтов, Гоголь - баарын камтыйт. Экинчи катардагы жазуучулар да бар. Орус адабиятын эч бир адабият менен салыштырып болбойт.

Байыркы адабият —​ байыркы грек адабияты, англис адабияты түгөлдөй; немис, француз, бүтүн жапон адабияты, бүткүл дүйнө жүзү түгөл бар. Анан дүйнөлүк поэзиянын үлгүлөрү бар. Философия, тарых боюнча да китептер көп. Грек-рим тарыхы, Орто Азия тарыхы жана тарыхый изилдөөлөр. Казак энциклопедиясы, “Жизнь животных” (Жаныбарлар жашоосу") - 6 том, “Жизнь растений” ("Өсүмдүктөр жашоосу") - 6 том, “Криминальная медицина” ("Кылмыш иликтөө медицинасы"), “Психология”, “Женская гинекология” ("Аял гинекологиясы") деген түрмөк китептерге чейин топтолду менде.

Мухтар Магауин көп китептерди, анын ичинде ортозаар саналган жазуучулардын 1930-1960-жылдары жарык көргөн китептерин жергиликтүү китепканаларга өткөрүп берген.

Интеллигенция өкүлдөрүнүн жеке китептерин китепканаларга, мектептерге, окуу жайларга өткөрүп берүү салты Кыргызстанда да бар.

Мисалы, белгилүү адабиятчы жана коомдук ишмер Абдыганы Эркебаев белгилүү сүрөткерлердин сүрөт альбомдорун Тургунбай Садыков атындагы Көркөм өнөр академиясына, көптөгөн баалуу китептерин Ишеналы Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик университетине жана Чоң-Алай районундагы айылына өткөрүп берген.

Алты жашында Плутархты окуган Жан Жак Руссо

Мухтар Магауиндин китеп окууга болгон ышкысы мектепке баргандан башталат. Ал 1960-жылы Казак мамлекеттик университетинде окуп жүргөндө дүйнөлүк адабияттын классиктеринин оодук бөлүгүнүн мурасын орус тилинде окуп бүткөн. Ал кезде Мухтар Магауин 20 жашта эле.

- 20 жашымда дүйнө адабиятын окуп бүтүрдүм. Жан Жак Руссо “Сыр төгүү” ("Исповедь") деген автобиографиялык китебинде "6 жашымда Плутархты окудум" дейт. Мен да окуйт элем, эгер Плутарх казак тилинде бар болсо. Экинчиден, орустун чоң жазуучусу Владимир Набоков бай үй-бүлөдөн чыккан. Атасы бай, энесинин ата журту бай.“Мен 15 жашыма чейин орус адабиятын орус тилинде, француз адабиятын француз тилинде, немис адабиятын немис тилинде, англис адабиятын англис тилинде окуп бүткөрдүм”, - дейт Набоков. Ошондой шарт бизде болгон жок. Мен орус адабиятын 20 жашымда окуп бүткөрдүм.

please wait

No media source currently available

0:00 0:12:57 0:00

Бартольддун 9 томдугунун таржымалы

Мухтар агайдын китепканасында тарыхчы, академик В. Бартольддун 1963-1977-жылдары чыккан 9 томдук чыгармалар жыйнагы да бар. Китепке Мухар аванын экслибриси басылган. Белгилүү чыгыш таануучунун береги жыйнагын ага акча төлөп жазылган адамдар гана алышкан.

Академик В.В. Бартольддун чыгармалар жыйнагынын 1-тому.
Академик В.В. Бартольддун чыгармалар жыйнагынын 1-тому.

- Үчүнчү курста элем. Алматыда жазылып китеп алчу дүкөн бар эле. Бир күнү барсам "Бартольддун 9 томдугуна жазылуу болот" деген проспект жатыптыр. Көрсөтүлгөн күнү барсам 30-40 метрге созулган узун кезек бар экен. Чочуп кеттим. Эмиль Золяга жазылуу жүрүп жатыптыр. Ал кезде совет адамдары китеп окучу эле го. Мага кезек келгенде "Бартольдго да жазылса болот" дебедиби. Бир тому 3 сом 50 тыйындан. Бартольдго кошо Эмил Золяга да жазылдым. 1963-жылы Бартольддун алгачкы тому чыгып, кийин калган томдору чыкты. Мен бир кызык нерсе айтайын сизге: азыр Бартольддун 9 томдугу Алматыдагы улуттук китепканада жана Илимдер академиясынын китепканасында да жок. Башында болсо керек. Мурдагы Улуттук китепкана - азыр Республикалык балдар китепканасы. Ошо көчкөн кезде канча китеп жоголду?

Китепке аяр мамиле жасоо, китеп окуганга элди үйрөтүү, кызыктыруу - бул жазган чыгармаларын сатканга акын-жазуучулардын милдети эмес. Бул өкмөттүн ыйык парзы жана мамлекеттик саясат болууга тийиш.

1778-жылы француз философу, даркан агартуучу Вольтер өлгөндөн кийин анын китепканасын орус императору Екатерина II маркумдун мураскерлеринен 30 миң рублге же 30 миң килого тете алтынга сатып алган. Ошентип, Вольтер жыйнаган 6 814 китеп жана 37 том кол жазма Орусия падышасынын менчигине өткөн. Бул өз кезегинде коомдогу Вольтерге жана анын эмгектерине болгон кызыгууну ого бетер арттырган.

Китеп окубагандын тили чоркок

Албетте, жарандардын китепти аз окуусу тилди жарды, чоркок кылат. Карыя жазуучу Мухтар Магауин бул бүгүнкү коомдук пикирдин калыптануусунда чоң роль ойногон журналисттер менен саясатчыларга да мүнөздүү көрүнүш экенин айтат.

- Жалпы бардык жерде адабиятка мурдагыдай кызыгуу жокко эсе... Азыр (Казакстанда) үлкөн классик жазуучулардын чыгармалары 5-7 миң нуска менен чыгат . Мурда 100 миңден кем чыкпайт эле. Казакстан басмасы өзү орусча китептерди 100 миң-200 миң нускада чыгарчу. Ал да жетчү эмес.

Азыр тил - жарды. Гезиттин тили бар жокту басып кетти. Мурда сүйлөө тили менен адабий тилдин ортосунда чоң айырма болгон жок. Айылдагы жылкычы, койчулар кандай сүйлөсө, жазуучулар ошондой кылып жазды. Азыр эми жазуучунун тили бир бөлөк, карапайым калктын тили бир бөлөк болот. Мурункудай эпос, жомок, эски аңгемелерди тыңдаган адамдар эмес, телевизор көргөн, эстрадалык артисттерди уккан, гезиттердеги, Интернеттеги макалаларды окуган адамдардын мууну келди. Алардын кээ бирөөлөрү бир аздан кийин казак жазуучулары жазган тилди окубай коюшу мүмкүн. Бул жагдай өнүккөн элдерде да бар. Орустардын адабий тили менен калктын сүйлөгөн тили бөлөк. Бул табигый нерсе.

Ырас, бүгүн Кыргызстанда 1980-жылдарга караганда китеп жан башына эсептегенде алда канча аз чыгат. Мисалы, Салижан Жигитовдун 1981-жылы жазылган “Китепкөйгө каратма сөз” деген көлөмдүү макаласында:

“...кыргызча кийинки жылдары негизинөн прозалык чыгармалар 10—12 миң, ыр китептөр 5 миң, драмалык жыйнактар 3 миң, адабий сын макалалар 2 миң нускада чыгып жүрөт. Тек айрым элдик дастандар, өзгөчө, кадыр тапкан прозаиктердин айтылуу чыгармалары, анан дагы башка кадырман кишилердин оригиналдуу жазгандары же которгондору гана 30 миң тираж менен жарык көрөт. Менимче, биздин тилде азырынча эң эле көп нуска (60 миң!) менен жарыяланган Чыңгыздын «Гүлсарат» жыйнагы болсо керек”, — деп жазган эле.

Бул кезде Кыргызстандын элинин 2 миллиону кыргыздар болчу.

Салижан Жигитов эмнеге кейиген?

Анткен менен, Салижан Жигитов Лев Толстойдун “Согуш жана тынчтык” эпопеясы, Александр Твардовскийдин “Василий Теркин” поэмасы, Назым Хикметтин “Мажрүм тал” жыйнагы элет жеринде сатылбай калып, кийин жок кылынганын өкүнө белгилейт. Ал эми Сент-Экзюперинин “Кичинекей ханзадасы” 1968-жылы 5 миң нускада чыгып, 13 тыйындык жупкадай китеп жакшы өтпөй, макулатурага айланган экен.

Ошондо Салижан аке:

Cалижан Жигитов (1936-2006).
Cалижан Жигитов (1936-2006).

“Капырай, Сент-Экзюперидей даңкы таш жарган жазуучунун нары дүйнөгө белгилүү, нары ашкан сонун чыгармасы алда качан цивилизациялашкан кыргыздардын арасында сатылбай калат деген эмне! «Ата даңкы менен кыз өтөт» дегендей, «Кичинекей ханзада», эгер мен аны элдир-селдир которсом деле, авторунун атак-айдыңы менен көпкө «сүрсүп» жатпай таралып кетиши керек эле.

Сөздүн ырасын айтсам, мен ажайып мыкты жомокко кайдыгер карайт деп, улуу тилдердин өкүлдөрүн өрөпкүткөн жакшы чыгарманын кадыр-баркын билбейт деп улутташ окурмандарыма нааразылаиып да кеттим”, - деп боздогон экен.

Ошон үчүн бүгүн өлкөдөгү кыргыздардын саны 4,5 миллионго чамалап турганда көркөм адабияттын ашып барса 2 000—3 000 нуска менен чыкканы уят деп түз айтсак ката кетпейбиз деп ойлойм.

Баса, сиз да, урматтуу угарман, ушу берүүнү эшиткенден кийин китеп текчеңиздеги китептерди бар санап көрүңүзчү? Качан акыркы жолу китеп сатып алганыңызды эстеңизчи?

Сөз соңунда Нобель сыйлыгынын лауреаты, түрк жазуучусу Орхан Памуктун китеп жөнүндөгү мына бул сөзүн эсиңиздерге сала.кетейин:

“(Китеп) окуу —​ бул күзгүгө карагандай эле. Ким күзгүнүн сырын окуй алса, ажайып дүйнөгө өтөт; тамгалардын сырын билбеген адам күзгүдөн өзүнүн гана жүзүн көрөт“.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Менин өзгөчө балам...

Иллюстрация

2-апрель – Аутизм жөнүндө маалымат таратуунун эл аралык күнү. Кыргызстанда бул дарт менен төрөлгөн балдарга соңку жылдары көңүл бурула баштады. Аутизм менен төрөлгөн балдарды коомдо өзгөчө балдар деп коюшат. Бул жолу биз өзгөчө баланын энесинен келген блогду жарыялайбыз.

Менин уулум кадимкидей эле бала. Бирок аны көптөр түшүнбөйт. Таң калып карашып, өзү теңдүү балдар обочо ойношот.

Мындан төрт жыл мурда экөөбүз коомдук транспорт менен шаардын бир бурчунан экинчи бурчундагы окуу борборуна барчубуз.

Ошол кезде анын айрым “кылыктары” элди таң калтырчу. Айрым эжекелер “Балаңды эркелетпей эле чоңойтпойсуңбу, азыркы жаштар тарбия бергенди да билбейт!” деп зекиген учурлар көп болгон. Бул сөздөр албетте менин безиме тийип, ызаланчумун.

Бала тарбиялоо жөнүндө ондогон китептерди окусам да уулумду өзгөртө албай, акыры машине айдаганды үйрөндүм.

Кыргыз коому үчүн азыр “аутизм” деген сөз жаңылык. Уулумдун мисалында аутисттер коркунучтуу, эрке, тарбиясыз же акылсыз эмес экенин айтып бергим келет.

Уулумдун "элге жакпаган" сапаттары

Эне катары баламды “жаман” деп айтуу мен үчүн кыйын. Ошентсе да элди таң калтырган адаттары бар.

Алсак, бирөө менен чечилип сүйлөшпөйт, учурашсаңыз тескери бурулуп басып кетиши мүмкүн. Суроо берсеңиз жооп бербейт же көпкө ойлонот.

Музыка катуу жаңырса, капыстан алдынан ит чыга калса, жагымсыз жыт келсе, балдардын кыйкырыгын укса, бири-бири менен урушкандарды көрсө ыйлап же жөн эле күлө баштайт. Кээде коркуп качат.

Ага бир тапшырма берип, аны бүткүчө күтө албасаңыз жиндениши мүмкүн. Бейтааныш адамдар жагып калса дароо кучактап, бетинен өбөт, кээде тартынат. Анын өзү ырааттуу түзгөн күн тартиби же кандайдыр бир жакка баруудагы өз "маршруту" бар. Кокус ал бузулса, жиндеп, бакырып жиберет.

Ал эч качан айтылган сөздү унутпайт. Эгер ага “эртең сага балмуздак сатып берем, үстүнө шоколады менен” деп убада кылып, бирок эртеси кулпунай кошулган балмуздак алып берсеңиз, жебей ыргытып жиберет. Муну сырттан караган эл “тарбиясыздык” деп түшүнөт.

Тамашаны, кыйытып атканды, шылдыңды түшүнбөйт. Кээде ага бир суроо берип, бирок жооп ордуна сурооңузду кайталап жатканын угасыз. Буга ачууланбаңыз. Демек ал сиздин сөзүңүздү толук түшүнбөй калды.

Аутисттин артыкчылыктары

Эч качан калп айтпайт, куулук-шумдукту билбейт. Бирөөгө кара санабайт, арам ойлобойт. Бул жашоону, андагы бардык кубулуштарды кандай болсо дал өзүндөй жакшы көрөт.

Сиздин сурооңузга жооп кылбаса өз дүйнөсүндө чөмүлүп отурат деп билиңиз. Болбой эле сүйлөшкүңүз келсе көзүнө тике карап, үнүңүз жай, жайдары чыгышы керек.

Китеп окуганды жакшы көрөт, бирок тамганы өтө кеч тааныйт. Ошон үчүн Кыргызстандагы педагогдор аны “жакшы окуй албайт” деп башка балдардан бөлүп коюшкан.

Мен эне катары буга башында аябай таарынгам, себеби Европада жашап жүргөндө аны эч ким кодулачу эмес. Тескерисинче, мектеп мугалиминен тарта классындагы отуз баланын баары ага бардык жагынан жардам бергиси келчү.

Бирок уулум аны жериген мекенине таарынган жок. Китеп окуганды үйрөнгөндөн бери өзү менен тең “акылдуу” балдардан көп окуйт.

Компьютерде ар кайсы оюндарды ойнобойт, текст жазып, таблица түзөт. Ии баса, сүрөт тартканды аябай жакшы көрөт. Велосипедди жакшы тебет. Топ ойнойт, бирок өзү теңдүү балдар менен эмес, чоңдорго көп ишенет.

Аутизм айыгабы?

Эртең же бүрсүгүнү айыгып кетет деп көптөр мени жубатууга аракет кылат. Мен андай учурда жылмайып гана тим болом. Аутизм айыкпайт, болгону өзгөчө балдарга биздин коомдо өз алдынча жашап кетүүсүнө шарт түзүү керек.

Аны шылдыңдап, кемсинтип, кагып-силкпей, элден бөлбөй кароого жетишүү керек. Мен анын мындай болуп төрөлүп калганына эч кимди күнөөлөбөйм, дары-дармек сайдырып кыйнабайм.

Кадыресе балдардай болуусун да талап кылбайм, анткени ал азыркы турган турпаты менен мага адамкерчиликти, сабырдуулукту, чыныгы сүйүүнү үйрөттү.

Бул жеке эле менин эмес, мен сыяктуу ондогон, жүздөгөн апалардын үнү.

Кыргызстанда уулума жардам бере турган адистер абдан аз. Мисалы азыр уулума өз алдынча жашоону үйрөтүп жаткан эрготерапевт Мээрим эжейи алгач менин ички дүйнөмдү “оңдоо” аркылуу ишин баштады.

Аутисттердин апасы же атасынын ичинде эмне болуп жатканы ансыз да иши көп мамлекеттик ооруканалардагы психиатр, психолог же мектептеги мугалимди кызыктырбайт. Болбосо чоңдор, “акылдуулар” өз жан дүйнөбүздү өзгөртүү менен аутисттердин жашоосун жакшырта алмакпыз.

Тилекке каршы, аутизмди тааныган биздин өлкөдө адистер дээрлик жокко эсе, ал тургай алар чоңойгондо укугу кандай болот деген маселе да мыйзамдык деңгээлде чечилген эмес.

Бирок мен ишенем, уулум чоңойгуча доор алмашып, адам укугун сыйлаган мамлекетке айланабыз. Уулум тоону томкорбосо да, коомдо түрткүнчүк болбой жашап кете аларына ишенем, аны күндө тилейм.

Балким аутизмди сиз башкача түшүнөсүз. Балким кимдир бирөө үчүн ал чоң трагедия. Мен үчүн ал жөн гана жашоонун бир бөлүгү, абдан кызыктуу, адамгерчилик сабагын ала турган чоң тажрыйба.

Гүлназ

"Азаттык": Белгилүү себептерден улам блог ээсинин аты-жөнү өзгөртүлдү

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Айдоочунун талабы, жүргүнчүнүн убарасы

Айдоочунун талабы, жүргүнчүнүн убарасы
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:44 0:00

Сарыгулов: "Жашыл ай" жаман адаттарга каршы

Сарыгулов: "Жашыл ай" жаман адаттарга каршы
please wait

No media source currently available

0:00 0:18:09 0:00

"Кичи-Чаарат": Чаткалдагы кендин чатагы

Иллюстрация

Башкы прокуратура Чаткалда Куру-Тегерек кенин иштеткен кытайлык "Кичи-Чаарат" компаниясынын лицензиясы бир канча жылдан бери мыйзамсыз узартылып жүргөнүн билдирди.

Андан сырткары көзөмөл органы компания уруксатсыз дамба куруп, кеминде 60 тоннага жакын алтынды жок кылганын, мамлекет миллиондогон сом зыян тартканын, кылмыш иши козголгонун маалымдады.

"Кичи-Чааратка" лицензия 2003-жылы эле берилген жана былтыр "жыл этегинен тартып кен казуу башталат" деп маалымдалган. Кыргызстанда кен казууга лицензия берүү тартиби өзгөргөнү менен коррупциялык дооматтардан арыла элек.

Башкы прокуратура Өнөр жай, энергетика жана жер казынасын пайдалануу боюнча мамлекеттик комитеттин жооптуу кызматкерлери менен Куру-Тегерек алтын, күмүш жана жез кенин чалгындап жүргөн, эми кен казууга киришкени жаткан кытайлык "Кичи-Чаарат" компаниясынын жетекчилигине кылмыш ишин козгоду.

Мыйзам боюнча техникалык-экономикалык негиздемени жана кенди иштетүү долбоорун убагында даярдабаганы үчүн бул компаниянын лицензиясы жокко чыгарылышы керек эле. Ошондой эле жаңы инвестор тартыш үчүн бул кен сынакка коюлушу керек болчу.
Алманбет Абдраманов

Аталган органдын басма сөз катчысы Алманбет Абдрамановдун "Азаттыкка" билдиришинче, лицензия берүүдө бир катар мыйзамдар бузулганы аныкталган:

- Өнөр жай, энергетика жана жер казынасын пайдалануу боюнча мамлекеттик комитеттин жооптуу кызматкерлери 2003-жылдан 2016-жылдын аягына чейин кенди иштеткен компания менен лицензиялык келишимдин мөөнөтүн мыйзамсыз узартып келген. Лицензияда совет доорунда эле чалындалып, аныкталган Куру-Тегерек алтын, күмүш жана жез кенин иштетүү долбоорун даярдоо, техникалык-экономикалык негиздемесин түзүү гана талабы болгон. Мыйзам боюнча техникалык-экономикалык негиздемени жана кенди иштетүү долбоорун убагында даярдабаганы үчүн бул компаниянын лицензиясы жокко чыгарылышы керек эле. Ошондой эле жаңы инвестор тартыш үчүн бул кен сынакка коюлушу керек болчу.

Башкы прокуратура "Кичи-Чаарат" компаниясын "2015-2017-жылдар аралыгында Чакмак-Суу дарыясынын боюнан өзүмбилемдик менен кум-шагыл, чопо-кум казган, мунун айынан мамлекет 170 миллион сомго жакын зыян тарткан" деп айыптап жатат. Андан сырткары, ошол жерге дамба жана имараттар курулуп, 60 килограммга жакын алтын жок болгон жана чыгым 168 миллион сомду түзгөн.

Ошондой эле аткаминерлер "Кичи-Чаарат" компаниясы курулуш жүргүзүп жаткан жердин бир топ бөлүгүн башка компанияга чалгындоо үчүн лицензияны мыйзамсыз бергени аныкталган. Бирок "Кичи-Чаарат" ал жерди тосуп алган жана чачыранды алтынды чалгындоого лицензия алган экинчи компанияга чалгындаганга тыюу салган. Башкы прокуратура "мунун айынан экинчи компания беш миллион сомдон ашык зыянга учурады" деп кабарлады.

Чаткал районунун кире бериши
Чаткал районунун кире бериши

Бул фактылар боюнча башкы көзөмөлдөөчү орган "Кичи-Чаарат" компаниясынын жетекчилигине жана Өнөр жай, энергетика, жер казынасын пайдалануу комитетинин жооптуу кызматкерлерине кылмыш ишин козгоду. Аларга "Кызмат абалынан аша чабуу" беренеси боюнча айып тагылды.

"Кичи-Чаарат" компаниясын Экологиялык жана техникалык коопсуздук боюнча мамлекеттик инспекция Башкы прокуратуранын тапшырмасы менен былтыр күзүндө биринчи жолу текшерген.

Мекеменин бөлүм башчысы Максат Абдулдаевдин айтымында, анда коюлган дооматтар негиздүү:

- Куру-Тегерек алтын кенин изилдөө аянтында чачыратма алтынды чалгындоо иштерин жүргүзүү боюнча үч компанияга лицензия берилген. Ошол эле кезде "Кичи-Чаарат" чачырады алтынды чалгындоого берген аянтчаларда инфраструктураны - дамбасын, фабрикасын, күзөтчүлөр отура турган жана башка объекттерин куруп салган. Мына ушунун негизинде булардын ортосунда талаш-тартыш башталган. Талаштын айынан чачыранды алтынды чалгындоо лицензиясын алган компаниялардын бири Башкы прокуратурага кайрылган. Башкы прокуратура дооматты текшерип берүү боюнча бизге тапшырма берген. Биз аны текшергенбиз, айтылган фактылар аныкталган. Биз толук маалыматты прокуратуранын өзүнө, Өнөр жай, энергетика жана жер казынасын пайдалануу боюнча мамлекеттик комитетке жөнөткөнбүз.

Кен казган техника
Кен казган техника

Максат Абдулдаев "Кичи-Чаарат" лицензияны алганына көп болгонуна карабай былтыр биринчи жолу текшерилгенин бышыктады:

- "Кичи-Чааратта" курулуш иштери жүрүп жатканына байланыштуу буга чейин пландуу текшерүү болгон эмес. Бизде курулушка көзөмөл жүргүзүүчү башкармалык бар. Ал курулуш иштерине гана көзөмөл жүргүзүп келген. Казып алуу иштери башталбай, курулуш жүрүп жаткандыктан текшерген эмеспиз. Текшерүүдө 76 пункттан турган көрсөтмө берилген. Мыйзам боюнча бир айдан кийин да текшерүү жүргүзөбүз. Ошонун негизинде аткарылбаган иштер боюнча төрт кызматкерге 60 миң сом айыппул салынган.

"Азаттык" Өнөр жай, энергетика жана жер казынасын пайдалануу боюнча мамлекеттик комитеттин жетекчиси Улан Рыскуловдон комментарий сурады. Ал кылмыш иши козголуп, тергөө жүрүп жатканын айтып, кенен түшүндүрмө берүүдөн баш тартты:

Улан Рыскулов.
Улан Рыскулов.

- "Кичи-Чаарат" боюнча кылмыш иши козголгон. Ошондуктан комментарий берген этикага жатпайт. Соттук териштирүү бүткөндөн кийин берели. Аларга лицензия берилген. "Кичи-Чаарат" - чоң компания, ал ушул жылы кенди казууга киришкени жатат. "Лицензиялык келишимди бузган же бузган эмес" деп комментарий бербейм.

Бизге Экотехинспекция кайсы бир компания "мыйзамды бузду" деп берсе, биз ошол компаниянын лицензиясын жокко чыгарабыз. Ошол мекеме көзөмөл жүргүзөт. Биз лицензия бергенден кийин жергиликтүү тургундардан "силер туура эмес лицензия бердиңер, мыйзамсыз казып жатат, карап койгула" деген мазмундагы ар кандай каттар түшөт. Биз арыз түшсө эле лицензияны жокко чыгарбайбыз, анткени бул жерде ар кандай кызыкчылык болушу мүмкүн. Ошондуктан объективдүү болуш үчүн биз "арызда айтылган фактылар барбы же жокпу, тактап бергиле" деп Экотехинспекцияга барабыз. Жоюла турган жана жоюлбай турган кемчиликтер бар. Эгер жоюлбай турган кемчилик болсо, биз анда лицензияны албетте, жокко чыгарабыз. Эгер жоюла турган кемчилик болсо, лицензия мөөнөтү ошол кемчилик жоюлгуча убактылуу токтотулат.

Кытайлык "Кичи-Чаарат" компаниясы козголгон кылмыш иши тууралуу расмий комментарий бере элек. "Азаттык" ишкананын жетекчилигинен комментарий алууга аракет кылды, бирок андан майнап чыккан жок. Өзүн "Кичи-Чаараттын" геологу катары тааныштырган Жумабек аттуу адам кенде иш баштала электигин ырастады:

- Бизде кышында жумуш токтойт да. Декабрдан бери иштебей эле турат. Азыр Чаткалда дагы эле кыш. Сиз берген суроолорго мен жооп бере албайм, мен жөнөкөй эле геологмун. Суроолорду директорго, директордун орун басарына, юристтерге берсеңер. Кыргызча сүйлөй алган жетекчилерден чынын айтсам эч ким жок.

Алар биз менен сүйлөшпөйт, киргизишпейт дагы. Биз болгону айыл башчыбыз. Өкмөт, администрация гана аралашып, айыл башчыларды киргизбейт. Биз орун болсо ага жумушчуларды гана таап бере алабыз.
Капарбек Смайлов

Капарбек Смайлов - Каныш-Кыя айыл өкмөтүнө караштуу Айгыр-Жал айылынын башчысы. Ал "Кичи-Чаарат" компаниясынын жергиликтүү бийлик өкүлдөрү, жергиликтүү тургундар менен болгон мамилесинин айрым жагдайларына токтолду:

- Эгер "Кичи-Чаарат" жумуш орундарын берсе, айылдардан бала таап киргизебиз. Анан текшергенге эч кандай укугубуз жок экен. Алар биз менен сүйлөшпөйт, киргизишпейт дагы. Биз болгону айыл башчыбыз. Өкмөт, администрация гана аралашып, айыл башчыларды киргизбейт. Биз орун болсо ага жумушчуларды гана таап бере алабыз. Администрацияга сунуштарды гана айтабыз. Мисалы, "баштапкы долбоордон чыгып кетти, өзгөрттү" деген жагдайларды айтабыз. Мен депутаттарды алып "Кичи-Чааратка" барып да келгем. Анда мурун силерге көрсөткөн "Орусиядан келген пленка экен" деп, ал материалды Кытайдан алып келишкен. Аны жактырбай койсок кийин "Испанияныкы экен" деп "ал жактан алып келдик" деп айткан. Бирок аны азыр деле кое элек. Барып кабар алабыз, бирок бизди көп нерсеге киргизбей коет. "Пленканы Кытайдан алып келип койду" дегенде жаңжал кылып кетиргенбиз. Долбоорду өзгөрткөндө да биздин жергиликтүү тургундардан макулдук алышкан эмес. Биз муну кийин угуп калдык. Дагы эле бул иштер чечиле элек. Токтоп турат.

Каныш-Кыя айыл өкмөтүнүн депутаты, "Кичи-Чаарат" компаниясындагы жергиликтүү жумушчулардын кесиптик кошуунунун төрагасынын орун басары Рахия Оңорбаева кендеги мыйзам бузуу Өнөр жай, энергетика жана жер казынасын пайдалануу боюнча мамлекеттик комитеттин шалаакылыгынан болду деп эсептейт:

- Биз ал жер башка бирөөнүн жери экенин, ошол жерде алтын бар экенин такыр билген эмеспиз. Жумушчу катары иштеп жаткан жерибизди мактап-жактагандан алыспыз. Бирок бул Өнөр жай, энергетика жана жер казынасын пайдалануу боюнча комитеттин шалаакылыгынан деп ойлойбуз. Эгер ошол жер башка бирөөгө берилген болсо, алтын болсо, эмнеге сатып жиберет? Азыр Башкы прокуратура "бирөөнүн жерин сатып жиберген" деп иш козгоп жатпайбы.

Мен бул компанияны жакшы эле билем. Эгерде ошол жерде бир килограмм алтын болсо да аны алмайынча тынбайт болчу. Биринчи тоону тешип отурбастан ошол оңоюраак, жердин үстүндөгү 58 килограмм алтынды алмак да. Бул ал жерде алтын бар экенин билген эмес. Бизге компаниянын иштегени жакшы. Элдин баары жумуш менен камсыз болуп отурат. Мен айылдык кеңештин үч жолку чакырылышынын депутатымын. Бизде буга чейин 4-8 миллиондук бюджет болсо, бүгүнкү күндө биздин бюджет 65 миллион сомго чыгып жатат. Негизи буларда биздикиндей шалаакылык болбойт. Булар чиновниктер менен сүйлөшүп алып өз мамлекетине зыян келтирсе өтө катуу чара көрүлөт. Биздин Кыргызстанда болсо бул нерсе боло берет. Өнөр жай, энергетика жана жер казынасын пайдалануу боюнча мамлекеттик комитетти гана билип туруп алдап койбосо, булар муну жасамак эмес.

Бизге компаниянын иштегени жакшы. Элдин баары жумуш менен камсыз болуп отурат. Мен айылдык кеңештин үч жолку чакырылышынын депутатымын. Бизде буга чейин 4-8 миллиондук бюджет болсо, бүгүнкү күндө биздин бюджет 65 миллион сомго чыгып жатат.
Рахия Оңорбаева

Рахия Оңорбаева "кен казган компания менен жергиликтүү тургандар тил табышпаган жагдайлар жок" деп билдирди:

- Албетте, майда-барат нерселер болот. Динибиз, тилибиз бир болбогондуктан албетте, кичине пикир келишпестик болгон. Бирок анын баарын өз маалында басканбыз. Бир жолу айлык акыны көбөйтүү боюнча маселе болгон. Анда баарыбызга үч миң сомдон кошуп берген. "Кен казыла баштаганда дагы кошуп беребиз" дешкен. Айлыгыбыз деле жакшы эле. Азыр эч жумуш жок болсо деле кытайлар багып отурат. Компанияда 417 кыргыз жараны, 306 кытай жараны иштеген. Кыш маалында кыскартуу болот. Быйыл кышында 68 кыргыз, 12 кытай жараны иштеди. Майда кар кетсе, кайрадан толук иштей баштайт. Туура, эми жумуш болгондон кийин кемчилиги болот. "Көч бара-бара түзөлөт" дегендей, баары түзөлүп жатат. Бул жерде чаткалдыктар андай деле оозу ачылган эл эмес. Маселе чыккан маалда эле дароо орду-ордуна коебуз.

Куру-Тегерек кенинде болжол менен 100 тоннага жакын алтын, 370 тонна жез запасы бар. Буга чейин, тактап айтканда, 2013-жылы УКМКнын Коррупцияга каршы күрөш кызматы "Кичи-Чаарат" компаниясына "өтө чоң көлөмдөгү салыкты жашырган" деп кылмыш ишин козгогон. Ал кезде "мамлекет 135 миллион сомго жакын зыян тартты" деп эсептелген, тергеп-иликтөөнүн жүрүшүндө компания акчаны толук төлөп бергени кабарланган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Башкы прокуратура: башы ачылбаган маалымат көп

Башкы прокуратура.

Башкы прокуратура Коопсуздук кеңешинин коррупцияга каршы күрөштү күчөтүү тууралуу талабынын алкагында мурда токтотулган же кыскартылган кылмыш иштери жанданганын жарыялады.

Анда коррупциялык кылмыш иштеринин бирдиктүү базасы түзүлө турганы белгилүү болду. Бирок маалымат жыйынында Башкы прокуратуранын өкүлдөрү мурда себепсиз токтотулган чуулгандуу кылмыш иштеринин учурдагы абалы тууралуу толук маалымат бере алышкан жок.

Кайрадан текшерилген кылмыш иштери

Башкы прокуратуранын маалыматы боюнча, мурда токтотулган же кыскартылган кылмыш иштери кайрадан текшерилип чыкты. Анда чуулгандуу коррупциялык кылмыш иштерин токтотууга негиз түзгөн тергөөчүлөрдүн токтомдорунун себептери аныкталып, изилденип жатканы белгиленди. Башкы прокуратура ички иштер органдарынан, Жаза аткаруу мамлекеттик кызматынан, Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттен жана Экономикалык кылмыштуулук менен күрөш кызматынан суратылып алынган 1448 кылмыш иши текшерилип жатканын маалымдады. Алар мурда тергөөдөн токтотулган же кыскартылган коррупциялык багыттагы кылмыш иштери болуп саналат. Башкы прокуратуранын экономикалык жана кызматтык кылмыштуулук менен күрөш бөлүмүнүн башчысы Абай Молдокматов чуулгандуу коррупциялык кылмыш иштеринин арасынан кайра жандандырылган айрымдарын тизмектеди:

Биз тергөөнүн кызыкчылыгы үчүн алардын аттарын азырынча айта албайбыз. Бирок бардык иштер азыр кайрадан жандандырылды.

- Ош жана Жалал-Абад шаарларын калыбына келтирүү боюнча мамлекеттик дирекцияга карата кылмыш иши. Чет өлкөлүк жарандарга жашоого укук берүүчү документтерди мыйзамсыз берүүгө байланыштуу кылмыш иштери. Мындан сырткары бир катар мамлекеттик кызматкерлерге карата кызматтык жана экономикалык кылмыш иштери бар. Биз тергөөнүн кызыкчылыгы үчүн алардын аттарын азырынча айта албайбыз. Бирок бардык иштер азыр кайрадан жандандырылды.

Абай Молдокматовдун айтымында, аталган кылмыш иштерин карап чыгуунун натыйжасында 221 көрсөтмө берилип, буга чейинки тергөөнү убактылуу токтотуу боюнча 224 токтом жана кылмыш иштерин токтотуу боюнча 19 токтом жокко чыгарылды.

Айрым журналисттер кезинде чуу жараткан "Кыргызмунайгаз" ишканасынын мурдагы жетекчиси, парламент депутаты Исхак Пирматов, мурдагы транспорт министри Нурлан Сулайманов, депутат Музаффар Исаков өңдүү саясатчыларга байланышкан кылмыш иштеринин азыркы жагдайына кызыгып, "оппозициялык саясатчыларга карата тандалма мамиле жасалып жатат" деген маселени көтөрүштү. Башкы прокуратуранын өкүлү Абай Молдокматов ал иштер тууралуу мындай дейт:

- Жогорку Кеңештин КСДП фракциясынын депутаты Музаффар Исаков боюнча кылмыш иши козголуп, учурда ал сотко жиберилди. Ал иш азыр соттук кароодо турат. Ал эми мурдагы транспорт министри Нурлан Сулаймановго козголгон кылмыш иши ага жарыяланган издөөгө байланыштуу токтотулган. Ал кармалса, анан ал кылмыш иши сотко жиберилет. Жогорку Кеңештин "Бир Бол" фракциясынын депутаты Исхак Пирматовго байланыштуу кылмыш иши боюнча азыр менин колумда маалыматтар жок экен.

Бишкек ЖЭБ: коррупция боюнча кылмыш иштери тактала элек

Мындан сырткары маалымат жыйынында журналисттер Бишкек Жылуулук электр борборундагы авариянын чыныгы себептерин иликтөөнүн жыйынтыгына кызыгышты. Калкып чыккан коррупциялык фактыларга карата эмне себептен кылмыш иши козголбой жатканы боюнча суроолор берилди. Башкы прокурордун биринчи орун басары Нурлан Дүйшөмбиев тиешелүү кызмат адамдарына коррупция боюнча кылмыш иштери козголгонун же козголо электигин так айтып бере албады:

- Бишкек ЖЭБнин айланасындагы кырдаал боюнча азыркы учурда жалпыга маалымдоо каражаттарына бир топ маалыматтар чыгып жатат. "Шалаакылык" боюнча козголгон иштин артынан башка иштер да териштирилип жатат. Күнөөлүү адамдар жоопко тартылып жатышат. Башка кылмыштын белгилери табылса, ал өзүнчө өндүрүшкө бөлүнүп, өзүнчө иш козголот.

Тергөөчүнүн жоопкерчилиги

Мурдагы башкы прокурор Байтемир Ибраев кылмыш иштерин мыйзамсыз токтоткону же кыскартканы үчүн тергөөчүгө кылмыш жоопкерчилиги каралганын билдирди:

Байтемир Ибраев.
Байтемир Ибраев.

- Эгерде чынында эле болгон оор коррупциялык иштер жашырылып, мыйзамсыз токтотулган болсо, анда биринчи кезекте ага тергөөчү жооп берет. Ага кылмыш иши да козголушу мүмкүн. Ага тергөөчү жеке кызыкчылыгына карап, ишти токтотушу мүмкүн. Болбосо кандайдыр бирөөнүн саясий буюртмасын аткарган болушу ыктымал. Кандай болгон күндө да ага тергөөчү жооп берет. Коррупцияга жана кызматтык кылмыштарга каршы күрөштү күчөтүүдө бул маселе маанилүү. "Ал иштер эмнеге мыйзамсыз токтотулган?" деген суроого жооп табылып, андан кийин гана ал жандандырылган иштерди башка тергөөчүлөр алып барууга тийиш. Эгерде андай болбосо Башкы прокуратуранын азыркы айткандары жөн эле сөз бойдон кала берет. Ошондуктан эл арасында "коррупцияга каршы күрөш күчөтүлдү" дегенге ишеним болбойт. Ал конкреттүү иштер, конкреттүү жыйынтыктар менен бекемделүүгө тийиш.

Ошондой эле Башкы прокуратура кызматтык жана экономикалык кылмыштар боюнча жоопко тартылгандардын бирдиктүү маалыматтык базасы түзүлө турганын билдирди. Буга чейин жок кылынган, уурдалган жана жоголгон иштердин электрондук реестри түзүлө турганы да белгиленди.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Элди кыйнаган иш таштоо

Аялдамада турган эл. Бишкек

Баш калаада эл ташып иштеген маршруттук таксилердин айдоочулары иш таштады.

Бишкектин мэри Албек Ибраимов жүргүнчү ташуучу ишкана ээлеринин жүйөлөрүн угуп, алар көтөрүп жаткан маселелер боюнча сүйлөшүүгө даяр экенин билдирди. Бирок ал ириде жүргүнчүлөрдүн кызыкчылыгы биринчи орунда болушу керек экенин эскертти. Ибраимов ошондой эле 1-апрелден тартып күчүнө кирип жаткан мыйзамдар аткарылышы зарыл экенин да белгиледи.

Жолугушууда эл ташуучу ишканалардын жетекчилери маршруттук такси айдоочулары менен сүйлөшүп, жакын арада кайрадан каттамды жандантууга убада беришти.

Ага чейин Бишкек мэриясынын басма сөз кызматы маршруттук такси айдоочулардын жана эл ташуучу фирма-ишканалардын 2-апрелде коюп жаткан талаптарынын бири да аткарылбасын маалымдаган.

Анда айтылгандай, 1-апрелде өкмөттүн 2017-жылдын 25-декабрында кол коюлган токтому күчүнө кирди.

Ага ылайык, "кооптуу жүк ташыгандар, жүргүнчү ташыгандар милдеттүү түрдө камсыздандыруу полисин алышы керек, албаса 500 сом айып пул салынат же машинелери айып жайына токтотулат. Жүргүнчү ташыган айдоочулар, таксисттер машинесиндеги ар бир орунду камсыздандыруусу тийиш.

Шаар ичинде эл ташыгандар полис үчүн жылына ар бир орунга 136 сом 6 тыйын, айыл-шаарлар аралык, эл аралык каттамга чыккандар ар бир орунга 204 сомдон төлөйт деген мыйзам аткарылууга" тийиш.

Учурда Бишкекте 120 каттам боюнча эл ташыган 40 фирма катталган. Күн сайын каттамга 2700дөн ашуун маршруттук таксилер чыгат. Булардын ичинен көпчүлүгү камсыздандырылган эмес.

Бишкек мэриясы эл ташуучу ишканалар менен 26-31-март күндөрү маалымдап-түшүндүрүү иштери жүргүзүлгөнүнө карабай, 2-апрелде саат таңкы 6:00дөн тарта алдын ала маалымдоосуз маршруттук такси айдоочулар иш таштаганын белгилөөдө.

Айдоочулардын талабы

Ага чейин маршруттук таксилердин айдоочулары борбор калаанын 12-кичирайонуна чогулуп, өз талаптарын коюшкан.

Алар өкмөттүн милдеттүү камсыздандыруудан өтүү токтомуна, бирдиктүү форма тууралуу талапка нааразылык билдиришкен. Ошондой эле жүргүнчүлөрдү аялдамадан тышкары токтоп алуу-түшүрүүгө айыппулдун көбөйүшүнө каршылыгын айтышкан:

- Биз таңкы саат 5:30дан тартып иштейбиз. Башкалар сегиз саат иштеп жатса, биз 18 саат иштейбиз. Жолдо МАИчилердин асылганы да биз. Жолдордун акыбалын баарыңыздар билесиздер. Биздин да укугубуз бар да. Биз да бала-чака багабыз деп таңдан-кечке жүрөбүз. Милдеттүү камсыздандыруу, форма дегенди койсун. Формасынын баасы 750 сом, жалаң синтетика. Биз жол акысын көтөргүлө деген жокпуз, биздин талаптар ушулар.

Айдоочулар менен Бишкектин вице-мэри Геннадий Милицкий жана жол кыймылын коопсуздугу башкармалыгынын жетекчиси Шаирбек Бопонов жолуккан. Вице-мэр айдоочулардын өкүлдөрүн бүгүн саат 17:00дө кабыл алууга даярдыгын билдирип, айдоочулардан ага чейин каттамга чыгуусун өтүнгөн.

Жүк ташуучу айдоочулар 1-апрелде иш таштаган. Сокулук
Жүк ташуучу айдоочулар 1-апрелде иш таштаган. Сокулук

Бишкекте күн сайын үч миңден ашуун маршруттук такси 119 каттам боюнча эл ташууга чыгат.

Расмий маалыматтар боюнча, өткөн жылы Бишкекте маршруттук унаалардын катышы менен 252 жол кырсыгы катталган, андан эки адам набыт болгон, 408 адам түрдүү жараат алган. 2016-жылы 136 жол кырсыгы катталып, сегиз киши мерт болуп, 211 адам түрдүү жаракат алган.

Маршруткалар керекпи?

Маршруттук таксилердин жүрбөй жатканы борбор калаадагы калктын орто катмарына оордук жаратты. Таң эрте жумушка баруу үчүн аялдамага чыккан эл жумуштан кечикти. Балдарын бала бакча, мектепке ташыган ата-энелер кыйналды.

Маршруткалар жүрбөй, эл көчөдө калды
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:35 0:00

Айрым көчөлөр оңдолуп жатканына байланыштуу кээ бир троллейбустук каттамдар буга чейин эле токтогон. Учурда автобус жана троллейбустарга эл батпай жатканын көрүүгө болот. Бул көрүнүш социалдык тармактын колдонуучуларын кыжырлантты. Алар айдоочулардын иш таштоо тууралуу алдын ала эскертпей койгонун айыптап жатышат.

​"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Маршруткалар жүрбөй, эл көчөдө калды

Маршруткалар жүрбөй, эл көчөдө калды
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:35 0:00

Тойго баргандар тоок этине ууланды

Тойго баргандар тоок этине ууланды
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:44 0:00

Бишкекте тойго баргандар ууланды

Иллюстрациялык сүрөт.

Саламаттык сактоо министрлиги 1-апрелде республикалык жугуштуу оорулар клиникасына 60тан ашуун адам тамакка ууланып түшкөнүн кабарлады.

Министрликтин маалыматына караганда, 31-мартта борбор калаадагы “Ала-Тоо” ресторанында өткөн үйлөнүү тоюна Ош, Ысык-Көл, Нарын облустарынан келген 190 адам катышкан.

Мамлекеттик санитардык-эпидемиологиялык көзөмөл кызматынын Бишкектеги жетекчиси Артур Буюкляновдун маалыматы боюнча, "Ала-Тоо" ресторанында тамактан ууланганын айтып, дарыгерге кайрылгандардын саны 139га жетти. Алардын ичинен 89у Бишкектеги жугуштуу оорулар ооруканасына жаткырылган. Булардын ичинен 19у балдар.

Ал эми Саламаттык сактоо министрлигинин Ысык-Көл облусундагы өкүлү Эсенбек Сатылкановдун маалыматына караганда, Чолпон-Ата шаарындагы аймактык ооруканага ушул тойдон кешик жеген 12 киши кайрылган.

2-апрелде массалык уулануу боюнча ИИМ Кылмыш-жаза кодексинин 256-беренеси ("Санитардык-эпидемиологиялык эрежелерди бузуу") жана 258-беренеси ("Коопсуздук талаптарына жооп бербеген товарларды чыгаруу, сатуу же кызмат көрсөтүү") боюнча кылмыш иши козгоду.

Иликтөө иштерин Октябрь райондук ички иштер башкармалыгы жүргүзүүдө. Бул тууралуу Бишкек ШИИБнын басма сөз катчысы Адыл Оморов "Азаттыкка" билдирди.

- Бул окуя боюнча учурда соттук-медициналык экспертиза жүргүзүлүүдө, - деди ал.

"Кешик эле жегем"

Ичин басып, өбөктөгөн адамдар 1-апрелде республикалык жугуштуу оорулар клиникасын каптап, аларды тейлеген дарыгерлер кымгуут түштү.

Уулангандардын бири Бекболот Байдылда уулу тойго барган эмес. Ал тойдон туугандары алып келген кешикти жегенин, ошондон бери өзүн жаман сезип жатканын айтат:

- Тойдон үйдөгүлөр кешик алып келишкен. Бүгүн эртең менен ошону жеген элем. Ичинде балык, тооктун эти бар болчу. Анан эле түштөн кийин ичим катуу ооруп, кусуп, дене табым көтөрүлүп кетти. Айлам жок, бул ооруканага келдим.

Республикалык жугуштуу оорулар ооруканасынын башчысы Гүлжигит Алиев “Азаттыкка” билдирди. Анын айтымында, бейтапканага кайрылгандар улам көбөйүп жатат.

- 53 адам ооруканада. Алардын ичинен 63 жаштагы кишинин абалы оор, жандандыруу бөлүмүндө жатат. Ал тойго катышкан эмес, бирок үйгө барган устуканды жеген, - деди Алиев.

Тойго баргандар тоок этине ууланды
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:44 0:00

"Ала Тоо" ресторанынын ээлери "текшерүү бүткөнчө түшүндүрмө берилбесин" билдиришти.

Санитардык-эпидемиологиялык көзөмөл борбору тамак калдыктарынан анализ чогултуп, ресторанды текшерип жатат. Борбордун башкы дарыгери Артур Буюклянов тойго келгендер тоок этинен ууланганын айткан:

- Уулангандардын абалы азырынча орточо. Арасында жеңил жабыркагандар да бар. Учурда “Ала-Тоо” ресторанын текшерип жатабыз. Тамак-аш калдыктарын алдык. Баштапкы териштирүү боюнча адамдар тоок этине уланган. Текшерүүнүн жыйынтыгы боюнча ресторанга чара көрүлөт.

Ал арада Саламаттык сактоо министрлигинин оорулардын алдын алуу жана санитардык көзөмөл департаментинин жетекчиси Төлө Байдалиев санитардык нормалар жакшылап текшерилгенден кийин ресторанга айыппул салынып же жабылышы мүмкүн экенин билдирди:

- Бул окуя боюнча биздин департамент тарабынан иликтөө башталды. Шаардык башкы санэпидемкызматы ресторанга барып, ал жердеги гигиеналык абалды да карап жатат. Башкы санитардык дарыгер бардык кафе-ресторандарга алдын-ала эскертүү берген эле. Ага ылайык мындай жайларга үйдөн тамак-аш алынып келбеши керек. Массалык тамактануу жайларындагы санитардык нормаларга ылайык, кокус уулануу келип чыкса ошол жайды иштеткендер жоопко тартылат. Эми изилдөөнүн жыйынтыгы чыккандан кийин ресторанга айыппул салынып, аны жаап коюшубуз да мүмкүн.

Кыргызстанда 2018-жылы тамакка ууланып, бир нече киши ооруканага түшкөн учурлар буга чейин да катталган. Алсак 13-мартта Өзгөн райондук ооруканасына он киши түшкөн. Ал эми февраль айында Кара-Суу районунда тамакка ууланып, он эки киши ооруканага жаткан. Көп өтпөй, эки наристе чарчап калган. Уулангандар бешик тойдо шире ичип, манты жегенин жакындары айтышкан.

"Азаттыктын" архиви: Тамакка уулануунун азабы, 2016-жыл

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Апта: Атамбаевдин тактикасы, Кемероводогу апаат

КСДПнын курултайы, 31-март, 2018-жыл

Узап бараткан жуманын урунттуу окуяларына сереп.

Ишемби күнү Бишкекте Социал-демократтар партиясынын курултайы өттү. Ага катышкан 200гө жакын делегат экс-президент Алмазбек Атамбаевди башкаруучу партиянын төрагалыгына шайлады.

Милиция курултай өткөн жерди кайтарууга алып, журналисттер киргизилген жок. Социал-демократтардын парламенттеги, жергиликтүү кеңештердеги депутаттары, өкмөттө иштеген мүчөлөрү жана жер-жерлерден келген делегаттары катышкан жыйын бир саатка созулду.

Курултай өтүп жаткан маалда 15тей делегат нааразылык билдирип, сыртка чыгып кетти. Алардын бири Ош облусунун губернаторунун мурдагы орун басары Кушбак Тезекбаевдин «Азаттыкка» айтканына караганда, Атамбаевге суроо берүүгө аракеттенгенде ал жерде отургандардын "чабуулуна" кабылган.

Алмазбек Атамбаев, КСДПнын курултайы, 31-март
Алмазбек Атамбаев, КСДПнын курултайы, 31-март

- "Сооронбай Шарипович үй-бүлөлүк башкарууга жол берип жатат" дегенди эл алдына факты менен айтып бериңиз деген суроо бергем. Экинчи жолу "сиз Эл баатырысыз, президенттик кызматты аркалап бүткөндөн кийин саясатка эмнеге аралашып жатасыз?" - дегем. Ал суроомду окуп, жооп бербей койду. Анан ордуман туруп, нааразылыгымды айтсам, дароо эле ызы-чуу чыкты. Бир ууч адамды «ууландырып» коюшуптур, - деди Кушбак Тезекбаев.

Андан соң бир нече киши курултайдын чечимин күтпөй эле чыгып кеткенин, делегаттар үчүн уюштурулган сый тамакка дагы барышпаганын кошумчалады.

Ал өзү менен чогуу Оштон атайын чакыртылган жети-сегиз киши «тизмеде жоксуңар» деген жүйө менен жыйынга кирбей калганын ырастады.

КСДП курултайына 15 делегат нааразы болду
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:20 0:00

Социал-демократтар фракциясынын мүчөсү Анвар Артыков эч кандай пикир келишпестик болбогонун белгиледи. «Азыр мурда оппозицияда жүрүп, элди бөлүп-жаргандар Атамбаевди жамандап, Жээнбековду мактап жатышпайбы. Ошолордун сөзүнө ишенип кетпеши керек деген эле сөз болду» - деп Артыков суроого туюк жооп узатты.

Парламенттеги КСДП фракциясынын катчылыгы курултайга айрым депутаттар «каршылык иретинде барган жок» деген маалыматты төгүндөдү. Абдывахап Нурбаев башка облуста жүргөнү үчүн, Аида Касымалиева чет өлкөдөгү сапарына байланыштуу съездге катыша албаганын билдирген катчылык дагы бир депутат Төрөбай Зулпукаровдун келген-келбегенин так айта алган жок.

Башкаруучу партиянын саясий кеңешинин мүчөсү, премьер-министр Сапар Исаков түштөн кийин келип, делегаттар менен жолугушту.

Курултайдан кийин экс-президент Алмазбек Атамбаев журналисттерге маалымат жыйынын өткөрүп, бир катар суроолорго жооп берди. Экс-президент «мурдагы караңгы заманга кайтпайлы деп саясатка кайтып келген» максатын түшүндүрдү.

Ал президент Сооронбай Жээнбеков менен курултай алдында жолугуп, досу, агасы иретинде ага акыл айтып, кеңеш бергенин, «мен айтпасам, ким айтат» - деп бышыктады. Мурдагы мамлекет башчы Жээнбековдун тегерегинде «катуу оюндар жүрүп жатканын» белгиледи.

Атамбаев: Мен айтпасам, ким айтат?
please wait

No media source currently available

0:00 0:13:13 0:00

Атамбаев президент Жээнбековдун Коопсуздук кеңешинин жыйынындагы баяндамасында айтылган маалыматка «ачуусу келгенин» дагы жашырган жок. «Президенттин аппараты мурда талкууланган, биринчи окууда жактырылган стратегияны эмес, таптакыр башка документти киргизгенге аракет кылыптыр. Ал жерде акырындап парламенттик өлкөгө өтүү өңдүү стратегиялык жагдайлар, "Таза коомдун" негизи алынып калыптыр. Мен Сооронбай Шариповичтен бул кандайча болуп кетти десем, ал "аппаратыма өтө ишенип алыпмын" деди. Ушундай нерселер чындап ачуумду келтирет», - деди экс-президент.

Атамбаев Коопсуздук кеңешинин азыркы ишине нааразы экенин, бул түзүм стратегиялык чечимдерди даярдаган "мээлүүлөрдүн борбору" болушу керектигин президент Жээнбековго айтканын кошумчалады.

Райымбек Матраимов
Райымбек Матраимов

Ал ошондой эле бажыдагы коррупциялык схемага токтолуп, ошол кездеги Бажы кызматынын төрага орун басары, коомчулукта "Райым миллион" деген каймана ат менен таанымал Райымбек Матраимовду премьер Исаковго айтып, “кызматтан ал” деп суранганын ачыкка чыгарды.

Экс-президент өкмөт башчы Исаковго «Таза адам. Ал жаңылат. Бир нерсени терең ойлонбой туруп тез баштай салат» деп өкмөт башчыны сындаган жок. Бишкек ЖЭБдеги өндүрүштүк кырсыкты «тендердин баарын 2016-2017-жылдары Сооронбай Жээнбековдун өкмөтү өткөргөн» деп түшүндүрдү.

«Сот реформасын Атамбаев ишке ашырган жок деген сөздөргө таң калам» деген экс-президент «2018-жылдын 1-январынан тарта күчүнө кире турган жети кодекс кабыл алынган. Бирок алар Жээнбековдун (ал кезде премьер-министр) өтүнүчү менен келерки жылга калтырылган, элдин башын айлантпай, ачык айталы» деди.

Экс-президент буга чейин “Айкөл Ала-Тоо” бирикмесинин төрагасы Мээрбек Мискенбаев көтөргөн Асылбек Жээнбековдун депутаттык мандаты тууралуу “бир тууганынын депутат болгону эртеби-кечпи президенттин аброюна терс таасирин тийгизерин» эскертти.

Социал-демократтар фракциясынын мүчөсү Асылбек Жээнбеков менен Райымбек Матраимовдун агасы Искендер Матраимов курултайга чакырылбаганын ырастады.

КСДП: Достуктан атаандаштыкка карай

Эксперттер эгемен Кыргызстанда алгачкылардын болуп түзүлгөн партиянын жабык өткөн курултайын кызуу талкуулап, анын ичиндеги ажырым ачыкка чыкканын белгилешти.

Саясат талдоочу Марс Сариевдин баамында, «эки команданын ичинде тирешүү бар экени» белгилүү болду. «Мен саясатка кайтып келдим» деген Атамбаев Жээнбековдун кетирген катачылыгын айтып өттү» - дейт саясий аналитик.

Политолог Игорь Шестаковдун пикиринде, экс-президенттин коомдо таасири күчтүү. “Атамбаев өлкөнүн саясий өнүгүүсүн соңку алты жылда эле эмес, андан узак убакыттан бери аныктап келаткан таасирдүү мамлекеттик ишмер катары саясатка кайтып келгенин сырткы дүйнөгө дагы көрсөттү" деп маалымат жыйынынын басымдуу бөлүгү орус тилинде өткөнүнө көңүл бурду.

Аркадий Дубнов
Аркадий Дубнов

Москвадагы Борбор Азия боюнча эксперт Аркадий Дубнов “Азаттыкка” берген комментарийинде Атамбаев “ал өзүн кандайдыр бир бейформал “улуттук лидер” катары көрсөткүсү келет” деп баалады.

“Ал премьер-министр Сапар Исаковду “ката кетирип жатат” деп далыга таптап, Жээнбековго “менден башка эч ким сага сын айта албайт, эч кимдин колунан келбейт” деп жатат. Бул анын өлкөнүн шайланган бийлигинен – президент менен премьерден жогору турам дегенин көрсөтөт”, – деди Дубнов.

“Бир жагынан балким антип айтууга Атамбаевдин өз жүйөсү бар. Жээнбековдун дагы, Исаковдун дагы азыркы кызматтарга келиши үчүн Атамбаевдин жеке өзүнүн эмгеги бардыр”, – деди москвалык эксперт.

Ошол эле маалда Дубнов бүгүн биз көргөн “Атамбаевдин жүрүм-туруму демократиялык өлкөнүн аброюна жооп бербесе деле керек” деп, “ал Кыргызстандагы партиялардын биринин лидери. Ага эч ким өлкө жетекчилигин “далыга таптап” турганга укук берген эмес. Ошол эле маалда демократиялык өлкөнүн жараны катары бийликке сын айтууга укугу бар. Бирок анын “президентти мен гана сындай алам” дегени суроо туудурат” деп социал-демократтардын жабык курултай курганы өлкөдөгү “демократиялык жараяндын ачык-айкын” принцибине каршы келерин айтты.

АКШда иштеген саясат таануу илиминин доктору Аскат Дукенбаев Атамбаевдин “өнүктүрүү стратегиясында парламенттик системага өтүү тууралуу жери алынып калган” деген сөзүнөн шек санап турганын айтты.

“Кыргызстандын Конституциясында парламенттин орду так, даана жазылган. Учурдагы президент каалайбы же каалабайбы ал Баш мыйзамдын негизинде гана иштей алат. Анда бизде президенттик-парламенттик система деп көрсөтүлгөн” деп баса белгиледи илимпоз. “Албетте, бизде толук кандуу парламентаризм түзүлө элек. Андай система мурда болгон эмес. Ал калыптануу жолунда, биз андан тайбашыбыз керек”, – деди Дукенбаев “Азаттыкка” берген интервьюсунда.

17-жолу өтүп жаткан Социал-демократтар партиясынын курултайына камылга бир нече ай мурда башталып, анда өлкөнүн өнүгүүсүнө таасир этчү саясий олуттуу чечимдер кабыл алынары айтылган.

Кемерово: апаат жана бийлик

Кемерово шаарындагы “Зимняя вишня” деп аталган соода борборунда 25-мартта чыккан өрттөн 64 кишинин өмүрү кыйылды. Алардын 41и балдар деп айтылды. 80дей киши жабыр тартып, 12и ооруканага түштү. Тергөө комитети дайынсыз делген 67 кишинин үчөө табылганын билдирди.

Демилгечи топ дайынсыз жоголгондордун тизмесин түздү. Ал тизмеде курман болгон 64 кишиден тышкары 29 кишинин аты-жөнү бар. Топтун мүчөлөрү “алардын басымдуу бөлүгү трагедия болгондон бери үйүнө барбаганын” билдиришти.

Кырсыктан жакынын жоготкон аял. Кемерово, 28-март
Кырсыктан жакынын жоготкон аял. Кемерово, 28-март

Орусиянын Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин билдиргенине караганда, жалын балдар ойногон жерде тутанган. Бир жарым миң чарчы метрдей жер өрттөнгөн. Имараттын ичин бөлгөн тирөөч дубалдар эрип, төртүнчү кабатта жайгашкан кинотеатрдын эки залы үчүнчү кабатка түшүп, соода үйүнүн чатыры толук күйүп кеткен.

Кырсыкка күбө болгондордун айтымында, өрт чыкканын билдирген сигнализация иштеген эмес жана кооптуу кырдаалда ачылчу эшиктер жабык турган. Имаратта дүрбөлөңгө түшкөн элди эвакуациялоо уюштурулган эмес, андыктан ызы-чууда ким кайда басарын билбей калган.

Жалындан качып, терезеден секирип же имараттын чатырына чыгып кеткендер болгон. Тергөө комитети соода борборун кайтарган коопсуздук фирмасынын кызматкери өрт чыкканы тууралуу белгини көрсө да аны элге жарыялабай койгон деп маалымдады.

Жергиликтүү убакыт боюнча кечки саат төрттөн өткөндө башталган өрттү түн киргенде гана өчүрүшкөн. Ага чейин жалын бир нече жолу алоолоп жайылган.

Ошол күнү соода борборунда жазгы каникулдагы атайын оюн-зоок өтүп, ага шаар сыртынан дагы жеткинчектер келишкен. Андыктан өмүрү кыйылгандардын көбү балдар.

Соода борборунун 3-кабатында жайгашкан зоопарктагы 200гө чамалуу 25тен ашык түрдөгү жаныбарлар дагы өлдү. Алардын көбү түтүнгө тумчугуп калган деп айтылды.

Кырсыктан кийин социалдык медиада бийликтегилер курман болгондордун санын жашырып жатышат деген маалымат тарады. Айрым блогерлер атайын кызматтардагы өз булактарына таянып, курмандыктардын саны 150дөн 300гө чейин жеткенин жазышты.

Орус президенти Путин Кемероводогу өрттөн өлгөндөрдү эскерүүдө. 27-март
Орус президенти Путин Кемероводогу өрттөн өлгөндөрдү эскерүүдө. 27-март

Өзгөчө кырдаалдар министри Владимир Пучков "жалпысынан, тилекке каршы, кырсыктан 64 киши курман болду. Башка сандардын баары калп жана болбогон сөз" деп калган маалыматты жокко чыгарды.

27-мартта Кемерово шаарында облустук администрациянын алдында алдын ала пландалбаган митинг сегиз саатка созулду. Ага катышкан миңдеген шаардыктар канча киши өлгөнүн так айтууну жана жетекчилердин кызматтан кетишин талап кылышты.

Соода борборундагы кырсыктан үй-бүлөсүнөн беш кишини жоготкон Игорь Востриков “эң бай өлкөдө өрт өчүрүүчүлөр жетишпейт экен, тик учмалар жок экен. Эмнеге? Жооп бергилечи!" деп бийлик өкүлдөрүнө кайрылды.

Шаардыктардын алдына чыккан Кемерово облусунун вице-губернатору Сергей Цивилев чогулгандарды “элдин азасынан пайдаланып, өзүңөрдү таанытып жатасыңар” деп сындады. Ага жооп берген Востриков кырсыкта карындашы, аялы жана үч баласынан айрылып, жалгыз башы калганын айтып мукактанды.

Андан соң элдин жаалынан корккон вице-губернатор чогулгандардан тизелеп кечирим суроого мажбур болду.

Владимир Путин Кемерового 27-мартта учуп келип, соода борборуна барып, гүл койду. Демилгечи топ менен жолугушууда расмий маалыматтан күмөн санабоого чакырып, күнөөлүүлөр кызматына карабай сөзсүз жазаланарына ишендирди.

“Бул согуш жүрүп жаткан аймак эмес да. Же метан кокусунан жарылган көмүр кени эмес. Адамдар эс алганы келген, балдар. Биз демографияны сөз кылабыз да, ушунча адамды жоготуп жатабыз. Эмне үчүн?», - деди. Путин ага чейин жетекчилер менен кездешүүдө трагедияга “кылмыштуу шалаакылык” жеткиргенин айтып, «парасыз бир да тастыктама ала албайсың, пара менен эмнеге болсо да кол кое беришет» деп сындаган.

Аман Тулеев
Аман Тулеев

Табигый байлыгы көп облусту 20 жылдан ашуун башкарган губернатор Аман Тулеев шаардыктардын алдына чыккан жок. Путин катышкан жыйында президенттен кечирим сурап, аянтка чогулгандарды “чатак чыгарган бейбаштар” деп айткан. “Эки жүздөй киши чогулуптур. Алар жабыр тарткандардын тууганы эмес» деген 74 жаштагы губернатор анын машинесин коштогон кортеж «куткаруучулардын ишине тоскоолдук кылбасын” деп ондогон адам өмүрү кыйылган жерге барган эмес.

Апааттан үч күн өткөндөн кийин гана Тулеев иш бөлмөсүндө отуруп, Кузбасстын тургундарына видео кайрылуу жасады. Аймактык телеканал болсо аны “губернатордун көңүл айтуусу” деп көрсөттү. Видеодо ал “мунун баары терең ойлонулган, мунун баары адамдардын башын адаштырып, элдин бир бөлүгүн экинчисине каршы ууландыруу үчүн жасалып жатат” деп сүйлөгөн.

Бирок 1-апрелде Аман Тулеев өз каалоосу менен кызматтан кетүү тууралуу арыз жазып, аны орус президенти кабыл алганы белгилүү болду.

Тулеев өзүнүн видеокайрылуусунда тилсиз жоо боюнча колунан келгенин кылганын, бирок бул кызматта мындан ары калууга моралдык укугу жок экенин билдирген.

73 жаштагы Тулеев саясатка 80-жылдары келген. Ал 1997-жылдан бери Кемерово облусун жетектеп келет. Ортодо төрт жолку шайлоодо кайра шайланган. Анын губернаторлук мөөнөтү 2020-жылы аяктамак.

Өрттөн кийинки жаза

500 миңден ашуун киши жашаган Кемерово шаарындагы «Зимняя вишня» соода борбору 2009-жылы ачылып, толук 2013-жылдан тарта иштей баштаган. Ал шаардын чок ортосунда, темир жол вокзалына чукул жерде жайгашкан. Төрт кабат имараттын жалпы аянты 19 миң чарчы метр, ичинде дүкөндөр, “Сбербанктын” бөлүмү, кафе, балдардын борбору, үч залы бар кинотеатр, бассейн, фитнес-борбор, зоопарк жайгашкан. Имарат «Кемерово кондитер комбинатына» карайт.

Надежда Судденок
Надежда Судденок

Шаршембиде өрт чыккан соода борборунун башкаруучусу Надежда Судденок эки айга камалды. Ал сотто күнөөсү жок экенин айтып, 25-мартта күзөттөгү кызматкерлер кино залдардан бардык көрүүчүлөр чыгарылганын билдиришкенин, залдардын эшиги дайыма ачык турганын айтты.

Мурдараак күзөтчү Сергей Антюшин да эч кандай күнөөсү жок экенин айткан. Тергөө өрт башталганда ал “сигнализацияны жандырган эмес” деп тапкан. Антюшин болсо сигнализация мурда эле иштебей калганын, ал тууралуу жетекчиликке билдиргенин айтты.

Ишембиде сот соода борборуна ээлик кылган компаниянын башкы директору Юлия Богданова эки айга камалды.

Тергөөнүн жүрүшүндө «Кемерово кондитер комбинаты» компаниясынын директоруна оңдолгон имаратта коопсуздук системасы начар экени тууралуу бир нече жолу эскертүү берилгени аныкталган. Тергөөчүлөр Богданова “зарыл чараларды көргөн эмес” деп эсептешет.

Өрттүн себеби

Тергөө комитетинин башчысы Александр Бастрыкин ондогон адам өмүрүн алган өрткө “электр кабелдери өтө кызып кеткени” жана кимдир бирөөнүн “от менен ойногону” себеп болгонун билдирди. Ошондой эле өрт чыкканда кино залдардын биринин эшиги кулптанып турганы, ал эми сигнализацияны кароолчу өчүрүп койгону айтылды.

Аза күтүү. Кемерово
Аза күтүү. Кемерово

​Өзгөчө кырдаалдар министрлиги 600дөн ашуун өрт өчүрүүчүлөр тартылганын, жабыр тарткандардын жакындарына 60тан ашуун психологдор жардам беришкенин билдирди. Ал эми күбөлөрдүн айтымында, өрт өчүрүүчүлөр кеч келип, куткаруу иштери солгун жүргөндүктөн адамдар көп өлдү.

Орусиянын камсыздандыруу бирикмеси өрттөн кийинки чыгымды 4 миллиард рубль деп баалады. Соода борборундагы ижарачылардын кээ бири гана өз товарын камсыздандырган. Жергиликтүү бийлик, соода борборунун администрациясы биригип каза капкандардын туугандарына беш миллион рублден бермей болду.

26-мартта Кемеро облусунда үч күндүк, 28-мартта Орусия боюнча аза күтүү жарыяланган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Айла жок, кайрат кылыңыз байбиче"

Мар Байжиев.

Мар Байжиевдин чыгармачылыгы көп кырдуу, көп сайлуу. Анын классикага айланган драмалары дүйнөнүн ири сахналарында коюлуп жүрөт. Сценарийлери боюнча тартылган фильмдери кыргыз кино өнөрүнүн кайталангыс өрнөгү болуп калды. Анын “Бир тоголок самын” аңгемеси жөнүндөгү чакан серепти окуңуздар.

Эки тилде (кыргызча жана орусча) жазган сүрөткер, эл жазуучусу Мар Байжиевдин кара сөз туундулары заман оошуп, доор алмашканы менен эстетикалык жамалын жоготпой, жанрдын мыкты жетишкендиктери катары китепкөйлөргө жакшы тааныш. "Кыргыз аңгемесинин классикасы" түрмөгүнүн бүгүнкү берүүсү жазуучунун чакан эпикалык жанрдагы шедеврлеринин бири болгон “Бир тоголок самын” аңгемесинин айланасында болмокчу.

Бала манасчы

Мар Байжиевдин чыгармалары орус жана кыргыз тилдеринде жаралып, ал мурдагы совет адабиятындагы саналуу кош тилдүү калемгерлердин катарына кирет. Анын орус тилинде жазып калышына деле ошол кездеги жагдай түрткөн: кыргыз тилинде жараткандарынын жарыкка чыгышы көрүнөө-көмүскө тоскоолдорго туш келгенден кийин социализм заманында азыноолок эркиндикке ээ орус тилине көчкөнүн жазуучунун өзү деле жашырбайт.

Мар агай бала кезинен улуу манасчылардын бир тобун көрүп, улуу эпосту угуп, ичте жаткан көркөм сезими эртерээк ойгонуп, эс тарткандан кийин ырчылык кесипке кызыгып, соңунда театр менен кара сөздү тандап алып, ошондон бери чыгармачылыктын кош тизгинин чогуу кармап келатат.

Жазуучунун калыптанышындагы ушул жагдай тууралуу адабиятчы, акын Эсентур Кылычевдин пикирин угуп көрөлү.

- Байжиев өзү атасы Ташым “Манас” секторунда иштеп жатканда үйүнө илимпоздор, манасчылар, акындар көп келишкенин айтат. Манасчылардын “Манас” айтканын угуп жүрүп, өзү да улуу дастанды айтып калган экен. “Манас” менен чоңоюптур. Ошентип алгачкы кыргыз интеллигенциясынын тарбиясында болуп, эл оозеки чыгармачылыгына кызыгып калган. Анын “Манаска” болгон ышкысы ушундан башталган.

Байжиев – билингивист жазуучу. Кош тилде ой жүгүртүп, көркөм образ жараткан жазуучулардын катарына кирет. Кыргыз дөөлөтүн башка элдерге тааныштырууда бул кишинин эмгеги аябай зор. “Дуэль” – “Төрт адам” драмасы дүйнөнүн көп театрларында коюлган, курч адеп-ыймандык проблемаларды козгогон мыкты чыгарма, 200 ашуун театрда коюлган. Коммунисттик идеология тушунда дүйнөгө тараган чыгарма. Кара сөз жаатында ийгиликтүү эмгектенген сүрөткер.

1961-жылы “Кара курт” аңгемелер жыйнагы жарыкка чыккандан кийин биртоп жыл драма жанрында эмгектенди. “Төрт адам”, “Ар бир үйдө майрам”, дагы башка драмаларын жаратты. 1960-жылдардын аягында “Чыйыр” аттуу жыйнагын жарыялады. Андан кийин “Менин алтын балыгым” баштаган башка китептери чыкты. Жазуучу өзүнүн башынан өткөргөн кыйын кезеңдерди жазды.

Мар Байжиевдин атасы да куугунтуктан каза болуп, бул жагынан анын тагдыры Чыңгыз Айтматовдукуна окшошуп кетет. Жазуучу айыл менен шаарда калган балалыгын эскерип, мыкты чыгармаларын жазган. Конфликттери курч, мүнөздөрдүн ачылышы таасын – бул жазуучунун чеберчилигинин белгиси. Ошол эле аңгемелеринин негизинде анын драмалык чыгармалары жазылып атпайбы.

Арийне, Мар Байжиевдин жазуучу катары калыптанышына улуу эпостун таасири чоң. Ал эми анын чыгармаларындагы курч драматизм бала кезинен оор жагдайга туш келиши, “эл душманы” деп камалып кеткен атасынын, Карагандыдагы абакта каза болуп калышы өмүр бою коштоп жүрчү оор өкүткө айланган. Балалык кезинин мына ушул оор учуру анын чыгармаларында таасын чагылдырылган.

Момун, бирок ичкич

Алардын арасында “Кылмышка бир секунд калганда” аңгемеси да бар. Анда жазуучу жеке турмушундагы оор учур, май майрамында эт-майларын машинелерге жүктөп алып аянттан шаңдуу өтүп жаткан тамак-аш өнөр жайынын жумушчулары, үйүндө жээрге наны жок отурган бүлөнүн оор абалы, айласыздан кылмыш жасоого бел байлаган өспүрүмдү жаман жолдон алып калган белгисиз аялдын боорукердиги, баланын ачка экенин билгендей нан ыргытып бериши абдан эмоционалдуу, көркөмдүк жагынан ишенимдүү баяндалган.

Турмуштук оор жагдайга кириптер болуп калган баланын аянычтуу тагдыры “Бир тоголок самын” аңгемесинин да сюжеттик негизин түзөт.

Чыгарма Турусбек деген баланын “менин атам киши өлтүргөн” деген билдирүүсү менен башталат. Согуш учурундагы каатчылык, жетишпеген турмуш. Мына ушул кыйын учурда кимдин кимдиги, адамдын адамдыгы сыналат.

Турусбектин атасы кой оозунан чөп албаган момун болгону менен, кез-кез ичип койчу адаты бар. Атасынын досу Мырзабек эчен ирет аны күүлөп, апасына каршы койгону менен, ал аялына ачык каршы чыга албайт. Аялы ачуусу келгенде жалгыз уулу экөөн эшикке кубалап ийет. Турусбектин аракеч атасы менен заар тилдүү апасынан көргөн кордугу Зайра деген айылдаш кызды көргөндө унутулат. Зайра да бармактай кезинен тагдырдын оор соккусуна кабылган.

“Зайранын атасы согушка кеткен, энеси Сурмаш болсо бир-эки айдан кийин айылда дүкөн кармаган төкөр Маамыт менен баш кошуп, Казакстанга көчкөн. Зайра энеси менен кошо кетүүнү каалабай, чоң энеси Аалкандын колунда калган. Алардын үйү көчөнүн аркы башында. Кечинде энем «баланчаныкынан сүт алып кел» деп колума карапа берет, бирок, мен кимдикине жиберсе да сүттү Аалкан чоң энемен сурап келем. Айылда саат алты-жетилерде эл орунга отуруп, от жагыла баштайт, бул маалда мени кайда жумшаса кыңырылып үйдөн кетпейм, анткени, «балким Зайра биздикине от сурап келип калабы» деп ойлойм, бирок, ал келбейт. Ырас, бир-эки жолу көөмп койгон оту өчүп калыптыр, эмнегедир ортодогу үйлөргө кирбей биздикинен алып кеткен, андан кийин түк келген жок, ошондой болсо да «келип калабы» деген үмүтүм өчпөйт.
Зайра менден кичүү болсо да, экөөбүз бир класста окуйбуз. Мында жашыруун сыр бар, аны өзүмөн башка эч ким билбейт. Мен жетинчиде окуп жүргөндө, ал алтынчыда болучу. Адегенде 7- класс менен 6-классты бир бөлмөдө, бир мугалим окутчу, анткени, муглимдердин көбү согушка кетип, мектепте төрт гана окутуучу калган. Мындай системаны «карликовой» деп коюшчу эле. Сегизинчини өзүнчө мугалим окутчу. Байкасам, 6-га келгенде Зайра экөөбүздү эки бөлүп жибере турган, окууну бүткөндө, бир институттан окусакпы деген үмүт да бар эле. Ошондуктан, мен жетинчиде дагы бир жыл калып, Зайраны күтүүнү туура таптым. Албетте муну анын өзүнө да айткан жокмун.
Үчүнчү чейректен баштап сабакка көп келбей, келсем да үй тапшырмасын аткарбай, аткарсам да эсебин туура чыгарбай, жазуусун атайылап ката жазып келүүчү болдум. Буга мугалимдер таң калат, анткени мурда жакшы окуучумун. Директорубуз мени бир нече жолу кабинетине алып кирип, жакшы да, жаман да сүйлөшүп көрдү. Айласы кеткенде үйгө барып, ата-энеме даттанып таяк да жедирди. Бирок, мен өз максатымдан кайтпадым. Ошентип, жетинчи класка көчпөй калдым, ырас, ата-энем, ага-туугандарым бир топ капа болушту, чогуу окуган классташтарым да ызалабай койгон жок, бирок, мен ойлогон оюма, алдыма койгон максатыма жетиштим – эмдиги жылы Зайра экөөбүз бир класста окуйбуз, балким бир партага отурабыз, анан Пржевальскиге барып педагогикалык техникумга киребиз, муну эстегенде башыман өткөн мага сокур тыйынчалык да болбой калат.”

Туулбай туна чөккөн аздек сезим

Ушундай сезим Турусбекти бекем байлап алган. Эптеп шылтоо таап классташ кызына жолугуштун амалын кылып, ошону гана эстеп жашайт. Мурда тартынбай эле чогуу ойноп жүргөн кыз эс тартканы тарткынчыктап, боюн ала качып, уялып калган.

Анан бир күнү уялчаак кыз менен бала чакалап төккөн жамгырдын алдында калышты. Кыз суу болгон кийимин чечип сыгып алуудан уялат.

“– Эч нерсе эмес… – ал дагы түшүнүксүз жылмайды. Зайранын саал тармалданган, көмүрдөй кара чачтары маңдайына, жаактарына жабышып, ээгинин учунан сымаптай мөлт-мөлт этип жаан тамчылайт, майда жашыл гүлдүү, жупжука көйнөгү денесине кыналып, кыздын татынакай, келишимдүү мүчөсүн дааналап турат. Чуркап келгендиктен ал энтигип катуу дем алат. Көкүрөгү болсо… Ооба, эми баарын түшүндүм! Суу көйнөгү жабышкан көкүрөгүн көргөндө бир чети таңыркап суктандым, бир чети уялдым, ал тургай жүрөгүмдү кандайдыр бир кубанычтуу кыял жылыткансыды. Эмнеге кубандым экен ошондо. Балким Зайра чоңоюп, бойго жете баштаганына сүйүндүмбү, билбейм. Кыз муну байкап калган окшойт, эки колун бооруна алды да, ары бурулуп кетти.
– Үйгө кетеличи, – деди Зайра.
Мен көйнөгүмдү кайра чече коюп үстүнө жаптым, бирок, ным болгон көйнөк кантип жылытсын.
– Жаан катуу! Суубуз булганат, – деди.
– Сууну төгүп салалы!
– Кереги жокпу? Анан эмне үчүн бардың Жыргалаңга? – Мен аны тигиле карадым. Зайра уурусун карматып койгонсуп, үңкүрдүн бооруна жабышкан кичинекей ташты чукулап калды.
Мен дагы сурайын дедим, бирок, биздикинде да бүгүн эки чоң казан, күмүш самоор, эки чара толтура суу бар экени эсиме түшүп, эмне айтарымды билбей далдайып тура бердим.
– Зайраке, үшүдүңбү?
– Жок!
Зайра үңкүрдүн үстүнөн шорголоп жаанга алаканын тосуп, анын тарсылдап колуна тийип чачырап жатканын карап турат.
– Зайра!..
– Турусбек! ..
Менин бетиме анын суу болгон чачтары тийди. Унчукпайбыз… Эки колум эки канат болуп жер бетине алтын нур чачкан күндү көздөй таптакыр башка дүйнөдө, жомокто учуп бараткансыдым.
– Кетели. Батыраак, кетели, – деген үн гана мени асмандан айдап жерге түшүрдү. Зайраке чакадагы сууларды төгүп жиберип, кыя менен өйдө чуркады, мен артынан жөнөдүм, жаан дагы эле басылбайт.

Кырга чыкканда эки-үч атчан караан көрүндү. Бул бизди издеп келе жаткан адамдар экен.
– О, монтоңдогон шайтандар, үйдөгүлөр издеп чакчелекей түшүп жатышпайбы! – деди алардын бири.
Чакаларыбызды аларга берип коюп, кол кармашып үйдү көздөй чуркадык. Буттарыбыз тизеге дейре баткак. Үстүбүз шөлбүрөп суу, жаан бетибизден он талаа болуп шорголойт, эриндерибиз көгөрүп кетиптир, бирок, мен мунун бирин да сезген жокмун. Жүрөгүмдүн жалыны бүткүл ааламды жылыткандай. Зайра да мени карап коюп майрамдуу күндөй жылмаят. Ал өз үйүнө чуркап кетти.”

"Зайранын шайманы бошоп калды"

Үйгө келгенден кийинки Турусбек апасынан жеген токмогун деле туйбай, “Зайранын жылмайышын, анын жылдыздуу маңдайын” эстеп, өмүрдө бир келчү кыялга мас учуру уктатпай, таңга жуук сыртка чыгып Чолпон жылдызын - Зайра жылдызын көрүп, элеп-желеп болуп турат.

А бирок Турусбектин мындай ысык сезимин суук тийип ооруп калган Зайранын өлүмү, ага дарычы деген жоош атасынын себепкер болушу өчүрүп, окуя трагедиялуу доош алып кетет. Атасынын жоругунан кийин ал кыздын үйүнө да бара албай калат. Кыз катуу ооруп жатканда атасынын өлгөндүгү тууралуу кагаз келет.

“Кийинки күнү согуштан Зайранын атасы курман болгондугу жөнүндө кагаз келди.
Байкуш кемпирдин жалгыз небереси тигинтип өлүм алдында жатса; «Жалгыз уулуңан айрылдың» деп кантип угузабыз, – дешип кара кагазды убактылуу жашырып коюшту.
Зайракемдин абалы күндөн-күнгө начарлай берди. Мен болсом жөжөсү сууга түшүп кеткен күрпүчө айлам кетип ары-бери чебелендим. Жарк эткен шамым күндөн-күнгө үлбүрөп өчүп бара жатат! Таңды таң атканча көз ирмебей, ойлорумдун бардыгы Зайрада, экөөбүздүн жаанда шөлбүрөп кыядан келе жатканыбыз, анан үңкүрдөгү татынакай болуп мөлтүрөп мени карап жылмайышы көз алдыман кетпеди.
Бир күнү таңга жуук терезени бирөө какты.
– Бу ким? – дедим тура калып.
– Турусбек, атаң үйдөбү?
– Ооба.
– Чакыр, батыраак. Зайранын шайманы бошоп калды.
Бирөө мени оор нерсе менен төбөгө чапкансып, көзүм ымыр-чымыр, башым кеңгирей түштү.
– Бол бат, атаңды чакыр! – деген үн өтө ыраак жерден угулгансыды. Мен калтырап атамдар жаткан бөлмөгө кирдим. «Аталап» бакырсам да, үшкүрүп-бышкырып ойгонбой койду.
– Кечинде ичип келген, ойгонот дейсиңби? Өзүм барайын, – деп, энем туруп кетти.
Энем таң атканда келип:
– Байкуш кыз, эки-үч жолу ары барып, бери келди. Чарчап калса убалы атаңа калат, – деп ыйламсырады.
Мен түшүнбөй энеме жалдырадым.
– Бая күнү сууга барганда кичине тумоолоп калса керек. Атаңды дем сал деп чакырса, тамырын кармап көрүп: «жакшылап киринтип туруп, жаш сорпо бергиле», – дептир. – Энем бир нерседен шек алгандай мени карап алды да, ички үйгө кирип кетти.
Ал күнү ат жиберип Түптөн Алексей Степанович Кривоносов деген докторду чакырып келишти (айылдагылар аны Кривонос деп коюшчу), ал жылдары далай адамдын жанын алып калган. Айрыкча айылда кара тумоонун эпидемиясы тарап кеткенде, өзү эси ооп жыгылып калмайынча, күн дебей, түн дебей айылды кыдырып укол куюп, ооруларга дары берип, төшөнчүлөрдү дезинфекциялап иштөөчү эле.

Кривонос Зайраны көрүптүр да: «Айла жок, кайрат кылыңыз, байбиче», – дептир. «Дарты эмне экен?» – десе: «Мурун анча-мынча суук тийсе керек, анан кабылдап кетип, эки кабыргасынан тең сезгениптир, мени мурунтан чакырганда айла болор эле», – деп жооп бериптир.
Ошол түнү Зайра таңга жетпей калды…”


Согуш учурундагы айыл турмушунан алынган катаал турмуш, эрки бош аракеч адамдын бейкүнөө кыздын өлүмүнө себепкер болушу, турмушка жаңыдан кадам коюп жаткан баласынын алдында жексур, шүмшүк көрүнүшү тууралуу кайгылуу баяндын кыскача мазмуну ушундай.

Катаал реалист жазуучу

Мар Байжиевдин чыгармачылыгына мүнөздүү бири экинчисине бекем чырмалышкан окуялардын драмалуу чечилиши бул аңгемеде өзгөчө таасын чагылдырылган. Баары - бир тоголок самынга байланган.

Турусбектин энеси чогулган кирлерин жууш үчүн үйүндөгү акыркы буюмун саттырып, күйөөсүнө самын алып келүүнү катуу тапшырган менен, анысы болгон акчанын баарын ичип, үйүнө ылжып мас болуп келет.

Мар Байжиев "Азаттыкта" мейманда.
Мар Байжиев "Азаттыкта" мейманда.

Ачуусу келген аял күйөөсү менен уулун үйдөн кууп чыкса, какаганга муштагандай ошол маалда калп "табыпты" Зайранын чоң энеси чакыртып отурбайбы. Арак үчүн баарына даяр Мырзабектин акылы менен дарычы-табып самын алдыртып, ансыз да суукка урунуп айласы куруп турган кызды сууга киринтип, оорусун өтүштүрүп, бир тоголок самын бейкүнөө кыздын өлүмүнө себепкер болот.

Аңгемедеги окуялардын минтип бири экинчисине жуурулушуп, бекем чырмалып калышы жазуучунун башка чыгармаларында, айталы, “Төрт адам”, “Ар бир үйдө майрам” драмасында, “Чыйыр”, “Күзгү жалбырактар”, “Менин алтын балыгым”баяндарында терең психологиялык-философиялык доош алып кетет.


Эже-сиңди: Тамаша айтсам күлөсүңбү?

Эже-сиңди: Тамаша айтсам күлөсүңбү?
please wait

No media source currently available

0:00 0:37:05 0:00

Чикагодогу кыргыздардын майрамы

Кошмо Штаттардын Чикаго шаарында отурукташкан кыргызстандыктар март айынын соңунда Нооруз майрамын белгилешти. Иш-чара Кыргыз коомдук борбору тарабынан уюштурулду. Жалпысынан 300гө жакын киши катышты.

КСДП: таарынычтар ачыкка чыктыбы?

Алмазбек Атамбаев. КСДП съезди, 31-март

Бишкекте 31-мартта КСДПнын курултайы өттү жана анда Алмазбек Атамбаев партия төрагасы болуп шайланды. Жабык өткөн курултайга 190 делегат катышканы маалымдалды.

Тартип коргоо органдарынын кызматкерлери курултай өткөн “Орион” отелинин айланасын күчөтүлгөн тартипте кайтарып, журналисттердин имаратка жакын барышына, тасмага тартуусуна жолтоо болуп жатышты.

Курултайга катышуу үчүн Ош облусунан келдик деген төрт киши курултайга кирбей калганын билдиришти. Алардын бири Алишер Бакышевдин айтымында, уюштуруучулар муну “тизмеде жоксуңар” деп негиздешкен:

- Биз Оштон атайын делегат болуп шайланып келгенбиз. Төртөөбүз тең кирбей калдык. Күзөтчүлөр имаратты тосмолоп, киргизбей коюшту. Баарыбыз тең дээрлик он жылдан бери партиянын мүчөсүбүз, - деди Алишер Бакышев​.

Бакышев: Съездге кире албай калдык
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:12 0:00

Бирок уюштуруучулар буларды шайланган делегаттардын тизмесинде болгон эмес деп билдиришти.

Курултай бир саатка созулду. Ошол учурда ондон ашык делегат курултайдын чечимдерин күтпөй чыгып кетишти. Муну алар курултайдын жабык өтүшүнө жана экс-президенттин позициясына каршылык аракети катары түшүндүрүштү.

Кара-Суу районунан келген Кушбак Тезекбаев журналисттерге мындай деди:

- Партия кайсы жол менен кетип жатат? Эмнеге жабык, эмнеге филармонияга эле өткөрбөйбүз деген суроо берип, жооп ала албадым. Азыркы партиянын максаты президентти, анын айланасындагы адамдарды талкалоо экен. Биз муну алардын сөзүнөн байкадык. Экс- президент "менин Соке досум кээде туура эмес жолго кетип жатат, мен айтып жатам" деп аябай кыжырланды. Бизге ошол жаккан жок.

КСДП курултайына 15 делегат нааразы болду
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:20 0:00

Курултайга катышкан фракция мүчөлөрүнүн бири, депутат Анвар Артыков жыйында эч кандай пикир келишпестик болбогонун белгиледи.

- Партияда пикир келишпестик болгон жок. Азыр мурда оппозицияда жүрүп, элди бөлүп-жаргандар Атамбаевди жамандап, Жээнбековду мактап жатышпайбы. Ошолордун сөзүнө ишенип кетпеши керек деген эле сөз болду.

Социал-демократтар партиясынын съездине 190 делегат шайланган. Алардын ичинен иш сапарда болгону үчүн Жогорку Кеңештеги фракция мүчөлөрү Абдувахаб Нурбаев, Аида Касымалиева катышкан жок. Бул тууралуу фракциянын маалымат кызматы кабарлады.

Фракциянын төрага орун басары Төрөбай Зулпукаровдун катышкан же катышпаганы беймаалым калды. КСДПнин саясий кеңешинин мүчөсү, премьер-министр Сапар Исаков курултайдын түштөн кийинки бөлүгүнө келип, делегаттар менен жолугушканы кабарланды.

"Соке досумду адаштырып жатышат"

Курултайдан кийин экс-президент Алмазбек Атамбаев азыркы мамлекет башчы Сооронбай Жээнбеков экөөнүн мамилеси, саясаттагы маселелер, Коопсуздук кеңешинин соңку жыйыны, өкмөт башчы Сапар Исаковго айтылган дооматтар тууралуу журналисттердин суроосуна жооп берди.

Экс-президент Алмазбек Атамбаев азыркы президент Сооронбай Жээнбеков менен курултай алдында жолукканын ырастады. Анда 4,5 сааттан ашык сүйлөшкөнүн, досу, агасы катары акыл айтып, кеңеш бергенин керек болсо ага катуу айтканын да билдирди:

- Сооронбай Шарипович менин эски досум, 23 жылдан бери чогуу жүрөбүз. Ага кээ бирде катуу сөздөрдү айтам. Мен ага ыраазымын, кандай сөз айтсам да кабыл алып, кудай буюрса жакшы натыйжаларды да чыгарат. Менин да кыялым бир топ. Бирок мен айтпасам, ким айтат? Кыргыздын менталитетин мен билем да, президент болбодумбу. Өзүнөн баштап тууган-жакындарына чейин көкөлөтөт. Сооронбай Шариповичке деле мунун аягы жаман бүтөт деп айттым. Ал азыр абдан татаал мезгилде турат. Мүмкүн тегерегинде жакшы адамдар бар, жаман адамдар бар. Болгонун болгондой айтып коюу менин парзым. Жаныңда коррупционер болбошу керек деп, аппаратындагылар акты кара деп кагаз алып барып жатса аны да айтышым керек. Муну башка бирөө айта албайт. Эгер кеңеш сураса, дайыма кеңеш берем. Кыргызстандын президенттик мамлекеттен парламенттик мамлекетке өткөрүүнүн эң акыркы этабы Сооронбай Шариповичтин колуна тийди. Ошол эле убакта анын тегерегинде катуу оюндар жүрүп жатат.

Атамбаев: Мен айтпасам, ким айтат?
please wait

No media source currently available

0:00 0:13:13 0:00

Алмазбек Атамбаев Сооронбай Жээнбеков менен жолукканда өлкөнү өнүктүрүү стратегиясына байланыштуу, Коопсуздук кеңешинин соңку жыйынындагы баяндамасы тууралуу капа болгонун ачыкка чыгарды:

- Президенттин аппараты мурда талкууланган, биринчи окууда жактырылган стратегияны эмес, таптакыр башка документти киргизгенге аракет кылыптыр. Ал жерде акырындап парламенттик өлкөгө өтүү өңдүү стратегиялык жагдайлар, "Таза коомдун" негизи алынып калыптыр. Мен Сооронбай Шариповичтен бул кандайча болуп кетти десем, ал "аппаратыма өтө ишенип алыпмын" деди. Ушундай нерселер чындап ачуумду келтирет. Биз ошондой эле Коопсуздук кеңештин жыйыны тууралуу сүйлөштүк. Ал жерде да мен ага башка сөздөрдү айттырганын далилдеген фактыларды келтирдим. "Атамбаев соңку үч жылда коррупция менен күрөшкөн эмес" деген сөздөр болду. Эң чуулгандуу коррупциялык иштер Атамбаевдин тушунда ачыла башталган. Мисалы, 800 миллион сомдук кошумча нарк салыгын төлөбөй келген схема былтыр апрелде башталган, Сегизбаевге тапшырма берилген. Эми азыр аларга айып тагылды.

"Райым миллион" жана Сапар Исаков

Атамбаев мунун артынан эле 10 миллиард сомго жакын бажы төлөмдөрү төлөнбөй келген коррупциялык схема жоюлганын кошумчалады. Буга байланыштуу ошол кездеги Бажы кызматынын төрага орун басары, коомчулукта "Райым миллион" деген каймана ат менен таанымал Райымбек Матраимов кызматтан алынганын айтты:

КСДП съезди
КСДП съезди

- Өткөн жылы премьер-министр Сапар Исаковдон бул схемадагы кардиналдардын бири "Райым миллионду" кызматтан алышын катуу сурангам. Азыр мен Сапар Исаков ошол адамдын парламенттеги жана анын сыртындагы таламдаштарынын катуу чабуулуна кабылганын көрүп жатам. Сапар Исаков ишин аткарып жатат. ЖЭБдеги авария деп кыйкырып жатышат. Сапар Исаков премьер болуп 28-августта шайланды. Бардык эле өлкөлөрдө кышка даярдык сентябрь айында бүтөт. Тендер жана башка иштердин баары сентябрга чейин эле чечилет. Ушул тендердин баарын 2016-2017-жылдары Сооронбай Жээнбековдун өкмөтү өткөргөн. Сапар Исаков кээ бир адамдарды катуу "таарынтты". Ал "Райым миллионду" кызматтан алды. Сапар Исаков таза адам. Ал көп жаңылат. Бир нерсени терең ойлонбой туруп тез баштай салат. Буга "Акылдуу шаар" долбоору мисал. Бирок мен бул долбоор апрель айында ишке аша баштарын билем.

Экс-президент өзүнүн тушундагы сот реформасы азыр сынга алынып жатканына да токтолду:

- Коопсуздук кеңештин акыркы жыйынында сот реформасы эмнеге жылган жок, эмнени күттү эле деген сөздөрдү уктум. Сот реформасын, кодекстердин 2018-2019-жылдан тарта ишке киришин ошол Сооронбай Жээнбековдун сунушу боюнча жылдырганбыз. Мына жанымда премьер-министр Сооронбай Жээнбековдун үлгүрбөйбүз деп жазылган кагазы бар. Биз парламентке кайрылып бир жылга жылдырдык. Сот реформасын Атамбаев ишке ашырган жок деген сөздөргө таң калам. Тынчыраак иштегенге акыркы үч жылда эле мүмкүн болду окшойт. Алты жыл эмес, 26 жыл отургандар да сот реформасын бүтүрө албайт. Бирок каражатты да таптык, жаңы мыйзамдарды иштеп чыктык.

"Асылбек Жээнбеков мандатын тапшырышы керек"

Атамбаев Коопсуздук кеңештин азыркы ишине нааразы экени, буга байланыштуу президентке сунуш бергени маалым болду:

КСДП съезди
КСДП съезди

- Мен Сооронбай Жээнбековго Коопсуздук кеңеши стратегиялык чечимдерди даярдаган "мээлүүлөрдүн борбору" болушу керек, ал жакка кимдерди ишке алганыңды дагы бир жолу карачы" деп айттым. Мен ал жакка милицияда да, армияда да бир дагы күн кызмат кылбаган ыраматылык Темир Жумакадыровду чакыргам. Ал башы иштеген адамдардан, эксперттерден турган топ түзгөн, ага рахмат. Бирок азыр алардын баары кетип калды. Азыркылар Салык кызматына, прокуратурага барып кызматкерлер форма кийдиби же кийген жокпу деп текшерип жүрөт. Биз мунун баарын Акаевдин, Бакиевдин тушунда баштан өткөргөнбүз. Мен мунун баарын Сооронбай Жээнбековго айттым. Азыркылар ага башка стратегияны, ойдон чыгарылган фактыларды суна коюп жатат. Алар мунун баарын жакшы билген адам бар экенин билиши керек. Мен мунун баарын жакшы билем.

Алмазбек Атамбаев президенттин бир тууган иниси Асылбек Жээнбеков менен Райымбек Матраимовдун бир тууган агасы Искендер Матраимов курултайга чакырылбаганын ырастады. Асылбек Жээнбеков депутаттык мандатын тапшырышы керек деп айтты:

- Сооронбай Жээнбеков президенттикке көрсөтүлгөндө эле мен ага "Асылбек Шарипович мандатын өткөрүп бериши керек" деп айткам. Мен Асылбек Шариповичти сыйлайм, партияга жакшы иштеп берди. Президенттин бир тууганынын депутат болгону эртеби-кечпи президенттин аброюна терс таасирин тийгизет.

Саясаттагы ажырым же эксперттер эмне дейт?

Оппозициялык саясатчы “Бүтүн Кыргызстан” партиясынын жетекчиси Адахан Мадумаров бүгүнкү курултайда күтүлгөн эле сөздөр, саясий жүрүштөр болгонун айтты.

Эми экөө бири-бирине ишенбей калса эл күнөөлүүбү? Же саясатчылар, журналисттер күнөөлүүбү?
Адахан Мадумаров

Ал бийликтин башкаруучу партиясынын курултайында эки адамдын мамилеси эмес, мамлекеттик маселе талкууланышы керек эле деген пикирде. Ошондой эле Мадумаров Жээнбеков тараптан, Атамбаевдин сындарына жооп болбойт деп кошумчалады:

- Мен айтпасам ким айтат деп жатпайбы, Мадумаров айтып эле жатат. Ачуу сынды көтөрө билиши керек дейт. Ачуу сынды көтөрсө эмне үчүн сындаган кишилер куугунтукталып жатат? Тигиниси дагы капа болбосун, себеби менин эң ишенимдүү досум, ушул менин көчүмдү, жолумду улайт, менин айтканымдан чыкпайт деп ишеним артып колдогон, мунусу ишенип барган. Эми экөө бири-бирине ишенбей калса эл күнөөлүүбү? Же саясатчылар, журналисттер күнөөлүүбү? Ким күнөөлүү?

Ал саясат талдоочу Марс Сариевдин баамында, бүгүнкү курултай экс- президент менен азыркы мамлекет башчынын ортосунда пикир келишпестик бар экенин даана көрсөттү:

- Эки команданын ичинде тирешүү бар экени белгилүү болуп калды. Атамбаев айтып кетти мен саясатка кайтып келем деп. Ошондой эле Жээнбеков катачылык кетирип жатканын айтып өттү.

КСДП жыйыны
КСДП жыйыны

Азырынча президент Сооронбай Жээнбековдун тарапташтары саналган партиялаш саясатчылар жабык өткөн курултайдын чечимдери тууралуу расмий билдирүү жасаша элек.

Саясатчы Равшан Жээнбеков буга мындай баа берди:

- Эми ачык чыга албагандардын маанилүү себеби бар. Азыр ал күчтөр эмес президент өзү дагы чыга албай жатат. Андыктан башкалар алдын ала чуркап, ачык айтып чыга алышпайт. Алар эркин саясатчы эмес. Коркуп жатышат, себеби азыр Атамбаевдин колунда бир топ бийлик бар. Жээнбеков өзү кадам таштамайын, тегерегиндегилери баш көтөрө албайт.

Ал эми коомдук ишмер Жыпар Жекшеев бүгүнкү Атамбаевдин айткандарын жөндүү деп эсептейт. Ал буга өлкөдө саясий маданият калыптанып жатат деп баа берди:

- Сооронбай Жээнбеков ушул партиядан барган. Саясий партия дайыма сындап турушу керек. Партиянын лидери катары Атамбаев туура эмес кылган иштерин ачык айтып берди. Бизде ушундай далилдүү сын айткан, аны уга билген маданият калыптанышы керек.

Буга чейин Социал-демократтар партиясынын 17-курултайына камылгалар бир нече ай мурда башталып, анда саясий олуттуу чечимдер кабыл алынары айтылган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Индия сүйүүсү жана бийи театрда

Индия сүйүүсү жана бийи театрда
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:50 0:00

Түркияда зордукталган Мээрим жардам күтөт

Иллюстрация

Эки жыл мурда Анкарада зордукталып, кыз төрөгөн Мээрим учурда сот адилеттигин күтүп жүрөт. Айыпталуучу түрк жараны камакта, бирок Мээрим кызына туулгандыгы тууралуу күбөлүк ала албай жатат.

Анкарада адилеттик издеген Мээрим

Мээрим эки жыл мурда Анкарада зордукталган. Ал таанышынын жумуш таап берем деген сөзүнө ишенип, Түркияга келип алданган. Зордуктooнун курмандыгы oшoл замат Анкаранын полициясына арыз жазып, зордук-зомбулук көргөнүн ырастаган дарыгерлeрдин бүтүмүн алган.

Сoт чeчимин күтүп жүрүп көз жарган 30 жаштагы Мээрим адилeттик издeп, Анкара шаардык сотуна бир нeчe жoлу арыз жазган. Айыпталуучу түрк жараны камакта, бирок Мээримдин ал кишиден төрөгөн кызынын туулгандыгы тууралуу күбөлүгү жок.

Зордук-зомбулукка кабылган Мээрим буга чейин кызын көтөрүп алып кары-картаңдарды карап иштеген, бирок бир ай мурун жумушунан айрылып учурда үйдө oтурат. Эки oртoдo калган келиндин көксөгөн максаты – аны зордуктаган кылмышкердин жазага тартылганын көрүү жана кызына туулгандыгы тууралуу күбөлүк алуу.

‘Конокко барып зордукталдым’

Мээрим эки жыл мурда иш издеп Түркияга келе жатканда кандай тагдырга туш бoлoрун билгeн эмес. Классташынын чакыруусу менен Анталиядагы мейманканалардын бирине ишке киргeн.

- Мен Анталиядагы мейманканада иштеп жүргөм. Классташ курбум Конияда жашачу. Бир күнү мени конокко чакырды. Өзү түрккө турмушка чыгыптыр. Сүйлөшүп oтуруп "түрккө күйөөгө тийип албайсыңбы" деген сөздөр чыга баштады. Мен макул болгон жокмун. Бирок көп өтпөй мени кыйнап эле ‘бир киши менен чай ичип кел’ деп чыгарып салды. Ал кишини тааныбайм. Ал болсо машинасы менен талаага алып барып зордуктап салды. Андан сoң мени коркутуп, шылдыңдап, кайра жеткирип койду. Мен дароо полицияга кайрылдым. Догдур ур-токмокко кабылганымды, зордукталганымды тастыктаган докумeнттерди берди. Курбу кызыма келип окуяны айтсам, билмексен болуп койду. Көрсө, ал алда качан эле мени зордуктаган кишиге сатып, акчасын алып коюптур.

Мээрим түрк тилин билбегендиктен ылайыктуу жумуш таппай, кыйналып жүрүп акыры оорукчан кары кишини карап иштеп калган. Зoрдукталгандан бир айдан кийин Мээрим кош бойлуу экенин билген.

- Анкарада иштеп жүрүп боюмда болуп калганымды билдим. Жанымда жакын эч ким жок болчу. Кайра Кония шаарына арыз жазган полиция участогуна бардым. "Мен зордукталгам, боюмда болуп калды" деп арыз жазсам кабыл албай коюшту. Барып алдырып салайын десем, догдурлар кабыл албай коюшту. Анкаранын дарыгерлери "түйүлдүк чоңоюп калыптыр, биз жоопкерчилик албайбыз" деп коюшту. Аргасыздан төрөдүм. Тогуз ай курсагым менен иштеп акча чогулттум. Анкарада менчик ооруканада төрөдүм. Төрөткана "атасы каякта, балаңды бербейбиз" деп чыр салышты. Мен окуямды түшүндүрдүм, полицияга жазган арыздарымды көрсөттүм. Азыр кызым бир жашка чыгайын деп калды. Кыргыз консулдугуна бардым. Абалымды айтсам эч майнап чыкпады. Азыр эми кызымдын күбөлүгү, документи жок ара жолдо калдык.

"Азаттык" Кыргызстандын Анкарадагы элчилиги менен байланышканда, алар Мээримдин окуясынан кабардар экенин билдиришти. Мээримдин арызы каралып, элчиликтин өкүлдөрү соттук жараянга катышып жатканын ырасташты.

"Дүйнөдө кызым менен жалгыз калдым..."

Ымыркай кызы менен көчөдө калган Мээрим улам бир үй-бүлөгө кирип кары-картаңдарды карап иштеп жан баккан. Бирок көп учурларда "балаң бар экен" деп жумуштан чыгып калган күндөрү дагы болгон. Кыргызстандагы үй-бүлөсү дагы окуяны билгенден кийин байланышты үзүп коюшкан экен.

- Эки жылдан бери бир туугандарым, ата-энем чалбайт. Жалгыздыктан жадап кеттим. Укугумду коргой албай келем. Бир жумушта иштеп жаттым эле, акыр-аягы сабап туруп кызым менен сыртка чыгарып койду. Кантип ыйлабайм? Көрүп, билген эле кыргыздар шылдыңдашат, "эмне төрөйсүң анан" деп кекeтишет. Арманымды эч кимге түшүндүрө албай, бук болуп келем.

Түркия: мигрант кыз-келиндер көргөн кордук

Түркия: мигрант кыз-келиндер көргөн кордук

Акыркы жылдары Түркияга агылган кыргызстандык эмгек мигранттарынын басымдуу бөлүгүн кыз-келиндер түзөт.

Эки жыл мурдагы зордуктоо фактысы боюнча Кония шаардык сотунда иш козголуп, шектүү камакка алынган. Арадан эки жыл өтсө дагы соттук жараян аяктай элек. Ал арада зордуктады деген кишинин туугандары Мээримди таап, коркутуп жатканын айтты:

- Башыман кандай гана күндөр өткөн жок. Ошол адамдын туугандары телефон чалып, мени коркуткан күндөр болду. Чалып шылдыңдашат. "Сен жетимсиң, сени эч ким сурабайт, сойкусуң" деп жанымды күйгүзүшөт. Менин арызым боюнча ДНК тестин тапшырбай жатпайбы. Ал тест берип соттун чечими чыкса, кызыма күбөлүк берилет эле. Башка эч нерсе каалабайм. Жазасын кудай берет. Кызымдын күбөлүгү болбосо талаада калабыз. Мени Кыргызстанда күткөн эч ким жок, бул дүйнөдө кызым менен жалгыз калдым.

Учурда Мээрим тааныштарынын үйүндө баш калкалап жатат. Психикалык жактан оор запкы көргөн келин бейөкмөт уюмдарга дагы кайрылган, бирок эч кандай колдоо көргөн эмес:

- Мен азыр акча жактан кыйналып турам. Кызымдын күбөлүгү болсо өзүм коркпой сыртка чыгып, иш издеп кызымды өзүм эле багып алам. Ал эми мени зордуктаган кишинин өмүр бою камактан чыкпай калышын каалайм.

Түркиянын Кылмыш-жаза кодексинин 102-беренесине ылайык, сексуалдык зордук-зомбулук кылган кылмышкер эки жылдан жети жылга чейин эркинен ажыратылат. Түркиядагы "Аялдарга карата зордук зомбулукту токтотобуз" платформасынын статистикасына ылайык, 2017-жылы өлкөдө 409 аял өлтүрүлүп, 332 аял зордукталган.

Мээримдин окуясын бул жерден угуңуз:

please wait

No media source currently available

0:00 0:08:54 0:00
Түз линк
"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Атамбаев: Мен айтпасам, ким айтат?

Атамбаев: Мен айтпасам, ким айтат?
please wait

No media source currently available

0:00 0:13:13 0:00

Турдубаев: Жерге-Талдын балдарына китеп керек

Жолдош Турдубаев

Тажикстандын Лахш (мурдагы Жерге-Тал) аймагында жашаган кыргыздарга окуу-методикалык, көркөм адабий китептер чогултулуп жатат. Былтыр жазда жер титирөөдө жабыркаган кыргыздарга колдоо көрсөтүү демилгесин көтөргөндөрдүн бири журналист Жолдош Турдубаевдин “Азаттык” радиосуна айтканы боюнча, жыйналган китептерди май айында дарегине жеткирип берүү пландалды.

“Азаттык”: Жерге-Талдагы кыргыздарга китеп чогултуп жатасыздар. Демилгени коомчулук колдоп жатабы?

Жолдош Турдубаев: Былтыр жер титирөөнүн очогу Жерге-Талда болуп, анын эпкини Чоң-Алайга да тийген. Кыргызстандыктар Чоң-Алайдын тургундары үчүн акча чогултуп, каралашты. Бирок Жерге-Талга жардам болгон жок.

Ошол кезде бул жактан жок дегенде бир-эки машина барып, аттуу-баштуу адамдар эл менен жолугуп келгенде жакшы болмок, кичине дем болуп калмак деп сунуштап, президентке, өкмөткө, депутаттарга да жаздык.

Тажикстандагы Лахш же мурдагы Жерге-Тал району
Тажикстандагы Лахш же мурдагы Жерге-Тал району

Бирок былтыр элдин баары эле шайлоого алаксып, көңүл бурулбай калды. Ишкер Жамалбек Ырсалиев "жол киресин жана башка чыгымдарын көтөрөлү, китеп болобу же башкабы өзүбүз чогултуп жеткирели" деген демилге көтөргөн.

Эгер депутаттар барса алар чыгымын өзү төлөсүн, акын, ырчы, маданий ишмерлер болсо алардын чыгымын ишкерлер көтөрөлү деген ой айтылды эле.

Ошол демилгенин негизинде азыр “Ай тумар” билим борборуна топтоп жатабыз. Май айынын орто ченинде жеткирип берели деген планыбыз бар.

“Азаттык”: Ушул убакка чейин канча китеп чогултулду?

Жолдош Турдубаев: Тил комиссиясы Жерге-Талдагы кыргыз мектептери үчүн баш-аягы 10-15тей аталыштагы китепти 30 нускадан берди. Акыркы эки жылда чыккан жаңы китептерден да беребиз деп убада кылган. Өзүнүн автордук китептерин таштап кеткендер бар. Жалпы санын тактай элекмин, бирок биз болжолдогондун үчтөн бири да топтоло элек.

“Азаттык”: Негизинен кандай китептерди топтоп жатасыздар?

Жолдош Турдубаев: Чогултулган китептерди бир сыйра иргеп, өтө керектүүлөрүн гана жөнөтөбүз го. Китептен сырткары окутууга керектүү каражаттар: компьютер, принтер, проектор болсо дагы жакшы болмок. Мисалы, проектор сурагандар абдан көп. Былтыр жарандык активист Асылбек Жооданбеков өзүнүн ноутбугун берем деген, ал азыр даяр деп жатат.

“Азаттык”: Кандай китептерге басым жасалат?

Жолдош Турдубаев: Биринчи кезекте математика, физика деген жалпы мазмундагы окуу китептери керек. Улуттук мазмундагы тарых, география дегендерди тигил жактан өткөрбөй коюшу мүмкүн.

Тил, адабият, көркөм адабий чыгармаларды, сөздүк, энциклопедия, кызыктуу тестке, олимпиадага даярдана турган илимий-популярдуу басылмаларды дагы алып барабыз.

Мисалы, активист Чоробек Сааданбек “Сорос” фондусунун колдоосу менен ар бир мектепке бирден флешка даярдап койду. Мындан сырткары комуз алып баралы деп пландадык эле. Жерге-Талда комузду кармап көрбөгөндөр көп, кээ бир айылда бирден дагы комуз жок. Комузчу Нурак Абдрахмановдун комуз чертүүнү өз алдынча, нота билбеген адам дагы өздөштүргөнгө үйрөткөн китеби бар. Ошол китептен болсо алалы дегенбиз.

“Азаттык”: Кимдер барат деп болжолдоп жатасыздар?

Азыр кудайга шүгүр 90-жылдардагыдай каатчылык эмес, кийим бүтүн, курсак ток. Жерге-Талда байып жаткан кыргыздар деле бар. Бирок балдардын эне тилинде билим албай, китептер жок, көңүл сыртында калганы зээнди кейитет.

Жолдош Турдубаев: Элге таанымал аттуу-баштуу кишилер да барса жакшы болмок. Маданият же Билим берүү жана илим министрлигинен өкүлдөр, ырчылар, депутаттар барса деп кыялданып жатабыз.

Апрель айында дагы уюштуруу иштерин талкуулап, ким бара алат деп сунуштайбыз. Өздөрү барам дегендер чыгышы ыктымал. Экинчиден, ал жакка барганда канча күн жүрө алабыз. Эч кандай тоскоолдук жаралбашы үчүн расмий жагын да эске алуу зарыл. Жерге-Талдын тургундары менен макулдашып, ал жактагы расмий өкүлдөр кабардар болушу керек.

Кыргызстан маданий байланышты бекемдеп, журтташтардан кабар алып, аларга көңүл буруп турса чоң дем болмок. Мектептерге дагы анча-мынча колдоо көрсөтүлүп турса, ал жактан бери көздөй көчкөндөр да азаят эле.

Азыр кудайга шүгүр 90-жылдардагыдай каатчылык эмес, кийим бүтүн, курсак ток. Жерге-Талда байып жаткан кыргыздар деле бар. Бирок балдардын эне тилинде билим албай, китептер жок, көңүл сыртында калганы зээнди кейитет.

Биздеги тажик мектептерге Тажикстан жакшы көңүл бурат, китептерин сунуштайт. Маданий жагынан дагы ошондой.

Аларга салыштырмалуу Тажикстандагы кыргыз мектептерге расмий деңгээлде дээрлик эч кандай көңүл бурулбайт деп койсо болот. Бир гана жогорку окуу жайларга орун берилет, ошол иштеп жатат.

Бирок ошонун деле натыйжалуулугун, канчалык ал майнаптуу болуп жатканын караш керек. Окууга дилгир, шыктуу, жөндөмдүү, окуусун бүтө алгандай, кайра барып иштегендей балдар иштеп жатабы же туш келди эле акча бергендер окуп жатабы? Ошол жагын да караш керек.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG