Линктер

жума, 19-июль, 2019 Бишкек убактысы 05:45

Кыргызстан

Бишкектеги Европа айылына саякат

Бишкектеги Европа айылына саякат
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:34 0:00

Кыргыз журналисттери этиканы билеби?

Кыргыз журналисттери этиканы билеби?
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:37 0:00

Эне менен ажалдын палатадагы кармашы

Эне менен ажалдын палатадагы кармашы
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:44 0:00

Абдраимов бийликке ыңгайлуу кадрбы?

Туйгунаалы Абдраимов

Туйгунаалы Абдраимов Чүй облусундагы өкмөттүн ыйгарым укуктуу өкүлү болуп дайындалды.

Тиешелүү буйрукка премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев 25-майда кол койду. Ушул эле күнү аны вице-премьер-министр Кубатбек Боронов облус аппаратына тааныштырды.

Чүй облусундагы өкмөттүн өкүлүнүн милдетин буга чейин Улан Карагулов аткарып келген.

Туйгунаалы Абдраимовдун Чүй облусундагы өкмөттүн өкүлү болушун кубаттагандар да, сындагандар да көп болууда.

Саясат талдоочу Алмазбек Акматалиев БШКнын мурдагы жетекчисине иш билги, өзүнүн көз карашы бар инсан катары баа берди:

- Өзүңөр байкагандай эч ким тааныбаган кадрлар көбөйүп кетти. Аларга караганда облус, район башына тажрыйбалуу, эл менен иштей алган адамдар келсе жакшы эле. Туйгунаалы Абдраимов жакшы аткаруучу. Чүйдө кадыр-баркы бийик. Алмазбек Атамбаевдин досубу же касыбы, ал башка маселе. Жеке мамиленин мамлекеттик кызматка тиешеси болбошу керек.

Туйгунаалы Абдраимовду жамаатка вице-премьер-министр Кубатбек Боронов тааныштырды. 25-май, 2018-жыл
Туйгунаалы Абдраимовду жамаатка вице-премьер-министр Кубатбек Боронов тааныштырды. 25-май, 2018-жыл

Ал эми мурдагы акыйкатчы Турсунбек Акун президент Абдраимовго Чүй облусунун тизгинин карматуу менен аймактык тең салмакты сактоого аракет кылып жатат деген пикирде.

- Чүйдөн качан министр шайланчу эле? Азыр мына чүйлүк төрт министр отурат. Менимче, өкмөт башчы да, президент да аймактык тең салмактуулукту сактаганга аракет кылып жатат. Туйгунаалы мырза тууралуу айтсам, ал бул кызматка татыктуу. Биринчиден, эл менен иштегенди билет. Экинчиден, шар жүрөт. Башкаларга окшоп жаман көрүнүп калбайын деп саксынбайт.

Ал эми саясатчы Равшан Жээнбеков Абдраимовдун Чүй облусундагы өкмөттүн өкүлү болуп дайындалышын президенттин стратегиялык кадамы катары сыпаттады:

- Менин оюмча президент саясатчыларга басым жасап жатат. Азыр билинбегени менен саясий абал курч. Ал күндөн күнгө оорлой бериши мүмкүн. Ошол себептүү тажрыйбалуу саясатчылар менен кызматташууга барып жатат. Эл менен тил табыша билген аткаминерлерди өз тегерегине топтоп жатат десек болот.

"Азаттыктын" архиви: Эски-жаңы кадрлар. 2-май, 2018-жыл

"Туй" байкенин ишмердиги

Туйгуналы Абдраимов Борбордук шайлоо комиссиясын бир эмес, эки жолу жетектеген. 2006-жылы Балыкчы шайлоо округунан жеңип келген кримтөбөл Рысбек Акматбаевге депутаттык мандат бербей койгону менен коомчулуктун эсинде калган.

Жогорку чөйрөдө "Туй байке" деген ат менен таанымал Туйгунаалы Абдраимовду "мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин досу" деп айтып жүрүшөт.

60 жаштагы Туйгунаалы Абдраимов 1982-жылы Кыргыз мамлекеттик медицина институтун аяктаган жана парламенттин депутаты болгонго чейин шаардык, райондук ооруканаларда врач-хирург, бөлүм башчы, бир канча жыл Ысык-Ата райондук ооруканасынын жетекчиси болуп иштеген.

Туйгунаалы Абдраимов БШКны эки жолу жетектеген. 2011-жылы тартылган сүрөт.
Туйгунаалы Абдраимов БШКны эки жолу жетектеген. 2011-жылы тартылган сүрөт.

1995-жылы Жогорку Кеңештин эл өкүлдөр палатасына шайланган жана ошол эле маалдарда, тактап айтканда, 1996-1998-жылдары саламаттык сактоо министринин биринчи орун басары, 1998-2000-жылдары Милдеттүү медициналык камсыздандыруу корунун башчысы, 2007-жылы жети ай саламаттык сактоо министринин кызматын аркалаган.

Президент Атамбаев менен депутат болуп, парламентте чогуу отурганда ымалашып, достук мамилеси башталганы жана Социал-демократтар партиясынын мүчөсү да болгону айтылып жүрөт.

Абдраимовдун жеке ишкерлик кылган да жайы бар. 2001-2005-жылдары ооруканаларды медициналык жабдуу менен камсыздаган “Дентал системс” деген ишкананы башкарган.

Абдраимов Борбордук шайлоо комиссиясынын мүчөсү болуп 2002-жылы келген. 2005-жылы Март ыңкылабынан кийин бийлик алмашканда ага чейин оппозицияга ачык ылым санап келгендиктен, эч тоскоолдуксуз Боршайкомдун төрагасы болуп шайланган. Эки жылдай иштегенден кийин, 2007-жылы Кыргызстандын Түштүк Кореядагы элчиси болуп кеткен жана бул кызматта 2010-жылы бийлик алмашканга чейин отурган.

Саясий жүрүштөрү

Убагында Социал-демократтар партиясынын мүчөсү болгон коомдук ишмер Эдил Байсалов 2016-жылы “Азаттыкка” курган маегинде эки президентке мандат тапшыруу шыбагасы буюрган Абдраимовдун Алмазбек Атамбаев менен оош-кыйыш мамилеси тууралуу буларды айткан.

Эдил Байсалов
Эдил Байсалов

​- Курманбек Бакиев аны Түштүк Кореяга элчи кылып жибергенде Атамбаев экөөнүн ортосунда таарынычтар болгон. "Сатып кетти" дегендей сөздөр айтылган. 2010-жылдан кийин бул кишини Атамбаев өзүнө көп жолотпой, жакындатпай, Абдраимов өзү деле күнөөсүн сезгендей болуп жакындабай жүргөн. Өзү жакшы билген, көп иштеген БШКга мүчөлүккө “Ар-намыс” партиясы аркылуу шайланган. БШКнын төрагасы болуп шайланганда саясий чөйрөдө "Атамбаевге каршы иштейт, өчүн эми алат, шайлоодо катуу талашып-тартышат" дегендей сөздөр чыккан. Бирок Абдраимов башкача саясий жүрүштөргө барган, Атамбаев анын тилин тапкан.

Абдраимов коомчулуктун оозуна негизи Борбордук шайлоо комиссиясын алгач жетектеп турганда илинген. Март ыңкылабынан кийин президенттик шайлоо маалында Урмат Барыктабасовду Казакстандын жараны деген жүйө менен талапкер кылып каттабай койгон. Бул калайман нааразылык акциялар менен коштолгон.

Бир жылдан кийин кылмыш дүйнөсүнүн лөгү атыккан Рысбек Акматбаев киши колдуу болуп өлгөн бир тууган иниси Тынычбек Акматбаевдин ордуна Балыкчы округунан депутат болуп шайланганда мандат бербей койгон. Бул окуядан көп узабай эле Рысбек Акматбаевди белгисиз адамдар атып кеткен.

Шек келтирген мандат талаш

Парламентке “Ар-намыс” фракциясынан атынан барган, мурдагы депутат Бөдөш Мамырова 2016-жылы депутаттардын мандатына байланышкан чырдан улам анын ишин сынга алган эле:

Бөдөш Мамырова
Бөдөш Мамырова

- Бул же тигил кызматка “Ар-намыс” фракциясынын атынан баргандардын көбү эле партияга да көлөкө түшүрдү, фракцияны жаманатты кылды. БШКнын айланасында болуп жаткан азыркы ызы-чуу, мандат бөлүштүрүү, мандат чырын мен такыр түшүнбөй турам. Бир да бийлик системасында мындай болгон эмес. Биз жаман деген, үй-бүлөлүк башкаруу, тууган-туушканы аралашкан, мыйзамдуулуктан тайган деп кетирген Акаевдин да, Бакиевдин убагында да БШКнын мындай чуусу болгон эмес.

Мурдагы депутат Жылдыз Жолдошева да убагында БШКда иштеп кеткен. Ал Абдраимовду коом алдындагы жоопкерчилигин сезбей жатат деп сынга алган:

- Абдраимовдун адам катары жакшы дагы жактары бар. Анча-мынча адамдар менен мушташам деп да турат. Эгер ал Атамбаевдин досу экени чын болсо ага сөз тийгизбеш үчүн жоопкерчилиги он эсе экенин сезиш керек.

Туйгунаалы Абдраимов "мандат талаш партиялардын ички иши, кааласа атышсын, БШКнын буга эч бир тиешеси жок" деген таризде өз позициясын билдирген жайы бар.

Былтыр жазында БШКнын чыгымдары боюнча чуу чыккан эле. Май айында жарандык коомдун өкүлдөрү Жогорку Кеңешке жана саясий партиялардын лидерлерине кайрылып, БШКнын эсепсиз каржылык чыгымдары боюнча чара көрүү тууралуу кайрылуу жолдогон болчу. Анын алдында БШКнын ошол кездеги мүчөсү Ишенбай Кадырбеков Абдраимов төрага болгондон бери миллиондогон сом каражат негизсиз жумшалып жатканын айтып чыккан болчу.

Анын эсебинде, чет өлкөлүк сапарларына, кымбат баалуу унаасына жана башкага кеткен чыгымдардын баарын кошкондо Абдраимовго ай сайын 200-250 миң сом, ал эми жылына 2,5 - 3 миллион сомдой акча коройт. Көп учурда бизнес-класс менен учат жана кызматына тиешеси жок айрым сапарларда да болгон.

Кадырбеков ошондой эле шайлоо комиссиясында иштебеген адамдардын чет өлкөгө чыккандагы чыгымдары төлөнүп берилгенин, БШКга тиешелүү унааны башка адамдар айдап жүргөнүн, бөтөн эле адамдардын телефонунун акчасы төлөнүп калган учурлар болгонун, жергиликтүү кеңештин депутаттарынын төш белгилерин жана күбөлүктөрүн даярдоо үчүн акча чогултулганын жана ушул сыяктуу башка да фактыларды ачыкка чыгарган болчу.

Абдраимов өз кезегинде бул дооматтардын баарын четке каккан. Анын досу, Жогорку Кеңештеги Социал-демократтар фракциясынын депутаты Иса Өмүркулов Абдраимов тууралуу дооматтарды негизсиз деп четке каккан:

Иса Өмүркулов
Иса Өмүркулов

- Ал принципиалдуу, сабаттуу жигит. Экинчи ыңкылаптан кийинки негизги саясий окуялардын баарына катышты. Президенттик, парламенттик жана жергиликтүү кеңештердин шайлоолорун өткөрдү. БШК тараптан мыйзам бузуу, мүчүлүштүк болгон жок. БШК, анын төрагасы тууралуу дооматты уга элекмин.

60 жаштагы Туйгунаалы Абдраимовду жакындан билгендер маселени дароо чечкен өткүр, бетке чабар, ошол эле учурда кызуу кандуу адам катары мүнөздөшөт. Ал Чүйдүн тыңчыкмаларынын сап башында жүрөт жана аймактагы кадр саясаты, кадр маселелери анын кеп-кеңеши, таасири аркылуу чечилет деген сөздөр бар. Мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин айдоочусу, кеңешчиси Икрамжан Илмиянов менен маал-маалы менен чай ичишип турганы да айтылган.

Туйгунаалы Абдраимов 2016-жылы депутатка мандат берип, кайра алып, кайра бергени менен да эсте калган. "Республика" партиясы менен шайланып келген Жыргалбек Саматовду эки ирет депутат болуу укугунан ажыратып, 11-январда Борбордук шайлоо комиссиясы ага кайрадан депутаттык мандатын тапшырган.

Ушул эле күнү Борбордук шайлоо комиссиясы Жогорку Кеңештеги “Кыргызстан” фракциясынын эки депутатын фракциянын чечиминин негизинде деп мандатынан ажыраткан.​ Мандатынан ажыраган депутаттар БШК бул чечимди алардын макулдугусуз чыгарганын айтып, сотко арызданган болчу.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Журналисттер бийликтин камчысын чаппаса...

Журналисттердин республикалык жыйыны. 26-май

Кыргызстандагы маалымат каражаттарынын үстүнөн түшкөн арыздарды караган комиссиянын курамы жаңыланды.

Жаңы курам 26-майда Бишкекте журналисттердин республикалык жыйынында жабык добуш берүү менен отуздай талапкердин арасынан тандалды.

Жүздөн ашуун киши катышкан конференцияда өлкөдөгү сөз эркиндигинин абалы, маалымат каражаттарынын этикалык жоопкерчилиги, алардын үстүнөн келип түшкөн даттанууларды караган комиссиясынын ишмердүүлүгү талкууга алынды.

Күн тартибине кирген маселелердин арасынан маалымат каражаттарынын үстүнөн даттанууларды караган комиссиянын иши кызуу талкуу жаратты.

Иш-чаранын жүрүшүндө укук коргоочулар айрым журналисттерге сын айтып, алар ар кайсы саясатчылардын же башка күчтөрдүн камчысын чаап жатканын айтышты.

Динара Ошурахунова
Динара Ошурахунова

​Жарандык активист Динара Ошурахунова журналисттерге куугунтуктоо укук коргоочуларга кысым күч алганда эле башталганын айтты:

- Биз журналисттер менен бир өйүздө экенбиз деп ойлоп келгем. Бирок соңку окуялар андай эмес экенин көрсөттү. Силер журналисттерге болгон куугунтукту айтуу менен эле чектелип жатасыңар. Бирок сөз эркиндигине болгон кысым укук коргоочуларды кодулоо күч алганда эле башталган, - деди Ошурахунова.

Мурдагы президент Алмазбек Атамбаев менен соттошкон журналист Нарын Айып укук коргоочуну кубаттады:

- Укук коргоочулардын миссиясы анык. Алар адам укуктарын коргойт жана бийликтин камчысын чаппайт. Биз, журналисттер көп учурда бийликтин койнуна кирип кетебиз, бул же тигил саясий күчтүн көз карашын колдоп, ошонун сөзүн сүйлөйбүз.

Шайлоодогу мыйзам бузуулар

Жыйында "Медиа өнүктүрүү борбору" өкмөттүк эмес уюму 2017-жылдын 15-октябрындагы президенттик шайлоо өнөктүгүн чагылдыруу тууралуу мониторингдин жыйынтыгын да жарыялады.

Иликтөөдө кыргыз медиасында бир тараптуулук көп байкалганы жазылган. Алсак, 10-сентябрдан 15-октябрга чейинки үгүт учурунда 11 телерадио, тогуз интернет басылма, 70тей гезитке байкоо салынган.

Жалпы талапкерлердин арасында эң көп маалымат (14%) Сооронбай Жээнбеков тууралуу берилген. Андан кийинки орунда Өмүрбек Бабанов (6,6%) турат.

Жээнбеков тууралуу маалыматтардын 89%, Бабанов жөнүндөгү кабарлардын 11% позитивдүү болгону айтылат. Ошондой эле телеканалдарда жарнама материал өзүнчө бөлүп көрсөтүлбөгөнү эске салынган. Иликтөөнүн жыйынтыгына караганда, КТРК менен НТС көп мыйзам бузган. КТРК Жээнбековдун, НТС Бабановдун пайдасына иштегени даана көрүнүп турган. Интернет басылмалар арасында kabar.kg сайты бийлик партиясынын талапкерин колдогону байкалган.

Ал эми "Азаттык" шайлоо өнөктүгүн чагылдырууда тең салмактуулукту сактаган, кесиптик этика нормаларын карманган маалымат каражаты катары аталды.

Кыргыз медиасында журналисттик этиканы жана шайлоо мыйзамын одоно бузган 101 учур катталган. Анын 23ү аноним автордун макаласы. Телеканалдардагы чектен чыккан тең салмаксыз баяндарды НТС 49 жолу, 5-канал 41 жолу, 7-канал 23 жолу, КТРК 14 жолу ободон кетирген.

Чыр-чатакты сотко жеткирбей чечсе болот

Жыйында маалымат каражаттарына келип түшкөн даттанууларды караган комиссиянын иши тууралуу сөз болуп, аталган орган көптөгөн медиа чөйрөдөгү чырды сотко жеткирбей чечүүчү инстанция катары орду эбегейсиз экени айтылды.

Жыйында аталган комиссия жарыяланган материалдарды кароону өзү демилгелеши керекпи же сөзсүз ага келип түшкөн даттануунун же арыздын негизинде карашы керекпи деген маселе кызуу талкууга жем таштады.

Журналист Авланбек Жумабаев арыз келип түшөт деп күтүп отура бербестен, материалдарды текшерүүнү комиссия өзү демилгелей берсе болот деген пикирин айтты:

- Менимче комиссия качан ага арыз келип түшөт деп күтүп отура бербестен, өзү да көрүп, байкап калган басылмалардагы материалдарды талдашы керек. Себеби, журналисттик этиканы бузган учурлар аябай эле көп кездешет, бирок ар бир эле учурда анын үстүнөн даттана беришпейт.

Шамарал Майчиев
Шамарал Майчиев

Маалымат каражаттарынын үстүнөн келип түшкөн арыздарды кароо комиссиясынын төрагасы, медиа эксперт Шамарал Майчиев буга каршы пикирин төмөнкүчө негиздеди:

- Комиссиянын курамында ар кайсы редакциялардын журналисттери бар. Эгер алар текшерүүнү өздөрү демилгелей турган болсо, бул бейтараптуулук принцибин бузуп, редакциялар ортосундагы кастыкты козутушу мүмкүн. Комиссиянын мүчөлөрү тигил же бул басылманын макалаларын алып талдай баштаса, алар бир тараптын кызыкчылыгын коргоп жаткандай сезим калтырышы ыктымал. Ошондуктан менимче комиссия келип түшкөн арыздардын негизинде гана материалдарды талдап, иш алып барышы керек.

Иш-чарага президенттин басма сөз катчысы жана маалыматтык саясат бөлүмүнүн башчысы Толгонай Стамалиева да катышты. Ал комиссиянын ишин кубаттап, мамлекет тарабынан мындай уюмдарга колдоо көрсөтүлөрүн “Азаттыкка” билдирди.

Толгонай Стамалиева
Толгонай Стамалиева

- Соттук териштирүүгө жеткирбей эле тараптар ушул аянтчаны пайдаланса албетте Кыргызстандагы сөз эркиндигинин деңгээлине оң таасирин тийгизмек. Бул оптималдуу жакшы аянтча. Ал эми президенттик аппарат, тактап айтканда маалымат бөлүмү бул аянтчаны өзүнүн өнөктөшү катары карайт жана кызматташууга даяр.

Журналисттердин жыйыны комиссиянын жаңы курамын шайлоо менен жыйынтыкталды. Ага журналисттерден алты, жарандык коом жана медиа уюмдардын өкүлдөрүнөн жети киши кирди.

Журналисттерден Гүлжан Алтымышбаева, Толкунбек Турдубаев, Жылдыз Бекбаева, Санжар Эралиев, Улукбү Амирова, Элдияр Арыкбаев кошулду. Жарандык коом жана медиа уюмдардан - Нургүл Абдукеримова, Динара Ошурахунова, Шамарал Майчиев, Тамара Валиева, Элима Жапарова, Марс Төлөгөнов жана Клара Сооронкулова шайланышты. Арасында мурдагы курамда иштегендер да бар.​

Маалымат каражаттарынын үстүнөн түшкөн арыздарды караган комиссия мүчөлөрү журналисттердин макала-баяндарына нааразы болгон тараптардын арызынын негизинде иштейт. Нааразылык айтылган макала же сюжетти Кыргызстандын журналисттеринин Этикалык кодексинин негизинде карап, чечим чыгарышат. Кесиптик этика нормалары бузулган болсо, журналистке же басылмага эскертүү берилет. Эреже бузуу аныкталбаса, арыз берген тарапка аны түшүндүрүшөт. Комиссиянын чечими юридикалык күчкө ээ эмес, тараптарды сотко жеткирбөө максатында, элдештирүү, этиканы сактоо багытында иш алып барат. Айлык алышпайт.

Коммиссиянын жаңы курамы
Коммиссиянын жаңы курамы

Аталган комиссия мүчөлөрү үч жыл сайын жаңыдан шайланат. Талапкерлерди жеке жана юридикалык жактар көрсөтөт же өзүн өзү сунуштаса болот.

Буга чейинки комиссия он бештей арызды карап, чечим чыгарган. Даттануулардын көбү саясатчылардан жана өнөр адамдарынан түшөт. Алар түрдүү басылмалардагы макала, баяндарга нааразы болуп, кадыр-баркына шек келтиргенин айтышат.

Мурдагы комиссияга Шамарал Майчиев төрагалык кылган. Жаңы курамдын төрагасы эми аныкталат. Мындай комиссия дүйнөнүн көп өлкөлөрүндө бар.

Журналисттердин 23 пункттан турган Этикалык кодекси 2007-жылы кабыл алынып, 2009-жылы толукталган. Жалпыга маалымдоо каражаттарына каршы арыздарды кароо комиссиясы кодекс кабыл алынгандан бери иштейт.

Кыргыз журналисттери этиканы билеби?
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:37 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Асылган ооруну камкордук гана унуткарат

Бишкектеги семинар.

Кыргызстанда паллиативдик медицина акырындап жөнгө салына баштады. Азырынча Бишкек жана Ош шаарларында гана оор дартка чалдыккан бейтаптарга жардам берүүчү көчмө топтор бар.

Монголиядан келген паллиативдик медицина боюнча профессор Одонтуйя Даваасурен ондогон кыргызстандык адистерге оор дарттан кыйналган балдар менен чоңдорго жардам көрсөтүү боюнча семинар өттү.

Монголия паллиативдик көмөк көрсөтүү боюнча дүйнөдө 28-орунда турат. Кыргызстанда бул жаатка соңку төрт жылда гана өзгөчө көңүл бурулуп, эл аралык долбоорлор иштей баштады.

Азырынча Бишкек жана Ош шаарларында гана дарты өтүшүп кеткен бейтаптарга жардам берүүчү көчмө топтор бар.

Семинардын катышуучуларынын бири.
Семинардын катышуучуларынын бири.

Бишкекте болсо Улуттук онкология жана гематология борборунда 35 орундуу бөлүм иштеп жатат.

Ошондой эле ыктыярчылардын демилгеси менен балдардын биринчи хосписи ачылган. Бул жайда дарыланып жаткан төрт жаштагы Алина да дарыланып жатат.

- Кызымдын диагнозу - көздүн курч лейкозу. Дарыланып жатканыбызга бир жылдан ашып бара жатат. "Биринчи балдар хосписине" химия терапиядан кийин келип турабыз. Кызымды аябай жакшы карашат, кам көрүшөт. Жетпей калган дары-дармектерибизди сатып беришет. 24 саат бою медайымдар, дарыгерлер текшерип турат. Ошентсе да кызымдын диагнозуна көнө албай абдан кыйналып жатам, - деди Алинанын апасы.

Паллиативдик медицина боюнча монголиялык профессор Одонтуйя Даваасурен ондогон кыргызстандык адистерге оор дарттан кыйналган балдар менен чоңдорго жардам көрсөтүү боюнча семинар өттү.

Алардын бири дал ушул Алина дарыланып жаткан Бишкектеги "Биринчи балдар хосписи" кайрымдуулук фондунда болду. Ага Беловодскидеги, Токмоктогу жана Бишкектеги психоневрологиялык балдар үйлөрүнүн дарыгерлери, онкологдор жана медайымдар катышты. Токмок шаардык психоневрологиялык балдар үйүнүн педиатры Гүлжан семинардан өзүнө керектүү көп нерсени үйрөнгөнүн айтты:

- Негизи балдардын оорусун басаңдатууну, аларга психологиялык, физиологиялык жардам берүү тууралуу аябай көп жаңы маалымат алдык. Мен өзүм Токмоктогу психоневрологиялык реабилитациялык балдар үйүндө педиатр болуп иштейм. Балдар ооруп, акыркы сапарга узап жатканда кыйналганын көрүп, зээним кейийт. Айлам жок, колуман келсе баарын айыктырып алат элем.

Профессор Одонтуйя Даваасурен 2012-жылдан бери паллиативдик кызмат көрсөтүү боюнча кыргызстандык адистерге кеп-кеңешин айтып келет.

Профессор Одонтуйя Даваасурен.
Профессор Одонтуйя Даваасурен.

- Жалаң эле силердин өлкөдө эмес, бардык жакта оор дарттан кыйналган балдар бар. Ал тургай кесипкөй педиатрлар да баланын канчалык деңгээлде кыйналып жатканын биле алышпайт. Эң эле жаманы - бала өзүнүн кантип, кайсы жери ооруп жатканын так айта албайт эмеспи. Мен өзүм деле 35 жыл мурда Санкт-Петербургдагы Педиатриялык институтту бүткөм. Балдардын саламаттыгы боюнча тажрыйбам бай болгону менен өлүм алдында жаткан наристелерге туура жардам көрсөтүүнү ийне-жибине чейин билбей кыйналчумун. Паллиативдик жардамга муктаж балдардын көбү - шал оорусуна чалдыккан, баш сөөгүнө суу толуп, жүлүнүнө доо кеткен болот. Алардын дарты өтө катуу. Ошондуктан алар дарылоого, оорусун басаңдатууга муктаж.

Морфинди алуу жеңилдесе...

Азыркы тапта Кыргызстанда оор дарт менен жабыркагандардын башкы көйгөйү - ооруну басаңдатуучу дары-дармектин жетишсиздиги. Паллиативдик жардам боюнча долбоорлорду ишке ашырган "Сорос Кыргызстан" фондунун көмөгү менен дарыгерлерге семинарлар уюштурулуп келет.

Бирок "Сорос Кыргызстан" фондунун "Коомдук саламаттык" программасынын директору Айбек Мукамбетов ​ооруну басаңдатуучу морфин дарысы өлкөдөгү эң ири 11 шаардагы дарыканаларда болгону менен алыскы айылдардагы бейтаптарга жетпей жатканын белгилейт:

- Бул бейтаптар алыс жашагандыктан аябай эле жабыркашат. Себеби морфинди алыш үчүн райондук борборго же шаарга барышы керек. Ал жактан морфинди алууга уруксат берилиши керек. Ошол "кызыл рецепт" менен дарыканадан сатып алып, Тогуз-Тородогу айылына жөнөйт. Ансыз да жаны кейип, ичер суусу азайып бараткан адам үчүн мындай түйшүк, акчалай чыгым ашыкча. Морфини түгөнүп калса, кайра шаарга барууга аргасыз болот. Тилекке каршы, көп кишилер бул дарыны алайын десе да мүмкүнчүлүгу жок, бат эле көз жуумп жатышат. Албетте, бул түйшүктү жеңилдетүүдө Саламаттык сактоо министрлиги, Милдеттүү медициналык камсыздоо фонду менен кошо бир топ иш алып барып жатабыз. Бирок бул маселеге парламент да көңүл бурса жакшы болмок. Мыйзамдык базасын бекемдеп, анан эң негизгиси каржы маселесин чечиш керек.

Бул фонд төрт жылдан бери Бишкек жана Ош шаарларында оорусу катаал бейтаптарга паллиативдик жардам берген атайын адистердин тобун даярдап, алар бейтаптардын үйүнө барып, оорусун басаңдатуучу медициналык тейлөөнү колго алууда.

Онкологдон, атайын билим алган медайымдан, социалдык кызматкерден жана психологдон турган үч көчмө топ Бишкек жана Ош шаарларында иштеп жатат. Мындай көчмө топтордун таасирин "Сорос Кыргызстан" фонду изилдеп чыккан:

Айбек Мукамбетов.
Айбек Мукамбетов.

- Биздин изилдөө мындай топтордун экономикалык пайдасын аныктады. Башкача айтканда, ичер суусу аз калган бейтапты ооруканада кармагандын ордуна аны жакындарынын жанына, үйүнө жиберип, бирок ал жактан да жалгыз калтырбай тийиштүү медициналык жардам берилип турса, бейтаптын ооруканада жаткан чыгымына караганда аз акча кетет экен.

Мисалы, ооруканада дарыгерге, медайымга маяна төлөш керек, суу, жарык, жылуулук акысы бар. Мунун баары мамлекеттик казынадан каралат эмеспи. Ушунун ордуна биздин үлгүдөгү көчмө топторду көбөйтсө, чыгым үч эсе азаярын изилдөө далилдеди. Экинчиден, кыргыздын менталитетинде өлүм алдында жаткан адамды хосписке же ооруканага калтыруу деген түшүнүк жок. Сөзсүз жакындары кам көрөт. Туугандарына атайын даярдыгы бар адистер жардам берсе, оорунун кыйналганы да азаят. Үчүнчүдөн, Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюмунун "паллиативдик бейтаптарга үйдөн кам көрүү пайдалуу" деген нускамасы бар, - деди Айбек Мукамбетов.

Монголиянын паллиативдик медицина боюнча профессору Одонтуйя Даваасурен ар бир бейтапкана менен ооруканада паллиативдик жардам берүүгө даяр адистер болушу керектигин белгиледи.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Салиев: Кара булуттан качып чыктык

Салиев: Кара булуттан качып чыктык
please wait

No media source currently available

0:00 0:24:28 0:00

Дат баскан темирге жан салган уста

Дат баскан темирге жан салган уста
please wait

No media source currently available

0:00 0:09:02 0:00

Сотторду тандагандарга собол көп

Сотторго каршы митинг. Бишкек. 11-март, 2018-жыл

Жарандык коом өкүлдөрү Сот тандоо кеңешин түзүүнүн укуктук негиздерин кайрадан карап чыгуу жөнүндө маселе көтөрө баштады.

Муну алар "Сот тандоо кеңеши өзүн актай албай калды, сотторду эркин тандоо укугун президенттик аппаратка, парламентке жана аткаруу бийлигине тарттырып жиберди" деп негиздеп жатат.

Сот тандоо кеңешинин жетекчилиги муну негизсиз каралоо катары баалап, сотторду кеңеш аркылуу иргеп алууну ачык-айкындыкты камсыз кылган демократиялык ыкма деп баалады.

Кыргызстанда 2010-жылдагы бийлик алмашууга алып келген элдик толкундоодон кийин сот тармагын реформалоо талабы коюлган.

Буга байланыштуу сотторду иргеп алуу үчүн Сот тандоо кеңеши түзүлгөн. Анын курамы 24 кишиден туруп, ага жарандык коом уюмдарынан, парламент фракцияларынан жана президент тарабынан талапкерлер көрсөтүлгөн. Мыйзам боюнча Сот тандоо кеңешин Жогорку Кеңеш бекитет.

Акталбаган үмүттөр

Бирок кийинки жылдары судьяларды Сот тандоо кеңеши тандабай эле, иш жүзүндө демилгени президенттик аппарат колуна алып алганы коомчулукта айтыла баштаган.

Укук коргоочу Рита Карасартова натыйжада президенттик бийликтин көзүн караган соттор кызматка келип, Сот тандоо кеңеши өз алдынчалыгын толук жоготконун белгиледи:

Рита Карасартова.
Рита Карасартова.

- Бул институт өзүн актаган жок. Анткени бул жагдай президентке да ыңгайлуу болуп турат. Мурда соттордон маселе чыкса, жоопкерчиликти президентке оодарчу элек. Азыр айтсак, президент: "Ой, мен каяктан билейин? Сотторду мен эмес, Сот тандоо кеңеши тандаган", - деп кутулат да. Мына ошентип эки ортодо жоопкерчиликти эч ким албай калды. Бул жерде кеп ошол кынтыксыз сотторду тандай турган Сот тандоо кеңешинин мүчөлөрү өздөрү кандайча тандалып келгенинде болуп жатат.

Анткени парламентте жарандык коом өкүлдөрүн көрсөткөндө ар кайсы саясий күч өзүнүн жакын адамдарын көрсөтүп, алар болсо президенттик аппараттан кандай тизме келсе, ошону дүңүнөн эле колдоп, добуш берип келбедиби. Антип отурса, анан каяктагы калыстык болушу мүмкүн?

Жалпы элдик шайлоо жолу

Сот тармагын реформалоо алкагында киргизилген Сот тандоо кеңеши өзүн өзү актабай калганы тууралуу маселе жакында соттордун көз карандылыгын талкууга алган жарандык форумда көтөрүлдү.

Сот тандоо кеңеши аркылуу көз каранды эмес, бейтарап жана калыс шартта сотторду иргеп алуу идеясы ишке ашпай калганын айткан Жогорку соттун мурдагы төрагасы Курманбек Осмонов жалпы элдик шайлоо аркылуу судьяларды тандап алууну сунуш кылды.

Курманбек Осмонов.
Курманбек Осмонов.

- Бүгүнкү күндө сот тармагында калыстык калбай калды. Мунун баары сотторду тандап алуунун тартибине байланыштуу. Азыр эми "Ак үйдөн" "Манас деген көрсөтмө бериптир" деп айтып жатышат. Ошонун баары сотторду тандоонун жана соттор иштей баштаганда алардын көз каранды болуп калган абалын аныктап турат. Андыктан биз сотторду көз каранды эместигин камсыз кыла турган механизмдерди иштеп чыгышыбыз зарыл. Бул ыкма - азыр сот бийлиги өзүнчө бийлик болгондон кийин, сотторду жалпы элдик шайлоо аркылуу тандап алуу жолу. Ошондо гана соттор элге гана көз каранды болуп иш алып барат.

"Артка кайтууга аракет"

Бирок Сот тандоо кеңешинин төрагасы Шамарал Майчиев мындай дооматтарга макул эмес. Сот тандоо кеңеши аркылуу иргеп алуу ыкмасы ачык-айкындыкты камсыз кылган демократиялык ыкма экенин айткан Шамарал Майчиев бул уюмдун дарегине негизсиз жерден көө жабуу аракети жүрүп жатканын белгиледи.

Шамарал Майчиев учурда соттордун мурдагыдай дайындалып келишин кайрадан кайтаруу аракети жүрүп жатканына токтолду:

Шамарал Майчиев.
Шамарал Майчиев.

- Соттор кеңеши түзүлгөнгө чейин судьялар кандайча тандала турганын эч ким билчү эмес. Баары көмүскө чечилчү. Ошондуктан "Сотторго кандай талаптар коюлду?" жана "Сот болуш үчүн кимдер келе жатат?" деген суроолор дээрлик жок болчу. Азыр эми ачык-айкындык болгондуктан сот болуш үчүн коюлган талаптар жана талапкерлер тууралуу маалыматтар коомчулукка чыгып жатат. Азыр "Сот тандоо кеңеши эмес эле президенттик аппараттан чечим чыгып жатат" деген сыяктуу нерселерге ишенүүдөн алыс болууга чакырат элем. Эгерде сотторду тандоону алып сала турган болсо, анда мурдагыдай эле дайындоо жолу калат. Азыр ошого ыктаган тенденция башталып жаткандай. Бул эми эски ыкма. Ага биз кайтып барбашыбыз керек.

Буга чейин жарандык коом өкүлдөрү митингге чыгып, Сот тандоо кеңеши жемкордукка жана мыйзам бузууга барган судьяларды иргеп алып жатканын айтып, ал талапкерлерди бекитпөө чакырыгы менен президентке кайрылып келген. Жарандык активисттер андай иштер менен коомчулукка белгилүү болгон соттордун тизмесин түзүү демилгесин көтөрүшкөн. Жакында Жогорку соттун судьялыгына Сот тандоо кеңеши иргеп, президент сунуш кылган беш талапкердин үчөөнү парламент өткөрбөй койгон.

"Ыңгайсыз суроолор": Соттор канткенде эркин болот?

Соттор канткенде эркин болот?
please wait

No media source currently available

0:00 0:27:56 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Алымбаев: Кокон хандыгында дин бийликке кызмат кылган

Исак Асан уулу (1844-1876) орус оторчуларына каршы улуу көтөрүлүштү "Полот хан" деген ат менен жетектеген кыргыз молдо болгон.

Кыргыз-Түрк "Манас" университетинин профессору, тарых илимдеринин доктору Жээнбек Алымбаев Кокон хандыгындагы диний кырдаал кандай болгону жөнүндө айтып берди.

Айрым эксперттердин баамында, Борбор Азиядагы радикал топтордун кээ бирлери Кокон хандыгын кайра жандандырууга аракет кылууда. Ал топтор Фергана, Анжыян, Наманган, Ош шаарларынын баш тамгаларынан түзүлгөн "ФАНО" деген жикчил аймакты түптөөнү көздөйт. "Кокон хандыгы кандай мамлекет болгон? Дин Кокон хандыгында кандай ролду аткарган? Шарыят эрежелери кандайча ишке ашкан?" деген суроолорго жооп издеп, тарыхчыларга кайрылдык.

​Бул ирет Кыргыз-Түрк "Манас" университетинин профессору, тарых илимдеринин доктору Жээнбек Алымбаевди Кокон хандыгындагы диний кырдаал тууралуу кепке тарттык.

КТМУнун профессору Жээнбек Алымбаев. 19.12.2012.
КТМУнун профессору Жээнбек Алымбаев. 19.12.2012.

"Азаттык": Кокон хандыгы диний мамлекет болгонбу? Биздин жарандарыбыздын арасында Кокон хандыгын диний мамлекет деп санагандар да аз эмес.

Жээнбек Алымбаев: Кокон хандыгы этностук тарыхы боюнча татаал эки чоң топтон турган. Тагыраак айтканда “сартиййалар” тобунан жана “илатиййа” тобунан турган. Сартиййа деген негизинен отурукташкан калк. Ал эми илатиййа деген - бул көчмөн калк.

Көчмөндөр көбүнчө тоолуу аймактарда жашап, мал чарбачылык жүргүзүшкөн, алардын тобун негизинен кыргыздар, кыпчактар түзүшкөн. Аталган этностук топтордун динге карата болгон мамилеси, динди сыйлоосу, динди, шариятты тутканы күнүмдүк турмушунда айырмалуу болгон.

Ооба, Кокон хандыгынын түптөлүшүндө, анын тарыхында ислам дининин ролу чоң. Ордо бийлигинде, мамлекетти башкарууда дин өкүлдөрүнүн ой-пикирлери, сунуштары, кеңештери маанилүү, айрым учурда чечүүчү да ролдо болгон.

Кокон хандыгында бүгүнкү сөз менен айтканда, диний элиталар болгон. Ордодо тийиштүү кызматтарды ээлеп турушкан. Аларга шейх-ал ислам, кожо-калаң, халиф, шайх (шайык) сыяктуу диний наамдар болуп, алар кызматтарды аткарышкан.

Демек, дин элиталары өз алдынча страттарга (катмарларга) бөлүнүшкөн. Диний элиталар ханга кеңеш берип, ички-тышкы саясат жүргүзүүдө, чечим кабыл алууда чоң роль ойноп келишкен. Алардын кол тийбестик статусу болгон.

Бирок ошол эле учурда хандардын баары эле дин өкүлдөрү менен акылдашып, алардын кеп-кеңешин угуп турушкан беле? Бардык эле хандар эмес. Алсак, “зулум”, “каардуу” аталган Алимхан дин өкүлдөрүн дайыма текшерип, аларга “ревизия” жасап, аларды коркутуп да турган. Тарыхый булактарда ушундай маалыматтар кездешет.

"Азаттык": Бир адамдын хан болушу үчүн сиз айткан топтордон, катмарлардан келиши шарт беле?

Жээнбек Алымбаев: Монгол доорунан кийинки пайда болгон (Борбор Азиядагы) мамлекеттердин көпчүлүгүндө хан өз бийлигин легитимдештирүү үчүн бийликтин эки булагын колдонгон.

Бул түздөн-түз Кокон хандыгына таандык. Бул “чыңгызийлик” булак. Экинчиси - исламдык булак. Бийликти мыйзамдаштыруунун исламдык модели хандыкта бийликтин булагынын бири болгон.

Кокондогу Мир медресеси жана жамы мечити.
Кокондогу Мир медресеси жана жамы мечити.

Маселен, Омор хан өзүнүн бийлигин мыйзамдаштыруу жана өзүнүн бийлигин укумдан-тукумга калтырыш үчүн, эл ошол учурда анын бийлигин тааныш үчүн кандайдыр идеология ойлоп табышы керек. Ага аракет кыла баштаган. Ал идеологияны жараткан. Өз бийлигин мыйзамдаштыруу үчүн “Алтын Бешик” уламышын жараткан.

Омор өзүнүн тегине байланышкан генеалогияны (санжыралык тизимди) түзүүгө буйрук берген. Омор өзүнүн тегин ата жагынан Чыңгыз хандын урпактарына алып барып такаган. Энек жагынан “сайиддерден” (халиф Алиге барып такалган "сейиттерден") тараганбыз деген санжыралык тизме түздүрүп, элге жарыя кылган.

Демек, энесинин тукуму сайиддерден тараган болсо, атасы Чыңгыз хандын тукумунун болсо, анда хандын бийлиги “мыйзамдуу”, “легитимдүү” жана анын бийлиги сакралдуу (ыйык) деген идея, элдин аң- сезиминен орун алган. Ага элдин ишеними арткан.

Өз бийлигин чындоонун бирден-бир каражаты катары Кокон ханы ислам динин колдонгон. Демек, бийликти мыйзамдаштыруу үчүн ислам фактору чоң роль ойногон. Бирок ошол эле мезгилде Кокон хандыгында хан дин өкүлдөрү шариятка карабастан, хандын айтканындай жасап, шариятты бузган фактылары да бар.

"Азаттык": Шариятты хандын каалоосуна ылайык бузушканбы?

Жээнбек Алымбаев: Хандын каалоосуна ылайык. Айталы, 1842-жылы Мадали хан бийликтен кетүүгө аргасыз болгон.

Бухара эмирлиги ага: “Сен дин бузарсың, сен шариятты бузуп, өзүңдүн өгөй апаңа үйлөндүң" деген айып коюп, натыйжада Бухара эмирлиги Кокон хандыгын басып алган. "Дин бузар ханды жок кылыш керек" деген кине менен ханды өлтүрүшкөн.

"Азаттык": Молдолор өздөрү уруксат беришкенби?

Жээнбек Алымбаев: Мадали хан Омор хан өлгөндөн кийин жаш өгөй апасына (Айчучук аттуу) ашык болуп, анан төрт молдону чакырып: “Өз атасы менен жыныстык катнашта болгон аял менен мамиле кылууга уруксат берилеби?” - деген маселени коёт. Молдолор хандын суроосуна ал каалагандай жооп таба алышкан эмес.

Молдолордун бирөөсү: «Бул кыз атаңыздын гаремиңдеги кыз, ал сизге шарият боюнча эне болуп эсептелет, ошол үчүн ага үйлөнүшүңүз туура эмес», - деп айтат.

Ага карабастан Мадали: “Ага үйлөнүүгө жол тапкыла!. Антпесеңер баарыңардын башыңарды алам!” - деп буйрук берген.

Арадан көп өтпөй молдолор хан талап кылган буйрукту аткарып, риваят жазып келишкен. Бул чечимдин негизинде Мадали хан өзүнүн өгөй апасына үйлөнүп алган.

Бирок Омор хандын жесири, Мадалинин сүйгөнү Айчучук айымдын сулуулугуна ашык болгон Бухара эмири сулууну кийин өз гаремине алып кетип, ага өзү үйлөнгөн. Айчучук сулуу башка бирөөнүн аялы болушун каалабаган эмир Насрулла өзү көз жумгандан кийин Айчучукту да өлтүрүүгө өзү өлөр алдында буйрук берген. Өз доорундагы сулуулуктун эталону болгон Айчучук сулуунун тагдыры ушинтип аяктаган.

"Азаттык": Шарият эрежелери катардагы эл үчүн кандай иштеген?

Жээнбек Алымбаев: Кокон хандыгында шарият кынтыксыз аткарылган деп айта албайбыз. Шарият тартиби хандын өз чечимине жараша болгон, өзгөргөн. Хан өз кызыкчылыгына жараша да бузуп турган. Жогоруда мисал келтирбедикпи.

Ошондуктан абсолюттук түрдө Кокон хандыгы исламдашкан диний мамлекет деп айта албайбыз. Анткени мамлекетти башкаруу системасында (мисалы ордодогу ырасымдар, жөрөлгөлөр, кызмат адамдарынын функциялары) исламдык эмес, тескерисинче түрк- чыңгызийлик секулярдык салттар сакталып калган. Ошондуктан бул жерде Кокон хандыгын толук исламдашкан мамлекет деп айта албайбыз.

"Азаттык": Соттор кандай чечим чыгарган?

Жээнбек Алымбаев: Соттор болгон. Негизинен соттордун үч түрүн айтууга болот: казы-кальян - жогорку сот, казы-раис - динди коргогон сот, казы-аскер - аскер соту.

Жазалоо тартиби болгон. Алсак, ташбараңга алуу, бармагын кесүү, ордого салуу сыяктуу. Соттор чындыгында хандын каалосуна жараша чечим чыгарган. Толук эле диний мамлекет болгон эмес дегенден алысмын.

Шарияттын аткарылышын, нормаларын сакташ үчүн иш-аракеттер жасалган, дин элиталары аркылуу. Дин элиталарынын материалдык кызыкчылыктары да болгон да! Алсак, салык төлөө маселесинде. Сайиддик статусу барлар салык төлөөдөн бошотулган. Бирок диний салыктарды алып турган (мисалы, садага берүү, той-тамашаларда белек берүү ж.б).

Хандыкта салыктын жыйырмадай түрү болгон. Алар диний жана мамлекеттик салыктар.

"Азаттык": Кокон хандыгында башка диндин өкүлдөрү да жашаганбы, алардын абалы кандай болгон? Өздөрүнүн диний ишенимине жараша жашай алганбы?

Саясий күрөш кыргыз-кыпчак, тажик-өзбек ж.б. топтордун ортосунда жүргөн. Хандардын көпчүлүгү саясий күрөштүн курмандыгы болушкан. Кокон хандыгында 20га жакын хан башкарса, алардын дээрлик көпчүлүгү так талашуунун курмандыгы болушкан.

Жээнбек Алымбаев: "Бул динге ишенесиңби, ишенбейсиңби?" деген тыюу салуу боюнча фактыларды тарыхый булактардан жолуктурган жокмун.

Башка динди кабыл алуу же башка динге өтүп кетүү деген фактылар да кездешпейт. Булактарда Кокон хандыгында 2 миңге жакын башка диндеги калк жашаган деген маалыматтар бар.

Бирок диний жана саясий кызыкчылыктардан улам Кокон хандыгы пайда болгондон тарта кулаганга чейинки мезгилде ордодо так талашуу жүрүп турган.

Төңкөрүштүн көпчүлүгү эки-үч улуттун ортосунда жүргөн. Саясий күрөш кыргыз-кыпчак, тажик-өзбек ж.б. топтордун ортосунда жүргөн. Хандардын көпчүлүгү саясий күрөштүн курмандыгы болушкан. Кокон хандыгында 20га жакын хан башкарса, алардын дээрлик көпчүлүгү так талашуунун курмандыгы болушкан.

Интрига, кутум, буюртма өлүмдөр көп болгон. Бийликке жетиш үчүн саясий күрөштүн ар кыл формалары колдонулуп келген. Бийликке жетиш үчүн жакын тууганын, кайнатасын ж.б. курмандыкка чалуу кайталанып турган. Ошондон улам тарыхта “Кокон варианты” деген сөз калган.

"Азаттык": Хандар дин кызматкерлеринин колдоосун алышканбы?

Жээнбек Алымбаев: Так талашуу негизинен көчмөн жана отурукташкан калк арасында жүргөн. Кээ бир учурларда диний факторлор үстөмдүк кылган. Дин бузарга каршы согуштарды жарыялап турган.

1842-ж. коңшулаш Бухара мамлекети "исламды бузду, ислам дининдеги негизги эрежени - шариятты бузду" деп Мадали ханды өлтүргөнү факт.

Бухара хандыгы - негизинен исламды жайылтууга, аны дагы тезирээк реформалап, башкаруу чөйрөсүнө киргизүүгө аракет кылган хандыктардын бири.

Махлар айым Рахманкул бий кызы - өз ырларын “Надира” (“Надира бегим”) адабий аты менен жазган кокондук акын.
Махлар айым Рахманкул бий кызы - өз ырларын “Надира” (“Надира бегим”) адабий аты менен жазган кокондук акын.

"Азаттык": Мадали хан диний себептер менен өлтүрүлүп жатабы же аны динди шылтоолоп өлтүрүштүбү?

Жээнбек Алымбаев: Бухара менен Кокондун арасында дайыма аймактык жактан талаш болуп келген. Аймагын кеңейтиш үчүн Кокон менен Бухаранын арасында согуш болуп келген. Мадали хандын жогорудагы көрүнүшүн шылтоо катары караш керек.

Бухара хандыгынын негизги максаты - Коконду каратып алуу болгон. Эки хандыктын ортосундагы жаңжалдар мурдатан эле болуп келген.

"Азаттык": Кокон хандыгынын башка мусулман мамлекеттери менен мамилеси кандай болгон?

Жээнбек Алымбаев: Бухара хандыгы менен Кокондун ортосунда аймактык маселеде жаңжалдар улам болуп турганын белгиледик. Аймактык жактан жаралган карама-каршылыктар Чыгыш Түркстан аймагындагы Кашкар хандыгы, Цин дөөлөтү менен Кокон хандыгынын ортосунда да болуп келген. Ошол эле учурда Кокон хандыгы башка мусулман мамлекеттери: Бухара, Хива, Кашкар жана падышалык Орусия империясы менен соода мамилелерин жүргүзүп келген.

Мурдагы Кокон хандыгында датка айым болгон Курманжан Датка П.Пеллио, К.Г.Маннергейм жана небереси менен. 1906-жыл.
Мурдагы Кокон хандыгында датка айым болгон Курманжан Датка П.Пеллио, К.Г.Маннергейм жана небереси менен. 1906-жыл.

"Азаттык": Айрым аналитикалык материалдарда азыркы учурда кээ бир радикалдык топтор мурунку Кокон хандыгынын аймагында, Фергана өрөөнүндө “ФАНО” деген аталыштагы (“ФАНО”- Фергана, Анжыян, Наманган, Ош) аталыштагы жикчил аймакты түптөө максатын көздөгөнү айтылат. Чын эле ушундай нерсе барбы?

Жээнбек Алымбаев: 1990-жылдарда Ош окуясы болгон убакта кээ бир радикалдык күчтөр тарабынан Фергана өрөөнүндө мурдагы Кокон хандыгын калыбына келтирүү максатында ФАНО аттуу мамлекетти түзүү идеясы көтөрүлгөн “имиш” деген сөздөр айтылган. Менде бул боюнча даректүү маалыматтар жок. Бул сөздү куру идея катары кабыл алуу керек.

"Азаттык": Кокон хандыгын өрнөк катары алган кандайдыр топтор да бар. Кокон хандыгы диний бир мамлекет катары өрнөк боло алабы?

Жээнбек Алымбаев: Кокон хандыгын этностук курамы боюнча отурукташкан жана көчмөн калк түзгөнүн башында белгилеп өттүк. Аны толук исламдашкан мамлекет болгон деп айтуудан алысмын. Кайсы бир деңгээлде дин өкүлдөрү хандыктын ички-тышкы турмушунда чоң роль ойноп келишкен.

Ошол эле учурда хандыктын башкаруу чөйрөсүндө орто кылымдардагы динге толук байланбаган чыңгызийлик-түрк башкаруу принциптери сакталып кала берген.

"Азаттык": Жалаң эле диний эмес экен да?

Жээнбек Алымбаев: Жалаң эле диний эмес. Бардык көчмөндөр толук исламдашып кеткен деп айта албайбыз.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Эс алууну акчага айланткан студенттер

Эс алууну акчага айланткан студенттер
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:00 0:00

Менин Чыңгызым

"Азаттыктын" "Мен билген Айтматов" сынагына келген алгачкы блогду окурмандарга сунуштайбыз.

Адабияттын босогосун Айтматов ааламынан аттагам. Алгачкы жолу мага акыл-эс кирип, дүйнө тааный баштаганда, “Атадан калган туяк” кинотасмасын көргөн элем. Мына ошондон тартып, менин жүрөгүмдө Чыңгыз Айтматов деген залкар адам орун алып келет.

Менин Чыңгызым баланын жан дүйнөсүн сезет, туят. Аска-тоодой атанын баркын билет, ордун жоктойт. Бала кыялында элдикиндей ат мингизер атасын сагынат, согуштагы анын арстандай айбатын, эрдигин көрүп сыймыктанат.

Менин Чыңгызым - атасынын туягы.

Менин Чыңгызым - жаралуу кийиктей жан дүйнөсү жабыркаган, асманын кара булут каптаган тырмактай баланын, кыйроого учураган жаратылышын, кыйылган арча–кайыңдын колдоочусу. Бугу – маралдардын, айбан да болсо бөлтүрүгүн издеген Акбара, Ташчайнар, Жаа барстай жаныбарлардын үнүн адамзатка жеткирген жарчы.

Менин Чыңгызым өз көзү менен көрүп, аралашып, соолуган согуштун азабын тартып, ботосун издеген ингендей өксүгөн энелердин жарынан айрылып, жаштайынан жалгыз калган жароокерлердин ыйын угуп, согуш апаатын адам баласы унутпасын деп, элесин тарткан сүрөткер. Ушул конкурс жарыяланганда менин Чыңгыз Айтматовго деген сый-урматым, таазимим ушул сөздөрдө камтылды.

Менин Чыңгызым - махабат ыры, август айынын айлуу түндөрүндө эгин талаасы гана эмес, бүтүндөй дүйнө жүзүнө жаңырып, кыргыз келининин эркиндигин, салтты бузуп, сүйүүнүн тазалыгын далилдеген, сулуулугу көргөндү тамшандырган Жамийла менен Даниярдын жактоочусу. Махабаттын улуулугун, сүйгөн жардын сулуулугун менин Чыңгызым гана сезет, билет, даңазалайт жана жазат. Ал Аселдей назик кыздын ишенчээктигин, Бегимай бийкечтин туруктуулугун, тайбастыгын, Мырзагүл селкинин сырдуулугун, аруулугун, Толгонай апанын кайратын, Найман эненин мээримин баяндаган боорукер.

Менин Айтматовум ааламга теңдеши жок, элибиздин гана бактысына бүткөн, жергебизге берген Теңиримдин белеги, кыргыз бермети - Ысык –Көлдүн эртеңи үчүн кабатырланып, “Ысык-Көл” форумун уюштуруп, табигаттын, экологиянын бузулушуна тынчсызданган инсан.

Мен үчүн Чыңгыз мукам үндүү Данияр, баёо сезими эми гана ашыктыкка байланган Сейит, шамдагай улан Султанмурат, эли-жерине чын дилден кызмат өтөгөн Танабай, Мекен үчүн жанын берген Жайнак, ашыктык оту жүрөгүндө алоолонгон Илияс, комузда кол ойноткон Раймаалы ага...

Ушул каармандардын баарында Чыңгыздын бир нече тамчы көз жашы, жүрөктөн чыккан сезимдери, жылуу пикири, чабыттаган куштай кыялдары, омоктуу ойлору жатат. Себеби, ар бир жазуучу өз каармандары менен жуурулушуп, кошо кайгырып, кошо кубанат эмеспи.

Менин Чыңгызым – бала жытына зар болуп, ичинен сызган армандуу Орозкулдун, шордуу Бекейдин санаалашы, Бекей эжесине Бугу Энеден бешик сураган бакыраң көз Нургазынын тилектеши.

Мен, гүл сүйгөн Алиманды, махабаты үчүн өрттөнгөн Бегимайды, Байтемирди бактылуу кылган Аселди, таалайы жок Кадичаны, күйүттүү Найман энени, согуштун жесири Жээнкүлдү аяп келем, алар менен кошо кыйналам, сүйүү азабын чегем, сүйүнүчүн эстеп, сүйүнөм. Чыгарманы окуган ар бир эле окурман менин абалымды туйса керек?!

Менин Чыңгызым мени ниети жаман адамдардан коргоп, алыстатып, күн сайын адам болуу керегин эскертип, бийик адамгерчиликке үндөп, тарбиялап келет.

Менин идеалым Дүйшөн, Абуталип, Бостон, Едигей, Султанмурат, Жамийла.

Менин Чыңгызым - жашоомдун жашыл жарыгы. Анын ар бир чыгармасы дилимде жашап, ишимдин ийгилигине өбөлгө болуп, абийирге, ыйманга, адамгерчиликке жол чырак болуп күйүп турат.

Менин Чыңгызым адам канын агызган согушту, акыл-эси туруп айбан болгон бүгүнкү маңкурттарды, бир чымчым нашаа үчүн жакынын да сатууга даяр турган баңгилерди жек көрөт.

Сүйүктүү жазуучум кыргыз элинин гана эмес, ааламдын жазуучусу. Ал дүйнөлүк адабияттын туу чокусунда, кол жетпеген бийиктикте турат. Айтматов бүтүндөй адамзатты ааламдашуунун аптабына кабылбай, тунук акылга чакырып, айбан кейпин кийбей, ар күн сайын адам бойдон кал деп турат.

Менин Чыңгызым нечен кылым карытып, тилин, дилин жоготпой келген кыргызымдын эртеңине кыжаалат болуп, “Саманчынын жолундай" жанып, келечекти көрсөткөн жылдыз болуп турат.

Менин Айтматовум - дүйнө жүзүнүн татыктуу атуулу, XXI кылымдын даанышманы!

Мен Айтматовдун доорунда жашаганыма, аны менен замандаш болгонума сыймыктанам. Менин жашоомдогу девизим – “Күн сайын адам болуу”!

Айымкүл Талгатбек кызы

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Тарых музейиндеги “таңданткан” жаңылануу

Улуттук тарых музейи.

Жогорку Кеңештеги "Ата Мекен" фракциясы "Бишкектеги Улуттук тарых музейин оңдоодо бюджеттен бөлүнгөн каражат ыксыз пайдаланылган" деп жарыялады. Бул маселе фракциянын музейдеги көчмө жыйынында талкууланды.

Оппозициячыл депутаттар "музейди оңдоо өтө кымбат бааланып, аны жүргүзгөн компаниялар мыйзамсыз тандалган" деп билдирип жатышат. Мамлекеттик органдар музейди оңдоо эл аралык стандарттарга ылайык жүргүзүлгөнүн, искусствону каражат менен баалоо туура болбой тургандыгын жүйө келтирүүдө.

Жаңыдан оңдолуп бүтүп, музей сүйүүчүлөргө эшигин ача элек Бишкектеги Улуттук тарых музейи журналисттер менен коомчулуктун назарында болду. Оппозициядагы "Ата Мекен" фракциясы бул музейде көчмө жыйын өткөрүп, аны оңдоодо мыйзамсыз иштер болгонун билдирип чыкты.

"Атамекенчилердин" жүйөсүндө, музейди оңдоодо өлкө бюджетинен бөлүнгөн 1 миллиард 559 миллион сом "сарамжалсыз жумшалып", ага эмерек менен экспонаттар абдан кымбат баада алынган.

Фракциянын мүчөсү Каныбек Иманалиев буга жаңыланган музейдин кире беришиндеги "Барсбек" аттуу инсталляциянын баасын мисал келтирди. Анын айтымында, ак түстөгү 58 мамычанын ар биринин баасы 600 долларга бааланган:

Каныбек Иманалиев.
Каныбек Иманалиев.

- Кадимки эле отургучтун ар бири 100 миң сомдон алынган экен. Музейдеги кароолчудан баштап келген кишиге чейин отура турган отургуч. Кыргызстандын бардык базарларын кыдырсаңыз, 15 миңден кымбат отургучту сатып алуу кыйын. Алар анын онун эмес, жүзүн эмес, миңдегенин алып жатышпайбы. Өтө кымбат сатып алынган витринаны көрүп жатасыздар. Кире бериштеги "инсталляцияга" деп коюлган жыгачтарды көрүп жатасыздар. Жөнөкөй эле жыгач. Айылда аны менен "уй, кой кирбесин" деп короо курчайт. "Ар бири 600 доллар" деп, бир жылкынын баасын көрсөтүптүр. Бул бюджеттен, сиздин, биздин чөнтөгүбүздөн коротулган каражат.

Иманалиев ушул сыяктуу өтө кымбат алынган эмерек абдан көп экенин белгилеп жатат. Маселен, ал курулуш иштерин көзөмөлдөгөн Курулуш жана архитектура боюнча агенттик берген документтерге таянып, музейди оңдоодо консультативдик-дизайнерлик кызмат көрсөтүүгө 394 миң евро төлөнгөнүн билдирди.

Мындан тышкары, "Ата Мекен" фракциясынын мүчөлөрү музей ичиндеги кафе үчүн алынган эмерек Германиядан 224 миң еврого же жыгачтан жасалган аттын калыбы 14 миң еврого алынганын айтып чыгышты.

Музейдин директору Кеңешбек Алмакүчүков "Барсбек" инсталляциясын интеллектуалдык эмгек катары сыпаттап, ал конкурстук негизинде тандалып алынганын билдирди:

Кеңешбек Алмакүчүков.
Кеңешбек Алмакүчүков.

- Мунун өзгөчөлүгү - павильонго атайын экран керек болчу. Ал эми коюлган тал-теректер концепция боюнча мултимедиалык материалдарды көрүш үчүн колдонулат. Башкача айтканда, өзгөчө экрандын ордуна коюлат. Анын канча акчага сатып алынганына, баасына музей кызматкерлеринин тиешеси жок. Бирок бул интеллектуалдык эмгек экенин да белгилеп коюш керек.

Негизи Улуттук тарых музейин оңдоо эки жыл мурда башталган. Анда Түркиянын Эл аралык кызматташтык агенттиги (ТИКА) менен өкмөт меморандум түзүп, музейди түрк тарап өз каражатына оңдоону мойнуна алган.

Бирок музейдин тышкы бети менен айланасы оңдолгон соң кыргыз өкмөтү маданий имараттын ичин бюджеттин эсебинен оңдомок болгон. Бул үчүн бийлик алгач 1,5 миллиард сомдон ашык каражат бөлгөн.

Тарых музейине алынган орундуктар
Тарых музейине алынган орундуктар

"Ата Мекен" фракциясы "өкмөт Түркиянын бекер акчасын чанып, бюджеттен Кыргызстан үчүн оңбогондой каражатты жумшаган" деген маселе коюуда.

Экинчиден, өкмөткө караштуу Курулуш жана архитектура агенттигинин маалыматы боюнча, тарых музейи бюджеттин каражатына оңдоло баштаганда аны аткарыш үчүн квалификациялык конкурс өткөн.

Анын жыйынтыгында музейдеги курулуш иштерин жүргүзүүгө СМУ-3 деп аталган жергиликтүү ишкана, ал эми экспонаттар менен толтуруп, мазмундук иштерди аткарууга германиялык REIER аттуу компания тандалган. Кымбат баадагы инсталляцияларды дал ушул компания сатып алган.

Оппозициячыл депутаттар өкмөт музейди оңдош үчүн каражатты бөлүүдөн мурда анын долбоору иштелип чыкпаганын жана мыйзамга ылайык тендер өткөрүлбөгөнүн билдиришти.

Бахадыр Сулайманов.
Бахадыр Сулайманов.

- Тендери жок, долбоорлоо-сметалык документациясы жок туруп музейди кантип реконструкциялоого болсун? Муну Башкы прокуратура, Экономикалык кылмыштарга каршы күрөш кызматы дароо текшериши керек. Экинчиден, "эмеректин 95 пайызы алынып келип, коюлган" деп маалымат берилди. Бирок бул жакта анчалык эмеректи көргөн жокпуз. Буга кошумча консультативдик-дизайнерлик кызмат көрсөтүүгө 394 миң евро төлөнгөнү көрсөтүлүптүр. Мынчалык көп акчага эмне жасалды?, - деп собол таштады "Ата Мекен" фракциясынын депутаты Бахадыр Сулейманов.

Ошол эле депутаттар "бул ишти баштан-аяк көзөмөлдөгөн" деп мурдагы премьер-министр Сапар Исаковду сындашууда. Исаков мындай сын пикирлерге комментарий бере элек.

Тарых музейиндеги жыгач аттар
Тарых музейиндеги жыгач аттар

​Музейдеги курулуш иштерин жүргүзүүгө жоопкер Курулуш жана архитектура агенттигинин төрагасынын орун басары Урмат Кокочаровдун айтымында, бардык иштер өкмөттүн токтомунун негизинде аткарылган. Кокочаров музейди оңдолуп бүтө электигин, анын жыйынтыгы текшерилерин кошумчалады:

- Бул иштерди аткарыш үчүн өкмөттүн атайын токтому чыккан. Анда "мекеме аралык комиссия түзүлсүн жана конкурстук негизде аныкталсын" деп жазылган. Анын негизинде конкурс өтүп, беш компаниянын ичинен курулуш иштерин жүргүзүүгө СМУ-3 деген ишкана тандалган. Экспонаттарды кандай сатып алганы боюнча жооп бере албайбыз. Анткени биз өткөрүп ала элекпиз. Азырынча бажыдагы көрсөтүлгөн инвойс боюнча маалыматтарды каалагандарга берип жатабыз.

"Ата Мекен" фракциясы Улуттук тарых музейин оңдоодогу жагдайды иликтөөнү Башкы прокуратурага тапшырды. Ал эми башкы прокурордун орун басары Нурлан Дүйшембиев фракция жыйынында айтылган бардык маалымат текшерилерине убада берди.

Бишкектеги Улуттук тарых музейи 1984-жылы курулган. Музейде жалпысынан 135 миңден ашык экспонаттар сакталат. Бирок акыркы учурда андан 500дөн ашуун тарыхый экспонат уурдалганы кабарланган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Акыркы коңгуроодо" ашыкча чыгым азайса...

Бүтүрүүчүлөр

Быйыл Кыргызстандагы 2200дөй мектепти 43 миңге жакын улан-кыз аяктап жатат. Бүтүрүүчүлөрдүн "Акыркы коңгуроо" салтанаты мектептерде 25-майда белгиленди. Билим берүү жана илим министрлиги "Акыркы коңгуроону" майрамдоого акча чогултууга жана белек алууга тыюу салды. Салтанат учурунда окуучулардын коопсуздугун камсыз кылуу жоопкерчилиги мектеп директорлоруна жүктөлгөн.

Бирок бүтүрүүчүлөр тыюуга карабай кафе-ресторандарда кызуу майрамдап жатканы баарыбызга белгилүү. Мектепти бүтүрүү салтанаты айрым окуучулар, ата-энелер үчүн кайгылуу окуя менен аяктаган учурлар жок эмес. "Азаттык" бул маселени "Арай көз чарай" берүүсүндө талкуулады.

Талкууга: ИИМдин жашы жетелектер менен иш алып барган кызматынын башчысы Марат Сапаев, Бишкек шаардык билим берүү башкармалыгынын башкы адиси Чынара Исакова жана "Балдарды коргоо борборунун" адиси Кумар Эргешова катышты.

"Азаттык": Чынара айым, Билим берүү министрлиги жыл сайын эле "Акыркы коңгуроону" ашыкча шаан-шөкөт менен өткөрүүгө тыюу салат. Быйыл да министрдин колу менен атайын токтом кабыл алынган. Эми ага баш ийбей акча чогултуп, кафе-ресторандарда майрамдаган окуучу, мугалим, ата-энелерге кандай чара көрүлөт?

Исакова: Билим берүү жана илим министрлигинин токтому менен жалпы республика боюнча "Акыркы коңгуроо" аземи мектептерде гана салтанаттуу түрдө өтүп келет. Башка жакта өткөрүүгө тыюу салынган. Ошентсе да салтанаттуу аземден тышкары, мектептерди бүтүрүп жаткан бүтүрүүчүлөрдүн коопсуздугун сактоо максатында райондук жана шаардык билим берүү бөлүмдөрүндө күнү-түнү күзөт уюштурулуп, ал эртең таңга чейин созулат.

Айта кетүү керек, министрликтин тыюу салганына карабай, айрым мектептерде ата-энелер комитети жоопкерчиликти, акча чогултууну да өз мойнуна алып, балдарга кече уюштуруп жатышат. Бирок алардын кылганы үчүн мектеп жетекчилигин же мугалимдерди күнөөлөө туура эмес. Мугалимдер да, мектеп жетекчилиги да окуучулардан белек-бечкек, акча талап кылууга укугу жок.

"Азаттык": Кечээ, 24-майда Бишкекте бүтүрүүчүлөрдүн катышуусу менен жол кырсыгы катталды. Жол кыймылынын коопсуздугун көзөмөлдөө башкармалыгынын маалыматы боюнча, Элебаев жана Горький көчөлөрүнүн кесилишинде автоунаалар кагышкан, алардын экөөндө тең шаардагы орто мектептин бүтүрүүчүлөрү болгон. Бактыга жараша бардыгы жеңил жараат алышканы айтылууда. Мындай жагымсыз окуялар уланбашы үчүн ИИМ кандай чара көрүп жатат?

Сапаев: Сиз айтып кеткен кечээги көрүнүш боюнча айтып коеюн. Эки машина бири-бири менен кагышкан. Автоунааларды башкарып келе жаткан балдардын айдоочулук күбөлүктөрү болгон. Балдар текшерүүдөн өттү, каны таза чыкты. Бири-бирине доосу жок. Бирок ошого карабай алардын ата-энелери административдик жоопко тартылат. Балдар өздөрү жашы жете элек балдар менен иштөөчү кызматтын каттоосуна алынат.

Ал эми жалпы өлкө боюнча бүтүрүүчүлөрдүн коопсуздугуна төрт миңден ашуун милиция кызматкери көз салууда. Бүгүн-эртең алар күчөтүлгөн режимде иштейт. Мындан тышкары биз ар бир облуста мобилдик топторду түзгөнбүз. Алар машина менен жүргөн өспүрүмдөрдү, жалпы эле бүтүрүүчүлөр коомдук тартипти же коопсуздукту бузса, ошолорду көзөмөлдөп, тиешелүү мыйзам чегинде чара көрүшөт.

"Акыркы коңгуроо”: жыл сайын жаңырган шаани
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:49 0:00

"Азаттык": Кумар айым, балдарына өмүрүндө бир жолу мектепти бүтүрүү майрамын уюштуруп берели деген ата-энелердин жоопкерчилиги кандай болушу керек?

Эргешова: Ар бир ата-эне үчүн баланын орто мектепти бүтүрүп, чоң турмушка аттанганы чоң майрам. Бирок ата-энелер аны чоң тойго айландырып жибербеши керек. Бизде ата-энелер атаандашып жатып, балдарын өздөрү бузуп жатышат. Бул ошол кеченин уюштурулуусу, ага окуучунун кийип барган кийими, минип барган машинасына чейин бүгүнкү күнү жалаң атаандаштык менен өтүп жатканын көрсөтүп турат.

Ооба, майрам. Бирок, ошол майрамды жакшынакай кылып үй-бүлөдө эле белгилеп койсок болот. Бүгүн мектепти эмес, жогорку окуу жайын бүтүрүп, бир кесипке ээ болуп жаткан студент мынчалык майрамдабайт. Ата-энелер ар бири өз баласын "Акыркы коңгуроону" майрамдоодо катуу көзөмөл кылып, көз жаздымынан чыгарбашы керек. Кымбат баалуу автоунаанын ачкычын берип жатканда ата-эне ойлонушу зарыл.

(Талкууну толугу менен бул жерден угуңуз)

"Акыркы коңгуроодо" ашыкча чыгым болбосо...
please wait

No media source currently available

0:00 0:23:41 0:00
Түз линк
"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Акыркы коңгуроо”: жыл сайын жаңырган шаани

"Акыркы коңгуроо”: жыл сайын жаңырган шаани
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:49 0:00

Уядан учкан балапандар

Билим берүү жана илим министринин буйругуна ылайык, бүгүн Кыргызстандагы бардык мектептерде окуу жыйынтыкталып, “Акыркы коңгуроо” салтанаттары өттү.

Кар малчыларды дүрбөлөңгө салды

Кар малчыларды дүрбөлөңгө салды
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:51 0:00

Ак-Бууранын жээгин "жемирген" жеке менчик

Ак-Бууранын жээгинде таяк жеген эки киши.

Ош шаарында Ак-Буура дарыясынын жээгин тосуп жаткандар менен ага нааразы болгондордун ортосунда мушташ чыкты.

Дарыянын жээгин тосууну шаар тургандары кескин сындашууда. Ош шаарынын мэриясы болсо дарыянын жээгин тосууга уруксат берилбегенин билдирүүдө. Ал арада Ак-Бууранын корук зонасында 700дөн ашык курулуш бар экени ачыкка чыкты.

22-май күнү кечинде Ак-Буура дарыясынын жээгинде эс алып отурган эки кишини ошол жээктеги бош жерди тосуп аткандар сабап салышкан. Азырынча мушташ эмнеден чыкканы аныктала элек. Бирок ал мушташ Ак-Буура дарыясынын жээгин кимдир-бирөөлөр тосуп атканын ачыкка чыгарды. Ош шаарынын Курманжан Датка кичирайонунда жашап картайган Рысали Атамбиев Ак-Буура мурункудай ачык болбой, тосулуп, ээленип баратканына кейиди:

- Шаардын бардык тургундары келип, жайында ушул дайранын боюнда эс алышчу. Эми ушул жерде кичинекей гана жер калса, аны да жеке менчикке берип салышыптыр. Эл каякка барып эс алышы керек? Мага түшүнүксүз. Бул туура эмес. Муну шаар администрациясы караш керек. Эл жөн эле дарыянын жээгине барып бекер эс алууга бош жер калышы керек да. Жээктин баарын сатып, бардык жер эле акы төлөнүүчү жай боло бербеши керек да.

Ош шаарынын дагы бир тургуну, ошол эле Курманжан датка кичирайонунун жашоочусу Бекболот Токтобаев Ак-Бууранын корук зонасы арзыбаган акчага ар кимге сатылып жатканы үчүн шаардын жетекчилигин күнөөлөдү:

- Бул жерди тосууга ким уруксат берип койгонун мен билбейм. Бирок бул жерди тосууга, жеке менчикке алууга же жашылдандырууну шылтоолоп, ээлеп алууга эч кимдин акысы жок. Заманды көрүп турасыңар. Кичине эле тыйын берип койсо, эл унчукпай койсо эле калып кетет. Ушул ой менен Ак-Бууранын жээгин тосуп бүтүштү. Буга биз, ушул шаардын тургундары, караманча каршыбыз.

Ак-Бууранын жээгин тосуп, эс алуучулардын мурдун кандагандар менен байланыша алган жокпуз. Бирок ошол мушташка күбө болгондордун айтымында дарыянын жээгин тосуп жаткандар "мэриядан уруксатыбыз бар" деп айтышыптыр.

Ош шаарынын дагы бир тургуну Рустам Бакиров корук зонада болсо да ишкердик кылууга аракеттенип аткан адамдарды эмес, аларга мыйзамсыз жерди мыйзамдаштырып берген аткаминерлерди жоопко тартыш керек деп эсептейт:

- Менин билишимче, Ак-Буура дарыясынын жээгиндеги жерлер жеке менчикке берилбейт. Кечээ бул жерде аябай тополоң болгон. Бул жээкти тосуп аткандар "жерге кызыл китебим бар" дешти. Эгер алардын айткандары чын болсо, жээкти тоскон адамдар эмес, аларга уруксат берген аткаминерлерди жазага тартыш керек. Мыйзамсыз ишти мыйзамдаштырган кызматтарды көзөмөлдөш керек.

Бирок Оштун мэриясы ызы-чуу менен тосулуп жаткан жер аянты эч кимге сатылбаганын билдирди. Мэриясынын шаар куруу бөлүмүнүн башчысы Мирлан Исраилов тосулган жээк ачылаарын айтты:

- Ак-Буура дарыясынын сөз болуп аткан жээгин тосууга акыркы 4-5 жыл ичинде эч кимге уруксат берилген эмес. Буга мен 100% кепилдик берем. Сөз болуп аткан жер Ак-Буура дарыясынын корук зонасы деп эсептелет. Ошондуктан аны тосуп алууга эч кимдин акысы жок. Ошол жээкти ким тоскон болсо, аны кайра өздөрүнө буздурабыз.

Деген менен Ак-Буура дарыясынын эл эркин эс алып жүргөн жээктери ээленип, тосулуп бүткөн. Айрым гана бурчтарда анча-мынча гана бош аянттар калган.

Өкмөткө караштуу Экологиялык жана техникалык коопсуздук инспекциясынын Ош шаардык башкармалыгынын маалыматына караганда, азыр Ак-Буура дарыясынын боюна курулган 709 обьект бар. Шаардык экотехинспекциянын жетекчисинин орун басары Талант Эшбаев Ак-Бууранын корук занасындагы жерлерди мэрия жана шаардык суу башкармалыгы эле бергенин айтат.

- Ош шаардык мэриясынын, архитектура кызматынын, Мамлекеттик каттоо кызматынын, прокуратуранын жана биздин мекеменин биргелешкен комиссиясы түзүлүп, Ак-Буура дарыясынын жээктерин бүт инвентаризация кылганбыз. Текшерүү учурунда Ак-Бууранын корук зонасында 720 объект орун алганы аныкталды. Анын ичинен 55 жер тилкеси мамлекеттик ишканаларга, 119 жер аянты муниципалдык, 546 жер тилкеси жеке менчикке өтүп кеткен болуп чыкты. Биз бир нечесине айып салганбыз. Мыйзамсыз берилген жерлерди кайтарууну Оштун мэриясына жана суу бассейндер ишканасына сунуш кылганбыз.

Учурда Ак-Баарынын жээгин тосуп жаткандар менен анда эс алып жаткандардын мушташын Ош шаарынын милициясы тергеп атат. Мушташка катышкан эки тарап тең бири-бирине каршы арыз менен миицияга даттанган. Бирок Ак-Бууранын жээгиндеги жерлерди "жашылдандыруу" деген сөз менен адалдап, жеке менчикке өткөрүп алуу иштери күчүндө турат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргызстанды тандаган Болливуд режиссеру

Кыргызстанды тандаган Болливуд режиссеру
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:24 0:00

Талас: активисттер жолдун сапатына нааразы

Иллюстрациялык сүрөт.

Талас-Тараз-Суусамыр жолунун үчүнчү фазасын оңдоп-түзөө иштери бир жумадан бери токтоп турат.

Буга жумушчулардын маяна албай жатканы себеп болууда. Ал арада жергиликтүү активисттер стратегиялык жолдун сапатына нааразылыгын билдирип чыгышты.

Талас-Тараз-Суусамыр жолун оңдоп-түзөө иштерин түркиялык "Чакыр йапы Санайи ве Тижарет" компаниясы каржылап жатат.

Ал жалдаган "Кыргыз жол курулуш" жоопкерчилиги чектелген коомунун жетекчисинин орун басары Болотбек Сейдакматов иштин токтоп калышын жумушчулардын иш таштоосу менен байланыштырды. Анын айтымында, жолду оңдоп-түзөөгө жалпысынан элүүдөн ашык жергиликтүү жумушчу тартылган. Мунун чоо-жайын "Чакыр йапы Санайи ве Тижарет" компаниясынан тактоого мүмкүн болгон жок.

Инвестор менен байланыш мүмкүн болбой жатканынын өкмөттүн облустагы өкүлү Марат Мураталиев да айтты:​

Марат Мураталиев.
Марат Мураталиев.

- "Чакыр йапыга" чалсам телефонумду такыр алган жок. Балким күндүн соңуна чейин жооп берет чыгаар. Менин укканыма караганда аларга акчанын акыркы траншы берилбей жатат. Кыргыз жол курулуш фирмасына "Чакыр йапы Санайи ве Тижарет" 2 миллион доллар карыз экени бүгүн такталды.

Ал арада жергиликтүү активисттер оңдоп-түзөө иштери сапатсыз жүрүп жатат деп коңгуроо кагышууда. Алардын бири Шамил Мурат:

Шамил Мурат.
Шамил Мурат.

- Бүгүнкү күндө жолдун курулушуна эл нааразы. Мисалы, азыр сиз экөөбүз турган жерден суу чыгып жатат. Болбосо бул тротуарга жаңы эле асфальт төшөлгөн. Мурда суу агып өтчү экен, ошонун үстүнөн эле бастырып салышты да. Бул бир чети кайдыгерлик, экинчиден шалаакылык.

Дагы бир активист Бектур Медетов "жолду кургандар эл төккөн салыкты ысырап кылып жатат" деп нааразы.

- Жолдун курулуш иштеринде жөө жүргүнчүлөр басуучу тротуарларда асфальт өтө жука. Тротуардын эки чекесине бордюр коюп, ортосун кум менен толтуруп асфальттап жатышат. Бул эки жылда эле жарабай калат. Ошого нааразыбыз. Анткени мамлекеттен акча бөлүнүп жатат. Мисалы, мен айына 8 миң сомго чукул салык төгөм. Анын сапатсыз жолдорго жумшалышын каалабайм.

Талас-Тараз-Суусамыр жолун оңдоп-түзөп жаткан "Кыргыз жол курулуш" жоопкерчилиги чектелген коомунун өкүлдөрү жолдун сапатына болгон нааразылык жүйөлүү экенин моюнга алышты. Компаниянын өкүлү Панарбек Сүйүмбаев чалагайым иш жумушчулардын айынан болуп жатканын айтты:

Панарбек Сүйүмбаев.
Панарбек Сүйүмбаев.

- Кээ бир жерлерде асфальт түз төшөлбөй калган. Бул асфальттын сапатына көз каранды эмес. Кептин баары аны төшөгөн жумушчуда. Мындай иш кесипкөйлүктү талап кылат. Бизде жумушчулар жергиликтүү элден алынды. Баары адистер өз кесибин билбегендиктен болуп жатат. Жумушчулардын 90 пайызы жергиликтүүлөр. Ал эми тротуардын калыңдыгы долбоор боюнча төрт эле сантиметр деп көрсөтүлгөн.

Панарбек Сүйүмбаевдин айтымында, жол оңдоодогу кемчиликтер курулуш аяктагандан кийин эске алынат, азыр долбоорду оңдогонго мүмкүн эмес.

Талас-Тараз-Суусамыр жолун реконструкциялоо 2015-жылдын август айында башталган.

Азыр 75-чакырымдан 105-чакырымга чейин оңдолуп жатат. Бул үчүнчү фазасын каржылоого 22 миллион долларлык долбоорго тендер жарыяланган.

Каражаттын 10 миллион доллары Саудиялык өнүктүрүү фондунан, 10 миллион доллары Ислам өнүктүрүү банкынан алынмак. Калган 2 миллион доллары республикалык бюджеттен каржыланмай болгон. Тендердин жыйынтыгы менен реконструкциялоо иштери түрктөргө тиешелүү "Чакыр йапы Санайи ве Тижарет" компаниясына ыйгарылган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Көлдөгү сууктан май айында мал кырылды

23-24-майда жааган кар Ысык-Көл облусунун аймагында 50 сантиметрге чейин жеткен.

Малчылар жайлоого чыга баштаган кезде жааган калың кардан Ысык-Көл облусунда үч район жабыркап, бир эле райондо миңге жакын мал кырылганы кабарланды.

Өзгөчө кырдаалдар министрлиги чыгымдын так санын эсептеп бүтө элек. Жергиликтүү бийликтин маалыматына караганда, айрыкча Түп, Ысык-Көл жана Ак-Суу райондорунун аймагында мал-жанга көп зыян келди. Жергиликтүү бийлик жаратылыш кырсыгында жабыркаган чабандарды кыдырып, абалы менен таанышып жатат. 23-24-майда жааган кар Ысык-Көл облусунун аймагында 50 сантиметрге чейин жеткен.

Беймаал жааган кар кесепети негизинен малын жайлоого көчүрө баштаган чабандарга тийди. Элдин малын баккан Жыргалбек Абышов жаратылыш кырсыгына мал-жанды чогултуп, Түп районунун аймагындагы Турук жайлоосуна көчүп бараткан жолдо туш болду. Ар кайсы жерде өлүп жаткан малды чогултуп жүргөн чабан буларды айтты:

- Элдин малын багам. Мына минтип элүүдөй кой кырылып калды. Азыр буларды чогултуп жатабыз, бир машина жалдаш керек. Ага салып ылдый алып кетпесе, буларды өйдө карай алып кеткенде эмне... Ар бирин ээсине алып барып көрсөтүп, такташабыз. 700 кой бар болчу, отуздай торпок.

Жыргалбек 15 жылдан бери элдин малын алып, жайлоого чыгып багып келет. Буга чейин мындай жутту көргөн эмес экен:

- Мындайды биринчи жолу көрүп жатабыз. Кечинде саат ондон баштап кар жаай баштады, ошону менен таң атканча жаап жибербедиби. Турук жайлоосуна баратканбыз. Бул машиненин алдына корголойлу десек кой-эчкилер тыгылып кирип алып, чыкпай жууркан төшөгүбүздүн баары ит болду.

Жыргалбек жана анын үй-бүлөсү биринчи кезекте медициналык жардамга жана тоютка муктаж болуп турат.

Кар оор түшкөн аймактарда жабыркаган чабандарды кыдырып жүргөн облус губернатору Узарбек Жылкыбаев жана район акими Элчибек Жантаев жардам келатканын айтышты:

- Саат 3-30 болду. Бир саатта чөп келип калат. Бир баланы калтырып, табыштап келгенбиз. Биринчи кезекте ушул жакка, сизге алып келип берет.

Турук жайлоосундагыдай абалга Ак-Суу районуна караштуу Чымынды-Сай жайлоосун жайлаган чабандар да туш болушту. Арал айылынан чабан Казыбек Кыдырбаев тоют келбесе мал жутап, түнү менен ылдый качат деп кооптонуп турат:

- Суукта кар ээрибей жатат. 50 сантиметрдей жаады окшойт. Азыр кар пас болуп калды. Бүгүн түнү катуу суук болот. Малдын алды түндө эле качкан, мал качып жатканда түндө ушул жактан адамдарыбыз тосуп калган. Бул эч нерсе эмес, мына бүгүн түн уйкудан калып бала-бакыранын баарын нөөмөткө коюп атабыз, малды качырып жибербей баарыбыз туралы дедик. Себеби азыр суук, ачка болсо жылуулукту эңсеген мал турбайт. Бир аз чөп келатат дейт. Эл-журтубуз бар экен.

Өкмөттүн Ысык-Көл облусундагы өкүлү Узарбек Жылкыбаев жардам тууралуу буларды айтты:

- Эки районго мамлекет тарабынан бир тоннадан солярка бердик. Андан тышкары миң түк чөп Каракол шаарынан келатат. Айыл өкмөттөр, жайыт комитеттери жардам берүүдө. Эл деле карап турбай, өзү жардам берип атат.

Ал арада Ысык-Көл районунун үч айыл өкмөтүнөн эле кырылган малдын саны миңден ашканы белгилүү болду. Район акими Данир Иманалиев аларды санап берди:

- Тору-Айгыр айыл өкмөтү боюнча 38 баш уй, 9 жылкы, 370 баш кой кардын астында калган. Тамчы айыл өкмөтү боюнча 400 кой, төрт уй, беш жылкы өлгөн. Чоң-Сары-Ой айыл өкмөтү боюнча 244 баш кой, эки баш жылкы, үч баш кулун кардын астында калган. Бардыгы болуп 1014 кой, 42 уй, 19 жылкы кырылган.

Акимдин айтымында, бүгүнкү күнгө карата алдын ала жогорудагы үч айыл өкмөттүн гана маалыматы бар, тактоо иштери уланууда. Тамчы айыл өкмөтүнөн үч үй-бүлө мал-жаны менен айылга көчүрүлдү. Жайлоодо калгандарга тамак-аштан жардам берилип, жолду тазалоо иштери жүрүп жатат.

Жайга чукул жааган калың кар алып келген жутта кырылган малдын саны толук саналып бүтө элек. Өзгөчө кырдаалдар министрлиги баштаган тиешелүү мамлекеттик мекемелер чыгымдарды эсептеп жатышат.

Облустук бийликтин маалыматы боюнча табигый кырсыктын кесепеттерин жоюш үчүн Ысык-Көл облусун өнүктүрүү фондунан өзгөчө кырдаалдар үчүн каралган акчанын эсебинен алыскы жайыттардагы малга тоют сатып алууга жана жеткирүүгө 400 миң сомго чукул акча бөлүндү.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Малчыларды кыйнаган жайкы кар

Малчылар жайлоого чыга баштаган кезде жааган калың кардан Ысык-Көл облусунда үч район жабыркап, бир эле райондо миңге жакын мал кырылганы кабарланды.

Садыр Жапаровдун ишиндеги "ала тактар"

Садыр Жапаров.

Каракол шаарында 2013-жылы катталган, бийлик өкүлүн барымтага алуу фактысына байланыштуу соттолуп жаткан саясатчы Садыр Жапаровдун доо арызын Жогорку сот 29-майда карайт.

Анын алдында бул факты боюнча соттолуп чыккан башка жарандар атайын кызмат саясатчы Садыр Жапаровго каршы көрсөтмө берүүнү талап кылганын айтып чыгышты.

Алардын айрымдары былтыр президенттин ырайым кылуу боюнча жарлыгынын негизинде боштондукка чыгышкан. УКМКнын расмий өкүлү бул жагдайлар тууралуу комментарий берүүдөн баш тартты.

Тагдырды калчаган талаптар

2013-жылы Каракол шаарында өткөн митинг учурунда ошол кездеги облустун жетекчиси Эмилбек Каптагаевди барымтага алуу фактысы боюнча соттолгон Наристе Калчаев саясатчы Садыр Жапаровго каршы көрсөтмө алыш үчүн башына баштык кийгизилип, кыйноого кабылганын билдирди.

Калчаевдин айтымында, ал атайын кызматтын облустук башкармалыгында алты сааттан ашуун кыйноого алынган.​ Наристе Калчаев абакта төрт жыл бою Садыр Жапаров бул ишти каржылаганы тууралуу жалган көрсөтмө берүүдөн баш тартканы үчүн кыйноого кабылганын айтты.

Эмилбек Каптагаевдин барымтага алаынганы айтылган митинг. 7-октябрь, 2013-жыл. Архивдик сүрөт.
Эмилбек Каптагаевдин барымтага алаынганы айтылган митинг. 7-октябрь, 2013-жыл. Архивдик сүрөт.

"Акырында тергөөчүлөр анын даттануу арызын Садыр Жапаровдун ишине тиркөө менен аны боштондукка чыгарган", - дейт Наристе Калчаев:

- Менин 2016-жылдагы башкы прокурорго жана УКМКнын төрагасына жазган арызымды кандайдыр мага белгисиз себептер менен Садыр Жапаровдун ишине тиркеп коюшуптур. Ага чейин мага тынымсыз кысым болуп келген. Мен кармалган күндөн тартып эле башыма баштык кийгизип, ар кандай ыкма менен кыйнап келишти. Буга окшогон кысымдардын дээрлик баары Садыр Жапаровго каршы менден көрсөтмө алуу үчүн болду. Анан былтыр өздөрүнө керектүү материалдарды алгандан кийин Кенжебек Жумабаев экөөбүздү бир күндө боштондукка чыгарышты.

Караколдогу барымтага алуу окуясынан кийин жалпысынан андагы каршылык акциясына катышкан 23 адам кармалып, кийин алардын саны отузга чукулдаган. Учурда алардын арасынан беш киши абакта жаза мөөнөтүн өтөп жатат. Калгандары мунапыс аркылуу, ырайым берүү же мөөнөтүнөн мурун шарттуу бошотуу сыяктуу укуктук өбөлгөлөрдүн негизинде эркиндикке чыгышкан.

Мурдагы акыйкатчы Бакыт Аманбаев 2013-жылы тергөө абагындагы Наристе Калчаевдин токмоктон запкы тарткан тасмасын көргөзүп, Башкы прокуратура буга чара көрбөй койгонун айткан жайы бар:

Бакыт Аманбаев.
Бакыт Аманбаев.

- Мен абакта жаткан Наристе Калчаевдин абалын көрүп, фото жана видео тасмаларды тартып чыгып, анын негизинде тергөө абагындагы кыйноо фактысы боюнча дароо Башкы прокуратурага кайрылуу жасагам. Бирок ага жооп болгон жок. Андан соң экинчи ирет кайрылдым. Ага да жооп болбоду. Бул маселе боюнча үчүнчү ирет жөнөткөн кайрылуума Башкы прокуратура "аталган фактыны териштирип чыгып, анда тартип сактоо органдарынын аракетинен мыйзам бузуу табылган жок" деген жооп кайтарыптыр. Ошондон кийин анын негизинде биз сотко кайрылып, бирок ал жактан да канааттандырарлык жооп алган жокпуз.

Кийин Наристе Калчаев сөз болуп жаткан иш боюнча сегиз жылга соттолуп, былтыр 2017-жылы президенттин ырайым көрсөтүү жарлыгынын негизинде эркиндикке чыккан.

Боштондукка алмашылган көрсөтмө

Караколдогу барымтага алуу окуясы боюнча соттолуучулардын дагы бири Кенжебек Жумабаев ага боштондук сунушталган жагдай тууралуу айтып берди:

- Садыр Жапаров Кыргызстанга келерде мага тергөө абагына киришти. Менин өмүрүмө коркунуч келтирип, ар кандай ыкмалар менен мени коркуткан учурлар болду. Анан №47 абак жайына келген кызмат адамдары: "Сегиз жылга кесилдиң, эми түрмөдөн чыкпайсың, бала-чакаңды ким багат?" деген сөздөрдү айтып, "Садыр Жапаровдун үстүнөн жазып бер, кол коюп бер" дешти. "Биз аны соттон өзүбүз өткөзүп алабыз" дешти. "Бардыгын жогору жак менен сүйлөшүп койдук. Биз айткан боюнча түрмөдөн чыгасың" деп айтышты. Анан айткандай эле мага ырайым берүү менен абактан чыгарышты. Бирок мен буга макул эмесмин. Мен толук акталышым керек. "Мурда эмнеге айткан жок?" деген сөз болушу мүмкүн. Мурда айтсам, кайра түрмөгө киргизип коюшмак.

Бул тууралуу УКМКнын расмий өкүлү Рахат Сулаймановго кайрылдык. Ал кылмыш ишин жасалмалоо жана мажбурлоо жолу менен жалган көрсөтмө алуу жагдайлары тууралуу комментарий берүүдөн баш тартты.

"Ойноок" жагдайбы же ойлондурган кырдаалбы?

Мурдагы президентти колдогон саясатчылардын бири Анвар Артыков мыйзам чегинде чечим кабыл алынышы зарыл экенин айтуу менен чектелди:

Анвар Артыков.
Анвар Артыков.

- Биринчиден, айтып жаткандар кандай адамдар экенин билишибиз керек. Алар мурдатан ушинтип "ойноп", саясий агым каякты карай акса, кырдаалга жараша өзгөрүп турган немелерби же андай эмеспи? Ошол жагдайды аныктап туруп, анан буга баа берүүгө болот. Негизи эле мен жалган жеринен "саясий куугунтук болду, мажбурлады" деген нерселерге каршымын. Кылмыш иштериндеги бардык жагдайлар укуктун алкагында чечилиши керек. Эми бизде жамандыр-жакшыдыр мыйзам иштеп жатпайбы. Бардыгы мыйзам чегинде болушу керек.

Караколдогу барымтага алуу окуясы боюнча Садыр Жапаровго да айып коюлуп, ал 2017-жылы чет өлкөдөн кайтып келатканда чек арадан кармалып, камакка алынган. Садыр Жапаровго коюлган айып боюнча сот аны 11,5 жылга эркинен ажыраткан. 29-майда анын иши көзөмөл иретинде Жогорку сотто каралганы турат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргызстанда ким көп айлык алат?

Эмгек акынын өлчөмү боюнча дүйнөлүк рейтингде Кыргызстан 157 мамлекеттин ичинен 122-орунду ээледи.

Европанын статистикалык бөлүмү, Эл аралык эмгек уюму жана Экономикалык кызматташтык жана улуттук статистиканы өнүктүрүү уюму 2017-жылга карата чыгарган эсепте Кыргызстандагы орточо маяна 220 АКШ долларына барабар деп көрсөтүлгөн.

Эл аралык рейтинг менен Кыргызстандын Улуттук статистика комитетинин эсеби дээрлик дал келет. Бирок бул реалдуулукка жакынбы? Өлкөдө эң аз жана эң көп айлык алгандар кимдер?

Алдыңкы жана акыркы катардагылар

Дүйнөлүк рейтингдин сап башында Швейцария, Норвегия жана Люксембург турат. Бул мамлекеттерде орточо айлык акы 3,5 миң доллардан көп. АКШда 3 120, Орусияда 615.

Борбор Азиядан Казакстанда орточо айлык 480 доллар. Түркмөнстан 320 доллар менен 110-орунду, Өзбекстан 235 доллар менен 118-тепкичти ээледи. Тажикстан 110 доллар көрсөткүчтө 132-катарда турат.

Ооганстан орточо 34 доллар маяна менен рейтингде 150-орунда. Тизмедеги 157 мамлекеттин акыркы сабында Зимбабве турат. Бул өлкөдө орточо айлык акы 21 долларга барабар.

Аталган мекеменин маалыматы боюнча, өлкөдө орточо айлыктын көлөмү быйыл январь-март карата 15 120 сом, башкача айтканда 200 доллардан бир аз ашыгыраак.

Статкомдун былтыркы эсебинде орточо айлык 14 миң сом деп айтылып, коомчулукта бул сумма реалдуулукка дал келбейт деп, расмий маалыматты сындап чыккандар болгон.

Эл ишенбейт

Биз Бишкектеги карапайым тургундарга микрофон сунуп, дүйнөлүк рейтинг жана статкомдун тыянагы боюнча пикирлерин сурадык:

Кенжебү Маматсадыкова, журналист:

- Көбүнчө менчик ишканаларда, өкмөттүк эмес уюмдарда иштегендердин айлыгын эсептеп, орточо маянаны өлчөшөт сыягы. Мамлекеттик кызматтарда 3000-4000 сом алып иштегендер да бар. Жаш мугалимдердин, жаш медиктердин айлыгы аз.

Батырбек Алмазбеков, айдооочу:

- Менимче, 15 миң сом дегени чындыкка туура келбейт. Мамлекеттик ишканаларда 10 миң сомго жетпеген эле айлык менен жүрүшпөйбү.

Калбүбү, санитар:

- Он миң сом десе балким чындыкка бир аз жакындамак.

Жолдошбек Төкөлдөшев, коопсуздук кызматкери:

- Орточо айлык акыны 6-7 миң сом деп чыгарышса ишеничтүү болот.

Экономист Азамат Аттокуров Кыргызстандагы орточо айлыктын чыныгы өлчөмү 12-13 миң сом деп эсептейт. Ошол эле учурда статкомдун 15 120 сом деген тыянагы да реалдуулуктан алыс эмес деген ойдо:

Азамат Аттокуров
Азамат Аттокуров

- Мисалы, Бишкек шаарында орточо айлык 20 сомго жетет. Аймактарда 10 миң сомдон ашат. Жалпы тармактагы айлыктар кошо эсептелип, анан статистикалык маалыматтар даярдалат. Дыйканчылык, жана башка жумуштар да бар эмеспи. Дарыгерлердин айлыгы бир аз жогорулады. Бирок мугалимдердики аз бойдон калып жатат.

Аттокуровдун пикиринде, Кыргызстанда көбүрөөк акча тапкандар жалпы элдин 20% түзөт. Калганы орто жана төмөн айлыкка иштегендер жана кирешеси аз кишилер.

Статкомдун түшүндүрмөсү

Улуттук статистика комитетинин Эмгек жана иш менен камсыз кылуу статистикасы бөлүмүнүн башчысы Гүлнара Жайлообаева орточо айлыктын өлчөмүн аныктоонун жол-жобосун минтип түшүндүрдү.

“Азаттык”: Кыргызстандагы орточо айлык акы быйыл январь-март айларына карата 15 120 сом аныкталыптыр. Бул реалдуулукка канчалык дал келет?

Жайлообаева: Дал келет. Анткени, бизге ай сайын 15 миңден ашуун мекеме-уюмдар отчет берет. Ошол отчеттордо тизмедеги жана тизмеде жок жумушчулардын фондунун эсептелген суммасы эмгек акыны эсептөө үчүн кабыл алынган жумушчулардын санына жана отчеттук мезгилдеги айлардын санына бөлүнөт. Ушул жол менен эсептелет.

“Азаттык”: Бул аябай татаал түшүндүрмө болду. Жөнөкөйлөтүп айтып бериңизчи.

Кошумча айлык мугалимдин баарына жетпейт

Кошумча айлык мугалимдин баарына жетпейт

Келерки жылдан тарта бийик тоолуу шартта иштеген адистер кошумча айлык акы ала баштайт.

Жайлообаева: Бизге мекеме-уюмдар эмгек акы, жумушчулардын саны боюнча отчет берет. Ошол жумушчулардын санынын эсеби чыгарылат жана эмгек акы фондунун суммасы эсептелет. Чыккан сумма кызматкерлердин, жумушчулардын санын бөлүнөт. Анан ал январь-мартка эсептелсе үчкө, январь-апрелге эсептелсе, төрткө бөлүнөт. Ошондо орточо айлык канча экени чыгып калат. Мисалы, финансы, камсыздандыруу мекемелеринде орточо айлык 30 миң сомдон ашык болсо, билим берүү, медицинада 10 миңден ашыгыраак. Ошонун баары кошулат, республика боюнча эсептелип, чыгарылат.

“Азаттык”: Кыргызстанда мугалимдер 10 миң сомдон ашуун айлык алат деп айта алабызбы?

Жайлообаева: Отчеттуулук берген мекеме жөн эле сандарды жазып койбойт. Алар бизге берип жаткан маалыматты мөөр менен, кол тамгалар менен тастыкташат. Кепилдик беришет. Биз аны базага киргизип, орточо айлыкты тактайбыз.

“Азаттык”: Мугалимдер 10 миң сомдон көп алат ишенимдүү айта алабызбы?

Жайлообаева: 10 миңге жетпейт деп да айтууга болбойт. Бир кишинин сабагы көбүрөөк болсо, 15 миң сом алат, бири азыраак алат. Дене тарбия жана математика мугалимдерин бири бирине салыштырганга болбойт.

“Азаттык”: Буга чейин орточо маянаны 14 миң сом жарыялаганыңарда да коомдо талкууга түшүп, "чындыктан алыс" деген сын-пикирлер айтылды эле. Эми 15 миң сомдон көп дегенге ишенеби адамдар?

Жайлообаева: 15 миң сом - бул бүт экономика боюнча эсептелди. Анын ичинде экономикалык ишкердиктин түрлөрүн бөлүп карай турган болсок, өнөр жай, курулуш, финансылык, маалымат жана байланыш тармагындагылар быйыл январь-мартка карата 30 миң сомдун тегерегинде маяна алышат. Анан башка тармакта иштегендердин айлыктары эсептелет, бүт баары кошулуп, орточо айлык акы эсептелгенде 15 120 сом чыгат. Мен өзүмдүн цифрама кепилдик бере алам.

“Азаттык”: Кыргызстанда эң аз айлык алган кесип ээлери кайсылар?

Жайлообаева: Биз эң аз айлык деп айтпайбыз, “республикалык деңгээлден төмөн” дейбиз. Буга саламаттыкты сактоо жана калкты социалдык жактан тейлөө багытында иштегендер кирет. Алардын орточо маянасы 9 867 сом. Билим берүү тармагындагылардыкы 10 802 сом. Бул быйыл январь-мартка карата чыгарылган эсеп.

Саламаттыкты сактоо тармагында иштегендердин айлыгы аз.
Саламаттыкты сактоо тармагында иштегендердин айлыгы аз.

“Азаттык”: Эң көп айлыкка иштегендер кимдер?

Жайлообаева: Эң жогору маяна төлөнгөндөрдү “республикалык деңгээлден жогору айлык алгандар” дейбиз. Алар – финансылык ортомчулук жана камсыздандыруу мекемелеринде иштегендер. Финансылык ортомчулуккка банктар, насыя берген компаниялар кирет. Бул тармактагылар орточо 33033 сом алышат. Андан кийин маалымат жана байланыш тармагы турат. Маяна 29600гө барабар.

“Азаттык”: Эл аралык жана өкмөттүк эмес уюмдардыкы эсептелеби?

Жайлообаева: Жок, алар бизге отчет беришпейт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Сотторду сынаган саясий кармаш

Сотторго каршы акция. Бишкек. 2018-жыл

Жогорку Кеңештеги Жогорку соттун судьялыгына үч талапкердин өтпөй калышын кадрдык тазалануу катары бааласак болобу?

Сотторду тандоонун бүгүнкү жобосу заман талабына жооп береби? Тартип комиссиясы мыйзамдуулукка чакырып жатабы же президенттик аппаратка көз карандыбы? Соттун ачыктыгына, адилеттүүлүгүнө канткенде жетишебиз ж.б.у.с. маселелерди бүгүнкү “Арай көз чарай” берүүбүздө кеп кылабыз.

Талкууга Жогорку Кеңештин депутаты Кенжебек Бокоев жана Жогорку соттун мурдагы судьясы, эмгек сиңирген юрист Султангазы Касымов катышты.

“Азаттык”: Султангазы агай, кечээ Жогорку Кеңештин кароосуна коюлган Жогорку соттун судьялыгына көрсөтүлгөн беш талапкердин үчөө өтпөй калды, аны сиз кандай баалап жатасыз? Чечим сот бийлигинде кадрдык тазалоо башталганын көргөзөбү же саясий күчтөрдүн өч алуу аракети болдубу?

Султангазы Касымов: Бул көрүнүш сотторду тандоо туура жолго коюлбай жатканынан улам болду. Мисалы, Сот тандоо кеңеши 24 мүчөдөн турат, ошолордун үчтөн бири да сот адиси эмес.

Калган мүчөлөрү партиялардан ж.б жактардан болуп жатса, кесипкөй юристтер жок жерде кантип татыктуу соттор тандаларын мен билбейм. Бирок азыркы сот болуп иштеп жаткандарга, иштейм деп келе жаткан талапкерлерге купулум толбойт. Себеби, аларды тандоодо чоң ката кетип жатат. Соттордун көз карандысыздыгы деген алып сатарлыкка айланып кетти.

“Азаттык”: Кенжебек мырза, кечээги судьялыкка өтпөй калган талапкерлерди бир жактуу каралоо болду, мыкты адистер саясий кармаштардын курмандыгына айланды деген пикирлер да бар...

Алар мыкты адис болчу дегендерге да каршы эмесмин. Ооба, ал сот Кыргызстандагы эң мыкты юрист чыгаар. Ошол эле учурда коррупциялык ишти мыкты өздөштүргөн, бийликтин айтканынан чыкпаган да сот болушу мүмкүн.
Кенжебек Бокоев

Кенжебек Бокоев: Жогорку соттун судьялыгына өтпөй калган талапкерлерге буга чейинки иштери үчүн баа берилди.

Алар мыкты адис болчу дегендерге да каршы эмесмин. Ооба, ал сот Кыргызстандагы эң мыкты юрист чыгаар. Ошол эле учурда коррупциялык ишти мыкты өздөштүргөн, бийликтин айтканынан чыкпаган да сот болушу мүмкүн.

Биз, депутаттар соттордун эмнесине баа бердик? Соттор билим деңгээли, кесиптик тажрыйбасы боюнча атайын тесттен өтүштү. Алгач документтери ж.б критерийлердин негизинде Сот тандоо кеңеши иргеди, талдады.

Депутаттар болгону Жогорку сотко татыктуубу же жокпу деген саясий баа берди. Биз алардан Кылмыш-жаза кодексинин беренелеринин маанисин сурап, экзамен алган жокпуз. Бизге чейин алар Сот тандоо кеңешинин, президенттин элегинен өтүштү.

Мен өзүм Айдарбек Алымкулов деген талапкердин сот болуп иштөөгө моралдык укугу барбы же жокпу деген суроону бердим. Ал эл аралык издөөдө жүргөн Сергей Костырин деген адамдын арызы менен ишти ачып, эки сааттын ичинде НТС каналынын мүлкүн камакка алуу боюнча чечим чыгарып жатат.

Ошол эле маалда биздин канча жараныбыз айлап-жылдап өкүмдү күтүп, түрмөдө зарыгып отурат. Ошондуктан айрым соттор саясий буйрукту аткарып келгенин айттым. Мындай талапкерлердин сот болуп иштөөгө моралдык акысы жок.

“Азаттык”: Султангазы агай, жарандык активисттер судья Воронцова азыркы иштеп жаткан (Бишкек шаардык сотунун төрайымы-ред.) кызматын да тапшырышы керек деген талаптарды койду. Бул көрүнүштүн моралдык, мыйзамдык жоопкерчилиги кандай болушу керек?

Азыр соттордун көз карандысыздыгы деген азыр алып сатарлыкка айланып кетти. Сот эч кимди укпашы керек, анын эркиндигин мыйзам коргошу керек.
Султангазы Касымов

Султангазы Касымов: Бул жерде моралы жок эле, мыйзамдын жолун айтайын. Президент, Сот тандоо кеңеши ишенимди актайбы деп жогорку инстанцияга көрсөтүп жатса, бирок ал парламенттен кулап калса ылдыйкы сот органына иштей алабы? Автоматтык түрдө өз арызы менен кетиши керек. Логикага таянсак, анын шаардык сотто иштөөгө моралдык акысы жок.

Кенжебек Бокоев: Парламенттин үчтөн эки бөлүгүнөн да көп, б.а депутаттардын 91и Воронцовага каршы добуш бергенден кийин ал кызматтан өзү кетиши керек.

Мындан ары Жогорку соттун судьялыгына өтпөй калган талапкер мурдагы ээлеп турган кызматынан бошотулат деген жобону мыйзамга киргизүү зарыл...

(Талкуунун толук вариантын ушул жерден угуңуз)

Парламент сотторду эсине келтирдиби?
please wait

No media source currently available

0:00 0:23:02 0:00
Түз линк

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG