Линктер

жума, 19-июль, 2019 Бишкек убактысы 01:54

Кыргызстан

Сыноосу көп Баш мыйзам

5-майда Кыргызстандын Баш мыйзамынын кабыл алынганына 25 жыл толду. Бул жылдар аралыгында өлкөнүн башкы документи тогуз жолу өзгөртүлдү. Ошого карабай азыркы Конституция төгөрөгү төп келген документ эмес экенин айтып, аны өзгөртүүнү демилгелегендер дагы чыга баштады.

Майрамга тушташ сунуштар

Конституция күнүнө тушташ Туруктуу элдик кеңеш (ТЭК) Баш мыйзамга өзгөртүү киргизүү үчүн үч сунуш менен чыкты. Биринчиси - Элдик курултай институтун бийликти көзөмөлдөөчү орган катары бекитүү, экинчиси - Жогорку Кеңешти аралаш системада шайлоо (50% партиялык, 50% бир мандаттуу шайлоо) жана үчүнчүсү - сот системасын парламенттеги партиялардын таасиринен чыгаруу.

Кыймылдын мүчөсү, мурдагы башкы прокурор Азимбек Бекназаровдун айтымында, бул өзгөртүүлөрдү киргизүү үчүн алар референдум өткөрүүнү талап кылышат:

- Ушул үч сунушту, Конституцияга өзгөртүү киргизүү тууралуу мыйзам долбоорун биз өзүбүз жазып чыгабыз. Аны парламенттен да талап кылабыз. Эгер алар "2020-жылга чейин болбойт" деп кабыл албай койсо, анда биз күзгө чейин 300 миң кол топтойбуз. Экс-президент Алмазбек Атамбаевге мурдагы жылы референдум өткөрүп беришкен. Атамбаевге болот дагы, эмне үчүн 300 миң адамга болбойт? Ошондуктан биз 15-майда чоң жыйын уюштурабыз, андан кийин мыйзам долбоорубузду даярдап, аны парламентке жөнөтөбүз. Эгер Жогорку Кеңеш ошондо да биздин талаптарды аткарбаса, анда биз парламенттин өзүн таратуу маселесин көтөрөбүз. Биздин максат - Баш мыйзамда кетирилген каталарды оңдоо менен мамлекеттеги маселелерди чечүү.

Бекназаровдон сырткары Мукар Чолпонбаев, Эмилбек Каптагаев, Равшан Жээнбеков жана башка саясатчылар мүчө болгон Туруктуу элдик кеңеш саясий күчтөрдү да ушул демилгени колдоого чакырууда.

Бекназаров: Мен Атамбаевге эскерткем
please wait

No media source currently available

0:00 0:18:30 0:00

Ал эми парламент депутаттары болсо аталган кыймыл көтөргөн сунуштар Жогорку Кеңеште колдоого алынарынан шек санап турушат. Конституциялык мыйзамдар, мамлекеттик түзүлүш, сот-укуктук маселелер жана Жогорку Кеңештин регламенти боюнча комитетинин мүчөсү, “Республика-Ата Журт” фракциясынын депутаты Кенжебек Бокоев буларга токтолду:

Кенжебек Бокоев
Кенжебек Бокоев

- Алардын буга толук укугу бар. Кааласа күздү күтпөй эле кол чогултууну баштай беришсе болот. Мыйзам киргизебиз десе 10 миң кол, Баш мыйзамды өзгөртөбүз десе 300 миң кол топтоп келишсе болот. Бул Конституциянын өзүндө жазылган норма, ал укугун эч ким чектей албайт. "Референдум мынча жылда бир өтүшү керек" деген чектөө жок, эл үчүн маанилүү маселелер болсо ал референдумга чыгарыла бериши мүмкүн. Бирок башка маселе бар - муну парламент колдойбу? Мисалы, кезинде мен деле ошол Курултай институтун атайын орган катары киргизүү боюнча мыйзам жазып, Жогорку Кеңешке алып чыккам. Бирок эч ким колдобой койгон. Ал эми бийлик тарабынан азыр Баш мыйзамды өзгөртүү тууралуу эч кандай ойлорду уга элекмин. Ага зарылчылык деле жок болуш керек.

Бокоев ТЭКтин үч сунушун жеке өзү колдой турганын, бирок парламентти аралаш шайлоону киргизүү татаал болоорун белгилейт.

Кыргызстандын Конституциясы 1993-жылы 5-майда кабыл алынган. Бул аралыкта өлкөнүн башкы документи тогуз жолу өзгөртүлгөн. 2016-жылы ошол кездеги президент Алмазбек Атамбаевдин администрациясы Конституциянын түп нускасы жок деп бүлүк салган эле. Бул маалымат Жогорку Кеңеште бир топ ызы-чууга себеп болгон.

Ошентип парламентте референдум өткөрүү демилгеси көтөрүлүп, Баш мыйзамга акыркы өзгөртүү 2016-жылдын 11-декабрында киргизилген. Ал референдумга жалпы шайлоочулардын 42 пайызы катышкан. Анын 79 пайыздан ашыгы Баш мыйзамды өзгөртүүнү колдоду деп табылган. Ага ылайык, президенттин укуктары кыскарып, өкмөт башчынын ыйгарым укуктары кеңейтилген болчу. Конституциядагы өкмөт башчынын ыйгарым укуктарын кеңейткен айрым беренелер 2017-жылдын 1-декабрынан тартып гана күчүнө киргизилген.

Өзгөртүүгө зарылчылык барбы?

Президент Сооронбай Жээнбеков 5-майда Конституция күнү менен кыргызстандыктарды куттуктоо менен чектелди. Анын бийликте жарым жыл боло электигин эске алганда азыркы бийлик конституциялык реформаларга бараар-барбасы тууралуу айтуу эрте. Бирок Кыргызстандагы бийликтин табияты буга азыркы президентти кийинчерээк баары бир түртөт деп санагандар бар.

Ошол эле кезде “эгер эми өзгөртүү демилгеси чыкса, ал бийлик тараптан эмес, жарандык коом тарабынан чыгышы” керектигин белгилегендер да бар. Маселен буга чейин Кыргызстанда соттук реформаны талап кылган жарандык активисттер бул үчүн Конституцияга өзгөртүүлөрдү киргизүү керек деп айтып чыгышкан.

Конституциялык палатанын мурдагы судьясы Клара Сооронкулова мындай дейт:

Клара Сооронкулова
Клара Сооронкулова

- 2020-жылдан кийин Баш мыйзамга өзгөртүүлөр киргизилиши керек деген ойлорго мен деле кошулам. Анткени соңку, 2016-жылкы болгон өзгөрүүлөрдө Конституция абдан бузулуп кеткен. Анда бийликте тургандардын жеке кызыкчылыктарына жараша эле өзгөрүүлөр кирип калган. Демек ошол жылдары реформага баруу үчүн ушул 2018-2019-жылдан баштап талкуулап, ар кандай көз караштарды эске алуу менен жүрүп отурушубуз керек деп эсептейм. Илимде “юридикалык Конституция” жана “реалдуу Конституция” деген түшүнүктөр бар. Биринчиси жөн гана формалдуу жазылып калган, бирок иштебейт. Ал эми экинчиси азырынча бизде жок. Башкача айтканда биздин Баш мыйзам реалдуу иштебейт. Маселен ошол эле Баш мыйзамдарда каралган парламентаризмге биз даяр эмес экенибиз көрүнүп калды. Сапаттуу парламент келмейинче бизде парламентаризм курулбайт. Ошондуктан реалдуу жана юридикалык варианттарды айкалыштырган идеалдуу вариантка келмейинче биз Баш мыйзамды өзгөртүү менен жүрүп отурушубуз керек. Анан президент азыр күчтөнүп кете турган болсо, кийин баары бир өзгөртүү киргизет.

Ал эми эксперт Тамерлан Ибраимов жакынкы жылдары Баш мыйзамды өзгөртүүгө караманча каршы. Анын пикиринче бул бийликти жана элди башка маселелерден алагды кылат:

- Менин оюмча, учурдагы Баш мыйзамды өзгөртүүгө эч кандай муктаждык жок. Мунун бир нече себептери бар. Биринчиден, Конституция бул негизги мыйзам, ал жалпы укуктук системанын пайдубалы. Аны тез-тез өзгөртүү мыйзамдардын ортосундагы байланыштарды үзгүлтүккө учуратат жана ошол укуктук системаны бузат. Экинчиден, ошол эле демилгечилер айтып жаткан соттук реформаны чечүү, коррупция менен күрөшүү үчүн Баш мыйзамды өзгөртпөй деле жыйынтыктуу иш алып барса болот. Аларды чечүү үчүн саясий эрк жана коррупциясыз команда гана жетиштүү. Үчүнчүдөн, биз Конституцияны өзгөртөбүз, антебиз-минтебиз деп жатып, дагы башка көйгөйлөрдөн оолактап кетебиз. Андан көрө азыр бийлик жана башка тараптар укук коргоо органдарын реформалоо менен алектенсе максатка ылайык болот.

Ошол эле кезде учурдагы Конституциянын өзүнүн да өлкөдө реалдуу иштеп жатканынан шек санагандар арбын. Маселен соңку өзгөрүүлөргө ылайык өлкөдө премьер-министр негизи адам экени жазылганы менен, президент баары бир башкы фигура катары калып жатканын белгилешет.

Юридика илимдеринин доктору, профессор Бекбосун Бөрүбашевдин пикирин угалы:

Бекбосун Бөрүбашев
Бекбосун Бөрүбашев

- Конституциянын көп жоболору декларативдик гана мүнөзгө ээ, ураан сыяктуу. Мисалы, “биз - демократиялык мамлекетпиз” деп жазылат. Бирок ошондой демократиялык мамлекетке жетишибизге али көп бар. “Биз - укуктук мамлекетпиз” деп жазылган, бирок турмушта укук, мыйзамдар толук сакталбайт. Мен алгачкы беренелери жөнүндө гана айтып жатам. Ошон үчүн биздин азыркы Баш мыйзам толук иштебейт. Ал иштеши үчүн ошого негизделген укуктук механизмдерди түзүш керек. Ал башка мыйзамдарга карама-каршы келбеши керек. Бизде болсо ошол эле Конституциянын ичинде бири-бирине карама-каршылыктар бар. Анан мыйзамдык база сакталгандан кийин аны аткарылышын талап кылган органдар жакшы иштеши керек. Ошондо гана Баш мыйзам иштейт.

Ошентип, Конституцияны реформалоо боюнча соңку демилгелер президенттик шайлоодон кийин кайрадан жандана баштады. Азырынча президенттик, парламенттик жана башка деңгээлде талкууга алынбаганы менен, коомдук деңгээлде гана кез-кезде айтылып калууда.

Деген менен активисттер жана жарандык коом чейрек кылымдагы конституциялык өзгөртүүлөрдүн дээрлик баарында ошол кездеги президенттер "өздөрүнүн жана тар чөйрөнүн кызыкчылыгы үчүн өзгөртүп жатат" деп айыпташкан. Ал өзгөртүүлөрдө системалык бурулуштар болбогону, бийлик бөлүштүрүү, президенттердин ыйгарым укуктарын көбөйтүү гана каралганы айтылып келет.

Бул майрам күнү социалдык тармактардын айрым колдонуучулары 2010-жылдагы Конституциянын авторлорунун бири, Жогорку Кеңештин бир нече чакырылышынын депутаты Өмүрбек Текебаевдин абакта жатканы орунсуз көрүнүш экенин жазышууда. "Ата Мекен" партиясынын төрагасы Өмүрбек Текебаев "Мегаком" чырына байланыштуу коррупция боюнча айыпталып, сегиз жылга эркинен ажыратылган. Текебаев өзүнө коюлган айыптардын баарын "саясий буйрук" деп четке кагып келет.

Ушул аптада акыйкатчы Кубат Оторбаев президентке кайрылып, Өмүрбек Текебаевге ырайым кылып бошотууну суранган. Акыйкатчы сотто саясатчыга коюлган айып так далилденбегенин жүйө келтирген. Президент бул боюнча позициясын азырынча билдире элек. Бирок Текебаев өзүн айыпсыз деп эсептегендиктен президенттен ырайым сурабай турганын билдирип чыкты.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ишкерликтин көркүн ачкан көргөзмөлөр

Астанада "Expo" көргөзмөсүнүн сувенирлери сатылган жер. 18-ноябрь, 2017-жыл.

Бишкек жана Ош шаарларында жаз, күз айлары эл аралык көргөзмөлөргө бай болуп жатат. Апрель айында Бишкекте "Медэкспо", "Фудэкспо", "Билдэкспо" сыяктуу бир нече жармаңке болду.

Кыргыз ишкерлигинде көргөзмө маданияты калыптанып келатабы? Ар кыл "эксполор" жергиликтүү бизнести өнүктүрө алабы? Мамлекеттен бул багытта колдоо керекпи?

Чакан болсо да талап көп

Кыргызстанда эл аралык масштабдагы көргөзмөлөр азырынча чакан форматта болсо да өтүп жаткан кези. "Бизнес менен бизнестин башын бириктирүү" же "B to B" түрүндөгү жармаңкелерди азыр Бишкек шаарындагы Дене тарбия институтунун манежинде гана болуп жатат.

Аларды уюштурган "BiExpo" компаниясынын менежери Эдил Алымкулов атайын экспо залы болбогондуктан, катыша албай калган компаниялар көп экенин айтты:

Эдил Алымкул уулу.
Эдил Алымкул уулу.

- Жаз, күз - эки этап менен өткөрөбүз. Жазгысын медицина, тамак-аш, курулуш тармактарындагы компаниялардын башын бириктиргенбиз. Ушуну менен "экспо" сезону аяктады. Эми кийинки күз мезгилин Ошто ушул эле ыраатта улантабыз. Жылдан-жылга Кыргызстанда көргөзмө маданияты өнүгүп жатат. Мен башынан бери бул тармакта жүрөм. Биринчиден, географиясы кеңейди. Экинчиден, катышууну каалаган компаниялар былтыркыга салыштырмалуу быйыл 19 пайызга көбөйүп, 18 павильон курулду. Биздеги кемчилик - "экспо" үчүн атайын жайдын жоктугунда. Себеби, катышууну каалаган бир топ компаниялар орун жок батпай калып жатышат.

Социалдык долбоорлор да камтылат

Көргөзмөлөрдө жалаң эле менчик компаниялар эмес, социалдык долбоорлор менен иш алып баргандар да өз ордун табууга аракет кылышууда. Биз барган курулуш товарлары, энергетика, коопсуздук жармаңкесинде кыргызстандыктардын үйлөрүн жылуулай турган каржылык долбоордун координаторун да жолуктурдук. Ушундан улам Кыргызстандагы мындай иш-чаралар жалаң эле бизнес эмес, элдин турмушуна да түздөн-түз тиешеси бар десе болот.

Кыргызстандагы туруктуу энергияны каржылоо программасынын инженери Салават Соронбаев чакан павильондо элге үйдү жылуулоонун заманбап технологиялары, каржылык булактары тууралуу маалымат берип жатыптыр:

- Биз бул көргөзмөгө 2013-жылдан бери жыл сайын катышабыз. Мына, быйыл бешинчи жолу келип отурабыз. Биздин долбоор Европа өнүктүрүү банкынан каржыланат. Өзүн өнүктүрүүнү каалагандарга, ошондой эле ишкерлик уюмдарына жеңилдетилген гранттарды берип, имаратты же үйдү жылуулоо боюнча адистик кеңештерибизди айтуунун эң мыкты, ыңгайлуу жайы ушул көргөзмө болуп атат.

Заманбап шарттар жок

Ишкерлик чөйрөсүндө 5-6 жылдан бери жаңылык катары кабылданган "эксполорду" уюштурууда жана ага катышууда кандай жагдайларга көңүл буруш керек? Деги эле кыргызстандык бизнесмендер, компаниялар "экспо" аркылуу өзүн тааныта билеби? Бул суроого Ишкерликти өнүктүрүү кеңешинин жетекчиси Умбриэл Темиралиевден жооп алдык:

Умбриел Темиралиев.
Умбриел Темиралиев.

- Албетте, көргөзмөлөр - азыркы замандын талабы. Бирок ага катышуунун алдында бир нерсени түшүнүш керек. Экспо-борборго чыгуу - ийгиликтин эң акыркы өңүтү болот. Анткени бир нерсени элге алып чыгаарда биринчи кезекте биздин бизнес даяр болушу керек. Эн негизгиси - биздин ишкерлерде тажрыйба, билим, ал эми өндүргөн товары тастыкталган болушу зарыл. Эл аралык деңгээлге стандарттык сертификаттар менен гана чыкса болот. Бишкекте да көргөзмөлөрдү өткөрчү кеңири жай жок. Ушундан улам ишкерлер ирденип алмайынча көргөзмөлөргө кадимкидей катыша албай жатышат.

Түркия көргөзмөлөр өлкөсүнө айланууда

Түркия азыр эл аралык көргөзмөлөрдү уюштуруу жагынан дүйнөдөгү алдыңкы өлкөлөрдүн катарында. Стамбулда күн сайын ар түрдүү багыттагы жармаңкелер өтөт. Стамбул шаарын негизинен "көргөзмөлөр шаары" деп атап коюшат. Себеби шаарда атайын курулган эки чоң борбор бар. Акылай Биримкулова иштеген фирма да ири көргөзмөлөрдөн кыя өтпөй, пайда булагына айландырган:

- Албетте, ишкерлик үчүн салымы чоң. Анткени мен иштеген компания катышып жаткан текстиль көргөзмөсүнө дүйнө жүзүнөн текстиль өндүрүш фирмалары, дүңдөн сатып алуучу кардарлар, дизайнерлер келишет эмеспи. Ошондуктан келечегин ойлогон ар бир жергиликтүү түрк фирмасы ушул сыяктуу көргөзмөлөргө катышып калууга аракет кылат.

Орто эсеп менен Стамбулдагы көргөзмөдө 1 чарчы метри 300 доллардан баштап ижарага берилет. Бир павильон 12 миң долларга айланат. 5 күндүк көргөзмө үчүн ар бир фирма 25 миң доллардын тегерегинде каражат сарптайт. Өкмөт көргөзмөлөргө катышкан фирмаларга кошумча колдоо көрсөтөт. Түркиядагы жармаңке уюштуруучулардын алдын-ала түзгөн программаларына ылайык 2018-жылы 515 эл аралык көргөзмө пландаштырылган.

Кыргызстанда мамлекеттик деңгээлде көргөзмөлөргө кам көрүлөбү?

Бул суроону экономика министринин орун басары Элдар Абакировго бердик:

Элдар Абакиров.
Элдар Абакиров.

- Эми азыр бизде "экспо" деп уюштуруп жаткандар менчик фирмалар да. Аларга жөн гана чакырууларын таркатуу жагынан көмөктөшөбүз. Элдик өнөрпоздорго, социалдык маанайдагы жармаңкелерге Бишкектеги "Кожомкул" спорт сарайын акысыз сунуш кылабыз. Ал эми "BiExpo" сыяктуу көргөзмөлөргө конок катары эле барабыз.

Чындыгында Кыргызстандагы экспо бизнесин өнүктүрүш үчүн мамлекет да кошо киришпесе иш илгерилебеси анык. Умбриэл Темиралиевдин айтымында, биринчи кезекте мындай иш-чаралар сырттан келген компаниялардын эмес, Кыргызстандын кадыр-баркын эл аралык стандартка алып чыгат.

Электрондоштурулган, заманбап павильондору бар алгачкы көргөзмөлөр өлкөдө 2013-жыла башталган. Аларга эң көп дегенде 20га жетпеген алыскы-жакынкы чет өлкөнүн компаниялары катышууда. Ошентсе да адистер көргөзмөдөн бизнесин өнүктүрүүгө үмүт арткандар жылына 19 пайызга арбып баратканын белгилешет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Пенсиядагы офицерлер билим алышат

Пенсиядагы офицерлер билим алышат
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:31 0:00

Жаныш Кулманбетов: Талантты таламайга салуу азыр да бар

Жаныш Кулманбетов: Талантты таламайга салуу азыр да бар
please wait

No media source currently available

0:00 0:13:27 0:00

Биз тарыхты казбай эле чукулай беребиз

Жеңишбек Эдигеев.

Башканы кой, кыргыз менен кыргыздын ортосунда баалуулуктар боюнча түшүнүп, тастыктап, чечишип, бекишип алчу маселелер, жагдайлар көбөйгөндөн көбөйүп баратат. Бул канчалык жаман же канчалык жакшы!?

Эгер кыргыз зор идеологиясын тапкан болсо, аны жайылтуунун куралы эмне болот? Адабиятпы, китеппи, өнөр таасириби же кино мененби, ал эми алардын күчү азыр канчалык? Же карманган элитанын кеби мененби, кыргыз дайым эп көргөн курултайларбы? Айыл кыдырган артисттерибиздин, агартуучуларыбыздын көчмө топторубу?

Бизде барбы ошол? Алар XXI кылымдын адамдарын оңой-олтоң өзүнө тарта алабы, ишендиреби? Имерип, жүрөгүн толкутуп жакшыга азгыра алабы? Анан калса бүгүнкү замандын адамдарын оңой алдай албайсың. Анткени биз ааламдык чексиз маалыматтан ооз тийип алып өз табитибизди, жолубузду таппай аткан адашып жаткан мезгилибиз.

Саясатты билсек-билбесек да кайсы бир "система" дейбиз, башкаруунун жолдорун айтабыз, ал ураандар менен митингге чыгабыз. Мамлекет түзүлүшүн түшүнүп-түшүнбөсөк да аны жолдогон топторго кошулуп, бөлүнөбүз.

Демек биз дайыма кайсы бирөөлөрдүн жетегиндебиз. Коомубуз: мамлекет башылар, интеллигенция, агартуучу ак сөөктөр, мугалим, дарыгерлер, жумушчу, дыйкандар коомдо ар бири өз ордун таап, ар ким өз ордунда бышып, жетиле элек. Ордун таба элек. Бизде алар баары аралашып турат.

Чен-деңгээлге көз жумдук. Ошондуктан кечээки базарчы эртең депутат, кечээки акчалуу эртең министр, кечээки кылмышкер эртең жол баштагыч... Биз ааламдык маалымат агымында калкып турабыз, ошондуктан улуттук баалуулуктарда, улуттук өзгөчөлүктө, кулк-мүнөз, салтыбызда шамалга улам күбүлүп атып соройгон бутак калчудай же таптакыр жоголуп бүтчүдөй жагдайлар көп.

Башканы кой, кыргыз менен кыргыздын ортосунда аталган баалуулуктар боюнча түшүнүп, тастыктап, чечишип, бекишип алчу маселелер, жагдайлар көбөйгөндөн көбөйүп баратат. Бул канчалык жаман же канчалык жакшы!? Биз каныбызга туура келип, жүрөгүбүзгө жаккан, ичибизде ынанган жалпы жолду кантип издешибиз керек? Туура жол кайда?

Аз кыргыз көп кырдуу диндин кучагындабыз. Кыргызды "түндүк-түштүк" эмес, дал ушул дин түшүнүгү душман кылып бөлгөнү өңүп туру... Дин түшүнүгү бизге жалгыз эле жүрөгүбүзгө тынчтык алып келбей, ал тарыхтан, башаттан оргуп келип бизди бириктириши да керек эле... Өзүбүздү жети ата менен бекемделген, миң катмар санжыралуу улуу журт атаганыбыз менен бир кылым мурдагы айтылуу баатыр-бектерибиздин изин таппай адаштырып отурабыз.

Анткени биз тарыхты билек түрүп казбайбыз, сөөмөй менен чукулай беребиз. Көзгө басаар бирин-экин тарыхчы агаларыбыздан бүт тарыхты талап кылуу - бул биздин алсыздыгыбыз. Уютку жок бечаралыгыбыз. “Бекер кеткен” жетимиш жылдык тоталитардык кезеңдин пардасын качанкыга чейин шылтоолошубуз керек?

Бизде ырааттуу өнүгүү жок. Өлкөнүн ар тармагы ар бурчта бузулуп жаткан техникадай чачылып жатат. Ал бизге өткөн замандын техника сакталган автогараждарын эске салат. Бүт тетик туура табылып, бир убакта ишке кирмейин ал гараждан машине оңолуп чыкпайт. Ошол сымал өлкөнүн башкы тармактары алдыны көздөй бир мезгилде, бирге алгалашы керек. Бир тармак он жыл алдыга озуп, бир жагыбыз он жыл артта калуу менен бүтүн боло албайбыз.

Өлкөбүзгө юристтер батпайт, бирок мыкты адабиятты ким түптөйт? Ооба, экономикага күч үрөйлү, бирок элибиз китеп окуп, театрга барбаса кандай болот? Ооба, окуу жайларына карк бололу, бирок аларга так жана бай тарыхты кимдер, кантип окутат? Ооба, Бишкегибиз гүлдөсүн, бирок чок ортодогу Илимдердин академиясын ким гүлдөтөт?

Ооба, биз Москва боло албайбыз. Андагыдай математиктердин, физиктердин, асман-жер изилдегичтердин, деги койчу, ар бир тармактын “шаарчаларын” кура албайбыз. Бирок, маселен, жана кеп кылган колу кыска тарыхчыларга шарт түзүп жалгыз бир үй ачыш колдон келмек. Ошондо бийлиги да, эл да тарых жайын бир кишиден эмес, бир чатыр алдында күпүлдөп иштеген күчтүү топтон сурайт элек.

Ушул сыяктуу бардык тармактын таянган көмөкчү, оң колун түзүп алсак биз "жука" деген элитага кан кирет эле. Ал калыңдайт эле. Бул мамлекеттин илимге, тарыхка, маданиятка болгон өзгөчө көмөгү болмок. Жазмакер катары мамлекетибиз расмий түзүмдөрүнөн сырткары ушундай “көмөкчү чарбаларын” түзүп алышын элестетип келем. Анткени мындай иш жалгыз мамлекеттен эмес, мекенчилдиктен улам да келип чыгышы толук мүмкүн.

Дегеле мамлекеттик машинанын күчү эмнеде? Ал болгону “Өлкөдө кырдаал дайым көзөмөлдө...!” дегенден тажабаган күч органдарындабы? Жок, мамлекеттин күчү өлкөнүн экономикалык ресурсунан бөлөк, үч бийликтүү укуругунан бөлөк анын чыгармачылык ийкемдүүлүгүндө, көрөгөч көсөмдүгүндө жана анын чечкиндүүлүгүндө да жатат.

"Сингапур керемети" үчүн, балким, Ли Куан Йунун акылы керек болгон болсо, Кыргызстан үчүн кылычтай шок чечкиндүүлүк гана жетпей атып жүрбөсүн!? Өзүбүз көкүрөк көтөргөндөй таланттуу элге, жөндөмдүү элге шар эткизип керектүү эшикти, туура эшикти ачып бериш гана кээде жетиштүү болот.

Кыргыздар табиятыбыздан эл сөзүндө, тарыхта калганды сүйгөн элбиз. Эмесе күн санап жаңылыгы артып аткан XXI кылымда толук ишке жарай турган кезең тургандыр. Азыркы президентибизде ошондой мүмкүнчүлүктүн зору турат. Анткени ал “Бир келген өмүрдө” мурдагылардын бир катасын кайталап баспайм деп жапчу эшикти жаап аччу эшикти ачуу менен ага мүлдө кыргызга жаңы тарыхты баштап берүү бактысы тургандыр...

Тарыхта калуу демекчи, "ал үчүн 10 жыл эмес, 5 жыл эмес, 1 жыл да жетиштүү" деп Швейцариянын жылда алмашкан ажолору безилдеп иштеп жүрүшөт. Айтор, чыдамдуу кыргыз - мезгилди колдон учурбай жакшыны жараткыч да бололу.

Жеңишбек Эдигеев

(Автордун пикири "Азаттыктын" көз карашын чагылдырбайт)

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Шадиевдин жандырмаксыз "жашынмагы"

Жогорку Кеңеш.

Жогорку Кеңештеги "Бир Бол" фракциясынын депутаты, мурунку биринчи вице-премьер-министр Аскарбек Шадиевдин кайда экени эмгиче тактала элек.

Башкы прокуратура 28-апрелде ага кылмыш ишин козгогон. Шадиевдин жардамчысы мындан бир күн мурун "ал дарыланганы чет өлкөгө кетти" деп айтканы менен атайын кызмат анын чек арадан өтпөгөнүн билдирүүдө.

Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет (УКМК) Аскарбек Шадиевдин кылмыш ишинин тергелиши тууралуу кененирээк маалымат берүүдөн баш тартып жатат. Атайын кызматтын басма сөз өкүлү Рахат Сулайманов "Шадиев чек арадан расмий өткөн эмес" дегенден башка маалымат берилбей тургандыгын айтты:

УКМК.
УКМК.

- Биз "ал Кыргызстандан эч кайда чыккан эмес" деп эле айтпадыкпы. Башка маалымат бере албайбыз. Мен мындан башка эч кандай комментарий кыла албайм. "Расмий эч кайда чыккан эмес" деп эле айта алам. Тергөө иши жүрүп жатат. Тергөө бүткүчө эч нерсе деп айта албайм. Расмий түрдө ал Кыргызстандын аймагынан эч кайда чыккан эмес.

Аскарбек Шадиевдин жардамчысы Айбек Эрмеков депутат кылмыш иши козголор алдында, тактап айтканда, 27-апрелде дарыланыш үчүн чет өлкөгө чыгып кеткенин маалымдаган. Бирок кайсы мамлекетте кеткенин тактаган эмес. Азыркы жагдайга байланыштуу Шадиев да, Жогорку Кеңештеги "Бир Бол" фракциясы да комментарий бере элек.

Аскарбек Шадиев тууралуу парламенттеги кызматташтарынын да маалыматы жок. "Республика - Ата Журт" фракциясынын депутаты Таабалды Тиллаев коомчулукта ар кандай күдүк ойлор жаралбашы үчүн Шадиевдин кайда жүргөнү такталышы керек деп эсептейт:

Таабалды Тиллаев.
Таабалды Тиллаев.

- Анын жардамчысы "чыгып кетти" деп айтып жатса, УКМК болсо "чыккан эмес" деп жатса - такталышы керек. Чыгууга бөгөт коюлгандан кийин чыгып кетсе - анда бул УКМКнын жоопкерчилиги болот. Эгер андай тоскоолдуктар болбосо, ар бир эле жаран эркин кирип-чыкканга укуктуу. Анан калса ал ошол кезге чейин ооруканага жаткан, анан чет өлкөгө дарыланууга кетиши мүмкүн.

Быйыл жыл башында КМШнын Парламент аралык ассамблеясынын Чыңгыз Айтматов атындагы сыйлыгы үчүн былтыр Жогорку Кеңештен бөлүнгөн 30 миң доллар уурдалганы ачыкка чыккан. Буга байланыштуу Башкы прокуратура кылмыш ишин козгоп, аны УКМКга өткөрүп берген. Анда парламенттин эл аралык иштер, коргоо жана коопсуздук боюнча бөлүмүнүн башчысы Арсен Закиров камакка алынган. Акча кымырылып кеткен маалда комитетти Аскарбек Шадиев башкарып турган. Аскарбек Шадиев февраль айынан бери эле күбө катары сурак берип жүргөн.

Шадиевдин өзүнө Башкы прокуратура 28-апрелде Кылмыш-жаза кодексинин 304-беренеси, тактап айтканда "Кызмат абалынан кыянаттык менен пайдалануу" деген айып менен кылмыш ишин козгоду. Анын айып тагылар алдында өлкөдөн чыгып кеткени бир топ күдүк ойлорду жаратты. Талдоочу Турат Акимовдун баамында, Шадиевди кимдир-бирөөлөр кылмыш иши козголгону жатканы жөнүндө эскертиши мүмкүн:

Турат Акимов.
Турат Акимов.

- Эми ал чоң бийликте жүргөн киши да. Өкмөттө иштеген, депутат болгон. Чоң бийликте жүргөндөн кийин ага "сиз жакында камалып калышыңыз мүмкүн, Мамлекеттик чек ара кызматына сиз тууралуу маалымат бере электе, ысымыңыз жазыла электе өлкөдөн чыгып кетпейсизби" деп өзүнүн жан-жөкөрлөрү айтса керек. Эгер мындай маалымат келбесе, Мамлекеттик чек ара кызматы бардык жарандарды өткөрө берет. Эгер ушундай тымызын сүйлөшүүлөр болгон болсо - ал паспортун алмаштырбай ачык эле чыгып кетип калышы мүмкүн.

Буга чейин Аскарбек Шадиев Чыңгыз Айтматов атындагы сыйлык үчүн бөлүнгөн акчанын уурдалып кеткенине өкүнөрүн айткан, бирок өзүнүн жоопкерчилиги тууралуу дооматтарды четке кагып келген:

Аскарбек Шадиев.
Аскарбек Шадиев.

- Арсен Закиров Жогорку Кеңеште буга чейин эле иштеп жүргөндүктөн мен ага ишенгем. “Акча буга чейин эле берилип жүргөн, кийин бюджетте акча калбай калат, ошону үчүн эртерээк бөлүп коелу” деп келгенинен акчаны берүү боюнча документке кол коюп бергем. Бул былтыр август айында болгон. Бирок ошол 30 миң доллардын уурдалганына өкүнөм.

Аскарбек Шадиев 2000-жылы чоң саясатка бизнестен келген жана ушул кезге чейин жооптуу кызматтарда жүргөн.

Жогорку Кеңештин бир канча жолку чакырылышында депутат болгон, парламенттеги маанилүү комитеттерди жетектеген. 2003-2005-жылдары Баткен облусунун губернатору болуп иштеген. Өкмөттө финансы министринин орун басары, энергетика жана өнөр жай министри жана биринчи вице-премьер-министр кызматына чейин көтөрүлгөн.

Шадиев: 30 миң доллардын уурдалганына өкүнөм
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:54 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргыз тарыхы: Макелек Өмүрбайдын “илимий” жоромолдору: 1-макала

Тарых – тактыгы менен айырмаланган илим. Тарыхнаамалык түрмөктө бул ирет КЭРдеги калемгер Макелек Өмүрбайдын илимий чындыкка коошпогон айрым жоромолдору жөнүндө кеп козголот. Биринчи бөлүм.

“Платон досум – бирок...”

Илим чөйрөсү улам жаңы маалыматтар, улам жаңы табылгалар аркылуу байып турат. Кыргыз тарыхы деле так ушундай тармак. Кыргыз тарыхына таандык жаңы маалымат делген нерселер улам талданып жатканы демейдеги эле көрүнүш. Албетте, “жаңы” делген кээ бир маалыматтар салыштырма изилденип келгенде “фолк-хисториге” таандык, б.а. эч кандай фактологиялык негизи жок эле ойдон чыккан жоромолго негизделген “кооз баяндарга” таандык болуп чыккан учурлар да кезигет.

Мындай учурда тарыхчылар кээде ошондой жалган маалыматка таянган жоромолдордун ээлеринин көөнүн оорутуп сын айтууга мажбур. Ойчул Арстотелдин “Платон – досум, бирок акыйкаттык андан да артык” деген сөзү гана мындай учурда илимпозду коргой алат.

Бул макалада биз тохар канзаадасынын айкелинин Макелек Өмүрбай тарабынан кыргыз каганынын айкели катары бурмалангандыгы, айрым кыргыз кагандарынын ысымдары деген фактыга негизделбеген жоромолдорду жазгандыгы жана башка өксүктөрү тууралуу токтолобуз. Оболу анын дарегине жылуу сөз айта кетелик...

Макелек Өмүрбайдын мыкты ишмердиги

Кытайдагы кыргыздардын арасынан “маданий ыңкылаптан” кийинки он жылдыкта суурулуп чыккан белсемдүү айдыңдардын алдыңкы сабында ардактуу Макелек Өмүрбай агай турат десек жаңылышпайбыз.

Макелек Өмүрбай.
Макелек Өмүрбай.

Атпай журтка таанымал бул журналист, публицист жана илимпоз 1956-жылы жалган куран (март) айынын 10унда КЭРдин Кызыл-Суу Кыргыз автоном облусуна караштуу Улуу-Чат ооданындагы Улуу-Чат айылынын Чоң-Терек-Суу кыштагында жарык дүйнөгө келген. Анын балалык чагы жана күлгүн курагы 1966-76-жылдардагы каргашалуу “маданий ыңкылап” дооруна туш келди.

Ал 1980-жылы Үрүмчү шаарындагы Шинжаң университетинин география факултетин аяктаган соң, 1982-жылдан тартып КЭРдин борбору Бээжин шаарына келди. Мында ал Борбордук улуттар институтунда кыргыз тили жана адабияты адистиги боюнча таалим алып, улуттар аралык тил жазуу кызматы комитетинде кыргыз тилин, кыргыз жазуусун изилдөө жаатында эмгектенет.

1982-жылдан азырга чейин Кытайдын Шинжаң-Уйгур автоном районунун (ШУАР) борбору Үрүмчү шаарында жергиликтүү этностордун тилин жана маданиятын иликтөө мекемесинде (“Улуттар тил-жазуу кыяматы комитетинде”) кыргыз тилин жана жазуусун изилдөө багытында иш жүргүзүп келди.

“Тил жана котормо” журналынын 3-санынын мукабасы. 1993.
“Тил жана котормо” журналынын 3-санынын мукабасы. 1993.

Эң башкысы, башка коомдук-чыгармачыл милдеттерден тышкары, ал 1985-жылдан тартып азыркы маалга чейин кыргыз тилинде арап арибинде жарык көргөн «Тил жана котормо» журналынын башкы редактору кызматын аркалап келди. Дал ушул журнал Кытайдагы “маданий ыңкылаптан” кийинки доордогу нечендеген кыргыз калемгерлеринин жана илимпоздорунун тушоосун кескен өтө натыйжалуу иш-аракетти ырааттуу аткарды. Ушул кызматы үчүн эле Макелек агай жалпы кыргыз таанууга опол тоодой салым кошту деп айтсак болот.

Ал кыргыз тили, адабияты, дастандары, фолклордук мурасы, этнографиясы, тарыхы жаатында чыгармаларды ырааттуу жарыялап келди. Макелек Өмүрбай уулу Кытайдын ШУАР аймагынын «орошон салым кошкон алдыңкы адиси (озот маманы)» наамын алган.

Анын эмгеги Кытайда жогорку баага арзыган. Маселен, ал КЭРдин өкмөтүнүн өзгөчө каржы менен сыйланган илимпоздорунун катарына кошулган, ШУАРда “орошон салым кошкон мыкты адис” наамын алган. Кыргызстанда “Манас” орденине татыды, Кыргызстандын Маданият, маалымат жана туризм министрлигинин «Маданиятка салым кошкон» төш белгисинин ээси, И.Арабаев атындагы КМУнун ардактуу профессору наамынын ээси болду.

Анын илимдеги жана маданияттагы орчун салымдары тууралуу байма-бай айтылып келет.

Бирок...

Бирок биз азыр сунуштап жаткан макалада урматтуу Макелек агайдын “фолк-хисторинин” тегирменине суу бурган айрым бүдөмүктөнгөн жоромолдоруна гана кайрылмакчыбыз.

Бул макаланы жазуу менен катар Макелек Өмүрбай агабызга карата жекече урматтообуз кемейбей тургандыгын, тек гана анын айрым тарыхый фактыларга төп болбогон жоромолдору Кыргызстандагы тарых окуу китептерине жана башка адабиятка “тастыкталган маалымат” катары кирип кетпөөсүнүн алдын алып жазылып жаткандыгын эскерте кетмекчибиз.

Макелек Өмүрбайдын жоктон бар кылган “сенсациялык” жоромолдору

Оболу, жалпы окурмандарга сын бутасы түшүнүктүү болсун үчүн, Макелек агайдын айрым “ачылыштарын” анын сөзү менен баяндайлык.

(Булак: Кытайдан табылган кыргыз ажосунун айкели // «Кѳк асаба» коомдук-руханий гезити. — 27.12.2015;

Макелек агайдын жаңы китеби: Өмүрбай, Макелек. Kыргыздын мамлекеттүүлүгү жазма булактарда / Редактору Ж.Кадыров. — Бишкек: Улуу Тоолор, 2016. – 260 б. — ISBN 978-9967-470-43-9).

Макелек Өмүрбай:

“...Ооба, ушул күндөгү кыргыздын байыркы тарыхын баяндаган эмгектерде, кыргыз бийлигинин баш кишисинен бир-эки гана адамды, атап айтканда, Барсбек жана Жаглакар ханды айтып тим болгонубуз, кыргыздын бийлик тарыхын түкшүмөлгө түшүрүп келе жатканын туюнганыбыз абзел.

Макелек Өмүрбай КЭРдин Шэнси вилайетиндеги Цяньлин (Чиаң-лиң) көрүстөнүндө айкелдин жанында.
Макелек Өмүрбай КЭРдин Шэнси вилайетиндеги Цяньлин (Чиаң-лиң) көрүстөнүндө айкелдин жанында.

...Кыргыздын 8-кылымдагы ажоосу Жетисан Бекбай Багачор ажоонун өмүр баянын жана анын айкелин кытайдын таң падышалыгы доорунда астана шаар болуп турган «Чаң Ан ордосунан» (азыркы Шаншы провинцыясынын Ши-Ан шаарынан) таап алууга жетиштик.

...Эмесе, кыргыздын улут болуп калыптанган тарыхынын узун экенин айтууну коё туралы да, кыргыз бийлик тарыхынын килитин ача турган баяндарга, анын ичинде, өз көзүм менен көрүп, колум менен сылап келген, Жетисан Бекбай Багачор ажоонун Ши-Андагы айкелинен сөздү баштап, кыргыз бийлигинин тарыхынын түптүү экенин тарыхый бийлигинде тактыда олтурган ажоолорунун (хагандарынын) тизмегин көрсөтүүгө далалат жасайлы.

8-кылымдагы кыргыз ажоосунун таштан сомдолгон айкели, ушул күндө, Кытай эл респубиликасынын Шан-Ши провинциясы Шаняң шаары Чаншыян район борборунан алты километир алыста Лаңшан тоо этегиндеги «Чыянлың» аталган падыша көрүстөнүнө коюлган «61 чет элдик баш кишилердин башы жок айкели» деген айкелдер тобунун ичинде турат. Ал падышалык күмбөз Кытайдын таң падышалыгынын 3-падышасы Таң Гавзоң (650-жылдан 684-жылга чейин тактыда) менен анын жубайы, Таң падышалыгынын 6-падышасы, Кытайдын биринчи аял падышасы Ву Зытыяндын (684-70-жылга чейин тактыда) көрүстөнү болуп, кытайда «Чыянлың күмбөзү» деп аталат да, ошол падышалык күмбөздүн эки капталына бир жагына 32 кишинин, дагы бир капталына 29 кишинин төрттөн катар тизилип турган айкели коюлган.

...«Чыянлың» падышалык көрүстөнүнө барып 61 таш айкелди көргөндө, эки гана айкел башы менен турганын, калгандарынын бардыгы мойнунан, ал тургай көкүрөгүнөн өйдөсү жок экенин көрүшөт. Ал башы менен турган айкелдин бирөө жылаңбаш, тармал чач, муруттуу, кадиресе, тонун сол жагынан кумтуланган айкелди учуратат. Бул кытай тарыхый жазмаларында, ошол эле «Чаң Ан санжыргасында» жазылып калган кыргыздын 8-кылымдагы ажоосу Жетисан Бекбай Багачордун айкели экени ырасталды”.

(Шилтеменин соңу).

Ушул саптардын ээси Макелек Өмүрбай агай өзү даңазалаган айкелдин сүрөтүн 2016-жылы чыккан китебинин мукабасында да жайгаштырган:

Макелек Өмүрбайдын 2016-жылы Бишкекте чыккан китебинин мукабасы.
Макелек Өмүрбайдын 2016-жылы Бишкекте чыккан китебинин мукабасы.

Ушул эле китептин 65-бетинде Макелек Өмүрбай бул айкел Кытайдын Тан сулалеси доорунда бийликте болгон императорлордун айрымдарынын Чиаң-лиң падышалык көрүстөнүндө жайгашканы жана аны б.з. 705-жылы тургузушканы тууралуу өз жоромолун жазат.

Макелек Өмүрбайдын оюнча, № 1 сүрөттөгү мурутчан кишинин айкели — кыргыз каганы (аны ал “кыргыз ажоосу” деп берет) Жетисан Бекбай Багачорго таандык имиш. Бул каган 693-708-жылдары бийлик кылган имиш. Анда анын эстелигинде 705-жылы ал өзү тирүү кезинде эле бул кагандын элесин шарттуу түрдө чагылдырышкан го деп болжолдойлу.

Макелек Өмүрбайдын 2016-жылы Бишкекте чыккан китебинин 65-бети.
Макелек Өмүрбайдын 2016-жылы Бишкекте чыккан китебинин 65-бети.

Макелек Өмүрбай бул мурутчан, чачы тармал жана кыргыздардыкына окшобогон чапан кийген кишинин сөлөкөтүн ишенимдүү түрдө кыргыз каганы деп атагандыгы — чоң чечкиндүүлүк.

Бирок дароо эле сүйүнүчүбүзгө суу бүркүшүбүз керек болуп турат.

Себеби бул мурутчан кишинин айкели кыргыз өкүмдарына таандык эмес. Анткени айкелде анын кимге таандык экендиги тууралуу эч кандай белги жок.

(Караңыз: Liu Xiangyang. Emperors’ Mausoleums in the Tang Dynasty. —​ Sanqin Publishing House, 2003, p. 107).

Сырткы кийими, муруту жана тармал чачы аркылуу аны кыргыз эмес эле, Ички Азиядагы таптакыр башка этностун өкүлү катары жоромол кылууга да болот.

Макелек агай жонунан сүрөткө тарткан дагы бир айкел да кызыгуу туудурат.

Тохар канзаадасынын айкелинин жонундагы жазуу.
Тохар канзаадасынын айкелинин жонундагы жазуу.

Сүрөттүн астында Макелек агай “Сүрөттөгү айкелдин жонунда кыргыз ажосунун ысымы, мансабы жазылган” деген текст түшүндүрмөсүн тиркеп жазган.

Бирок, чыгыш таануучу, синолог Жаркын Турсундун тастыкташынча, бул айкелдин жонунда кытай иероглифтери менен “Тохар канзаадасы Чжие Да Цзян Тегин” (Жие Да Чиан Тегин) деп жазылган.

Айкелдин жонундагы кытайча иероглифтер:

“吐火羅王子特勤羯達健 (англисче: Prince of the Tukhara Jie Da Jian Tegin)”.

Демек, бул айкел Чыгыш Теңир-Тоого жакын Тарим оазисинде же Хэси өткөөлүндө байырлагандыгы божомол кылынган тохар элинин кайсы бир тобунун өкүлү болгон канзаадага таандык деп жоромол кыла алабыз. Мындагы индоевропалык тилдерде сүйлөгөн тохарлар кийинчерээк акырындап түрк жана башка элдерге жуурулушуп кеткен.

“Чыянлың” (“Цяньлин”) падышалык көрүстөнүндөгү таш балбалдын бет маңдай жагы.
“Чыянлың” (“Цяньлин”) падышалык көрүстөнүндөгү таш балбалдын бет маңдай жагы.

Дал ушул айкелдин жанында (жогоруда) Макелек Өмүрбай агай сүрөткө түшүп, аны кыргыз каганынын айкели катары сунуштаган, бирок бул айкелдин арка жагында анын кыргыз каганына же дагы башка бир төбөлгө таандыктыгы тууралуу эч кандай иероглифтик маалымат жок.

“Чыянлың” (“Цяньлин”)” көрүстөнүндөгү мурутчан таш балбалдын арка жагы.
“Чыянлың” (“Цяньлин”)” көрүстөнүндөгү мурутчан таш балбалдын арка жагы.

Макелек Өмүрбайдын ушул айкелди бурмалап сыпаттагандыгын тастыктаган адабиятты жана булактарды табууга жана бир катар башка бурмалоолорду да жокко чыгарууга көмөктөшкөн бээжиндик синолог Жаркын Турсун айымга ыраазычылык билдирем.

Тохардын канзаадасын кыргыз каганы кылып көрсөтүү далаалаты башка бир замандашыбыз — өзүн “жайсаңчылардын бири” санаган журналист Темирбек Токтогазиевдин XVII кылымдын алгачкы чейрегиндеги манчжур ханы Нурхачинин чийме сүрөтүн фотоаппаратка тартып алып, андан соң фотошоп сыяктуу усулдар аркылуу кооздоп-шөкөттөп, орто кылымдардагы кыргыз ханы Манастын сүрөтү катары сунуштоо далаалатын да эске салат.

(Т.Токтогазиевдин сүрөт бурмалаган далаалатына карата сын жөнүндө толугураак төмөнкү шилтемени караңыз: Чоротегин Т. Тарых жана "Манас": Манчжурду кыргыз кылып бурмалаган сүрөт // azattyk.org. — 21.3.2018).

Ал эми Тохар төбөлүнүн ысымы камтылган иероглифтик антропонимди дагы бир ирет таразаласак, демек, иш жүзүндө, жогорудагы фото сүрөттөгү эстеликтин жонундагы иероглифтер бул айкел кыргыз каганына эмес, тохар канзаадасына таандык экендигин тастыктап турат.

Айтмакчы, интернеттеги сүрөт, үн, текст, видео да камтылган эркин пикир алмашуу барактарын кытайлык кыргыздар “үнкат” деп атап, ал эми интернеттик шеринени “үнкат тобу” деп атап коюшат.

WeChat ж.б. интернет түйүндөрүнүн ичинде негизделген бул “үнкат тобунда” ханзу тилин мыкты билген кытайлык кыргыз илимпоздору 2015-жылдан тартып эле Макелек Өмүрбай агабыздын айрым жалган маалыматтарын сынга алып чыгышкан. Кыргыздын арап тамгасын билбеген жана кытайлык кыргыздардын интернеттеги шеринелерин окубаган ала-тоолуктар үчүн бул ачуу жана калыс сындар айтылган талкуулар тээ алыскы Марс планетасында жүрүп жаткан талкуу сыяктуу эле белгисиз калды.

Ал эми Жетисан Бекбай Багачор деген каганды кайсы доорго жайгаштырабыз? Чаташуунун бардыгы мына дал ушунда.

Жогоруда айтылгандай, Макелек агайдын оюнча, бул инсан Кыргыз мамлекетин 693—708-жылдары бийлеп турган имиш. Анда кытай жазмаларында айтылбаган, бирок Экинчи Чыгыш Түрк кагандыгынын Орхондогу руна сымал жазмаларында жана Кыргыз каганатынын маалында Эне-Сайдагы Алтын-Көл жергесинде ишмердиги таасын чагылдырылган Барсбек каган 693—708-жылдары саясий аренада жок беле?

Ички жана Борбордук Азияда, ошондой эле Шиберде жана кийинчерээк “Кыпчак талаа” деп аталган Эдил-Орол, Кырым, Түндүк Кавказга чейин созулган ири аймакта орто кылымдардагы түрк калктары руна сымал жазманы өнүктүргөн. Бул Батыш Европада жана Скандинавияда таркалган руна жазмаларынан таптакыр көз каранды эмес, өз алдынча түзүлгөн алфавитте түрк калктары өз тарыхый тагдыры, саясий окуялар, дүйнө таанымы менен байланыштуу олуттуу маалыматтарды калтырышкан.

Өзгөчө VII кылымдын акыры — IX кылымдын ортосу менен байланыштуу көптөгөн окуялар жана тарыхый инсандар руна сымал жазмаларда эскерилип калган.

Биз Экинчи Чыгыш Түрк кагандыгы жана ага таймашып, эл аралык коалиция түзүүгө умтулган Кыргыз кагандыгы доорундагы руна сымал жазмалардан VII кылымдын акыры — VIII кылымдын башына карата Барсбек каган жөнүндө гана маалымат таба алабыз.

Маселен, Орхондогу Көл-тегинге арналган руна сымал жазма эстеликте:

“...барс бег эрти. каган ат бунта биз биртимиз, сиңлим кончойуг биртимиз. өзи йаңылты. каганы өлти, бодуны күң-кул болты”, — деген маалымат бар.

Котормосу:

“[Кыргыздардын каганы] Барсбек эле. Каган даражасын биз берген элек. Карындашым (“сиңлим”) — бекбийкени (“кончой”) ага берген элек. Өзү жаңылды. Каганы өлдү, эли кул-күң болду”. (Чоң жазуу, 20-21-саптар).

С.Е.Маловдун орусча котормосу:

“...был Барс-бег; мы в то время (или: при тех обстоятельствах) даровали (ему) титул кагана и дали (ему в супружество) мою младшую сестру — княжну. (Но) сам он провинился, (а потому) каган умер (т.е. он сам был убит), а народ его стал рабынями и рабами...”

(Булак: Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности: Тексты и исследования. — М.-Л.: 1951. — 451 с. — С. 38-39.)

Ал эми Макелек Өмүрбай ысымын “Жетисан Бекбай Багачор” катары сунуштап жаткан кыргыз каганы эч бир тарыхый жазмаларда жок.

Ал “693—708-жылдары бийлик кылган” деген маалымат да булакка таянылбаган жоромол. Бул маалыматтар – Макелек агайдын фантазиясынан гана жаралган.

Ал эми Тан сулалесинин үчүнчү императору Гаоцзун (Гавзоң; Gāozōng; 650—683-жж. тактыга отурган) бийлеп турган чакта, болжол менен 662-683-жылдар аралыгында Кыргыз каганатын бийлеген кагандардын биринин ысымы — Кел Оң Чжан (?) Бег Бөгү Багатур (Kel Ong Jan (?) Beg Bögü Bagatur). (Суроо белгисин койгонубуз — Jan деген ысымды бир беткей чечмелөө азырынча эрте дегенди туюнтат).

Кытайдын азыркы Шэнси вилайетине караштуу Цянсян (Чаншыян) үйөзүндө, б.а. мурдагы Чан-ан, азыркы Шиан (Сиан) шаарынан 85 чакырымдай түндүк-батышта Вэй дарыясынын түндүк жээгинде Ляң тоосунда жайгашкан Цяньлин (Чиаң-лиң; Qianling) көрүстөнү — учурда туристтер көптөп агылган саякат жайлардын бири.

Ляң тоосунда жайгашкан Цяньлин (Чиаң-лиң) көрүстөнүнүн калыбы.
Ляң тоосунда жайгашкан Цяньлин (Чиаң-лиң) көрүстөнүнүн калыбы.

Бул көрүстөн оболу 683-жылы өлгөн Гаоцзундун күмбөзүнө байланыштуу 684-жылы курула баштаган. 705-жылы өлгөн каныша У Цзэтяндын (Ву Зытыян; Wu Zetian) күмбөзү да кошулуп, бул көрүстөндүн курулушу 706-жылы алардын уулу, падыша Чжун-цзундун (Zhong zong) маалында курулуп бүткөрүлгөн.

Кыргыз каганы Кел Оң Чжан (?) Бег Бөгү Багатур (Kel Ong Jan (?) Beg Bögü Bagatur) бийлеп тургандыгы жоромол кылынган заманда кыргыз өкүмдары Чан-андагы кытайлык ак сарайга мыкты аргымактарды (болжол менен 675-676-жж.) тартуу кылып жиберген жана Кытай менен дурус ымаласы үчүн шарттуу түрдө “Сол канат ардактуу кароолдун Башкы колбашчысы” деген аскер даражасын алган.

Айтмакчы, Тан сулалесинин императорунун атынан 843-жылы кыргыз каганына Ли Дейү жазган катта дээрлик эки кылымдай илгери, 647-648-жылы кыргыз өкүмдары Чан-анга келип, кытай императорунан “колбашчы” наамын алгандыгы тууралуу маалымат бар.

Бирок бул сыяктуу маалыматтарды сын көз менен караган илимпоздордун бири, америкалык синолог Майкл Дромпп кыргыз өлкөсүнүн Тан сулалесине “баш ийип” калгандыгын “бери дегенде кытайлык көз менен караганда” (at least in Chinese eyes) деп сыпаттайт.

(Караңыз: Drompp, Michael Robert. Tang China and the collapse of the Uighur Empire: a documentary history. — 2005. — Brill's Inner Asian library. 13. Brill. — ISBN 9004141294. — p. 126.).

Албетте, Тан сулалесинин императору тарабынан ыйгарылган бул даража – номиналдуу (сөз жүзүндө гана) болгон жана бул даражаны алуу Кыргыз каганаты Кытайга чындап баш ийип калды дегенди туюнтпайт.

Тан сулалеси доорундагы жазмалар камтыган бул дипломатиялык ишааранын (даражаны чет өлкөлүк өкүмдарга шарттуу ыйгаруунун) тарых китебинде катталышынын негизинде кыргыздар өз чөлкөмүндө компакттуу жана коңшуларынан өз алдынча жашап жатканын, Кытай менен соода жана элчилик алакаларын жүргүзгөнүн биле алабыз, анткени бул эки мамлекеттин ортосунда башка буфердик эгемен мамлекеттер да болгон.

Дал ушул Кел Оң Чжан Бег Бөгү Багатур деген кыргыз каганынын ысымы Тан сулалесинин императору Гаоцзундун (Гавзоң; Gāozōng) жана анын жубайы, каныша У Цзэтяндын (Ву Зытыян; Wu Zetian) мүрзөлөрүнүн маңдайындагы 61 айкелдин биринин жонуна алгачкы жолу бул айкелдер тургузулганда чегилген экен. Бирок кылымдар өтүп, айкелдердин жонундагы ысымдар жана мансап аталыштары чегилген жазуулар окулбай калган.

Цяньлин (Чиаң-лиң) көрүстөнүндөгү айкелдер.
Цяньлин (Чиаң-лиң) көрүстөнүндөгү айкелдер.

Кийинчерээк, Түндүк Суң сулалеси маалында (болжол менен 1086—1094-жылдары) бул 61 айкелдин жонундагы тамгалардын изи алынып, анын негизинде башка бир төрт таш устунга бул ысымдар тизмеленип коюлган. Төрт таш устундун бири кийинчерээк, Чыңгыз хандын урпактары негиздеген Юан сулалеси маалында (1271—1388) жоголуп кеткен.

Сакталып калган үч таш устундагы ысымдардын тизмесинен 36 гана чет өлкөлүктүн ысымы аныкталды, алардын арасында кыргыз каганынын ысымы мындайча жазылган: 結黌蠶匐膚莫賀咄 (латынча болжолдуу транскрипциясы: Kel Ong Jan (?) Beg Bügü Bagatur).

(Караңыз: Cheng Guocan (陈国灿), “Studies on Stone Statues of Foreigners of the Tang Dynasty in Qian Ling and the Titles of These Foreigners”, in Cultural Relics, vol. 2, 1980; also see his revised edition in: Collections of Treatise on History of the Turks and the Uyghurs, Zhonghua Shuju, 1987, pp. 375-407; Жаркын Турсундун жарык көргөнү жаткан англисче макаласы).

Бул ысымдагы “Багатур” окулушу дагы кызыгуу жаратат. Негизи, Кытайдын Суй сулалеси (589-619) доорунда эле түрк калктарында “багатур” титулу болгондугу маалым.

(Караңыз: Fleischer C. Bahādor // Encyclopaedia Iranica, Vol. III, Fasc. 4, pp. 436-437.)

Бирок бул ысымды оңой-олтоң бурмалап “Жетисан Бекбай Багачор” деп жазууга жана ал 707-жылга чейин Кыргыз кагандыгында бийлик кылган деп көрсөтүүгө эч мүмкүн эмес.

Мындай ысым жакында гана Кытайда ханзу жана кыргыз тилдеринде чыккан булак таануучулук жыйнакта да учурабайт.

(Караңыз: Ханзу тарыхый жазмаларындагы кыргыздар / Башкы түзүүчү Мамбеттурду Мамбетакун уулу; Жооптуу редактору Маметкары Абдыкерим уулу, Ойингова. — Үрүмчү: Шинжаң эл баш басмасы; Шинжаң эл басмасы, 2014. — Улуттук жазуудагы басылмаларды атайын колдоо корунун көмөк түрү. — 670 бет (кыргызча арап алфавитинде) +349 бет (ханзуча, иероглифте). — ISBN 978-7-228-18127-8.).

Ханзу тарыхый жазмаларындагы кыргыздар. - Үрүмчү, 2014.
Ханзу тарыхый жазмаларындагы кыргыздар. - Үрүмчү, 2014.

Макелек Өмүрбай Кармыштегиндин “жоктон бар кылып”, тарыхта болбогон кишилерди “кыргыз каганы” катары сунуштаганы 2016-жылы “Улуу Тоолор” басмасында белгилүү "жайсаңчы" Ж.Кадыровдун редакторлугу астында жарык көргөн китебиндеги жана айрым макаларындагы башка мисалдардан да айгинеленүүдө...

(Уландысы бар).

Кыргызстан - улуттардын уясы

Кыргызстан - улуттардын уясы
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:20 0:00

Кыргызстандагы немистердин таржымалы

Кыргызстандагы немистердин таржымалы
please wait

No media source currently available

0:00 0:10:15 0:00

Текебаев ырайым суроодон баш тартты

Өмүрбек Текебаев сот процесстеринин биринде. 11-август, 2017-жыл.

Кыргызстандын акыйкатчысы президентке кайрылып, "Ата Мекен" партиясынын абактагы лидери Өмүрбек Текебаевге ырайым кылып бошотууну суранды.

Акыйкатчы сотто саясатчыга коюлган айып так далилденбегенин жүйө келтирген. Президент бул боюнча позициясын билдире элек. Бирок Текебаев өзүн айыпсыз деп эсептегендиктен президенттен ырайым сурабай турганын билдирип чыкты. Мыйзам боюнча президент өзүн айыптуу деп эсептеп, кечирим сураган адамга гана ырайым бере алат.

Акыйкатчы Кубат Оторбаевдин Өмүрбек Текебаевге ырайым берүү өтүнүчү менен президент Сооронбай Жээнбековго кайрылуусу 3-майда жарыяланды. Анда акыйкатчы Кыргызстандын Конституциясын кабыл алынганынын 25 жылдыгына жана Адам укуктары боюнча жалпы декларациянын кабыл алынганынын 70 жылдыгына карата Текебаевге ырайым кылып, бошотууну суранды.

Кенен-кесири жазылган кайрылуусунда Кубат Оторбаев Текебаевди парламенттин бир нече чакырылыштагы депутаты, 2010-жылдагы Конституциянын авторлорунун бири катары атап, мамлекет башчыны анын ишине көңүл бурууга чакырган:

Кубат Оторбаев.
Кубат Оторбаев.

"Бүгүнкү демократиялык байырлуу жолду чабууга Сиз катары ал кишинин да ат көтөргүс эмгек-мээнети эбегейсиз. Ошол экинин бири боло турган адам бүгүн Бишкектин Кокон хандыгындай шарты оор абагында күндүн аптаптуу ысыгында, ызгаарлуу суугунда баш кесер кылмышкердей саналып, темир тор артында армандуу күнүн кечирип жатат. Ал Орусия Федерациясынын жараны Л. Маевскийдин берген көрсөтмөсүнүн негизинде козголгон кылмыш ишинин алкагында 8 жылга эркинен ажыратылды. Тергөө иштери жана соттун жүрүшү көргөзгөндөй, Ө.Текебаевдин жасаган күнөөсү так далилденип, айныгыс фактылар менен тастыкталган жок. Жарымы жалган, жарымы чын, Жараткандын көөнү үчүн, көбү жалган, көбү чын, көпчүлүктүн көөнү үчүнбү? Ошондон улам бул иш эл арасында “саясий заказ”, “1937-жыл”, “саясий оппонентти куугунтуктоо” катары сыпатталууда", деп айтылат Оторбаевдин кайрылуусунда.

Ушул жана башка жагдайларды эске алып Оторбаев президенттен Текебаевди абактан бошотууну өтүнгөн.

Акыйкатчынын бул кайрылуусу боюнча президент Сооронбай Жээнбеков азырынча өз позициясын билдире элек. Ал эми президентке караштуу Ырайым кылуу маселелери боюнча катчылыктын жооптуу катчысы Кырккелди Кыдырбаев Текебаевге ырайым берүү боюнча документтер келип түшпөгөнүн билдирүү менен чектелди.

Ал арада Өмүрбек Текебаевдин президенттен ырайым суроо ниети жок экени белгилүү болду. Анын адвокаттарынын бири Искен Афиджановдун "Азаттыкка" айтканы боюнча, саясатчы өзүн күнөөлүү деп эсептебейт:

- Өмүрбек Чиркешович, анын адвокаттары ырайым берүү боюнча эч кандай сураныч, кайрылуу жөнөткөн жокпуз. Биз күнөөнү мойнубузга албайбыз жана айыпсыз деп эсептейбиз. Бул омбудсмендин демилгеси. Анын конституциялык мыйзамга ушундай укугу бар. Ошол эле учурда Конституциянын 64-беренесине ылайык президент ырайым бере алат.

Бирок "Акыйкатчынын кайрылуусу Өмүрбек Текебаевге ырайым берүүгө канчылык негиз боло алат?" деген суроо жаралды. Себеби мыйзам боюнча эркинен ажыратылган адам өз күнөөсүн мойнуна алып, президентке кайрылган учурда гана ырайым берүү маселеси каралат.

Конституциялык палатанын мурдагы судьясы Клара Сооронкулованын айтымында, Текебаев өзү кайрылмайынча президент ага ырайым бере албайт:

Клара Сооронкулова.
Клара Сооронкулова.

- Ырайым кылуунун өз тартиби бар. Абакка кесилген адам өзү кайрылат жана күнөөсүн толугу менен мойнуна алып, өкүнгөнүн билдириши керек. Андан соң соттолуучунун документтерин ал мөөнөтүн өтөп жаткан түзөтүү мекемеси даярдап, атайын комиссияга берет. Комиссия аны карап, коллегиялуу негизде добуш берип, чечим чыгарат. Ошондон кийин гана ал президентке караштуу Ырайым кылуу боюнча катчылыкка келет. Бул жагынан алганда акыйкатчынын кайрылуусунун мыйзамдык укугу жок. Мен муну Кубат Оторбаевдин жеке өтүнүчү катары эле кабыл алдым. Себеби ал өз ыйгарым укуктарынын негизинде башка иштерди жүргүзсө болот.

Жогорку соттун мурдагы төрагасы Курманбек Осмонов да ушундай эле пикирде. Анын айтымында, акыйкатчынын кайрылуусунун мыйзамдык күчү жок болсо да коомдук пикирди түзүү жагынан мааниси болот:

Курманбек Осмонов.
Курманбек Осмонов.

- "Саясий негизде чечим чыгып калды" деп жатышпайбы. Мен да ошондой ойдомун. Маалымат каражаттарынан, адвокаттарынын айткандарынан күнөөлөр далилсиз болуп калганы боюнча акыйкатчынын билдирүүсү үчүн коомдук пикир түзүлүшү мүмкүн.

Адвокаттар да акыйкатчы Оторбаевдин кайрылуусу Текебаевдин маселесине президенттин жана коомчулуктун көңүл бурушу үчүн маанилүү экенин белгилеп жатышат.

Алар Өмүрбек Текебаевге карата козголгон кылмыш ишин кайра карап чыгуу жөнүндө өтүнүч даярдап жатышкан чагы. “Ата Мекен” партиясынын юристи Таалайгүл Токтакунованын айтымында, бул боюнча учурда документтер чогултулуп жатат.

Таалайгүл Токтакунова.
Таалайгүл Токтакунова.

- Жаңы жагдайлар боюнча кайра кароого бардык документтерди даярдап койдук. Олуттуу негиздемелерибиз бар. Бардыгы даяр. Акыркы эле бир кагаз калды – "№306 иш бөлмөсүндө ким отурган?" деген. Ал жерде Атамбаев отурган. Ошону алсак эле беребиз.

Токтакунованын айтымында, арыз Башкы прокуратурага жөнөтүлөт. Эгер ал жак макул болсо, Жогорку сот ишти кайра карап чыгууга жөнөтөт.

"Ата Мекен" партиясынын төрагасы Өмүрбек Текебаев "Мегаком" чырына байланыштуу "Коррупция" беренеси менен айыпталып, былтыр февраль айында камалган. Аны менен кошо мурдагы министр Дүйшөнкул Чотонов да кармалган. Аларга "орус жараны Леонид Маевскийден 1 млн. доллар пара алган" деген айып тагылып, сот ар бирин сегиз жылга эркинен ажыраткан. Өмүрбек Текебаев №47 абакта, ал эми Дүйшөнкул Чотонов Молдовановкада №27 абакта жаза мөөнөтүн өтөп жатат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Атабеков: Саясат үчүн күйөрмандарды жоготкум келбейт

Атабеков: Саясат үчүн күйөрмандарды жоготкум келбейт
please wait

No media source currently available

0:00 0:18:01 0:00

"Эже-сиңдилер": Зомбулук чекти билбейт

"Эже-сиңдилер": Зомбулук чекти билбейт
please wait

No media source currently available

0:00 0:39:34 0:00

"Кат жазчы мага..." же Мекенге кат

Рысбек Абдылдаев жазуучу Чыңгыз Айтматов менен. (Архивдик сүрөт).

"Кат жазчы мага, бир келген ушул өмүрдө". Бул ырдын обону, сөзү, аткарылышы абдан мыкты. Жүрөктөн чыккан чыгарма гана жүрөккө жетет дейт. Тажабай кайра-кайра угам, өткөн-кеткендер эске түшөт.

Мектепте окуп жүргөндө аскерге кеткен агаларыбыздан кат келип турчу эле. Эмнегедир баарыныкы окшош жазылчу. “Атыр жыттуу аңкыган Ала Тоодо жашап жаткан ардактуу...” деп башталып, аягы “мага кат жазгылачы” деген өтүнүч менен аяктачу.

Үч-төрт жыл үйдөн алыс жүргөн адамда сагыныч күчтүү болот да. Агаларыбыз ата-эне, тууган-туушкандан тартып мал-жанга чейин сурашчу. “Дембелге” канча күн, ай калганынан бери кошо санап, айткан салам-дубайын дароо жеткирчүбүз. Жакшы күндөр ушинтип эсте калат турбайбы...

Элибиз илгери тирилик менен кандай алек болсо, азыр деле ошондой. Мекендештерибиз тоо койнунда “элден кем болбойлу, балдарды жакшы багайын” деген ой менен жан сактап жатышат. Бирок жашообузда көп нерсе өзгөрдү, өзүбүз да өзгөрдүк...

Энелер
Энелер

Интернеттин келиши менен аралык жакындады. Канча алыста жүрбөйлү, Мекенди алаканга салгандай көрүп турабыз.

Баштагыдай кагаз, калем издебейбиз. Сөздүн гүлүн терип, кат жазууну унуттук. Бозуландын оргуштаган сезими эки сап гана сөзгө батып калды. Өзүм деле досторго көптөн бери кат жаза элекмин. Балким бул деле туурадыр? Адам баласы жашоого жалгыз келет, жалгыз кетет эмеспи...

Болбосо ушунча жылдан бери тууган издеп, бөлүнүп жүрүп эмне таптык? Жердешчил, уруучул болгон сайын кедерибиз кетти го. “Тууганым, досум” деген ниетибиздин пайдасын башкалар көрдү. Душмандын чырагына май тамызып, карызга белден баттык.

Азыр жаңылык, ичи тар адамдардын пикири, жеңил-желпи ушак Интернет аркылуу желдей тараган заман. Карап турсаң, баары акылдуу, баары эксперт. Кеңеш бергендерден баш айланат.

Ошого карабай насыяны ойлонбой алабыз, чыгымыбыз көп, адамдын капчыгына карап мамиле түзүп калдык. Ач көздүктүн, ашыкча мүлк жыйноонун арты кандай болорун көрүп турсак да сабак албадык.

Алты кылымдан ашуун өкүм сүргөн Рим империясында бир салт болгон. Жеңиш менен кайткан аскерлер арасынан бир малай "Memento mori!" деп кыйкырып турчу экен. Бул кол башчыларга “Артыңды кара, сен болгону адамсың! Өлүм жөнүндө эсте!" деген эскертүү болгон.

Бүгүн биздин коомго ошентип эскертип турчу адамдар керек. “Мансап, байлык - колдун кири, бир күнү баарын жоготосуң. Адам бойдон кал!” деп айтып турбаса, өткөндү унутуп калат экенбиз.

Оозунан чалынган турбайт. Кайсы бир сөзүбүз күнүмдүк кыйынчылыкты жеңгенге жардам берсе, кайсы бир сөзүбүз өзүбүзгө айгак болушу мүмкүн. Турмуш "мамыктын гана үстүндө жүрөм, каалаганымды айтып, каалаганымды жасайм" деп манчыркаган хандарды да мөгдөткөн.

“Кат жазчы мага, бир келген биздин өмүрдө...”. Бул ыр жаңырган сайын өткөн күндөр эске түшөт. Барга топук кылган, күйүмдүү, табият менен эриш-аркак жашаган элиме бүгүн эмне болду?

Акчасына чиренип, кымбат чүпүрөк кийгенге, таттуу тамак жегенге суктанабыз. Кымбат мүнөттөрдү текке кетирип, жакындардын көңүлүн оорутабыз.

Башатын унуткан, адашып, жолун таба албаган элди жапайылык тушайт. Ким анан бизге жардамга келет? Качанга чейин бирөөлөргө таянып жашайбыз?

Кеч боло электе өзөккө кайтып, талбас эмгекти, руханий көрөңгөнү, интеллектуалдык байлыкты баалай билели. Билбесек үйрөнөлү.

"Биз эмнеден жаңылдык, биз эмнеден жаздык?" деген ой туулат. Балким биз доор мынча тез өзгөрүп кетерин күткөн эмеспиз?!

Бүгүн эмнегедир кат жазгым келди...

Рысбек Абдылдаев, АКШдагы кыргыз профессору

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ракка чалдыккан балдар окуй баштады

Ракка чалдыккан балдар окуй баштады
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:15 0:00

Атамбаевдин ак сарайы текшерилеби?

Мамлекеттик резиденциядагы имараттардын бири. Сүрөт ud.gov.kg сайтынан алынды.

Жогорку Кеңештеги "Ата Мекен" фракциясы экс-президент Алмазбек Атамбаев үчүн "Ала-Арча" мамлекеттик резиденциясында курулган ак сарайдын мыйзамдуулугун териштирүүнү Башкы прокуратурага тапшырды.

Атамбаев буга чейин ал үйдү бюджеттин акчасын кетирбей өзүнүн, досторунун жана бюджеттик эмес фонддун эсебинен курганын жана ал мамлекеттин карамагында каларын билдирген.

Төргө салынган үйдүн төркүнү

Жогорку Кеңештин "Ата Мекен" фракциясы стратегиялык объект болуп эсептелген "Ала-Арча" мамлекеттик резиденциясынын аймагында экс-президент Алмазбек Атамбаев үчүн ак сарай кандай мыйзамдык негизде курулганын териштирүү демилгесин көтөрдү.

Былтыр ал резиденцияга Атамбаев үчүн жалпы аянты 300 чарчы метрден ашуун мамлекеттик дача курулганы белгилүү болгон. Ага токсон миллион сомдон ашуун акча жумшалганы жана анын 77,8 млн. сомун Атамбаев өзүнүн жана досторунун эсебинен чыгарганы жарыяланган.

Президенттин иш башкармалыгынын башчысы Туруспек Коёналиев калган 11.5 млн. сом бюджеттен эмес, президенттик фонддон бөлүнгөнүн айткан болчу.

"Ата Мекен" фракциясынын депутаты Каныбек Иманалиев мамлекеттик резиденцияга курулган үйдүн мыйзамдуулугун жана анын демөөрчүлөрүн териштирүү маселесин фракциянын соңку жыйынында көтөрдү:

Каныбек Иманалиев.
Каныбек Иманалиев.

- Кыргызстандын төрү - бул "Ала-Арча" мамлекеттик резиденциясы. Ошол мамлекеттик стратегиялык маанидеги объектинин ичине чет элдик демөөрчүлөрдүн эсебинен 1 миллион доллар алып, үй салганга кимдин акысы бар? Буга кайсы мыйзам жол берет? Андай болсо, эртең Маевскийден акча алып, Башкы прокуратуранын аймагына имарат салалы. Ширшовдон акча алып, Жогорку соттун имараты жайгашкан жерге үй салалы. Буга ким уруксат берди? Кыргыздын төрү болгон резиденция - бул мамлекеттин менчиги. Ал эч кимдики эмес. Ал мурунку президенттики да, кийинки президенттики да эмес, ал мамлекеттики. Биз Раззаков, Усубалиев жашаган ошол төрдү булгасак, анан бизди ким сыйлайт? Ошого укуктук баа берилиши керек.

КСДП: "Чуу чыгарууга негиз жок"

"Ала-Арча" мамлекеттик резиденциясында Атамбаев үчүн курулган үй "№17 мамлекеттик дача" деп аталат. Президенттин иш башкармалыгынын башчысы Туруспек Коёналиев буга чейин "Азаттык" менен болгон маегинде курулуш мыйзамдуу экенин жана ага сарпталган каражаттардын каяктан келгенин ырастаган документтер бар экенин айткан.

Кыргызстан Социал-демократтар партиясынын басма сөз катчысы Кундуз Жолдубаева учурдагы айрым саясий атаандаштар Атамбаевдин резиденцияда курулган үйү тууралуу негизсиз жерден чуу чыгарып жатышканын билдирди:

- Ал дачаны президенттин иш башкармалыгы курдурду да. Ал биринчи кезекте мыйзамдуулук жагын карап, анан курулуш ишин жүргүзгөн да. Бул жерден дагы жөндөн-жөн эле чуу чыгарып жатышат. Чынын айтканда президенттин иш башкармалыгы бул маселеде мыйзам бузууга барбаса керек. Анан калса экс-президент Алмазбек Шаршенович басма сөз жыйынында резиденцияда курулган үй мамлекеттин карамагында экенин жана анда кала турганын айткан.

Буга чейин экс-президент Алмазбек Атамбаев Бишкектин мэри Албек Ибраимовдон сатып алган Кой-Таштагы бир канча гектар жерге ак сарай куруп, ал бийликтен кеткенден кийин мына ошол жакта жашай турганын айткан.

Мамлекеттик резиденциядагы имараттардын бири. Сүрөт ud.gov.kg сайтынан алынды.
Мамлекеттик резиденциядагы имараттардын бири. Сүрөт ud.gov.kg сайтынан алынды.

КСДПнын 31-марттагы курултайында ага төрага болуп шайланган экс-президент Алмазбек Атамбаев жубайынын койгон шарты жана досторунун көмөгү менен резиденцияда үй курууга туура келгенин белгилеген болчу:

- Чынында мен Кой-Таштагы үйдү бүтүрсөм, ошол жакта эле жашайын деген элем. Бирок менин өмүрлүк жарым "карым-катнашым бар" деп ошондой шарт койду. Анан жоро-жолдошторум менен биригип туруп, өзүм каражатын таптым. Бюджеттен бир тыйын кеткен жок. Мыйзам боюнча мамлекет мага ошол жерден резиденция салып бериши керек. Азыр Отунбаева жашап жатат го? Ошондой эле салып бериши керек. Бирок мен мамлекеттин абалын түшүнүп, бюджетти карап туруп, өзүм жоро-жолдошторум менен чогуу тыйын-тыпыр таап туруп, үй салууну туура көрдүм. Ал Атамбаевдин үйү эмес, ал мамлекеттин үйү.

Атамбаев: Кой-Ташта үй салган жер тилкеси мыйзамдуу
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:46 0:00

Мыйзам боюнча өлкөнүн мурдагы жетекчилерине мамлекеттик резиденциянын аймагындагы тиешелүү дачаларды колдонуу укугу берилген. Бирок аларды менчиктештирүүгө же үчүнчү тарапка сатууга мыйзам жол бербейт.

Ошондой шарт менен мамлекеттин мурдагы жетекчилери Турдакун Усубалиев менен Абсамат Масалиевге "Ала-Арча" мамлекеттик резиденциясынын аймагынан дачалар берилген. Учурда ал жактагы дачалардын биринде экс-президент Роза Отунбаева да жашайт.

Абсамат Масалиевдин уулу Исхак Масалиев колдонууга берилген дачанын макамы тууралуу мындай деди:

Исхак Масалиев.
Исхак Масалиев.

- Колдонгонго дача бөлүнүп берилген болчу. Тилекке каршы, атам ал дачада жашаган деле жок. Апамдын көзү өткөнгө чейин ошол резиденциядагы дача биздин үй-бүлөгө бекитилип турду. Анан былтыр май айында апамдын көзү өтүп кеткенден кийин мамлекетке өткөрүп бергенбиз. Албетте, ал жакта мыйзам боюнча эч ким курулуш ишин жүргүзө албайт. Дачаны капиталдык оңдоого да уруксат берилбейт. Аны иш башкармалыгы өзү карайт. Анан бул маселе жарыкка чыгып кеткенден кийин экс-президенттин "бул үйдү мен өзүм куруп бердим, анан ал мамлекетте калат" дегенине түшүнбөйм. Анда көрө досторунун көмөгү менен табылган бир миллион еврого муктаж болгон айылдардын бирине мектеп куруп берсе жакшы болмок.

Ошентип, "Ата Мекен" фракциясынын чечими менен андагы Атамбаев үчүн салынган үйдүн курулушун Башкы прокуратура текшермей болду. Өзгөчө кайтаруудагы мамлекеттик объектиге экс-президент үчүн үй курууга мыйзам жол берерин же бербесин жана ага сарпталган каражаттын каяктан алынганын иликтөө жагы фракциянын чечиминде көрсөтүлгөн.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бекназаров: Мен Атамбаевге эскерткем

Бекназаров: Мен Атамбаевге эскерткем
please wait

No media source currently available

0:00 0:18:30 0:00

Караколдун төрөт үйүнө доомат коюлду

Иллюстрациялык сүрөт.

Караколдун төрөт үйүндө ымыркайлар остеомиелит илдетине чалдыкканына байланыштуу кылмыш иши козголду. Наристелердин ата-энелери бул үчүн дарыгерлерди айыптап жатышат. Ал эми дарыгерлер дооматтарды четке кагышууда.

Жети-Өгүз районунун Конкино айылынын тургуну Гүлжигит кызы Айчүрөк былтыр көз жарган. Айчүрөктүн баласы - остеомиелит дартына чалдыккан ымыркайлардын бири:

- Мен былтыр 8-мартта Каракол шаарындагы облустук төрөт үйүндө экинчи баламды төрөгөм. Ошол кезде жукканбы же кайсы жерден жукканын билбейм. Ал оору организмге кирип, ошол жер ириңдеп кетет экен, анан сөөккө өткөндөн кийин кызыма "остеомиелит" деген диагноз коюлду.

Иллюстрациялык сүрөт.
Иллюстрациялык сүрөт.

Айчүрөк "Каракол төрөтканасындагы дарыгерлер оору жукканын билип туруп, жашырып коюшкан" деген күмөн санайт. Ал кызы өз убагында дарыланганда сакайып кетмек деп көз жашын тыя албай отурат:

- Диагнозду Бишкектен койду. Бизде Караколдон "ошондой оору бар" деген шек саноо болуптур, бирок мага айткан эмес. Өздөрүнчө дарылап, ийне сайып, тамчылатма (капельница) алган, бирок ал кезде кеч болуп кеткен. Ошол кезде эле Бишкекке жиберсе мындай болмок эмес, оорусу өнөкөт болуп кетмек эмес. Азыр кызым басып, бир жаштан өттү. Эми бир жыл дегенде жылыш бар, кудайга шүгүр.

Айчүрөктүн бир жаштан ашкан кызы маал-маалы менен дарыланып турат. Бул илдет аныкталгандан кийин Айчүрөк жана дагы үч ата-эне дарыгерлердин шалаакалыгынын айынан балдары остеомиелит оорусуна кабылганын айтып, Ысык-Көл облустук прокуратурасына быйыл мартта кайрылышкан.

Облустук прокуратура ишти текшерип чыгып, кечээ жыйынтыгын чыгарды. Башкы прокуратура “текшерүүдө аныкталгандай, төрт арыздануучу ошол төрөт үйүндө көз жарган. Кийинчерээк ошол төрт балада остеомиелит оорусу аныкталган. Бул ооруну төрөт үйү да, облустук оорукана да өз убагында аныктаган эмес” деген негизде кылмыш ишин козгогону белгилүү болду.

Облустук милициянын басма сөз катчысы Сталбек Усубакунов буларды билдирди:

- Кылмыш-жаза кодексинин 119-беренеси менен кылмыш иши козголуп, учурда Ысык-Көл облустук ички иштер башкармалыгынын тергөө кызматына өткөрүлүп берилген. Козголгон кылмыш иши боюнча тийиштүү экспертизалар дайындалган. Корутундулары чыга элек, тергөө амалдары жүрүп жатат, тыянагы чыкса юридикалык баа берилет.

Ата-энелердин дооматтарына дарыгерлер макул эмес. Төрөт үйүнүн жандандыруу бөлүмүнүн башчысы Назгүл Карабаева балдар өз убагында текшерилип, тийиштүү жардам көрсөтүлгөнүн айтат:

- Бул төрт баланын остеомиелит оорусу тууралуу аныктамасы бизде коюлган эмес. Диагнозу андай эмес. Мисалы, үчөө тең төрөт үйүнөн чыгып кеткенден кийин эки жарым жумадан кийин келгенде мен көрүп, Бишкекке жибергенбиз. Анан ошол жактан "остеомиелит" деп диагноз коюлуп, ошол жактан дарыланып келишти. Бизде жатканда андай диагноз коюлган эмес. Бизде "инфекция" деп коюлган.

Ысык-Көл облустук бириккен ооруканасынын жетекчиси, башкы дарыгер Токтобай Маанаев да кызматкерлерин күнөөлүү деп эсептебейт жана алар ак дилинен иштеп келатышканын айтат. Башкы дарыгер остеомиелит оорусу дүйнөлүк статистикада акыркы 10 жылда көбөйүп келатканын, бул оору ар кандай жолдор менен жугуп жатканын кошумчалады:

- Бул оору акыркы он жылдан бери 20-30% көбөйдү. Анын себептери ар кандай. Көрүп атасыңар, жетилбеген балдар эненин да ичинде ооруларына байланыштуу, туубаса да жугуп калышы мүмкүн. Ошондуктан бул жерден да такташ абдан кыйын. Муну органдар өзү караштырып көрөт болуш керек.

Ооруга кабылган ымыркайлардын үчөө 2017-жылдын март-апрель айларында Каракол шаарындагы облустук ооруканада төрөлгөн. Дагы бир бала 2016-жылы төрөлгөн.

Остеомиелит - сөөктү жабыркатуучу дарт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Оштогу өрт

Оштогу өрт
please wait
Embed

No media source currently available

0:00 0:01:04 0:00

Миграциядан кайткан келин цех ачты

Миграциядан кайткан келин цех ачты
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:31 0:00

Жээнбеков элди бөлгөндөргө чара көрөт

Иллюстрациялык сүрөт.

Президент Сооронбай Жээнбеков элди "түндүк-түштүк" деп бөлгөндөргө катуу чара көрүлөрүн эскертти.

Ал Ысык-Көл облусунда 3-майда жергиликтүү тургундар менен жолугушууда бул маселени атайлап козутуп жаткан чагымчыл топтор бар экенин айтты.

Кийинки убакта айрыкча социалдык тармактарда өкмөттүн жаңы курамы, президент дайындаган аткаминерлердин жердиги тууралуу талаш-талкуу көбөйгөн. Серепчилер кыргыз саясатында аймактык жагдай маанилүү экенин белгилешет.

"Кландык башкарууга жол бербейбиз"

Президент Сооронбай Жээнбеков "түндүк-түштүк" маселесин Ысык-Көл облусундагы Тоң районунда жергиликтүү тургундар менен жолугушуу учурунда сөз кылды. Анда кийинки мезгилде “Жээнбеков кландык бийликти орноткону жатат” деген пикирди коомго сиңирүү аракети күчөп жатканын, мындай башкарууга жол бербей турганын айтты:

- Ыгы келсе да, келбесе да чагымчыл максатта “түндүк-түштүк” маселесин көтөрүп жаткан топтор бар. “Түндүк-түштүк” маселесин таңуулап жаткандарды – бул кутман элибизди ичтен иритип, өзүнүн бузуку саясатын жүргүзгүсү келгендер деп баалайм! “Түндүк-түштүк” маселесин жабыштырып, жок жерден таңуулап жаткандарга чара көрүлөт! Бул менин Кудай буйруган, элим ишенип тапшырган негизги вазийпам! Үй-бүлөлүк бийлик кандай болорун элибиз бир эмес, эки президенттин тушунда көргөн. Үй-бүлөлүк-кландык башкаруунун трагедиялуу тарыхы Кыргызстан калкынын аң-сезиминде өчпөс так калтырды жана элибиз кландык башкарууга кайрадан жол бербейт.

Сооронбай Жээнбеков.
Сооронбай Жээнбеков.

Кыргыз бийлигинде президент маселен түштүктөн болсо, премьер-министр түндүктөн болушу керек деген жазылбаган эреже бары айтылып келет. Жогорку Кеңештеги Социал-демократтар фракциясынын депутаты Рыскелди Момбеков азыр жогорку бийликте аймактык тең салмактуулук сакталганын айтты:

-"Түндүк-түштүк" маселеси кыргыз тарыхында ар дайым кыйчалыш мезгилде көтөрүлгөн жана көтөрүлө берет. "Аймактык тең салмактуулук болбой калды, бийликте бул жактан, тигил жактан көп болуп кетти" деген сөздөр жаңы адам келгенде же бийликке ыңгайсыз кырдаал жаралганда айтылып келген. Бирок азыр мындай маселени көтөргөнгө негиз жок деп ойлойм. Анткени бийликте аймактык тең салмактык бар. Сот жана президенттик бийлик түштүк тараптан болгону менен аткаруу жана мыйзам чыгаруу бийлиги түндүктөн. Бирок жумурткадан кыр издеген, муну актуалдуу маселеге айлантууга аракет кылган күчтөр бар. Оңтойлуу учурда дароо көтөрүп чыкканга аракет кылышат. Бирок буга маани бербеш керек. Азыркы күндө бул маселени көтөрүүгө негиз жок.

Рыскелди Момбеков өткөн айда азыркы өкмөттүн курамы бекип жатканда "Талас облусунан бир да министр жок" деп нааразы болгон. Анын себебин депутат өзү төмөнкүчө түшүндүрдү:

Рыскелди Момбеков.
Рыскелди Момбеков.

- Өкмөттүн жамааттык курамы 21 адамдан турат. "Талас кичинекей, калкынын санына жараша" деп жок дегенде бир министрди Таластан коюшса болмок. Бул мыйзамда жазылбаганы менен илгертен бери сакталып келген норма. Кечээ Кыргызпатенттин башчысы кылып Динара Молдошеваны дайындаганда "Талас облусунан болот" деп бадырайтып жазышты. Бул "мына, Таластан дайындадык" деген жооп болду окшойт. Бирок ал Баткенде төрөлүп, ошол жакта өскөн экен. Өзүнүн оозунан деле "Таластын кызымын" деген сөздү уга элекмин. Аймактык тең салмактуулук сакталышы керек. Болбосо "Таластын татыктуу уул-кызы жокпу?" деген суроо баары бир эл арасында айтыла берет.

"Баарына бийлик күнөөлүү"

“Бүтүн Кыргызстан” партиясынын лидери, коомдук ишмер Адахан Мадумаровдун пикиринде, саясаттагы жердешчилик, "түндүк-түштүк" маселеси акыркы жылдары күчөдү. Ал буга байланыштуу азыркы президентти жана анын санаалаш-пикирлештерин айыптады:

Адахан Мадумаров.
Адахан Мадумаров.

- Биринчиден, ушундай сөз айтыштын өзү мамлекет башчысына абийир алып келбейт. Булар өмүр бою ушундай менен ооруп келишкен. Бул деле 2010-жылдан бери эле бийлик төбөлү болуп жүргөн да. Бул Ак үйдүн ичиндеги гана күчөтүү. Коомдо "сасыткылар" бар. Бул биринчи кезекте бийликте отургандардын өзү. Бул көрүнүш соңку жети-сегиз жыл ичинде болуп көрбөгөндөй күчөдү. Мындай бөлүнүп-жарылуунун бирден-бир булагы ошол Ак үйдүн ичи. Муну өздөрүнүн кандайдыр бир кызыкчылыгы үчүн колдонушат. Азыркы президент, анын досу жана алардын тегерегиндегилердин баары ушундай сезим менен жашап келишкен. Азыркы президенттин жан-жөкөрлөрү "бирдиктүү экенибизди көрсөтүп коелу" деп адамдын акылына сыйбаган эмне деген ураандарды көтөрүп чыгышты.

"Түндүк-түштүк дегендерди тыйыш керек"

Жогорку Кеңештин мурунку спикери, коомдук ишмер Абдыганы Эркебаев аймактык ажырымды козуткандарга чара көрүүнү колдойт. Бирок ошол эле учурда бийлик өзү да мындай сөздөргө негиз бербеши керек деп эсептейт:

Абдыганы Эркебаев.
Абдыганы Эркебаев.

- "Өкмөттүн жаңы курамында вице-премьерлер түштүктөн болуп калыптыр" деген сөздөр айтылып жатат. Мамлекеттин башчылары, жетекчилик кылдат болуп, балансты, тең салмактуулукту кармашы керек. Мурдагы президенттер Аскар Акаевдин, Курманбек Бакиевдин тушунда да мындайлар көп болгон. Азыр муну чоң саясатка айлантып, маселени ырбатуунун кереги жок. Кадр саясатында оош-кыйыштар боло берет. Баарын канааттандырган, төгөрөгү төп келген учур дайыма эле боло бербейт. Атайлап "түндүк-түштүк" деген маселени ырбаткандарды, саясатка айлантып чагым кылгандарды мыйзам чегинде тыйып коюш керек. Бийликтин өзү да абдан этият болуп, ар бир кадамды ойлонуп ташташы зарыл. Ошондой сөздөргө негиз бербеши керек.

Саясат талдоочу Бекбосун Бөрүбашев кыргыз саясатында аймактык фактор кала берерин белгиледи. Ал "түндүк-түштүк" маселесинин себеби талданышы керек деген пикирде:

"Түндүк-түштүк" болуп бөлүнүүгө саясатчылар өздөрү күнөөлүү.
Бекбосун Бөрүбашев

- Эмне себептен "түндүк-түштүк" маселеси пайда болду? Муну ким пайда кылды? Ушуну биз такташыбыз керек. Бул маселени саясатчылар жараткан. Саясатка келиш үчүн элдин кайсы бир катмарынын колдоосуна ээ болушу керек. "Мен баланча жердин кулунумун, мен силердин кулунуңармын" деп элди колго алганга аракет кылышат. Муну "тууганчылык системасы" деп коет. Бизде эмне себептен улуттук деңгээлдеги лидер жок? Бул маселенин себебин элден издөөнүн кереги жок.

Депутат Рыскелди Момбеков - бакылдап жакшы сүйлөгөн жигит. Бирок ал "Таластан министр жок" деп кыйкырып чыкты. Бирок жакынкы эле убакта Таластан сегиз министр болгон. "Эмне үчүн Таластан жок?" дебей, "Эмне үчүн акылдуу киши жок, эмне үчүн абийирдүү киши жок?" деп айтылышы керек эле. Мамлекеттин башына келгендер бийлигин сактап калыш үчүн, бекемдеш үчүн эң биринчи өзүнүн тегерегине өзү ишенген адамдарды коет. Ишенич болсо туугандык, жердештик менен бекип жатпайбы. Ошон үчүн "түндүк-түштүк" болуп бөлүнүүгө саясатчылар өздөрү күнөөлүү.

Жыл башында президент Сооронбай Жээнбеков буга чейин акыркы убакта аймактык лобби күчөп жатканын эскерткен. Ал мамлекеттин акчасы аткаминерлер, депутаттар көп чыккан аймактарга эле агылып жатканын, бул багытта саясат өзгөрбөсө, айырмачылык дагы тереңдей турганын айткан.

Парламентке такай каттаган, анын ишин чагылдырган журналисттер бул багытта жагдай өзгөрбөгөнүн, депутаттар мурдагыдай эле өздөрүнүн аймагынын маселесин көтөрүп, өкмөттөн акча бөлдүрүүгө аракет кылып жатышканын белгилешет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

ЖОЖ: дипломдун "баасы" жана баркы

Кыргыз улуттук университети.

Кыргыз улуттук университетинин "акчага дипломдук иш жазып бергени" кабарланган мугалимдерине карата кызматтык териштирүү жүрүп жатат.

Интернетте тараган видеолордун биринде Улуттук университеттин бүтүрүүчүсү дипломдук ишин "жазып берди" деген мугалимден беш миң сом сурап жатканын көрүүгө болот. Анда студент 16 миң сомго дипломдук иш даярдатып, бирок начар баа алып калганына нааразы болгону көрсөтүлгөн.

же, баары "төрт", "беш" алып жатат, мен 16 миң сом берип, "үч" алдым. Дипломдун ушундай жазылып калганына мен күнөөлүү эмесмин да?" – деген студентке мугалим бул кылыктар билинип калса, экөө тең окуу жайдан айдаларын түшүндүрүүгө аракет кылып жатат:

"Эми мен эмне кылышым керек? Эгерде сени "каза" турган болсо, сабакка келбей бүтүрүп жүргөнүң билинип калат".

Ал эми Интернеттеги экинчи видеодо ката жазылып калган дипломдук иш үчүн аны "жазып берди" деген мугалимден студент кайра акчасын сурап жатканы тартылган. Мында бүтүрүүчү даяр дипломдук иш үчүн 15 миң сом бергенин айтууда:

“Сиз "дипломдук ишти карадым" дебедиңиз беле? Мен талап кылганга укугум бар. Эртең дипломдук ишти коргойм, өтпөй калсам кийинки жылга калып калам”, - деп чырылдаган студентке мугалим бир түндө оңдоп жазып берээрин айтып жатат. “Мен түшүндүрүп берейин, сенде бир күн, бир түн бар, эмне эле дүрбөлөңгө түшүп жатасың?”

Социалдык тармактар аркылуу таратылган жогорудагы видеолорду ал студенттер жашыруун жаздырып алганы айтылат.

Иллюстрациялык сүрөт.
Иллюстрациялык сүрөт.

Кыргыз улуттук университетинин жетекчилиги "акчага дипломдук иш жазды" деген окутуучулар окуу жайынын кызматкерлери экенин ырасташты. Ректораттын маалыматына караганда, алар тиешелүү факультеттердин телерадиожурналистика жана финансы кафедрларынын мугалимдери болгон.

Окуу жайынын басма сөз кызматкери Жээнбек Эралиевдин айтымында, учурда окутуучуларга карата кызматтык териштирүү жүрүп жатат. Ошондой эле окуу жайынын жетекчилиги бул факты далилденсе мугалимдер иштен кетирилишин жана кылмыш иши козголушун туура көрөт экен:

- Бул тууралуу ректордун тапшырмасы менен декандар мугалимдерден түшүнүк кат алышты. Эгерде эки мугалимдин иши далилденсе, жумуштан айдалат. Ректор бул кызматкерлерге укук коргоо органдары тарабынан кылмыш ишинин козголушуна кызыкдар болууда.

Университеттин өкүлдөрү билдиргендей, окуя 2017-жылы болгон. Учурда андагы студенттер диплом алганы же албаганы такталып жатат.

"Сессия сезону"

Бул факт жогорку окуу жайларындагы коррупция тууралуу сынды күчөттү. Айрым окуу жайларында курстук, дипломдук иш, сессиянын бааларынын акчалай наркы бар экени көп жылдан бери айтылып келет.

Бишкектеги ЖОЖдордун биринде мурда иштеп кеткен жарандык активист Тимур Саралаев жаштар арасында билим эмес, эптеп диплом алып коюу тендециясы университеттерде паракорчулукту күчөттү деп эсептейт.

Саралаевдин пикиринде, акыркы жылдары ушул сыяктуу видеолордун социалдык тармактарга тарап, талкууланып жатканы параны азайтууга себеп болууда:

Тимур Саралаев.
Тимур Саралаев.

- Бул чыккан видео - миңдин бири. Бирок паракорлук мурдагыдан азайды деп айта алам. Азыр бүтүрүү убагында күч алат. Анткени бул тээ илгертен бери жазылбаган мыйзам болуп калган. Анан ыкчам маалыматтардын, ар кандай гаджеттердин чыгышы менен окуу жайларындагы паракорлук азайып бараткандай.

Бул окуя боюнча социалдык тармактарда "мугалимдер жоопко тартылышы керек" деген пикирлер талкууланып жатат. Билим берүү тармагында долбоорлорду ишке ашырып жүргөн Айгерим Тургунбаева мугалимдердин жумуштан алып же жоопко тартуу менен маселе чечилбейт деген пикирде. Ал өлкөдө билим берүү системасын реформа кылыш керек экенин айтты:

Айгерим Тургунбаева.
Айгерим Тургунбаева.

- Мунун эки жагы бар. Биринчи студенттер өздөрү мугалимдерди көндүргөн. Ал эми мугалимдердин айлыгы эч нерсеге жетпейт. Күнөө эки тарапта тең бар. Азыр эми бул мугалимдерди иштен алып, студенттерди жазага тарталы. Мугалимдер барып базарда соода кылып калат. Ал эми система калып, коррупция уланат. Ушул эскирген системадан арылышыбыз керек.

Бул Кыргыз улуттук университетиндеги чуулгандуу алгачкы окуя эмес. Былтыр анын айрым кызматкерлери окуу жайынын абалына көңүл бурууну, жетекчилигине чара көрүүнү суранып президентке, өкмөткө кайрылышкан. Алар мындай кайрылууну "университетте коррупциялык иштер, жөнү жок акча чогултуу көбөйүп, тууганчылык күчөдү" деп негиздешкен. Анткен менен окуу жайынын жетекчилиги мындай дооматты четке кагып жүрөт.

Андан мурун бул окуу жайынын ректорун шайлоо дагы бир топ чыр менен коштолгон. Мурдагы билим берүү министри Канат Садыков 2017-жылы 27-майда шайлоодо көпчүлүк добушка ээ болуп, анын негизинде өкмөт тарабынан бекитилген.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Шектүү" векселдердин кожоюну табылды

Иллюстрация

ATARBEK TRADE компаниясынын жетекчиси Абытбек Атарбеков парламентте "мыйзамсыз чыгарылып кеткен" деп кине коюлган 3 миллиард 780 миллион долларлык векселдердин таржымалын айтып берди.

Ишкердин айтымында, аталган баалуу кагаздардын булагы, жеке менчик укугу жана эл аралык деңгээлдеги банктардын кепилдиксиз наркынын жоктугу экспертиза жана сот аркылуу ырасталган.

Буга чейин парламенттеги "Ата Мекен" фракциясында 2010-жылы күзүндө күмөндүү жагдайда банк уячасынан алынган баалуу кагаздар боюнча кылмыш ишинин соттон кыскарып кеткени боюнча маселе көтөрүлүп, аны кайрадан иликтөө прокуратурага тапшырылган.

Күмөндүү векселдердин тек-жайы

ATARBEK TRADE компаниясынын жетекчиси Абытбек Атарбеков наркы 3 миллиард 780 миллион долларлык 380 вексель боюнча чыккан соттун чечими тууралуу түшүндүрмө берди. Анын айтымында, бул боюнча башында мыйзамсыз кылмыш иши козголуп, бирок кийин соттук териштирүүлөрдө ага коюлган айыптар алынып салынган. Башкы прокуратура 2010-жылы октябрда Абытбек Атарбековго "Кылмыштуу жол менен табылган мүлктү адалдоо" жана "Баалуу кагаздарды аткезчилик менен алып келүү" беренелери менен кылмыш ишин козгогон. Сотто анын кылмыштуу жол менен табылганы далилденген эмес. Аягында Бишкек шаардык соту аткезчилик боюнча айыптоонун мөөнөтүн өтүп кеткендиктен Атарбековду актаган.

Абытбек Атарбеков ал баалуу кагаздардын мыйзамдуулугу соттордо толук ырасталганын айтты:

- Бул баалуу кагаздарга эл аралык банктардын кепилдигин алып, ал жактан каражат алып келгенге көзүбүз жеткен соң биз ассоциация түздүк. Амстердамдагы "Rabobank" деген Европадагы банктардын бири менен сүйлөшүү жүргүзүп, алгач 200 миллион евро өлчөмүндө бизге которула турганы белгилүү болуп калган. Анын тиешелүү документтери бизге жөнөтүлгөн. Ошол кезде муну бирөөлөр угуп калып, аны прокуратурадагы адамдарга жеткире коюп, анан алар келе калып, банк уячасын ачышкан. Мен болгону инвесторго акча которууну токтото турууну суранганга гана үлгүрдүм. Эгерде акча бул жакка келип калса, аны да тергөөчүлөр алып чыгышмак. Анда инвесторлор Кыргызстанга ишенимин жоготуп, экинчи акча которбой калышмак. Мени кармаганда алар бул баалуу кагаздарды Бакиевдердики деп ойлошкон. Ошондуктан алар мени бир айга чукул отургузушту. Кийин териштирүү учурда алар Кыргызстандан да, Казакстандан да бул баалуу кагаздардын мыйзамсыздыгы же кылмыштуу жол менен табылганы боюнча илинчек таба алышкан жок. Анткени бул баалуу кагаздардын мыйзамдуулугу боюнча тиешелүү тараптардан далил документтер келген.

Кыргызстанда 2003-жылы негизделген ATARBEK TRADE компаниясынын кожоюну бул баалуу кагаздар анын колуна 2004-жылы инвестиция тартуу максатында, ишенимдүү башкарууга берилгенин айтты. Ал векселдер Казакстандагы сейрек кездешүүчү металл кенине ээлик кылган "Кундыбай" компаниясына караштуу экени документтердин негизинде тергөөдө аныкталган. 2010-жылы 7-октябрда Башкы прокуратура аны "Бакиевдерге таандык болушу мүмкүн" деген негизде банктардын биринин уячасынан таап чыккан. Кийин соттук териштирүү учурунда баалуу кагаздардын жеке тарапка таандык экени жана эл аралык деңгээлдеги банктардын кепилдигисиз анын наркы жок экени экспертиза менен аныкталган.

Мурдагы башкы прокурор Аида Салянова да бул иште мыйзам бузуу табылбаганын жана кылмыш иши кезинде соттун чечими менен токтогонун ырастады:

Аида Салянова.
Аида Салянова.

- Бул иш боюнча мен кийин атайын прокурорлорго муну кылдат текшерип чыгууну тапшыргам. "Ал баалуу кагаздар мыйзамдуубу жана ал Кыргызстанга кандайча кирип калган?" деген маселени толук текшерип чыгуу зарыл экенин айтып, аны жеке көзөмөлүмө алгам. Ошондо аны абдан кылдат карап чыгып, анан "бул баалуу кагаздар боюнча мыйзамсыз иш-аракеттер жок экен" деген тыянак чыгарышкан. Мен ал жерде мыйзам бузуу табылбаганы тууралуу корутунду алгам. Баалуу кагаздардын банк уячасында сакталышы мыйзамдуу болгону аныкталып, анын үстүнө бул чечим сот аркылуу кабыл алынып, ал киши акталган. Андан кийин да маселе көтөрүлгөндө мен бул ишти караган прокурорлорго "Сот тарабынан мыйзамдуу чечим болдубу?" деген суроо менен кайрылган болчумун. Анда алар сот мыйзамдуу чечим чыгарганын айтып, жооп кайтарышкан. Бул маселе боюнча менин позициям - учурда ал ишкердин айтып жатканы туура эле.

"Ата Мекендин" күмөнү

Жогорку Кеңештин "Ата Мекен" фракциясы өткөн аптада чуулгандуу соттук иштер боюнча маселени карап жатып, муну кайрадан териштирүү боюнча Башкы прокуратурага тапшырма берген.

"Ата Мекен" фракциясынын депутаты Каныбек Иманалиев кезинде кармалган баалуу кагаздар соттун чечими менен Кыргызстандан чыгарылып кеткенин билдирген:

- Бул векселдер боюнча кылмыш иши козголуп, Атарбеков деген ишкер жигит банктардын бирине салган наркы 3 миллиард 780 миллион долларга барабар баалуу кагаздары ачыкка чыккан. Жөнөкөй ишкер жигит ошондой наркка бааланган баалуу кагаздарга ээлик кылышы мүмкүнбү? Бул аны акчага айландырганда Кыргызстандын парламентинин беш жылдык бюджетине барабар каражат болуп жатпайбы? Бул боюнча бир да киши жазага тартылган эмес. Ал векселдердин баары чет өлкөгө чыгарылып кеткен. Буга катышы бар деп саналган Атарбеков деген ишкер жигитти судья Воронцова толугу менен актап салган.

Бирок ишкер Абытбек Атарбеков сот бөгөт чарасын алып салгандан кийин векселдер эч кайда чыгарылбаганын билдирди. Анын айтымында, учурда ал баалуу кагаздар банктардын биринде сакталуу. Ишкер ушу тапта эл аралык банктардын кепилдигин алып, ошол баалуу кагаздарды күрөөгө коюу менен Кыргызстанга инвестиция тартуу менен алпурушуп жатканын айтты.

Ишкердин адвокаты Мукар Чолпонбаев ошондой шартта баалуу кагаздардын айланасында парламентте кайрадан дүрбөлөң чыгарып, депутаттар инвесторлорду чочутуп жатканына токтолду:

- Эгерде атайын процедуралардан өткөрүп, эл аралык деңгээлдеги банктардын кепилдигин алса кийин ошол векселдер баалуу кагаз катары иштей баштамак. Ошондо 2020-жылга карата ал 380 вексель үчүн 3 миллиард 800 миллион долларды Казакстандын "Кундыбай" деген компаниясы төлөп бермек. Бул баалуу кагаздардын айланасында улам-улам чыгып жаткан чуудан улам, инвесторлор чочулап, андай болбой жатат. Ошондуктан бул баалуу кагаздардын негизинде инвестиция тартып келүү кечеңдеп келди. Бул векселдерге европалык банктар аркылуу аваль (вексель боюнча кепилдик - ред.) алып, ошонун негизинде акча каражаттарын алып келүү аракеттери жасалып жаткан чакта депутаттар бул маселени кайра көтөрүп, текшерүү дайындап, эсеби боюнча төртүнчү жолу тоскоолдук жасалып отурат. Эгерде ошол баалуу кагаздарга кепилдик алынып, андан ары инвестиция иретинде акча алынып, анын баары Кыргызстанга келсе жаманбы? Буга чейин иштелип чыккан жана сунушталган беш жүздөн ашуун долбоор каржыланмак. Канчалаган ишкерлерге ыңгайлуу жана пайдалуу каржы булагы табылмак.

Башкы прокуратуранын өкүлдөрү бул баалуу кагаздар боюнча соттордун мурда чыгарган чечимдерине байланыштуу кайрадан текшерүү жүргүзүүгө убада берген жайы бар.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Зулушев: Бабанов кылмыш кылса жооп бериши керек

Зулушев: Бабанов кылмыш кылса жооп бериши керек
please wait

No media source currently available

0:00 0:23:39 0:00

Эски, жаңы өкмөт: кадрлар

Эски, жаңы өкмөт: кадрлар
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:53 0:00

Шадиевдин кайда экени тактала элек

Аскарбек Шадиев.

Кылмыш иши козголгон мурдагы биринчи вице-премьер-министр, Жогорку Кеңештеги "Бир Бол" фракциясынын мүчөсү, депутат Аскарбек Шадиев чет өлкөгө дарыланууга кеткенин жардамчылары кабарлашты. Депутаттын чет өлкөгө чыгып кеткени тууралуу маалыматты Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет (УКМК) четке какты. Бул окуя кылмыш иши козголгон саясатчылардын жоопкерчиликке тартылбай калышына байланышкан суроолорду жаратты.

Парламент депутаты, мурдагы биринчи вице-премьер-министр Аскарбек Шадиев дарыланганы чет өлкөгө чыгып кеткенин “Азаттыкка” Шадиевдин жардамчысы Айбек Эрмеков билдирди. Анын айтымында, Шадиев жүрөк оорусуна байланыштуу соңку беш жылдан бери дарыгерлердин каттоосунда турат.

"Ал чет өлкөгө жүрөгүнө операция жасатыш үчүн 27-апрелде кетти. Дарылануусу аяктагандан кийин кайра кайтып келет” деди Эрмеков. Бирок ал жетекчиси кайсы өлкөгө кеткенин тактаган жок.

Дароо социалдык тармактарда талкууга түшкөн бул маалыматты Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет (УКМК) төгүндөдү. Бул тууралуу мекеменин басма сөз катчысы Рахат Сулайманов “Азаттыкка” билдирди:

УКМК.
УКМК.

- Бүгүнкү күндө Аскарбек Шадиев расмий түрдө мамлекеттик чек арадан эч жакка чыккан эмес. Учурда ага карата Башкы прокуратура буга чейин козгогон кылмыш ишин тергөө уланууда.

Бирок айрым сайттар "УКМК Шадиевге кылмыш иши козголгон 28-апрелден берки гана маалыматты айтып жатат" деп, депутаттын кылмыш иши козголоордон бир күн мурда, 27-апрелде өлкөдөн чыгып кеткени эске алынбай калганын жазышууда.

Ошентип, Шадиев Кыргызстандан кеткен-кетпегени азырынча тактала элек. Анын жардамчысы менен УКМКдан тышкары бул маалыматты такташ үчүн депутаттын кызматташтарынан да, башка маалымат булактарынан да так комментарий алууга мүмкүн болгон жок.

Айтматов сыйлыгынын акчасы

Маалым болгондой, Башкы прокуратура Шадиевге Кылмыш-жаза кодексинин 304-беренеси ("Кызматынан кыянаттык менен пайдалануу") менен кылмыш ишин козгогон. Буга КМШнын Парламент аралык ассамблеясынын Чыңгыз Айтматов атындагы сыйлыгына 2017-жылы Жогорку Кеңештин эсебинен бөлүнгөн 30 миң доллар уурдалганы себеп болгон.

Акчалай сыйлыкты Жогорку Кеңештин эл аралык иштер, коргоо жана коопсуздук боюнча бөлүмүнүн башчысы Арсен Закиров былтыр сентябрда колуна алганы белгилүү болгон. Закиров комитеттин ошол кездеги төрагасы Шадиевдин колу коюлган катты мурдагы спикер Чыныбай Турсунбековго жиберип, кол койдурганы айтылган. Андан соң бөлүнгөн акчаны жасалма документтер менен парламенттин иш башкармалыгына отчет тапшырганы кеп болгон. Мындан кийин Арсен Закиров УКМКнын тергөө абагына камакка алынган.

Дайынсыз жоголгон 30 миң долларга байланыштуу Башкы прокуратура Жогорку Кеңештин Эл аралык иштер, коргоо жана коопсуздук боюнча бөлүмүнүн башчысы Арсен Закировго Кылмыш-жаза кодексинин 171-беренеси ("Ишенип берилген мүлктү өзүнө ыйгарып алуу"), 350-беренеси ("Документтерди жасалмалоо") менен кылмыш ишин козгоп, ал УКМКнын тергөө абагына камалган. Кийин ушул эле беренелер боюнча Чыныбай Турсунбековдун жардамчысы Нурлан Абдыгул уулуна да иш козголуп, эч жакка чыкпоо талабы коюлган.

Бул ишке байланыштуу Турсунбеков жана Шадиев бир нече ирет суракка чакырылган. Аскарбек Шадиев кийин өкмөттөгү кызматын тапшырган болчу. Бирок депутаттык мандатын сактап калган.

Саясий соодалашуунун карааны

Саясий талдоочу, журналист Турат Акимов Шадиев саясий соодалашуудан кийин өлкөдөн чыгып кеткен деп болжойт:

Турат Акимов.
Турат Акимов.

- Менин оюмча Шадиев бийлик менен сүйлөшүүүдөн кийин гана кетти. Кылмыш иши козголоору айтылгандан кийин ал дароо кандайдыр саясий соодалашууга барды, анан кийин "тынчыраак эле турайын" деп сыртка чыгып кетти. Анткени ал азыр камалып калса Айтматов сыйлыгы боюнча акчага эле эмес, мурда энергетика министри болгон учурдагы, кийинки ЖЭБди оңдоодогу маселелер боюнча да мойнуна айып илинмек. Шадиев ошондон чочуду. Себеби азыркы президент Сооронбай Жээнбеков ЖЭБге байланыштуу өзүнө айып тагылып калгандан кийин бул маселе боюнча айыптууларды таап, "кустурушу" керек. Шадиевдин сыртка чыгып кетүү процессин өзүнө баа бере турган болсок, бул биздин мыйзамдар иштебеген өлкөбүздө мыйзам ченемдүү эле нерсе.

Ачылган жана "качырган" кылмыш иштери

Жалпысынан өлкөнүн тарыхында кылмыш иши козголоордо же козголгондон кийин Кыргызстандан чыгып кеткен саясатчылар көп эле кездешет. Маселен, 2012-жылы Башкы прокуратура экс-депутат Нурлан Сулаймановго ал транспорт министри болуп турганда "коррупциялык схема түзгөн" деген шек менен кылмыш ишин козгогон. Ага Кылмыш-жаза кодексинин 304-беренеси ("Кызмат абалынан кыянат пайдалануу") боюнча айып тагылган. Тергөөнүн маалыматы боюнча Сулайманов жол курулушунда 250 млн. сомдук тендерди өз пайдасын көздөп өткөргөнү айтылган.

Мындан кийин Сулайманов чет жакка чыгып кеткени кабарланып, 2014-жылы Октябрь райондук сотунун чечими менен Сулаймановго издөө жарыяланган. Быйыл болсо Башкы прокуратура Нурлан Сулаймановго каршы кылмыш иши токтотулганын жарыялады.

2014-жылы болсо мурдагы Ош шаарынын мэри Мелис Мырзакматовго кылмыш иши козголуп, эл аралык издөө жарыяланган. Ага "Оштун мэри болуп иштеп турганда эстакада көпүрөсүн курууда 30 миллион сомго жакын зыян келтирген" деп айып тагылган. Анын алдында эле экс-мэр чет өлкөгө чыгып кеткен эле. Кийин сот Мырзакматовду сыртынан жети жылга соттогон.

Былтыр күзүндө өткөн президенттик шайлоого талапкер болгон Өмүрбек Бабанов утулгандан кийин дароо чет өлкөгө дарыланганы кеткени кабарланган. Андан көп узабай эле Бабановго шайлоонун үгүт өнөктүгүндө эл алдында чыгып сүйлөгөн айрым сөздөр Конституциялык түзүлүшкө каршы келери белгиленип, кылмыш иши козголгон. Бабанов "Республика - Ата Журт" партиясынын лидерлигин да, депутаттык мандатын да тапшырып бергени менен кайра өзү Кыргызстанга келген эмес.

Кылмыш иши козголгон учурда чет өлкөгө чыгып кеткен саясатчылардын дагы бири - Жогорку Кеңештин мурдагы төрагасы Акматбек Келдибеков. Бирок ал дарылангандан кийин кайтып келип, сот мойнуна койгон акчалай кенемтени төлөп бергендиги тууралуу маалымат тараган.

"Алымкан" саясатчылар

Ушундан улам адистер арасында да, карапайым жарандардын арасында да саясатчылардын кылмыш жоопкерчиликке тартылышы Кыргызстанда бийликтегилердин маанайынан эле көз каранды болуп калган деп эсептегендер жетиштүү. УКМКнын төрагасынын мурдагы орун басары Марат Иманкулов буларга токтолду:

Марат Иманкулов.
Марат Иманкулов.

- Чет өлкөгө кеткендин өзү - бул өзүнүн айыбынан чочугандык, жоопкерчиликтен качуу. Баары тең ошо "чет өлкөгө дарыланабыз" деп кетишет. Эмне, Кыргызстанда дарыланса болбой беле? Анан ушу баары эле кылмыш иши козголгондо оорукчан болуп чыга келишет. Ага чейин тоо текедей болуп, так секирип чуркап жүрүшпөдү беле? Ошол эле Шадиев депутаттык менен бирге, биринчи вице-премьерликти кызматты кошо аркалап, ден соолугу деле тың, жыргап эле жүрбөдү беле? Анан кантип эле жүрөк оорулуу болуп калат? Бул ошол саясатчылардын абийринен көз каранды. Андан дагы аларды өлкөдөн качырып жиберип жаткан болсо - бул биздин күч кызматтарынын чабалдыгы. Кыргызстан ушундай саясатчылардан арылышы керек. Кылмыш кылгандарды чет өлкөгө качырбай тургандай саясий система түзүшү керек.

Кызык жери - Шадиевге козголгон кылмыш ишинде аны чет өлкөдөн чыкпоо чеги коюлган эмес эле. Аскарбек Шадиев өзү бул ишке тиешеси бар экенин четке кагып, Закиров аны “бюджетте акча жок калат, сыйлыктын акчасын эрте бөлүш керек” деп шаштырганын айтып, кол койгону үчүн өкүнөрүн гана билдирген.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG