Линктер

шейшемби, 23-июль, 2019 Бишкек убактысы 00:54

Кыргызстан

Грозин: Кыргызстан лабораторияга окшош

Андрей Грозин.

Саясат таануучу Андрей Грозин Кыргызстандагы окуяларга сереп салды.

Орусиядагы КМШ өлкөлөрүнүн институтунун Борбор Азия боюнча бөлүмүнүн жетекчиси, саясат таануучу Андрей Грозин "Азаттыкка" маек курду.

"Азаттык": Саясий серепчи катары азыр Кыргызстанда болуп жаткан саясий өзгөрүүлөргө кандай баа бересиз?

Андрей Грозин: Жаңы президент бардык учурда аны кызматка алып келген мурункусунун мурасынан арылууга аракет кылат. Бул боло турган иш. Борбор Азия өлкөлөрү, Казакстандан башкасы, президент алмашканда мындай саясий өзгөрүүлөрдүн жолунан өтүшкөн.

КСДП: таарынычтар ачыкка чыктыбы?

КСДП: таарынычтар ачыкка чыктыбы?

Бишкекте 31-мартта КСДПнын курултайы өттү жана анда Алмазбек Атамбаев партия төрагасы болуп шайланды.

Өлкөдө жогорку кызматка келген адам бийлик бутактарын өз колуна алууну көздөйт. Алмазбек Атамбаев убагында жолдоочусун алдын алып, бийликте өзүнүн таасирин сактап калууга аракет кылган. Биз азыр көрүп жатабыз, анын мындай аракети оңунан чыкпады. Былтыр шайлоо алдында анын орун басарын көзөмөлдөөгө коюлган адамдарынын баары алынды. Азыр Сооронбай Жээнбеков Кыргызстандагы бийликтин жалгыз ээси болуп калды. Шайлоодон кийин эле Фарид Ниязов кызматынан алынганда баары белгилүү болуп калган. Лидер мурунку президент коюп кеткен бардык көзөмөлдөөчүлөрдү тазалады.

"Азаттык": Кыргызстан Евразиялык биримдикке кошулуп жатканда, кийин президенттик шайлоодо бийликтеги партиядан Сооронбай Жээнбеков көрсөтүлгөндө Кремль Атамбаевдин курсун колдоп турганы байкалчу эле. Учурда Москванын Атамбаевге, азыркы президентке мамилеси кандай?

Владимир Путин жана Сооронбай Жээнбеков, 26-декабрь, 2017-жыл
Владимир Путин жана Сооронбай Жээнбеков, 26-декабрь, 2017-жыл

Грозин: Бул Кыргызстандын ички иши. Москвага мунун эч тиешеси жок. Кыргызстанда деле азыр Арменияда болгондой бийлик алмашып жатат. Биринде бийлик сахнанын артында бөлүштүрүлсө, биринде төңкөрүш аркылуу алмашат.

Бул жерде Москва кызыккан байкоочу катары гана карап турат, бирок эч катышкан жок. Ооба, Атамбаев Кремлде кээ бир адамдарга жакын болчу. Бирок азыр Москва жеке кызыкчылыктар менен артыкчылыктарга басым жасап, бирөөнү колдоп, экинчисин чектебестен, рационалдуу мамиле жасоого өттү.

Азыр орус өкмөтүндө Кыргызстан үчүн жооп берген адам да жок, орусиялык аткаминерлер же депутаттардын деле кыргызстандык кесиптештерине ачык колдоо көрсөткөнү жок. Орус-кыргыз мамилеси институционалдык типте десек болот. Ортодогу долбоорлордун алкагындагы эки тараптуу милдеттер менен кызматташтыктын талаптары так көрсөтүлгөн, баары ошонун чегинде. Президенттик шайлоо алдында деле Кремль эч бир талапкерге ачык артыкчылык берген эмес.

"Азаттык": Президентти кол тийбестиктен ажыратуу демилгеси да көтөрүлүп жатканын уксаңыз керек. Азыр Кыргызстанда мындай мыйзам кабыл алууга саясий эрк барбы?

Грозин: Экс-президенттерди кол тийбестиктен ажыратуу демилгеси мурунтан эле айтылып жүргөн нерсе. Ошол эле демилгечи Исхак Масалиев мыйзамга өзгөртүүлөрдү киргизүүгө убакыт жеткенин айтып жатат. Албетте, азыркы саясий абал көбүн эсе Алмазбек Атамбаевдин мурасына байланыштуу болуп жатат. Бирок бул жерде мурунку президенттер Аскар Акаев, Курманбек Бакиев жөнүндө да кеп козголуп жатканын эске алуу керек.

Эгерде мындай мыйзам кабыл алынса, алар да жоопкерчиликке тартылабы деген суроо туулат. Албетте бул Кыргызстандын ички иши. Буга кыргыз парламентинин 120 эл өкүлү чекит коюшу керек.

"Азаттык": Атамбаев премьер-министрликке дайындап кеткен Сапар Исаков баш болуп бир катар аткаминерлер кызматынан алынып, коррупция боюнча кылмыш иштери козголууда. Азыр Кыргызстанда чындыгында коррупция менен күрөш башталды дейсизби же жөн эле бийлик орундарын талашуу болуп жатабы?

Грозин: Кыргызстанда бийликте тазалоо иштери жүрүп жатат. Анын кесепеттери кандай болоорун убакыт көрсөтөт. Коррупция менен Алмазбек Атамбаев да, Роза Отунбаева да, Курманбек Бакиев да колунан келишинче күрөшүүгө аракет кылган. Элге "коррупция менен күрөшүп жатабыз" деп жомок айта берсе болот. Эл мындай убаданы тез эле унутуп коёт. "Элге жагынгың келсе, элди эмне түйшөлтүп жатканын айт" дегендей эле саясатчылар муну колдонушат.

Бишкек менен Москванын достугуна доо кеттиби?

Бишкек менен Москванын достугуна доо кеттиби?

Былтыр Кыргызстан менен Орусиянын ортосундагы жылуу мамиле даана байкалып, бийлик өкүлдөрү Москва Бишкектин негизги өнөктөшү экенин байма-бай айта баштаган болчу. Бирок жыл аягында эки мамлекет ортосундагы экономикалык келишимдер арабөк экени ачыкка чыкты.

"Азаттык": Сиз мурда Кыргызстандагы саясатты "бийлик үчүн учу кыйры көрүнбөгөн күрөш" деп сүрөттөдүңүз эле. Азыр кандай баа бересиз?

Грозин: 2010-жылдары Кыргызстандын түштүгүндө окуялар болуп жатканда мен Кыргызстанды Сомалиге салыштырган элем. Андан бери убакыт өттү. Кыргызстан Сомалидей болуп аймактык жактан бөлүнүп калган жок. Кыргызстан азыр бирдиктүү өлкө, административдик башкаруусу мурункуга салыштырмалуу эффективдүү, өлкө чек араларын сактап калды.

Кыргызстан Тажикстан 1991-1992-жылдары башынан өткөргөн абалга жеткен жок. Анда Андраник Мигранян сыяктуу орусиялык белгилүү серепчилер өлкө түндүк менен түштүккө бөлүнүп калат деп болжошкон. Эми Кыргызстан кошуналарына салыштырмалуу саясий өзгөрүүлөргө даяр өлкө экенин көрүп жатабыз.

Бир нерсе бар, мен муну мурда да айткам, Кыргызстан лабораториялык үстөлгө окшош. Анда демократизациялоо менен бирге демократияны жоюу, мамлекетти куруу менен уратуу сыяктуу ар кандай эксперименттер жүргүзүлүп жатат. Бул жерде үстөлгө өлкөнүн лидерлери, саясатчылары эмес, тышкы күчтөр ээлик кылып жатат.

Өлкөнүн мурунку президенттери да, азыркы Сооронбай Жээнбеков да ички процесстерди билип турса да, тышкы оюнчулардан көбүрөөк көз каранды болуп калып жатышат. Орус, кытай, америкалык, түрк, перс болобу, ким акча менен келсе, ошонун мамлекетти курууга катышып жатат да.

Көз каранды мамлекеттер бар, өзүнүн саясатын бербөөгө аракет кылган мамлекеттер бар. Ошол эле Казакстан чек арада чыр болгондо, өзүнүн региондогу таасирин көрсөтүп койду. Ал эми Кытайга белчесинен карыз болуп турган Кыргызстан үчүн азыр өз алдынчалык, таасир жөнүндө кеп козгоого, албетте, болот. Бирок андан майнап чыгабы?

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ала качуу: Кечир, Бурулай!

Ала качуу: Кечир, Бурулай!
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:38 0:00

Аскарбек Шадиевдин качканы анык болду

Аскарбек Шадиев

Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет (УКМК) Аскарбек Шадиевдин Тажикстан аркылуу Москвага, андан ары АКШга качып кеткенин бир айдан кийин гана билип, ага козголгон кылмыш ишинин алкагында айыбы сыртынан угузулганын жарыялады.

Буга удаа эле Бишкектин Биринчи Май райондук соту Аскарбек Шадиевди камакка алуу жөнүндө туура бир айдан кийин сыртынан чечим чыгарды. Жарандык коомдун өкүлдөрү "Аскарбек Шадиевди качыруу бийликтин ишарасы менен болушу мүмкүн" деп шек санашууда.

Бир айдан кийинки айгай, "Лейлек - Нью-Йорк" кууш жолу

УКМКнын Башкы тергөө башкармалыгы 28-апрелде козголгон кылмыш ишинин алкагында парламент депутаты Аскарбек Шадиевди "Чыңгыз Айтматов атындагы акчалай сыйлыкты кымырып алууга катышы бар" деп таап, ага сыртынан айыбын угузган айыптоо токтомун 31-майда чыгарды.

УКМКнын расмий өкүлү Рахат Сулаймановдун айтымында, ал ага кылмыш иши козголордон бир күн мурун Баткенге кетип, андан ары өлкөдөн чыгып кеткени белгилүү болду:

УКМК
УКМК

- 27-апрелде Шадиев Баткен облусунун Исфана шаарына туугандарынын тажиясына барып, андан ары Лейлек районунун Арка айылынын тушунан мамлекеттик чек арадан Тажикстан тарапка мыйзамсыз (кечүү аркылуу) өтүп кеткен. 28-апрелде, кылмыш иши козголгондон кийин Шадиев Хожент-Москва (Домодедово) авиакаттамы аркылуу Кыргызстандын дипломатиялык паспортун колдонуу менен жөнөп, андан ары Нью-Йоркко (АКШ) учуп кеткен. Жакындары "Шадиев дарыланууга кеткенин, бир-эки жумада кайтып келерин" айткан, бирок ал ушул күнгө чейин дагы эле тергөө органдарынан атайылап жашырынып жүрөт. Буга байланыштуу ага издөө жарыяланды.

Карасартова: Шадиевди качыруу атайын уюштурулган

УКМКнын Башкы тергөө башкармалыгынын берген материалдарынын негизинде 31-май күнү Бишкек шаарынын Биринчи Май райондук соту Аскарбек Шадиевди кармап, камакка алуу боюнча бөгөт чарасын тандаган чечимди сыртынан чыгарды.

Кызмат абалынан кыянаттык менен пайдаланууга байланыштуу шек саналган парламент депутаты Аскарбек Шадиевдин өлкөдөн качканы бир айдан кийин гана расмий ырасталып, анан ага карата тергөөнүн айыптоо токтому менен аны камоо тууралуу соттун чечими чыканы жарандык коомдун өкүлдөрүн таң калтырды.

Коомдук активист Рита Карасартованын айтымында, Шадиевди качырып, кайра анын артынан кылмыш ишин козгоо атайын уюштурулушу мүмкүн:

Рита Карасартова
Рита Карасартова

- Тиешелүү органдар "Шадиев тергөөгө таасир этиши мүмкүн же жоопкерчиликтен качышы ыктымал" деген негизде кылмыш ишин иликтеп жаткан учурда эле чара көрүшсө болмок. Бул маселе көтөрүлүп, ал сурак бере баштаган күндөн баштап ага кылмыш иши козголо элек болсо да анын өлкөдөн чыгып кетишине бөгөт коюлушу керек эле. Ал эбак эле өлкөдөн качып кеткенден кийин биздин УКМК аны "эч жакка чыга элек" деп, билмексен болуп маалымат таратканы таң калтырат. Негизи бул маселе алдын ала эле сүйлөшүлгөндөй болуп турат. Бул иштин логикасы "сен качып чыга бер, анан айла жок, артыңдан кылмыш ишин козгомуш болуп коёбуз" дегендей эле. Бул жерде эми тергөө "ошол уурдалган 30 миң доллар үчүн Шадиевге кылмыш иши козголду" деп коюшту. Бирок Шадиев энергетика министри болуп тургандагы кыңыр иштер, Бишкек ЖЭБинин модернизациясы боюнча каза турган болсо, мүмкүн толтура кылмыш иштери чыкмак. Муну атайын эле качырып жиберишти деген божомол бар.

Кошумча жаза мөөнөтү

Мындан бир айдай мурун депутат Аскарбек Шадиевдин жардамчысы "Азаттык" радиосуна анын чет өлкөгө дарыланыш үчүн чыгып кеткенин айткан.

Бирок Мамлекеттик чек ара кызматы менен УКМК "Аскарбек Шадиев Кыргызстандын аймагынан эч жакка чыгып кеткен эмес" деп ишендирген эле. Эми туура бир айдан кийин качып кеткени ырасталып, бирок анын өткөрмө эмес, кечүү аркылуу чек арадан мыйзамсыз өткөнү жарыяланды.

31-май күнү болгон басма сөз жыйынында Коопсуздук кеңешинин катчысы Дамир Сагынбаев Шадиев чек арадан мыйзамсыз өтсө, анда ага кошумча кылмыш иши козголо турганын билдирген:

Дамир Сагынбаев
Дамир Сагынбаев

- Жогорку Кеңештин депутаты Аскарбек Шадиевге карата Мамлекеттик чек ара кызматы ал Кыргызстандан сыртка чыкпаганын билдирген. Эгерде Шадиев чек арадан мыйзамсыз өтүп кеткени чын болсо, анда ага кошумча дагы бир кылмыш иши козголот. Анан ага козголгон кылмыш ишинен сырткары дагы жаза мөөнөтү кошулат. Кылмыш кылган ар бир аткаминер эртеби-кечпи жасаган иши үчүн жооп берүүгө туура келерин түшүнүшү керек.

Быйыл жыл башында КМШнын Парламент аралык ассамблеясынын Чыңгыз Айтматов атындагы 30 миң доллар өлчөмүндөгү акчалай сыйлыгы уурдалганы ачыкка чыккан. Буга байланыштуу Башкы прокуратура кылмыш ишин козгоп, аны УКМКга өткөрүп берген. Натыйжада парламенттин эл аралык иштер, коргоо жана коопсуздук боюнча бөлүмүнүн башчысы Арсен Закиров камакка алынган. Акча кымырылып кеткен учурда тиешелүү комитетти Аскарбек Шадиев жетектеп, акчаны алууну сураган кызматтык катка кол койгону аныкталган.

Шадиев: 30 миң доллардын уурдалганына өкүнөм
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:54 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Экс-депутаттын кызы МАИчи менен чырдашты

Видеодон алынган сүрөт.31-май, 2018-жыл.

Экс-депутаттын кызы МАИ кызматкерин тебелетип кете жаздаган окуя коомчулукта кызуу талкууланып жатат. Айдоочу мурда милицияда жогорку кызматта иштеген жарандын аялы экени да белгилүү болду.

31-майда Интернетте тараган видеодо “Lexus 570” үлгүсүндөгү автоунаа жол коопсуздугун тескеген кызматкерди бир нече метрге чейин жөөлөп баратканы тартылган. Окуя Бөкөнбаев көчөсү менен Айтматов проспектисинин кесилишинде болгон. Учурда айдоочуга карата Кылмыш-жаза кодексинин "Бийлик адамына зомбулук көрсөтүү" беренесинин негизинде кылмыш иши козголду.

Бишкек шаардык ички иштер башкармалыгынын басма сөз катчысы Адыл Оморов иш тергелип жатканын билдирди.

- Кылмыш иши 341-берененин 1-бөлүгү боюнча козголду. Айыпталуучунун тек-жайы такталган, азыр тергөө жүрүп жатат.

Мекеменин маалыматына караганда, жол кайгуул кызматкери жабыр тарткан эмес. Рулда парламенттин экс-депутаты Ташболот Балтабаевдин кызы, Ички иштер министрлигинин Баңгизаттардын мыйзамсыз жүгүртүлүшүнө каршы башкармалыгынын мурдагы башчысы Алымжан Козубаевдин аялы Нургүл Ташболотова болгон.

Нургүл Ташболотова аны токтоткон МАИчи машиненин капотуна өзү жармашканын, ал жолдун четине токтоого аракет кылганын айтып чыкты. Ташболотова эч кандай мыйзам бузбаганын билдирүүдө.

Нургүл Балтабаева.
Нургүл Балтабаева.

- Мен жай ылдамдыкта бараткандыктан эмнеге токтотконун да түшүнгөн жокмун. Мен токтодум, кызматкер келип өзүн тааныштырган жок. Мен кайсы мыйзамды бузганымды сурадым. Ал “коопсуздук курун тагынбай келатасыңар” деди. Менде коопсуздук куру тагылган болчу. Жанымдагы келинимдин тогуз айлык боюнда болгондуктан тагынган эмес. Ал тагынбаса деле мен билгенден айдоочу жүргүнчү үчүн жооп бербейт болуш керек. Кызматкер “протокол толтурам” деди. Бирок кайсы мыйзамдын негизинде толтураарын түшүндүргөн жок. Жол коопсуздугун тескеген документин сурадым, көрсөткөн жок. Убакыт өтүп кетти, биз ооруканага шашып баратканбыз. Анын колунда менин айдоочулук күбөлүгүм бар болчу. Мага ал элдин көзүнө көрүнгүсү келип жаткандай сезилди. Ал “өмүрүмө коркунуч туулду” деп атпайбы. Андай болгон эмес, Интернеттеги видео шашылыш монтаждалган.

Ошондой эле Ташболотова жогорудагы сөздөрдү далилдөөчү жеке тасмасы бар экенин жана жанында отурган кош бойлуу келинине ошол жердеги бейтааныш адам кол көтөргөнүн кошумчалады.

Ал эми анын күйөөсү Алымжан Козубаев ошол жерде түзүлгөн жагдайга бир жактуу карабаш керек экенин айтты:

Алымжан Козубаев.
Алымжан Козубаев.

- Ал менин келинчегим болоорун элдин баары эле билет. Ал жерде ошондой жагдай түзүлүп калыптыр. Бир жактуу карабаш керек. Роликтин кичине үзүндүсүн койсо башка киши, толук койгондо башкасы күнөөлүү болот.

Ал эми мурдагы парламент депутаты Ташболот Балтабаев кызына байланышкан окуя боюнча мындай комментарий берди:

- Айдоочу менен МАИчинин чырын бүт Кыргызстандын саясатына айландырган массалык маалымат каражаттарына таң калам. Менин кызым болсо - ал деле адам, балким кызуу кандуулукка алдыргандыр? Мүмкүн МАИчи аны кемсинткендир? Мен аны билбейм да. Мен сүйлөшкөн, териштирген жокмун. Ал үчүн тийиштүү органдар, акыры сот бар. Туура эмес кылса өз жоопкерчилигин тартсын.

Айдоочу менен МАИчинин окуясы социалдык тармактарда кызуу талкууга жем таштады. Айрыкча анын мурда-кийин жогорку кызматтарда иштеп жүргөн жакындарын белгилешип, "көпчүлүк учурда колунда бийлиги, байлыгы бар адамдар жол эрежелерин сактабайт" деген сындарды күчөттү.

Журналист Турат Акимов мындай көрүнүштөр көп катталаарын белгилеп, бул окуя деле калыс иликтенээрине ишенбейт.

Турат Акимов.
Турат Акимов.

- Бул бизде көнүмүш эле нерсе. Башкарма болуп алып, чоңураак машине алышы керек. Анан элди тоготпой калышы керек. Улук башчылар мыйзамды тоготпогондон кийин албетте, балдары-кыздары, аялдары ошого өтөт. Өзүнө чиренип таянганы - маданий чоң кылмыш. Негизи укуктук баа берсе болот, кылмыш же жарандык берене менен. Бирок бул "кыргызча" бүтөт го дейм. Күйөөсү чоң милиция болсо, байкуш сержантты коркутуп-үркүтүп, тосмо арыз жаздырганга аракет кылат.

Адистер мындай көрүнүштөргө милициянын катарында мыйзамдарды так билген кесипкөй кызматкерлердин аздыгы себеп болуп жатканын айтышат. Жол эрежелери, жол коопсуздук кызматкерлери боюнча иш алып барган активист Болот Ибрагимов бүгүнкү күндө милициянын кадыр-баркы төмөндөп кетти деп эсептейт. Ибрагимовдун айтымында, көп учурда "ала таякчандар" өздөрү мыйзам чегинде иштебей, жең ичинен маселе чечүүгө барышат.

Болот Ибрагимов.
Болот Ибрагимов.

- Эки тарапта тең күнөө бар. Бирөө байлыгынабы же атасынабы, ишенип атпайбы. Ал эми МАИчилер мыйзамды билбейт, билими жетишпейт, коркок. Мыйзам жолунда иш алып барса телефон чалгандар болот, корко беришет. Эгерде ошондой болсо коомчулукка айтышы керек. Алар өздөрү эч нерсе кылбайт, анан аларды урматташпайт.

Бул Кыргызстандын жолдорунда белгилүү адамдардын өздөрү же жакындары жол коопсуздук кызматкерлери менен чатакташкан алгачкы окуя эмес. Жол коопсуздугун камсыз кылган кызматкерлерге эстрада жылдыздары, спортчулар кол көтөргөн учурлар да белгилүү. Байкоочулар мындай окуялар милиция реформага муктаж экенин дагы бир жолу көрсөткөнүн айтып жатышат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Тогуз баланын тоодой бактысы

Тогуз баланын тоодой бактысы
please wait

No media source currently available

0:00 0:09:02 0:00

Наркы жоголгон элдин баласы кор болот

Иллюстрация

Кийинки убакта балдарды жакындары сабаган, зордуктаган, кордогон учурлар көп кездешүүдө. Ушундай шартта балдардын укуктары корголуп жатат деп айтууга болобу? Наристелерди кантип коргойбуз? “Арай көз чарай” талкуусу ушул маселеге арналды.

Талкууга Эмгек жана социалдык өнүгүү минитрлигинин үй-бүлө жана баланы коргоо башкармалыгынын башкы адиси Назгүл Чолумова, “Данакер” үй-бүлөнү бекемдөө борборунун өкүлү Сүйүн Курманова, "Балдарды коргоо" уюмунун адиси Кумар Эргешова катышты.

“Азаттык”: Назгүл айым, ушу тапта балдарыбыз тиешелүү деңгээлде корголуп жатат деп айтууга болобу? Канткенде келечек муунга бактылуу балалык тартуулайбыз?

Медресеге ыктаган өспүрүмдөр

Медресеге ыктаган өспүрүмдөр

Учурда Кыргызстандагы мечиттердин кыйласы мектеп курагындагы балдар үчүн кезектеги жайкы окутуу лагерлерин уюштуруу иштери менен алектенүүдө.

Назгүл Чолумова: Бул абдан маанилүү жана чоң суроо. Балдардын укуктарын коргоо боюнча бир топ жакшы мыйзамдар жазылып жатат. Алардын эң негизги укуктары белгиленген.

Тилекке каршы, азыркы учурда балдардын укуктары бузулуп жатканы көп байкалат. Кийинки учурда ата-энеси, жакындары зордук-зомбулук көрсөткөн жагдайларга күбө болуп жатабыз.

Жакында эле Балыкчыда эки жаштагы баланы жакын тууганы сабап койду. Негизи баланын укугун ата-эне коргошу керек да. Бирок наристенин ата-энеден, туугандарынан зомбулук көрүп жатканы жоопкерсиздиктин жеткен чеги деп айтсак болот.

Ата-энелер балдарын туугандарына таштап иштегени кетип жатат. Материалдык жакка көбүрөөк ыктап, тарбия берүүгө, сүйүүсүн тартуулаганга аз убакыт бөлгөндөр бар.

“Азаттык”: Кумар айым, сиздер көп жылдан бери ушул багытта иштеп келесиздер. Кыргызстанда балдардын укуктарын коргоо, аларга карата зомбулуктун алдын алуу багытында негизги маселелер кайсылар?

Кумар Эргешова.
Кумар Эргешова.

Кумар Эргешова: Бул мүшкүл бүгүн эле келип чыккан жок. Муну биз 27 жылдан бери "өстүрүп, бапестеп" отуруп бүгүн чоң жарага айланды.

Мунун негизги себеби - коомдо үй-бүлөлүк институт жоголуп, жоюлуп баратканы. Бизде азыр убагында ата-эне мээримин, камкордугун көрбөгөн, базарда иштөөгө мажбур болгон балдардын мууну үй-бүлө күтүп жатат.

“Уядан эмнени көрсө учканда ошону алат” дегендей кичинесинде ыдык көргөн бала кийин өзү да үй-бүлөсүн ошондой ыкма менен тарбиялайт. Он жылдай мурда балдар көргөн кордук ачык айтылчу эмес. Азыр ачыкка чыгып жатканы үчүн да маалымат каражаттарынан көп көрүп, угуп жатабыз.

Наристелерди кантип коргойбуз?
please wait

No media source currently available

0:00 0:24:28 0:00
Түз линк

Ата-эненин жоопкерчилигин, үй-бүлөлүк баалуулуктарды бекемдеп, баланы жоопкерчиликтүү болууга үйрөтүшүбүз керек.

Кыргызстан мыйзамдары жагынан Борбор Азияда алдыңкы орунда турат, бирок маселе анын аткарылышында. Дагы бир нерсени айтып кетер элем, биздин кыргыздын жигиттери аталык милдеттерин аткарбай, аталык парз эмне экенин билбей жатышат.

“Азаттык”: Кайдыгер коомдо зомбулук да күчөйт эмеспи. Айрым энелер чүрпөсүн таштап, сатып жаткан учурлар да болуп жатат...

Сүйүн Курманова: Мен зомбулук социалдык-экономикалык кыйынчылыктан улам болуп жатат дегенге анча кошулбайм.

Сүйүн Курманова.
Сүйүн Курманова.

Коомдо материалдык абалы мыкты, байып кеткен адамдар тарабынан деле зомбулук күчөп жатат.

Азыр балдарга акы төлөнбөгөн жумушчу күчү катары карап калышты. Бакубат үй-бүлөнүн атасы бойго жетип калган кызын мектептеги кечеге катышып жүрүп кечигип калганы үчүн чынжыр менен досторунун көзүнчө сабап, ат менен үйүнө чейин кубалап барган учурлар болгон.

Ал кыз кошунасыныкына качып барып, "кийин чоңойгондо шаардан киллер жалдап, атамды өлтүртөм" деп айтыптыр. Ашкере байлыктын айынан да үй-бүлөдө зомбулук пайда болуп, кесепети балдарга тийип жатат. Бизде ата-энелер баланын табиятын билбейт, баланы колго жасап алгандай, менчигиндей пайдаланган учурлар көп.

Ата-эне бала кыялын билеби?
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:38 0:00

​"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ата-эне бала кыялын билеби?

Ата-эне бала кыялын билеби?
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:38 0:00

Тыйылбаган "тыңшоо өнөкөтү"

Иллюстрациялык сүрөт.

УКМК "Баткен" жана "Ош" бажыканаларынын жетекчилеринин иш кабинеттеринде 2018-жылдын апрелинде табылган жашыруун аңдуучу атайын каражаттарга байланыштуу кылмыш ишин козгоду. Иш Кылмыш-жаза кодексинин 136 ("Кат алышуунун, телефондук жана башка сүйлөшүүлөрдүн, почталык, телеграфтык, электрондук жана башка кабарлардын купуялыгын бузуу") беренеси менен козголгон.

Жогорку Кеңеште Ош жана Баткен бажысынын башчыларынын иш бөлмөлөрүнөн жашыруун коюлган тыңшоочу аппараттар табылганы, буга укуктук баа берилиши керек экендиги айтылды.

Буга чейин тымызын жаздырылып алынган чуулгандуу аудио, видео тасмалар чыккан жана анын негизинде оппозицияда жүргөн бир катар адамдар "мамлекеттик бийликти басып алууга аракет кылды" деген айып менен камалып, соттолгон.

Мамлекеттик бажы кызматынын Ош жана Баткен облусундагы бөлүмдөрүнүн жетекчилеринин иш бөлмөлөрүнөн тыңшоочу аппараттар ушул жылдын апрель айында табылганы белгилүү болду.

Муну парламенттеги “Республика - Ата Журт” фракциясынын депутаты Мирлан Жээнчороев 29-майда башкы прокурор Өткүрбек Жамшитов комитетте отчет берип жатканда айтып чыкты. Депутат көзөмөлдөөчү органдын жетекчисин окуяны иликтеп, укуктук баа берүүгө чакырды:

Мирлан Жээнчороев.
Мирлан Жээнчороев.

- Аларды ким угуп жатат? Биздин мамлекеттик кызматкерлерди ким мыйзамсыз угуп жатат? Буга катуу чара көрүш керек. ИИМде 7-башкармалык деген бар. Ал жерде да тыңшай турган система бар. "Мурунку жетекчиси ал жерде кандайдыр бир иштерди жасап кетип, УКМКда ал боюнча юридикалык баа берүү жагы каралып жатат" деген сөздөр бар. Жарандарды ким мыйзамсыз укса - муну менен күрөшүү керек. Бул туура эмес. Укуктук өлкөдө мыйзамсыз тыңшоо болбошу керек. Укук коргоо органдары мыйзамсыз тыңшоону токтотушу керек.

​ИИМдин басма сөз өкүлү Бакыт Сейитов ыкчам иликтөө иштеринде тыңшоочу жабдуулар мыйзамдуу колдонулуп, тымызын аудио-видео жазуулардын баары мыйзам чегинде жүргүзүлөрүн айтты:

- Конкреттүү бир иш боюнча кылмыш иши козголгондо, соттун санкциясы менен гана ошондой иштерди жүргүзүүгө болот. Мыйзамда өз алдынча тыңшаганга тыюу салынган. Тыңшай турган маселелердин баарын УКМК көзөмөлдөйт. Кимдир бирөө мыйзамсыз тыңшоо жүргүзүшү да мүмкүн. Бирок анын баары мыйзамсыз. Бирок аны ким далилдейт - ал экинчи маселе.

Атайын кызматтын төрагасынын мурдагы орун басары Марат Иманкуловдун пикиринде, тыңшоочу аппараттар тууралуу фактылар толук иликтенбей, ким койгону аныкталбай калгандыктан күдүк ойлорду күчөтүп жатат.

Марат Иманкулов.
Марат Иманкулов.

- "Ушундай жабдуу табылыптыр, муну ким койду экен?" деген сөздөр аягына чыкпай калып жатпайбы. Ушундай болгондон кийин прокуратурага арыз жазыш керек. Прокуратура ошонун негизинде иликтөө иштерин жүргүзүшү керек. Аны укук коргоо органдары эле эмес, жөнөкөй жарандар деле коюп коюшу мүмкүн. Анан "менде да болгон, менин бөлмөмдөн да чыккан" деп айтып коюп эле калып жатышпайбы. Мыйзамсыз иш жүргүзгөндөр жоопкерчиликке, анын ичинде кылмыш жоопкерчилигине тартылышы керек.

Адатта саясий жооптуу кызматта турган аткаминерлер тыңшоочу аппараттардан чочулап, иш бөлмөлөрүндө иштериндеги айрым жагдайларды кесиептештери, дос-тааныштары менен сүйлөшкөндө телевизордун же радиоприемниктун үнүн чоңураак чыгарып коюшары айтылып жүрөт.

Талдоочу Турат Акимов кийинки убакта мыйзамсыз тыңшоо, тымызын аудио, видеого жаздырып алуу көбөйгөнүн кеп салды:

Турат Акимов.
Турат Акимов.

- Саясий күрөш катуу чыңалып калгандан кийин ушундай көрүнүштөр көп болуп кетти. Азыр ИИМ, УКМК, кыскасы үч-төрт кызмат ушул тыңшай турган ыкмага өтүп алган. Чуулгандуу иштер, акчалуу адамдар, депутаттар, саясий оппоненттер, атаандаштардын, оппозицияга байланыштуу адамдарды тыңшап отурат деп ишенем.

"Жаңы муун" кыймылынын лидери, жарандык активист Айбек Мырзанын оюнда, тымызын тыңшоонун негизинде компромат чогултуу саясий куралга айланды:

Айбек Мырза.
Айбек Мырза.

- Мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин бийлигинин тушунда эң чоң саясий курал тыңшоочу аппараттар болду. Мавлян Аскарбеков болобу, Дастан Сарыгулов болобу, митингди уюштуруу иштерин сүйлөшүп жатканын тымызын жаздырып алып, телевизордон көрсөткөндө ал элге башкача маанай берет, башкача пикир жаралат. Негизинен эле бул туура эмес. Бул саясий куугунтук, элди коркутуу, эркин ой жүгүртүп, пикирин эркин айтканга тоскоол кылган, бөгөт койгон куралга айланды.

2016-жылы жазында атайын кызмат "бийликти күч менен басып алууну пландаган" деген айып менен айрым саясатчыларды, коомдук ишмерлерди камакка алган. Анын алдында мамлекеттик телеканалдардан алардын тымызын жаздырылып алынган сүйлөшүүлөрү жарыяланган.

УКМК "мунун баары мыйзамдуу болгон" деп билдирген. Камалып соттолгондор болсо аны саясий куугунтук, каралоо менен байланыштырып келишет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Орозонун максатын туура түшүнөлү

Иллюстрациялык сүрөт.

Соңку жылдарда орозо узак, ысык күндөргө туш келип жатат. Бул да мусулман баласын ар кандай сыноолорго, жагдайларга кириптер кылууда.

... Бир канчообуз көздөрүбүз жылтырап, кайра-кайра шилекейибизди жутуп, ооз ачарды күтүп отурган элек. Жаныбызда жол оңдоп жаткандардын ызы-чуусу да басылып, кулагыбыз жыргап эле калгандай. Дасторкон үстү дүр-дүйүмгө толуп турганына карабастан, баарыбыздын көзүбүздөн учканы эле - суу... Аяшым бала эмизгендиктен, орозо туткан эмес. Биз, эркектер, ал кишиге тамак жасаттырып, дасторкон даярдатып коюп, тоону томкоруп келгендей отурабыз. Аяшыбыз орозо тутпаганы менен бала эмизип, кечке анын түйшүгүн тарткан энелик эмгегин ойлоп да койбоптурбуз. Жубайына кол кабыш кылайын дедиби, айтор, досум тура калып, муздаткычты көздөй басты. Муздаткычты ачкан досумдун ыраңы өзгөрө түштү. Издегенин таппай калды го, сыягы. Анан аялына карай үн катты:

- Нургүл, муздаткычка бир бөтөлкө суу койгон элем, атайын кечинде орозо туткандар ичебиз деп, жок го?

- Ии кокуй, мен аны жол оңдогон бала чак түштө: «Жеңе, суу бериңчи!» деп келгенинен боор ооруп, бере койбодум беле...

Досум бозоргон бойдон дасторконго кайтты. Ортодо үнсүз ыңгайсыздык өкүм сүрдү. Кыязы, аяшым «сууну чаңкаганга бергеним жакшы, кайра бөтөлкөгө суу куюп муздаткычка салып койбой, каап...» деген ойго чөмүлө калды окшоду. Адатта мындайда күйөөсү аялын уруша кетчү эле. Бирок бул жолкусунда досум унчукпай эле, алып келген мейманы кожейкени айыптап кирсе болобу.

«Алланын парзын аткарбаганга суу берип, сен да кызыксың. Орозо кармабай суу сурап келгенге «суу ичпей, балээ ич» десең болмок», - деп опурула кетти. Ошондо мен чыдабай кетип, сөзгө аралашууга туура келди: «Тууганым, сен, биринчиден, кесибиң боюнча аптекарсың, демек, дин тууралуу өкүм чыгаруу сага жарашпайт. Экинчиден, ушул аптапта таштын үстүндө кечке иштөө деген канчалык кыйын экенин билесиңби? Мындай оор жумушта иштегендердин суу ичпей ден соолугун бузуп алганы күнөө, тетирисинче суу ичип, ден соолугун сактап калганы туура болот. Бул тууралуу шарияттын өкүмдөрүн терең талдап бергенге кудуретим жетет», - дей салдым.

Бир аз катуу айтканымды сезип турдум. Бирок ысыкта кыйналып иштеп, бала-чака багуунун камында жүргөн бир туугандарды ушинтип кемсинткенине чыдабай кеткен элем. Шариятта орозо кармабай койсо боло тургандардын бири - жолоочулар. Бул жеңилдик Араб жарым аралындагы ысык күндө жөө же төө менен сапар тартуудагы кыйынчылыкты эске алып берилген чыгаар. Күнүмдүк турмушта андай сапарларга тете машакат-түйшүктөр көп эле кездешет эмеспи. Мына ошолор Кудай берген жеңилдиктен колдонсо эмне болмок эле? Эгерде киши ден соолугуна зыян келе турган оор иште иштесе, албетте, орозо тутпай турушу абзел. Орозо тутуу ибадаты адамдын биологиясына да байланыштуу маселе болгондуктан, бул жагынан адис доктур сүйлөшү туура.

Куранда жер бетиндеги эң ыйык макулук - адам экендиги көп айтылат. Бул деген адамдын жаны ыйык, жашоо укугу кол тийгис дегенди туюндурат. Мындай принципти койгон Кудай эч качан кулуна зулумдук кылбайт. Кулу өтө оор шарттарда жашоого болгон күрөшүн улантып жатканын көрүп туруп, анын орозо кармай албаганына ачууланмак беле? Курандагы 113-сүрөө мээримдүү жана ырайымдуу Алланын аты менен башталат. Кишинин Кудай тууралуу түшүнүгү оңолмоюн, мындай маанисиз талаш-тартыштар улана берет. Кудай каардуу, абалды түшүнбөгөн, залим деген түшүнүк тескерисинче адамды динден суутат!

Ооз ачыруу, Өзбекстан.
Ооз ачыруу, Өзбекстан.

Бул окуяны эмне үчүн эскердим? Кээ бир кишилерибиз, тилекке каршы, Кудайды туура тааныбай туруп, динди тааныганга аракеттенет. Натыйжада Кудайды тааныбастан туруп эле анын өкүмдөрүн биле калган, ал өкүмдөрдү Кудайдын азиз, ак жүрөк пенделерине таңуулаганга чейин барган, "акыйкат ушул" деп таңуулаган «билермандар» чыкты. Албетте, андай адамдарыбыздын көпчүлүгүнүн ниети таза, ичинде кири жок. Балким, оюнда өзүн Алланын динин коргоочу катары көрүп жаткандыр. Бирок бир беткей, жаңылыш өкүм айтып салса, башка ишенчээк, көөдөнү таза пенделерге зыян алып келиши мүмкүн эмеспи?

Бардык ибадаттар сыяктуу эле орозо кармоонун максаты - адамды адептүүлүккө, чыдамкайлыкка тарбиялоо. Орозону бизге "кедей-кембагалдын, колунда жоктордун абалын түшүнөлү, сезели, колдон келсе жардам берели" деп буюрган. Орозо мусулман баласын тартипке тарбиялашы керек. Кечке тамак-аштан, аялы менен жакындашуудан оолак болуу, муктаж кишилердин абалын сезе билүү тартиптүү, чыдамкай мусулмандын гана колунан келе турган иш. Арийне, орозонун таасири бир ай менен эле чектелип калбашы керек. Киши орозодон үйрөнгөн боорукердигин, чыдамдуулугун, жоомарттыгын, адептүүлүгүн жыл бою карманууга тийиш. Тагыраагы - ач калуунун жана кедей жашоонун канчалык оор экендигин, колунда жоктор менен токочун бөлүшүп жештин канчалык ыйык экендигин, күнөөдөн оолак, адеп-ахлакка жанашып жашоонун канчалык пакиза экендигин 365 күн бою сезип жашоого тийиш. Мына ошондо Кудайдын парзын аткардым десе болот.

Куран түшкөн чөйрөдө эң орчундуу маселе - ачкачылык, кедейлик экенин ислам тарыхый булактары айгинелеп турат. Эмне үчүн зекет берүү, орозо кармоо, битир-садага берүү сыяктуу өз ара жардамдашууга арналган принциптерге ислам баа берген? Эмне үчүн исламда орозосун бузган, антын бузган, аялы менен туура эмес убакта жакындашкандарга карата буйрулган көпчүлүк жазалар (каффаарат) муктаждарга тамак жедирип, тойгузуу менен өткөн? Бул ал учурда ачкачылыктын канчалык оор болгонунан кабар берет. Ал эми орозо ошол коомдун эң орчундуу маселесин чечүүгө, адам деген азиз макулукту жашатканга өбөлгө түзгөн ибадаттардын бири болгон.

Ошондуктан, келиңиздер, ыйык орозо айында туткан орозолорубуз кабыл болсун, дагы да адептүү, айкөл, берешен, кечиримдүү жана адамдык сапатты туу туткан инсан болууга аракеттенели.

Элмурат Кочкор уулу,

Түркиядагы Эржийес университетинин докторанты

P.S: Автордун ою "Азаттыктын" көз карашын билдирбейт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргызстан менен Кытай "жер алмашат"

Бишкектеги Кытай элчилиги.

Бишкек шаардык кеңеши учурда Кытай элчилиги турган 3 гектардан ашуун жер тилкесин ижарага берүүгө макул болду.

Кытай буга жооп кылып Кыргызстандын дипломатиялык өкүлчүлүгү үчүн Бээжиндин борборунан 25 сотых жер бөлүп, элчиликтин имаратын, анда иштегендерге турак жай салууга жардам бермекчи.

Эки тарап тең ал жерди ижара акысын төлөбөй 49 жыл пайдалана алат. Шаардык кеңеш бул маселени 30-майда карап, артка кайтарган.

Бишкек мэриясынын токтомунун негизинде 2003-жылы шаардын түштүк тарабынан Кытай элчилигин курууга үч гектар бөлүнүп берилген. Ал 49 жылга ижарага берилип, Кытай тарап ал үчүн жыл сайын 700 миң сомдой ижара акысын төлөп келген.

Ал эми бул өлкөгө Кыргызстандын дипломатиялык өкүлчүлүгүн курууга жер бөлүп берүү маселеси белгисиз себептерден улам чечилбей келген. Тышкы иштер министрлигинин "Кыргыздипсервис" мамлекеттик ишканасынын башкы директору Мирлан Арстанбаев акыркы эки жылдагы сүйлөшүүлөрдүн жыйынтыгында расмий Бээжин шаардын борборунан 49 жылга 25 сотых жер тилкесин ижарага бермей болгонун билдирди.

Мирлан Арстанбаев.
Мирлан Арстанбаев.

- Бул маселе соңку беш жылдан бери сүйлөшүлүп келаткан. Биз позицияны гана теңдеп коюуну максат кылып жатабыз. Акыркы биздин расмий сүйлөшүү Бишкек шаарында бир жума мурда аяктады. Ошондо акыркы бир текстке келиштик. Ал келишимге ылайык, бизге Кытайдын Бээжин шаарынан, экинчи дипломатиялык шаарчасынан 25 сотых жер бөлүнүп жатат. Биздин мыйзамдарга, Жер кодексине ылайык биз Кытай элчилигине жер бөлүп берүү боюнча жергиликтүү кеңештен сөзсүз түрдө уруксат алышыбыз керек.

Бул маселе 30-майда шаардык кеңеште каралып, "макулдашуунун долбоору чийки" деген жүйө менен артка кайтарылган.

Шаардык кеңештин депутаты Канатбек Мүсүралиевдин айтымында, Кытай тарап өз эсебинен Кыргызстандын Бээжиндеги элчилигинин имаратын жана анда иштеген, сырттан барган кыргызстандыктарга 9-10 млн. долларлык конок үйүн куруп берүүгө макул болгон.

Канатбек Мүсүралиев.
Канатбек Мүсүралиев.

- Кытай мамлекети бизге, Бишкекке жылына 700-800 миң сом ижара төлөсө, биз да төлөп жатабыз. Бирок Кытай мамлекетине жылына 10 миң долларлык акча көп деле сезилбейт. Биз үчүн бул чоң акча. Ал жерде 25 сотых жер берилет жана өздөрүнүн эсебинен эки же үч кабаттуу административдик имарат курулат. Ошонун жанына Кыргызстандан делегация барганда жата турган жана элчиликтеги кызматкерлер бекер жата турган 5-6 кабат конок үйүн курабыз деп жатышат.

Натыйжада Бишкек шаардык кеңешинин депутаттары Кытайга 3,371 гектар жер бөлүү боюнча маселени кайра карап, аны колдоп беришти.

Элчилик турган үч гектар жер 49 жылга "ижарага" деп берилген. Калган 37 сотых тилкеси 2016-жылдагы жардыруудан кийин тегерегин кошумча тосууга бөлүнүп, ал беш жылга ижарага берилет.

Мирлан Арстанбаев Кыргызстандын Бээжиндеги элчилиги 400 чарчы метрден ашаарын жана ал жашоого гана ылайыкталып, иштөөгө тар экенин билдирди. Бээжин Кыргызстанга бөлүп бермекчи болгон жерде АКШ, Жапония жана Малайзия өлкөлөрүнүн элчиликтери бар.

Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты жана саясатчы Равшан Жээнбеков элчиликти башка мамлекетке курдуруу туура эмес деп эсептейт:

Равшан Жээнбеков.
Равшан Жээнбеков.

- Бул маселе жалпысынан туура деп айтсак болот. Бир эле мамлекеттеги же Бишкектеги жердин көлөмү эмес, эки мамлекеттеги базар баасы канча? Ошого көңүл бөлүшүбүз керек. Бишкектеги жер биз үчүн кымбат көрүнгөнү менен дүйнөлүк масштабда алып караганда Бээжин бөлгөн 25 сотых жерге тең болуп калышы мүмкүн. Ошонун ичине биздин элчиликти да куруп берерин айтса туура эмес. Адатта өзүн өзү сыйлаган мамлекет мындайга макул болбойт. Биз ал мамлекетке барып жатсак, ал өлкө биздин элчиликти куруп берип жатканы мамлекеттин коопсуздугуна, кадыр-баркына туура келбей калат.

Макулдашуунун долбоору президент Сооронбай Жээнбековдун кийинки аптага болжолдонуп жаткан Кытайдагы сапарынын алдында каралууда. Ал эки өлкө лидерлеринин Кытайдагы жолугушуусунда жактырылат деп күтүлүүдө. Ага чейин долбоор Жогорку Кеңештин кароосунан да өтүшү керек.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Балдар укугу: сан артындагы тагдырлар

Иллюстрация

Кыргызстанда жашы 18ге толо элек 2,5 миллиондой бала бар.

Өлкөдө соңку жылдары балдарга карата ырайымсыз көрүнүштөр байма-бай катталууда. Адистер көп учурда балдарга жасалган зордук-зомбулук көз жаздымда каларын айтып келишет. "Азаттык" өз архивин казып, балдарга байланыштуу бир-эки жыл аралыгында даярдалган материалдарын иргеди.

Күбөлүксүз балдар

Кыргызстанда ымыркайлардан тартып, мектеп жашына чейинки 210 миң баланын идентификациялык номери жок.

Иллюстрация
Иллюстрация

​Мамлекеттик каттоо кызматынын басма сөз катчысы Мелис Эржигитовдун "Азаттыкка" билдиришинче, булардын ичинде туулгандыгы тууралуу күбөлүгү жоктор да бар, бирок алардын так саны белгисиз.

"Балдарды коргоо борбору" коомдук бирикмеси 2017-жылы Мамлекеттик каттоо кызматы менен кошо 106 баланын туулгандыгы тууралуу күбөлүгүн калыбына келтирген, 45 бала мектепке кирген.

Жолдо кыйылган жаш өмүрлөр

2018-жылдын алгачкы төрт айында Кыргызстандын аймагында 1580 жол кырсыгы катталып, анын 331 учуруна балдар катышкан.

Ички иштер министрлигинин кабарлашынча, жолдогу каргашадан 167 адам каза болсо, анын 20сы балдар. Ал эми жол кырсыктарынан жалпы 2261 адам жабыркаса, алардын 360ын жашы жете электер түзгөн.

Жол эрежелерине өзгөртүү киргизүү тууралуу өкмөттүн токтомунда Кыргызстанда акыркы беш жылда балдар кабылган 7 миңден ашуун жол кырсыгы катталганы айтылган. Анда жалпысынан 582 бала каза болгон. Андан бери дагы 8 миң 294 бала ар кандай жараат алган.

"Азаттыктын" архиви: Активисттер жол кырсыгына каршы козголду 26-апрель, 2017-жыл

Активисттер жол кырсыгына каршы козголду
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:06 0:00

Көчөдөн башталган өмүр

Учурда Кыргызстандагы интернаттарда 11 миң 422 бала тарбияланат, булардын 5% гана томолой, калганы тирүүлөй жетим. Иликтөөгө ылайык, тирүүлөй жетимдердин көбөйүшүнө турмуш-шарттын оордугу себеп болууда.

Азыркы мезгилде Кыргызстанда канча ымыркай ташталганы тууралуу так маалымат жок. Өлкө боюнча төрөлгөндөн төрт жашка чейинки көчөдө калган наристелер үчүн үч гана адистештирилген балдар үйү иштейт. Алардын бири - Бишкекте, экинчиси Токмок шаарында, үчүнчүсү Ошто жайгашкан.

Былтыр ташталган ымыркайлардын аянычтуу тагдырлары атайын кутуларды же "бэби боксторду" ачуу демилгесин көтөрүүгө түрткөн. Аны коомдун бир бөлүгү колдосо, айрымдар "жаштар ата-эне болуу жоопкерчилигин сезбей калышат" деп четке кагып, ал сөз бойдон калган болчу.

"Азаттыктын" архиви: Таштанды балдар. 2017-жыл

Апаке, мени таштабачы...
please wait

No media source currently available

0:00 0:08:54 0:00
Түз линк

Педофилиянын курмандыктары

Расмий маалыматтар боюнча соңку жылдары балдарга жыныстык зомбулук көрсөткөн учурлар көбөйгөн.

Башкы прокуратуранын маалыматы боюнча 2017-жылы жашы жете элек балдарга карата 1101 кылмыш иши катталган, анын 150дөн ашууну жыныстык мүнөздө болгон.

Ички иштер министрлигинин басма сөз кызматынын өкүлү Эрнист Осмонбаев Бишкек шаарында эле жыл башынан бери кыздар өгөй атасынын зомбулугуна кабылган үч факт катталып, иш сотко өткөнүн "Азаттыкка" билдирген.

- Үчөө тең Бишкек шаарында болуп жатат. Жыныстык зомбулукка туш болгон кыздардын бирөө 7, экинчиси 11, үчүнчүсү 15 жашта. Аларга карата зомбулук, ыплас аракеттер өгөй атасы тарабынан болуп жатат. Кээ бирөөнү карасак эки жыл, башкасы 10 жыл жашап коюптур. Улуу кызы башка күйөөдөн болуп, кийин дагы балалуу болгондору бар. Бирок өгөй атасы кылган ушундай аракеттер кездешип жатат.

Иллюстрация
Иллюстрация

Кыргызстандын Кылмыш-жаза кодексинин 129-беренесинин 3-бөлүгүндө жашы жете электерди зордуктоого каршы чаралар жазылган. Бул оор кылмыштын катарына кирет жана 15 жылдан 20 жылга чейин эркинен ажыратуу менен жазаланары көрсөтүлгөн.

Жогорку Соттун басма сөз кызматынын "Азаттык" радиосуна билдиришинче, Кыргызстанда 2017-жылы жашы жете электерге жыныстык запкы көрсөткөн 57 жаран камалган.

Бирок жергиликтүү элдин менталитетинен улам көбүнчө “жабылуу аяк жабылуу бойдон калып”, ишти сотко жеткирбей тараптар ич ара чечишип алган учурлар көп экенин күч органдары белгилеп келишет. Эл аралык тажрыйбада "өз ара келишип алуу" деген түшүнүк жок.

Психологдор зомбулуктун курмандыгы болгон балдар келечектен үмүт үзүп, өзүн жектеп, коомдон бөлүнүп, түнт тартып кетерин белгилешет.

"Азаттыктын" архиви: Атам мени зордуктаган.

Миграциянын балдарга тийген кесепети

Адистер эмгек миграциясынан балдар эң көп жабыр тартарын белгилешет. Ата-энеси менен миграцияга бирге чыккан балдар чет жакта толук билим ала албай, дискриминация менен эмгек эксплуатациясына кабылса, тааныш-туугандары камкордукка алган балдар көп учурда кароосуз калып, зордук-зомбулукка дуушар болуп, психологиялык жактан жабыр тартышат.

Бишкекте 2015-жылы да эки жашар наристени атасы ишенип таштап кеткен туугандары катуу сабап, ал эс-учун билбеген абалда ооруканага түшкөнү коомчулукту дүрбөлөңгө салган. Жакындарынын зөөкүрдүгүнөн улам ал быйыл бешке чыкса да баса албай, шал оорусуна чалдыгып, жардамга муктаж болууда.

Иллюстрация
Иллюстрация

Ошол эле жылы күзүндө Өзгөндө ата-энеси ажырашып жүргөн эки жашар кыз тайжездесинин аёосуз соккусунан чарчап калган. Наристелердин мындай аянычтуу тагдырлары андан кийин да бир нече жолу кайталанды.

Укук коргоочулардын баамында, балдарга катаал мамиле кылып өлүмгө же майыптыкка дуушар кылгандар кылмыш жообуна тартылганы менен мындай окуялар ачыкка чыккан кезде гана коомчулуктун көңүлүн бурат. Көп өтпөй унутулуп, алдын алуу иш-аракеттери жүргүзүлбөй калып жатат.

"Азаттыктын" архиви: Айганыштын аянычтуу өлүмү. 2016-жыл

Эрте нике, эрте төрөт

Бириккен Улуттар Уюмунун 2016-жылдагы изилдөөсүнө ылайык, Кыргызстан эрте никеге турган кыздардын саны боюнча Евразия чөлкөмүндө бешинчи орунда турат. Саламаттык сактоо министрлигинин маалыматы боюнча жыл сайын Кыргызстанда миңдей өспүрүм курактагы кыз көз жарат.

"Азаттыктын" архиви: Сексуалдык сабатсыздыктын кесепети

Коомдук активист Айканыш Эралиеванын айтымында, өспүрүмдөргө сексуалдык тарбия жетиштүү эмес.

- Бардык мектептерге мамлекеттик деңгээлде программа киргизилиши мүмкүн. Бирок бул жөнүндө бардык эле мугалимдер айтып берүүгө даяр эмес. Бул баягы эле тартынуунун айынан экени түшүнүктүү. Программа эки эмес, беш жылда да иштери күмөн. Анткени стандарттуу сексуалдык сабаттуулук тууралуу түшүнүк жок, милдеттүү түрдө окутушпайт. Мисалы, баланын математика сабагын өздөштүргөнүн кантип билсек болот? Биринчи классты аяктаган соң окуп, жазып, эсеп чыгарып калышы керек. Сексуалдык сабаттуулук жөнүндө болсо адамдын үйрөнүп-үйрөнбөгөнүн эч качан биле албайбыз.

"Азаттыктын" архиви: Эрте төрөттүн жүгү оор. 2017-жыл

Майып балдар, кечиккен айлык

Кыргызстанда мүмкүнчүлүгү чектелген балдардын саны отуз миңге чукул. Алардын ичинен оор абалда, 24 саат бою кароого муктаж балдар алты миңдин тегерегинде.

Аларды баккан энелерге айлык төлөп берүү, баланы караган жылдарын эмгек стажына кошуу маселеси 15 жылдан бери көтөрүлүп, чечилбей жатат.

Улуттук статистикалык комитетинин эсебинде, өлкөдө минималдык жашоо өлчөмү 4,9 миң сомду түзөт.

Социалдык өнүктүрүү жана эмгек министри Таалайгүл Исакунова буга чейин майып баласын багыш үчүн 6 миң ата-энеге айлык акы төлөп бериш үчүн орто эсеп менен жылына 400 млн. сом керек болорун айткан.

Майып балалуу энеге айлык төлөө чечиле элек
please wait

No media source currently available

0:00 0:24:54 0:00
Түз линк

Суицид

Кыргызстанда ажалга азгырылып, өз жанын кыйган өспүрүмдөрдүн саны көбөйүүдө. Расмий маалыматтар боюнча, 2017-жылдын тогуз айында өлкөдө балдар арасында 96 суицид катталган.

Балдардын укугун коргоо лигасынын директору Назгүл Турдубекованын айтымында, суицидге бир нече себептер түрткү болушу мүмкүн:

- Мектепте балдарды басмырлоо көп болуп жатат. Бир жагынан теңтуштары, экинчиден, мектеп жетекчилиги, мугалимдер тарабынан кодулоого кабылышат. Агрессивдүү мамиле балдардын өз өмүрүнө кол салышына алып келүүдө. Андан тышкары балдар жалгыз, кароосуз калып жатат, ыдык көрүп, зомбулукка кабылганда да ошондой жолго барышы мүмкүн. Психикалык жактан оорулуу же мүнөзү жумшак болсо да асынып же башкача жол менен өзүн өлтүрүүгө барат.

"Азаттыктын" архиви: Өз жанын кыйган өспүрүмдөр. 2017-жыл

Кылмышты болтурбоо үчүн шарт керек

Акыйкатчы институтунун маалымдашынча, учурда бардык облустарда балдарды кармоочу тергөө изоляторлору салынган эмес.

“Мыйзам менен чатагы бар балдардын укуктары” деп аталган баяндамада Кыргызстандын “Бала жөнүндө” кодексинде ювеналдык юстициянын бир талабы катары өспүрүмдөр үчүн атайын сот болушу зарыл экени айтылган. Бирок өлкөдө балдар үч­үн бир да балдар соту ишке киришкен эмес. Ал эми жалпы соттордо балдарга байланыштуу иштер айлап-жылдап каралып, анын айынан көп балдар убактылуу кармоочу жайда узак убакыт отурушат.

Абак
Абак

Маселен, Жаза аткаруу мамлекеттик кызматына (ЖАМК) караштуу №14 түзөтүү колониясындагы иштерди иликтей келгенде сот процессинин убагында балдар жабык мекемелерде бир жылга чейин, айрым учурларда андан да узак убакытка жатып калары аныкталган. Буга соттун создуктурулуп каралганы себеп болгон. Иштердин 42% бөлүгүндө гана баланын кармалганы жөнүндө оозеки же жазуу жүзүндө анын ата-энесине маалымдалган. Ошондой эле кармалгандардын 36% жактоочу берилген эмес.

Документте белгиленгендей, тергөө изоляторлорунда балдарга окуусун улантууга шарт жок. Натыйжада жашы жете электер адистештирилген билим ала албай, турмушта өз мүмкүнчүлүктөрүн көрсөтүп, андан ары өсүшүнө кедергисин тийгизет. Бул келечекте бул жерге түшкөн жеткинчектер кылмыш дүйнөсүнө жакындашуусуна кайрадан шарт жаратып берээри айтылган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Отуз беш "жемкор" кайырмакка илиндиби?

Отуз беш "жемкор" кайырмакка илиндиби?
please wait

No media source currently available

0:00 0:41:03 0:00

Күтүүсүз кырсык Нуржигитти төшөккө байлады

Нуржигит Бердикул уулу.

Москвада курулушта кулап, оор залакат алган кыргызстандык мигрант дарыланууга муктаж.

26 жаштагы Нуржигит Бердикул уулу Москвадагы курулуштардын биринде иштеп жаткан. 17-майда адаттагыдай эле жумушка барып, үчүнчү кабаттан кулап кеткен. Жамбаш сөөктөрү менен буту сынган мигрант андан бери Н.В. Склифосовский атындагы ооруканада жатат.

- Бутума операция жасалды. Бутум беш жеринен жана жамбаш сөөктөр сынган. Башында бир нече операция жасалат дешкен. Эми сыныктар өзү бүтөт деп жатышат. Ооруканада дагы канча жатаарым белгисиз.

Москвага жакында эле келген мигрант курулушка иштегенине он күнгө жетпей кырсыктаган, жумуш берүүчү компания менен эмгек келишими да түзүлгөн эмес.

Жабыр тарткан мигранттын келинчеги Айлира жумуш берүүчү жоопкерчиликтен качып, ар кыл амалды ойлоп тапканын айтып берди:

- Орусияга жакында эле келгенбиз, үч балабыз бар. Мен кичүү балам менен үйдө отурам. Күйөөм жумушка жакында эле чыккан. Курулуштан кулаганын чогуу иштегендер көргөн. Дароо Тез жардам чакырып, жетекчилери келишкен. Ошол жерде эле полиция келет деп жумушчуларды таркатып жиберишкен. Анан Тез жардам келгенде, аларга акча берип, курулуштун дарегин жашырышкан. "Бардык жагынан жардам беребиз" дешкен. Эми болсо байланышка чыкпай жатышат. Күйөөм бери дегенде дагы жарым жылдай төшөктө жатат экен. Бул жакта биз бекер дарыланган жокпуз.

Москвадагы "Китай город" метросунда беш кабаттуу имаратты кыргызстандык мигранттар оңдогон. Алардын бригадири Шакир кырсык иште болгонун тастыктайт.

- Компаниянын аты "Регион-Строй-Инвест". Директору Антон Павлович деген адам, фамилиясын билбейм. Нуржигит үчүнчү кабаттан кулаганда мен иште болчумун. Башында жардам берүүгө убада кылып, эми кандай себептен баш тартып жатканын билбейм.

Курулуш компаниясы менен байланышканыбызда директор чет өлкөгө иш сапарга кеткени, бул окуя боюнча жетекчи келмейин маалымат берилбесин айтышты.

"Камсыздандыруу көйгөйдү чечмек"

Орусиядагы кыргыз диаспорасынын өкүлдөрү чет жакта кырсыктагандарга көмөк көрсөтүү үчүн мигранттардын өмүрүн камсыздандыруу демилгесин бир топтон бери көтөрүп келишет.

Мындай учурда Кыргызстандан чет өлкөгө ишке чыгып бараткан жаран өмүрүн камсыздандырууга өкмөт тарабынан милдеттендирилиши керек.

Мигрант коопсуздугун ким ойлойт?

Мигрант коопсуздугун ким ойлойт?

Чет жерде чогулуп иштеген мигранттардын коопсуздугу кантип көзөмөлдөнөт? Бөтөн өлкөдө аларды күтүп турган тобокелчиликтер кайсылар? Кыргыз бийлиги чет жерде жүргөн жарандардын коопсуздугу боюнча кандай аракеттерди көрүп келүүдө?

Москвадагы коомдук ишмер Толкунбай Акматов жарандардын өмүрүн камсыздандыруучу атайын өкмөттүк фонд түзүү менен чет жакта кырсыктап, ден соолугу жабыркаган мигранттарга жана алардын үй-бүлөлөрүнө көмөк көрсөтүүгө болорун белгилейт.

- Мигранттардын атынан демилге көтөрүп, кат жөнөткөнбүз. Долбоор иштелип чыкты, жакында Жогорку Кеңеште каралат деген. Эми алар ЖЭБ, тигил-бул деп өздөрүнүн иштерин чече албай жатышат окшойт. Биз камсыздандыруучу бир нече компаниялар менен сүйлөшүп, маалымат алдык. Бул жеке компаниялар деле адам өмүрүнөн бизнес кылышат экен. Ошон үчүн Кыргызстанда, кыргыз өкмөтүнүн камсыздандыруучу ишканасы болобу же атайын мигранттардын фонду болобу, ошонун негизинде ачылса туура го деген ойго келдик. Четке чыгып бараткан мигрант вокзал, аэропортто атайын терминалга төлөм салып, өмүрүн камсыздап чыкса, анан чет жакта кокустап калса, бир базадан карап дароо көмөк көрсөтүлсө деген эле үмүт.

Иллюстрациялык сүрөт.
Иллюстрациялык сүрөт.

Кыргызстандын мамлекеттик миграция кызматынын башчысынын орун басары Самат Токтоболотов учурда тийиштүү долбоор даярдалып жатканын, күзүндө Жогорку Кеңешке жөнөтүлөрүн билдирди.

- Азыр бир нече сунуштар каралып жатат. Мамлекеттик камсыздандыруучу уюм аркылуу жана Кыргызстандагы камсыздандыруучу ишканалар менен бирдикте бул ишти алып баруу шарттары каралып жатат. Ошондой эле камсыздандыруучу төлөмдөрдү иштеп чыгуу керек. Муну алдыдагы эки-үч айда толук иштеп чыгып, күзүндө Жогорку Кеңешке кароого киргизебиз.

16-майдан тарта кыргыз өкмөтү атайын кабыл алынган токтомдун негизинде чет жакта каза болгон жарандын сөөгүн мекенине жеткирүүгө 50 миң сомдон бөлөт. Бул чет жактагы мигранттарды түйшөлтүп келген "жүк 200" көйгөйүн бир кыйла жеңилдетет. Бирок өкмөттөн чет жерде кырсыкка кабылган, ооруп же жараат алып, дарыланууга муктаж болгон мигранттарга көмөк каралган эмес.

Ал эми Евразиялык экономикалык биримдиктин алкагында Орусиядагы кыргызстандык мигранттарга медициналык камсыздандыруу каралган. Бирок федералдык ооруканаларда Орусияда жумушка расмий кабыл алынып, тийиштүү салыктарды төлөп, миграциялык документтери жайында мигранттар гана бир катар жеңилдиктер менен дарылана алышат.

"Азаттыктын" архиви: Мигрант өмүрүнө ким кам көрөт? 15-февраль, 2018-жыл

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кол тийбестиктен "кол жуудурчу" сунуш

Кыргызстандын Баш мыйзамы. 8-ноябрь, 2016-жыл.

Экс-президентти суракка алууга, үй-жайын тинтүүгө жана жоопко тартууга жол бербей турган анын кол тийбестик укугун жоюу тууралуу сунуш түштү.

Экс-президенттин кол тийбестик укугун алып салууга жол бере турган укуктук ченемди "Президенттин ишмердигинин кепилдиктери жөнүндө" мыйзамга өзгөртүү катары киргизүү тууралуу демилге көтөрүлдү. Парламент депутаттары иштеп чыккан тиешелүү мыйзам долбоору коомдук талкууга коюлду. Ошол эле учурда Коопсуздук кеңешинин катчысы Дамир Сагынбаев экс-президенттин чексиз кол тийбестик укугун алып салуу маселеси референдум аркылуу чечилиши абзел экенин билдирди.

Чексиз кол тийбестик маселесин чечүүнүн жолу

Азыркы Баш мыйзамда президент Конституциянын, адам укуктарынын жана эркиндигинин кепилдиги болуп эсептелбейт. Ошого жараша анын кол тийбестигинин деңгээли да төмөндөгөн. Бирок 2003-жылдагы Баш мыйзамдын 53-беренесине экс-президенттин чексиз кол тийбестик укугу кирип, кийин ошол эле ченем "Президенттин ишмердигинин кепилдиктери жөнүндө" мыйзамдын 12-беренесинде көрсөтүлгөн. Баш мыйзамдагы ал укуктук ченем 2006-жылы эле алынып ташталганы белгилүү болду. Бирок ал мыйзамда кала берген. Парламент депутаттары Исхак Масалиев менен Курманкул Зулушев экс-президенттин чексиз кол тийбестик укугун азайтып, аны депутаттыкы менен теңдештирүүнү караган мыйзамдык өзгөртүүлөрдү иштеп чыгышты. Мыйзам долбоорунун авторлорунун бири Курманкул Зулушев бул тууралуу мындай дейт:

Курманкул Зулушев.
Курманкул Зулушев.

- Бул мыйзам 2003-жылы кабыл алынып, бирок ошол бойдон өзгөрүүсүз калып кеткен. Ал кезде ошол мыйзамга шайкеш Баш мыйзам иштеп турган. Кийин Баш мыйзам бир нече жолу өзгөрүп, жанагы кол тийбестик кепилдиктери алынып ташталган. Учурдагы Баш мыйзамда чексиз кол тийбестиктин кепилдиктери жок. Ошондуктан бул мыйзам азыркы Баш мыйзамга шайкеш келтирилиши керек. Баш мыйзамдын 67-беренесинде "экс-президенттин макамы мыйзам менен аныкталат" деп турат. Бирок "Президенттин ишмердигинин кепилдиктери жөнүндө" мыйзамдын 12-беренесинде экс-президенттин кол тийбестиги мурдагы Баш мыйзамдын редакциясы боюнча калып кеткен. Ошону азыр биз кыскартып, аны депутаттардын кол тийбестигине теңейли деп сунуш кылып жатабыз.

Эски долбоор эске түшкөндө

2010-жылы 27-июнда жаңы Баш мыйзам кабыл алынганда да андагы президенттин ыйгарым укуктары жана артыкчылыктары бир топ азайган. Ошого байланыштуу бир катар мыйзамдарды Баш мыйзамга ылайык келтирүү иштери 2011-жылы башталган. Анда 2011-жылы жана кийин 2015-жылы "Президенттин ишмердигинин кепилдиктери жөнүндө" мыйзамга өзгөртүүлөр сунушталган болчу. Мыйзам долбоорунда экс-президентти суракка алууга, тинтүүгө жана жоопко тартууга жол бербей турган 12-берене жоюлган. Конституциялык палатанын мурдагы мүчөсү, юрист Клара Сооронкулова парламент азыр жаңы мыйзам долбоорун иштеп чыгып отурбай эле мыйзамдагы ошол 12-беренени жокко чыгарган укуктук ченемди кабыл алышы зарыл деп эсептейт:

Клара Сооронкулова.
Клара Сооронкулова.

- Юстиция министрлиги 12-беренени жоюу жагы каралып, "экс-президентте чексиз кол тийбестик болбошу керек" деген мыйзам долбоорун эки сыйра иштеп чыккан. Бирок ал долбоорлор талкууланып келе жатып эле, колдоого алынган жок. Ал кезде анын эмне себептен колдоо таппай калганы түшүнүктүү да. Баш мыйзамдын өзүндө "Конституцияга шайкеш келбеген укуктук ченемдер колдонулбасын" деп турат. Биз мыйзамды колдоно албагандыктан аны юридикалык жактан жокко чыгарышыбыз зарыл. Ошондуктан азыркы парламент жаңы мыйзам долбоорун иштеп чыгып отурбастан эле, Баш мыйзамга шайкеш келтирүү боюнча ошол мурда иштелип чыгып, сунушталган мыйзам долбоорун кайра карап чыгып, бекитсе болот. Ошондо экс-президенттин чексиз кол тийбестиги болбой калат.

Анткен менен Коопсуздук кеңешинин катчысы Дамир Сагынбаев "парламент менен президент экс-президентти чексиз кол тийбестик укугунан ажыратуу маселесин чечүүгө акысы жок" деген пикирин билдирди. Анын айтымында, кылдат мамилени талап кылган бул маселе жалпы элдик референдумга коюлса туура болот.

Дамир Сагынбаев.
Дамир Сагынбаев.

- Мен Коопсуздук кеңешинин мүчөсү катары бул маселе кошумча иштеп чыгууга муктаж эмес деп ойлойм. Ошого жараша, эгерде андай чечим кабыл алына турган болсо, анда бул демилгени жалпы элдик талкууга чыгаруу зарыл. Бул 120 депутат тарабынан же бир эле президент тарабынан гана чечилбеши керек. Бул маселе жалпы элдик референдум аркылуу чечилиши кажет.

Кол тийбестик коргой албаган жагдай

Ошол эле учурда экс-президенттердин чексиз кол тийбестик укугу дүйнөнүн авторитардык мамлекеттеринде гана калганын айткан эл аралык укук боюнча адистер азыркы мыйзам деле экс-президенттин кылмышы тергөөдө далилденсе, аны жоопко тартууга жол берерин айтышууда. Юрист жана саясатчы Равшанбек Жээнбеков экс-президенттин кылмышы далилденсе, аны кол тийбестик коргой албай тургандыгын айтты:

Равшан Жээнбеков.
Равшан Жээнбеков.

- Экс-президент Атамбаевди азыр коррупциялык иштерден, бийликти узурпациялаган аракеттеринен сактай турган чексиз кол тийбестик укугу жок. Атамбаевди мыйзам боюнча жоопко тартууга толугу менен укуктук мүмкүнчүлүктөр бар. Азыр мына насыялар, Бишкек ЖЭБи, Батукаев, соттордун ишине кийлигишүү, саясий куугунтук уюштуруу сыяктуу чуулгандуу иштер чыгып жатат. Ошонун баарын тергөөчүлөр топтоп, иликтеп чыгып, анын күнөөсү тергөөдө далилденсе, анда аны суракка чакырып, жоопко тартууга эмнеге болбосун? Ошондо ал суракка келип, көрсөтмө бербей койгонго моралдык да, саясий да укугу калбай калат. Берилген суроолорго жооп берүүгө туура келет.

Эске сала кетсек, буга чейин экс-президент Алмазбек Атамбаев өзү деле мыйзам астында абийири таза экенин айтып, эч кандай кол тийбестикке жамынбастан жана ар кандай суроолорго жооп берүүгө даяр экенин айткан болчу.

"Президенттин ишмердигинин кепилдиктери жөнүндө" мыйзамга жалпысынан он бир пункттан турган өзгөртүү киргизүү сунушталууда. Анда президенттин жубайын жана жашы жете элек үй-бүлө мүчөлөрүн күзөтүүгө байланышкан айрым артыкчылыктары менен жеңилдиктери гана калып, аларды толук мамлекеттик медициналык камсыздоодон ажыратуу жагы да каралган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Аварияда жабыркаган абактагылардын арызы

Бишкек-Ош жолундагы кырсыктан кийин машине келишин күтүп отурган соттолгондор. 15-сентябрь, 2017-жыл. Сүрөт Интернеттен алынды.

Ар кандай айыптар менен соттолуп камакта отурган эки кишинин жакындары алар Оштон Бишкекке жеткирилип келе жатканда болгон кырсыктан катуу жабыркап, саламаттыгына олуттуу доо кеткенин билдиришүүдө.

Камактагылардын туугандары Жаза аткаруу мамлекеттик кызматы (ЖАМК) алардын ден соолугуна көңүл бурбай жатканын айтып, укук коргоочуларга кайрылышты.

41 айыпталуучу түшкөн автозак былтыр 15-сентябрда Бишкек-Ош жолунда кырсыкка кабылган. ЖАМК ал кезде эч ким оор жарадар болбогонун билдирген. Укук коргоочулар 20дан ашык кишиге ылайыкташкан автоунаага адамдар ашыкча жүктөлгөнүн белгилеп жатышат.

Чолпондун бир тууганы Өмүрбек Жороев 2017-жылдын 15-сентябрында Суусамырда кырсыкка учураган автозактагы соттолгондордун катарында болгон. Ал авариядан кийин инисинин көзү көрбөй калганын айтып берди:

- Бала кезинде эле бир көзү начар көрчү. Авариядан кийин экинчиси да көрбөй калыптыр. Кырсык учурунда көзүнүн торчосуна (сетчатка) доо кеткен окшойт. Улуу кызы барып жолугушуп турат. Ал аркылуу дары-дармек алып берип, киргизгенбиз. Бирок ал жардам бербей, операцияга муктаж. Жалгыз көзүн сактап калыш үчүн кантип операция жасаларын түшүнбөй турабыз. Кызы акыркы жолу кирип чыккандан кийин "көрбөй калыптыр, үстөлдү да колу менен сыйпалап атып араң отурду, жанындагы бирөө жетелеп чыкты, абалы начар" деп айтып келди. Мурун №27 абакта болчу. Ал жак алыс эле. Азыр №47 колония дары-дармек берип турганга жакыныраак болуп калды.

Укук коргоочулардын маалыматына караганда, аварияда Өмүрбек Жороев менен кошо Руслан Чудуев деген соттолуучу да катуу жаракат алган. Окуя болгон кезде ЖАМК кырсыктан үч киши жабыркаганын, анын бирөө жаза өтөө кызматкери, экөө айыпталуучу экенин билдирген. Кырсыктан кийин үчөөнө тең Жайыл райондук ооруканасында алгачкы медициналык жардам көрсөтүлүп, соттолгон эки киши башка айыпталуучулар сыяктуу эле колонияларга бөлүштүрүлгөн. Бирок алар абалы оорлоп, жакында абактагылар дарыланган Бишкектеги №47 колонияга которулганы белгилүү болду.

Эки соттолуучунун жакындары алардын ден соолугуна кайдыгер мамиле жасалып жатканын айтып "Кылым шамы" укук коргоо уюмуна кайрылышкан. Укук коргоочу, адвокат Мунарбек Супатаев 26-майда сөз болуп жаткан колонияга барып, эки айыпкер менен сүйлөшүп чыккан:

- Экөөнүн акыбалын көрсөң жүрөгүң ооруйт. Өтө коркунучтуу экен. Машина оодарылып кеткенде Чудуевдин акыреги, кабыргалары, жаагы сыныптыр, тиштери ар кайсы жакка чачыраптыр. Бетинин териси сыйрылып, көзү агып түшүп калган экен. Аны эптеп-септеп тигип туруп, үч күндөн кийин ооруканадан чыгарып, түрмөгө тыгып койгон. Жороевдин да көзү көрбөй, таяк менен сыйпалап басып жүрөт. Авария болгондо Жороев машиненин четинде отурган экен. Машинеге соттолуучулар ашыкча салынган. Оодарылып кеткенде Жороев башы менен жыгылып, эл аны басып калган. Эси ооп, араң өзүнө келген. Башында ЖАМКтын кызматкерлери "эч жакка жазба, жардам беребиз" дешкен экен. Бирок бир аз абалы оңолгондон кийин карабай коюшкан. Жабыркагандар кырсык болгондо машиненин айдоочусу мас болгонун, оозунан ичкилик жыттанганын айтып атышат. Учурда №47 колонияда ооруну басаңдатуучу кетонал дарысын эле берип атышыптыр. Чудуев тишин колониядагы тиш доктурга барып көрсөтсө, 10 миң сом сураптыр.

15-сентябрь, 2017-жыл. Бишкек-Ош жолу. Интернеттен алынган сүрөт.
15-сентябрь, 2017-жыл. Бишкек-Ош жолу. Интернеттен алынган сүрөт.

Былтыр кырсык болгондон кийин соттолгондор башка автозактын келишин бир нече саат бою күтүп, күч кызматкерлери аларды кайтарып отурган.

Жол кырсыгына машиненин дөңгөлөгү жарылганы себеп катары көрсөтүлгөн. Алгач автозакта 20га чукул соттолуучу болгону айтылып, кийинчерээк алардын саны 41 экени белгилүү болгон. "Кылым шамы" укук коргоо уюмунун жетекчиси Азиза Абдирасулова эң көп дегенде 30 кишиге ылайыкташкан автозакка адам ашыкча салынганын билдирди:

- Биринчиден, иликтөө болушу керек эле. Адамдар жарадар болду да. Ташуу эрежеси бузулганы, автозакка киши көп салынганы боюнча иликтөө жүрдүбү, кимдир бирөө жаза алдыбы же жокпу, белгисиз болуп калды. Муну Жаза аткаруу мамлекеттик кызматына караштуу Атайын прокуратура иликтедиби же жокпу, аны да билбейбиз. Жабыркагандарга сөзсүз түрдө компенсация болушу керек эле.

Түрмө террорчулар уюгуна айландыбы?

Түрмө террорчулар уюгуна айландыбы?

Кыргызстандын №50 абак жайынан өтө оор кылмышка айыпталган адамдардын качып кетиши, алардын террордук уюмдарга тиешеси бар экендиги бир топ кооптондурган суроолорго жем таштоодо.

ЖАМКтын басма сөз катчысы Элеонора Сабатарова болсо аварияда "эч ким оор жарадар болгон эмес" деп айтууда:

- Оор жаракат алгандар болгон эмес. Жабыркагандар медициналык жардам алгандан кийин колонияларга жеткирилген.

Элеонора Сабатарова саламаттыгы начарлап, №47 колонияда жатканы сөз болгон эки киши тууралуу кабарды тактап жатат. Ал толук маалымат жакынкы күндөрү берилээрин кошумчалады.

Кыргызстандын түштүгүндө колония аз болгондуктан, соттун чечими чыккандан кийин соттолгондор маал-маалы менен Чүй облусундагы абактарга бөлүштүрүлүп, автозак менен жеткирилип турат. Кырсыкка кабылгандар Ош, Жалал-Абад, Баткен аймактарынан Бишкекке алынып келе жаткан.

Автокырсыктан катуу жарадар болуп, ден соолугу жабыркаганы айтылган 38 жаштагы Руслан Чудуев 2017-жылдын 8-августунда Баткен облусунун Кызыл-Кыя шаардык сотунун чечими менен Кылмыш-жаза кодексинин 336-беренеси менен төрт жылга эркинен ажыратылган. Ал эми 45 жаштагы Өмүрбек Жороев 2017-жылдын 24-июлунда Жалал-Абад облусунун Чаткал райондук соту тарабынан Кылмыш-жаза кодексинин 97-беренесинин биринчи бөлүгү менен ("Киши өлтүрүү") он жылга абакка кесилген.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Коопсуздук кеңеши: саясий куугунтук жок

Иллюстрациялык сүрөт.

Коопсуздук кеңешинин 8-февралдагы чечимдеринин аткарылышы туурасында кеңештин катчысы Дамир Сагынбаев басма сөз жыйынын уюштурду.

Коопсуздук кеңешинин катчысы Дамир Сагынбаев жемкорлукка каршы бардык тармакта аёосуз күрөш башталганын жана саясатчыларга козголгон кылмыш иштеринде эч кандай саясат жок экенин баса белгиледи.

Сагынбаев мамлекеттик казынага кол салгандар жогорку кызматына, даражасына карабай жазага тартыларын айтты. Журналисттердин суроолоруна жооп берип жатып, кылмыш иши козголуп, бирок өлкөдөн чыгып кеткен саясатчылар кайра кайтарылаарын билдирди:

Дамир Сагынбаев.
Дамир Сагынбаев.

- Укук коргоо органдарынын аракетинде эч кандай саясат жок. Кылмыш жоопкерчилигине кайсы бир кылмышка түздөн-түз байланышы барлар тартылат. Мен Шадиев боюнча расмий органдардын маалыматына таянып, "ал өлкөдөн чыгып кеткен эмес" деп айта алам. Эгерде Шадиев Кыргызстандын аймагынан чыгып кетсе, “чек арадан мыйзамсыз өткөн” деп кылмыш иши козголот. Кылмыштар аныкталса, жаза мөөнөтү узарат. Ар бир жогорку кызматкер түшүнүшү керек. Эртеби-кечпи, анын мыйзамсыз аракеттери жазасыз калбайт. Сооронбай Шарипович сот реформасы боюнча жыйында “кылмыш иштеринин мөөнөтү эскирди” деген түшүнүктү алып салуу боюнча пикирин айтты. Бул болсо жаран өз күнөөсүн моюнуна алып, тартылган чыгымды кайтарып бермейинче жоопкерчиликтен кутулбайт дегенди билдирет.

Сагынбаев Коопсуздук кеңешинде коюлган талаптардын негизинде аткарылган айрым иштерге да токтолду. Ага ылайык, токтотулган 2211 жана жабылган 485 иш кайра каралып чыкты.

Натыйжада токтотулган 410 жана жабылган 41 ишти кайра кароо тууралуу чечим кабыл алынды. Жабылган бир жана токтотулган 21 иш кайрадан сотко жөнөтүлдү. Иштерди кайра карап чыгуунун алкагында Финансы полициясынын бир тергөөчүсүнө жана Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин (УКМК) эки тергөөчүсүнө кылмыш иши козголду. Ошондой эле укук коргоо, салык, бажы тармактарындагы кызматкерлеринин декларация толтурганы тыкандык менен көзөмөлдөнүп жатат.

Антсе да мындай кадамдарды азыркы бийликтин мурдагы бийликтин кадрларына каршы чабуулу катары баалаган пикирлер да бар.

Жээнбеков: Дос-таанышка карабайм

Жээнбеков: Дос-таанышка карабайм

​Президент Сооронбай Жээнбеков коррупция менен күрөшүү аёосуз жүрөөрүн эскертти.

Парламентте КСДП фракциясынын депутаты Рыскелди Момбеков “өкмөттүн коррупцияга каршы күрөшү Атамбаевдин кадрларына каршы күрөш болуп жатат" деп кескин сындап чыкты. Ал эми буга чейин мурдагы өкмөт башчы Сапар Исаков, мурдагы Мамлекеттик бажы кызматынын жетекчиси Кубанычбек Кулматов өзүнө козголгон кылмыш иштерин "саясий куугунтук" деп аташкан.

Саясат талдоочу Айнура Арзыматова азыркы коррупцияга каршы аракеттерди мындай баалады:

- Бардык бийлик үчүн коррупцияга каршы күрөш ыңгайлуу тема болуп келет. Элге да жагат. Азыр коррупцияга каршы күрөш жакшы жүрүп жатат. Бирок тандалма түрдө эмес, баарына бирдей жүрсө болмок. Эч кимге карабаш керек. Азыр коомчулук экс-президент Атамбаевдин адамдарына эле каршы болуп жатат деген пикирлер айтууда. Анткени мурдагы бийликке жакын деген адамдарга биринин артынан бири кылмыш иши козголуп жатпайбы. Анан тандалма күрөш деген ой келет да.

Мурдагы вице-премьер-министр Абдырахман Маматалиевдин пикиринде, кандай болгон күндө да айрым саясатчылар, жарандык коомдун көпчүлүк бөлүгү жана карапайым эл жаңы бийликтин жемкорлукка каршы жарыялаган аракетин колдоп, көз салып турат.

Андыктан "бул бийликтин азыркы козголгон кылмыш иштерин аягына чыгаруудан башка жолу жок", деди Маматалиев:

Абдрахман Маматалиев.
Абдрахман Маматалиев.

- Эми президент жана күч органдарына жаңы дайындалган башчылар аягына чейин турушу керек. Азыр жаш-кары дебей бул фактыларды карап турат. Ири суммада уурдалган акча, элдин чөнтөгүнө, казынага кол салгандар жөнүндө угуп жатышат. Демек муну аягына чыгарышы керек. Эми укук коргоо органдары далилдеп, сотко жеткирет. Сотторго дагы саясий тапшырма берилбей, калыс каралып чыгышы керек. Ошондо гана элдин көксөөсү сууйт.

Быйыл 8-февралда мамлекет башчы Сооронбай Жээнбеков президент катары Коопсуздук кеңешинин алгачкы жыйынын өткөрүп, кылмыштуулукка жана коррупцияга каршы иштерди сынга алган болчу. Андан бери бир катар күч түзүмдөрүнүн жетекчилери, соттор алмашып, коррупцияга байланыштуу шек туудурган мамлекеттик кызматкерлер камакка алынган, айрымдарына кылмыш иши козголду.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Газ келишими: Кыргызстан утулдубу?

Иллюстрациялык сүрөт.

Саясий чөйрөдө Кыргызстан аркылуу түркмөн газын алып өтүү боюнча Кытай менен макулдашуунун шарттарын кайрадан карап чыгуу демилгеси көтөрүлдү.

Мурдагы вице-премьер-министрлер Базарбай Мамбетов менен Абдрахман Маматалиев келишимдеги газ транзити үчүн мамлекетке түшө турган пайданы так аныктап, улуттук коопсуздукка шек келтире турган жагдайларды оңдоону сунуш кылышты.

Алар келишимдин шарттарын кайрадан карап чыгуу үчүн атайын мамлекеттик же депутаттык комиссия түзүү маселесин көтөрүштү. Бул келишимди 2013-жылы парламенттин мурдагы чакырылышы бекиткен.

Аталган чакырылыштын депутаты, мурдагы коргоо министри Исмаил Исаков келишим улуттук кызыкчылыкка төп келерин айтып, айрым майда кемчиликтерди кошумча протоколдор менен оңдоп койсо болорун билдирди.

Пайдасы так эмес келишим

Мурдагы вице-премьер-министр Базарбай Мамбетов 2013-жылы сентябрь айында түркмөн газын Кыргызстан аркылуу Кытайга алып өтүүнү караган макулдашуу боюнча маселе көтөрдү.

Келишимдин шарттары менен таанышкан Базарбай Мамбетов анда Чоң-Алай жана Алай райондору аркылуу өтө турган газ транзити үчүн акынын өлчөмү так аныкталып, көрсөтүлбөгөнүн белгиледи.

Базарбай Мамбетов кыргыз тарап Кытай менен газ транзити боюнча коңшуларга караганда, бир топ ыңгайсыз келишим түзгөнүн мисал келтирди:

Базарбай Мамбетов.
Базарбай Мамбетов.

- Казакстан менен Өзбекстан Кытай түркмөн газын сатып алып өтүшү үчүн өздөрү газ куурларын куруп, пайдалана турган компанияларды түзүшкөн. Алар өз аймагы аркылуу өткөн газ түтүктөрүн салып, газ транзитин камсыздап, анын акысын алат. Казакстандын "Казтрансгаз" компаниясы 1000 чакырымдай газ куурунан алынып өткөн газ транзитин жылына 1 миллиард доллардан ашуун акчага баалашыптыр. Биз да өзүбүздүн компанияны түзүп, газ куурун салсак, анда ошол 224 чакырым үчүн Кытай бизге 300 миллион долларга жакын акча төлөп бермек. Бирок биз менен болгон келишимде Кыргызстан үчүн пайдалуу боло турган ошондой шарттар каралбай калган. Биздин бийлик Кара-Мыктан Эркечтамга чейинки жерди пайдалануу укугун берип, ошону менен чектелген.

Кытай түркмөн газынын төртүнчү бутагын Түркмөнстан-Өзбекстан-Тажикстан-Кыргызстан аркылуу алып өтүүнү көздөгөн. Долбоордо бул газ кууру Тажикстандан Кыргызстанга кирип, Чоң-Алай районунун Кара-Мык айылынан Алайдын Кытай менен чектешкен Эркечтам аймагына чейинки жалпы узундугу 224 чакырымды ичине камтыйт.

Базарбай Мамбетов бул келишимдеги газ куурун коргоо тилкесине байланыштуу шарттарды кооптуу жагдай катары баалады:

- Иш жүзүндө газ кууру өтүп кеткен жердин баарына Кытайдын компаниясы ээлик кылат. Анткени келишимдеги газ кууру өтө турган жердеги туурасы эки жагынан 150 метрди түзө турган коргоо тилкесинин шарттары кооптондурат. Ал жердеги жергиликтүү эл ал аймак аркылуу бир жагынан экинчи жагына өтө албай калат экен. Кытайдын компаниясы ал жерге куралдуу кайтарууну камсыз кылууну өзүнө алат экен. Анда "Куралдуу кайтаруу" деп жазылып турат. Кыргыз тарап болсо, аны пайдаланууга да, кайтарууга да эч кандай кийлигише албай калат экен. Буга чейин коомчулукка анча белгисиз болуп келген келишимдин шарттары ушундай экен. Аны карап жатканда парламент деле үн катпастан бекитип берип коюптур.

Башка бир мурдагы вице-премьер-министр Абдрахман Маматалиев Мамбетовдун көтөргөн маселеси маанилүү экенин айтып, ал келишимдин шарттарында коррупциялык коркунучтар болушу мүмкүн деп шекшийт. Ошондуктан Маматалиев бул үчүн атайын комиссия түзүүнү сунуш кылды:

Абдрахман Маматалиев.
Абдрахман Маматалиев.

- Бул маселе бир аз кечирээк көтөрүлүп жатат. Бирок бул маселе аябай туура коюлду. Анткени мында коррупциялык шек жараткан жагдайлар бар. Бул иш жогорку жетекчилер менен сүйлөшүлүп, анан ал жактан буйрук түшүп, келишимге кол койгула деген, анан ошого карата эч нерсесин карабай туруп, колдоп берип, ага кол коюшкан. Азыр тез арада бул маселени кайра карап чыгып туруп, мамлекеттик комиссия же депутаттык комиссия түзүп, келишимдин шарттарынын кесепеттерин иликтеш керек. Себеби келишимде чынында эле газ алып өтүш үчүн транзиттик акынын өлчөмү так аныкталып, көрсөтүлбөй калган. Бул жерде газ транзитинин пайдасы жана коопсуздук маселеси бар. Бул долбоор ишке киришкенге чейин келишимди кайрадан карап чыгып, ошол маселелерди жөнгө салуу зарыл.

"Атамбаевди айыптоо туура эмес"

Кыргызстан аркылуу өтө турган газ кууру боюнча келишимге мурдагы президент Атамбаевдин учурунда, 2013-жылы Шанхай шаарында кол коюлган. Макулдашуу 35 жылга түзүлүп, газ куурун салыш үчүн пайдаланууга бериле турган жердин жалпы аянты 810 гектар деп көрсөтүлгөн.

Анда газ куурунун Кыргызстан аркылуу өтчү бутагынын узундугу 224 чакырымды, туурасы 10 чакырымды түзөрү бекитилген. Ал жылына 30 миллиард чарчы метр жаратылыш газын алып өтүүгө ылайыкташа турганы айтылган эле. Өнөр-жай, энергетика жана жер казынасын пайдалануу мамлекеттик комитетинин төрагасы Уланбек Рыскулов жакында парламенттин Бюджет жана каржы комитетинде бул газ куурунан Кыргызстан жыл сайын 75 миллион доллар пайда табарын билдирген. Бул келишимди бекиткен парламенттин мурдагы чакырылышынын депутаты Исмаил Исаков анын шарттары пайдалуу болгонун айтып, ага мурдагы президентти айыптоо туура эмес экенин белгиледи:

Исмаил Исаков.
Исмаил Исаков.

- Газ түтүгүн өздөрү куруп, анан ал үчүн мамлекетке акча төлөгөндүн эмнеси жаман? Мында Кытайга жер берүү тууралуу сөз жок. Газ түтүгү кайсы бир мамлекеттин аймагы аркылуу өтүшү биринчиден экономикалык жактан пайдалуу. Анан ошол газды сатууга же алууга көз каранды мамлекеттер менен мамиле түзүүдө да мыкты рычаг болуп берет. Азыр эми "жамандайт" десе эле мурдагы президент Атамбаевге негизсиз жерден айып коюу туура эмес. Адилеттүүлүк үчүн айтып коюш керек, бул маселеде Атамбаев Кыргызстандын кызыкчылыгын көздөгөн, пайдалуу чечим кабыл алган. Ошондуктан терең талдап туруп, парламент муну колдоп берген. Анан ал келишимде "газ түтүктөрүн кайтарыш үчүн Кытай куралдуу аскерлерин киргизет" деген шарт жок болчу. Андай болушу мүмкүн эмес. "Атамбаев жерди берип салыптыр" деген чындыкка коошпойт. Чынында бул келишим аябай пайдалуу келишим болот.

Комитеттин түшүндүрмөсү жана башы ачыла элек жагдай

Жер казынасын пайдалануу, энергетика жана өнөр жай комитети Алайга курула турган кытай газ кууру жөнүндө массалык маалымат каражаттарында тарап жаткан кабар боюнча түшүндүрмө берди.

Билдирүүдө айтылгандай, “Кыргызстан-Кытай” газ куурун куруу жана ишке киргизүү боюнча макулдашуу 2013-жылдын 11-сентябрында Кыргызстандын өкмөтү менен Кытай Эл Республикасынын (КЭР) өкмөтүнүн ортосунда кол коюлган.

Кыргыз-кытай газ куурунун курулуш долбоорунун суммасы - 1,2 млрд. доллар жана ал толугу менен чет элдик инвесторлор тарабынан курулат. Долбоор Түркмөнстан-Өзбекстан-Тажикстан-Кыргызстан-КЭР газ куурунун бир бөлүгү болуп саналат. Ал куурдун кубаттуулуугу жылына 30 млрд. куб метрди түзөт, түтүктүн диаметри 1219 мм жана жумуштук басымы 12 mPa көрсөткүчкө жетет. Кыргызстандын аймагында куурдун узундугу 215 чакырымды түзөт.

Комитет белгилегендей, буга жер тилкелери Кыргызстандын мыйзамынын негизинде берилген жана эч качан чет элдик компаниянын менчигине өткөрүлбөйт. Участкалар 35 жылга убактылуу пайдаланууда турат жана куурлар гана долборду ишке киргизген компаниянын менчиги болуп саналат.

Улан Рыскулов.
Улан Рыскулов.

"Газ куурлары жердин асты менен кетет жана Алай, Чоң-Алай райондорунун аймагын экиге бөлбөйт. Курулуш аяктагандан кийин долбоордун ээси анын үстүн кайра айдоого же башка максатта пайдаланууга ыңгайлаштырып берет.

Газ куурун кайтарууну Кыргызстандын тиешелүү мамлекеттик органдары же жеке менчик уюмдары камсыз кылат. Курулушту ишке ашырууда жумушчулардын 80% Кыргызстандан тартылат", - деп айтылат билдирүүдө.

Анткен менен бул маселеде айрым жагдайлардын башы ачык бойдон турат. Себеби Өнөр-жай, энергетика жана жер казынасын пайдалануу мамлекеттик комитетинин төрагасы Уланбек Рыскулов Кыргызстан жыл сайын 75 миллион доллар пайда табарын айтканы кайсы документке негизделерине кызыкканыбызда бул тууралуу маалымат кийин бериле тургандыгын айтты.

Жалпы маалымат

Энергетика, өнөр жай жана жер казынасы боюнча комитеттин төрагасынын орун басары Алымбек Орозбеков буга чейин “Азаттыкка” билдиргендей, Кыргызстандын аймагында газ куурун салуу 2019-жылы башталып, 2022-жылы бүткөрүлөт. Газ кууру Кыргызстан менен Тажикстандын чек арасындагы "Карамык" бекетинен башталып, Кыргызстан менен Кытайдын чек арасындагы "Эркечтам" бекетинен аяктайт.

Түркмөнстан-Өзбекстан-Тажикстан-Кыргызстан-кытай газ куурунун курулушу 2019-жылы башталып, долбоор боюнча үч жылда бүтө турганы көрсөтүлгөн. Курулуш долбоорунун баасы 1,2 миллиард долларга бааланган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Аялдын ажарын ачкан ак элечек

Бишкекте “Кыргыз аялдарынын салттуу кийимдеринин” көргөзмөсү ачылды. “Кийиз дүйнө” коомдук фонду уюштурган иш-чарада бул долбоор менен иштешкен энелердин жана уздардын көрсөтүп берүүсү менен оролгон, тарыхый маалыматтар менен тастыкталган элечектердин 13 түрү көрсөтүлдү.

Малчылар мамлекет камкордугуна муктаж

Кыргызстанда 24-25-майда жааган кардан улам Ысык-Көл, Нарын облустарындагы бир нече райондо мал кырылып, айдаган жашылча-жемиштери керектен чыкты.

Бир эле Ысык-Көл районунда кырылган малдын саны 3 миңге жакындап, алдын-ала эсеп боюнча чыгымдын көлөмү 18 миллион сомдон ашты. Ага чейин Баткен облусунда жүргөн сел гектарлаган айдоо жерин жууп, бир адамдын өмүрүн алган эле.

Өкмөт мындай абалга кандай баа берип, малынан, келечек түшүмүнөн ажыраган жарандарга кандай жардам берген жатат? Агрардык жана тоолуу өлкө болгон Кыргызстанда табият кырсыгынан жапа чеккен мал, жер ээлерине жардам көрсөтүү аракетин жөнгө салган атайын мыйзам керекпи?

"Азаттык" радиосунун "Арай көз чарай" талкуусуна Жогорку Кеңештин төрагасынын орун басары Мирлан Бакиров, өкмөт башчынын басма сөз катчысы Чыңгыз Эсенгулов жана Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин гидромет борборунун метеорологиялык божомол бөлүмүнүн башчысы Махбуба Касымова катышты.

"Азаттык": Чыңгыз мырза, Кыргызстандын аймагында күтүүсүз түшкөн кардан канча айылда, канча мал кырылды жана канча айдоо жери иштен чыкты? Андан жарандар тарткан чыгымдын көлөмү канча сомго эсептелип жатат? Чыгымдарын калыбына келтирүү боюнча өкмөт кандай чара көрүп, кандай жардам берген жатат?

Чынгыз Эсенгулов: Күтүүсүз жааган кардан көбүнчө Ысык-Көл жана Нарын облустарында мал кырылды. Ысык-Көл районунда жок болгон майда малдын саны 3334 баш, андан тышкары 93 уй, 74 жылкы болду. Өкмөттүн Ысык-Көл облусундагы өкүлү жана райондордун жетекчилери Өзгөчө кырдаалдар министрлиги менен кошо чыгымды тактап жатат.

Чыңгыз Эсенгулов.
Чыңгыз Эсенгулов.

Баштапкы эсеп боюнча Ак-Суу районунда чыгымдын көлөмү бир миллион 67 миң сомду, Түп районунда 236 миң сомду, Тоң районунда 1 миллион 387 миң сомду, Ысык-Көл районунда 15 миллион 269 миң сомду, облус боюнча 17 миллион 959 сомду түздү. Ал эми Нарын облусунун Ат-Башы районунда 215 баш мал жок болгону, дагы 113 баш мал изделип жатканы аныкталды. Андан тышкары, Ак-Сай өрөөнүндөгү абал такталат. Аталган эки облустун кар жааган аймактарына күйүүчү май, жем-чөп жана башка керектүү жабдуу жеткирилди.

Малчыларды ким ойлойт? (1-бөлүк)
please wait

No media source currently available

0:00 0:11:49 0:00
Түз линк

"Азаттык": Мирлан мырза, жарандар кыйын абалга туш болгон ушундай кырдаал болгондо Жогорку Кеңештин депутаттары өкмөткө тапшырма беришет. Бирок ар бири өз районундагы, айылындагы же облусундагы абалда оңдоону талап кылып, маселени жалпы мамлекеттик деңгээлде чечүүнүн жолун издешпейт. Ушундан улам малды, айдалган жерин камсыздандыруу же жардам берүү аракетин жөнгө салган мыйзам кабыл алуу зарылбы?

Мирлан Бакиров: Мындай мыйзамдар башка мамлекеттерде бар. Демек бизде да кабыл алууга мезгил жетти. Башка мамлекеттердин мыйзамдарын иликтеп көрүп, биздин шартка ылайыктап, малды ыктыярдуу же милдеттүү түрдө камсыздандыруу боюнча мыйзам кабыл алууга аракет кылсак болот.

Мирлан Бакиров.
Мирлан Бакиров.

Эгер камсыздандыруу фонду түзүлсө азыркы 18 миллион сомдук чыгымдын ордун толтурууга болот эле. Андан тышкары жайыттан жылына 100 миллион сомдук төлөм алынат. Ошол каражатты да камсыздандырууга жумшаса болот. Азыр көкбөрү оюнунда ойногон аттардын баасы бир машинанын баасынан да көп. Эгер камсыздандыруу талабы коюлса биринчи кезекте ошол аттарды жана асыл тукум малды камсыздандырууга кожоюндардын өздөрү кызыкдар болот. Бирок, тилекке каршы, малды идентификациялоонун мөөнөтү бүтүп жатканына карабастан ал толук ишке ашкан жери жок.

"Азаттык": Махбуба айым, гидромет борбору "аба ырайы кескин өзгөрөт" деп маалымат бергени белгилүү. Бирок, сиздер берген маалымат менен жергиликтүү бийлик өкүлдөрү, айрыкча алыскы тоолуу аймактардагы жарандар эсептешпей тургандыгын ушул жолу аймактар тарткан чыгым көрсөттү. Сиздер аба ырайы кыйынчылык алып келчү божомол болгондо бардык жарандар кабардар боло тургандай кылып маалымат берүүгө аракет кыласыздарбы? Же радио, телевидение аркылуу маалымат берип коюу менен чектелесиздерби?

Махбуба Касымова: Биз түзгөн шашылыш билдирүүнү бийик тоолуу жайыттарга жеткириш өтө кыйын. “Кыргызгидромет” өлкөнүн бардык аймагы боюнча беш күндүк болжол түзөт. Ал өлкөдөгү 32 станциядан алынган маалыматтын негизинде түзүлөт.

Радио, телевидение жана СМС аркылуу бир күндүк эле маалыматты жиберебиз. Мисалы, 24-25-майда "тоолуу аймактарда суук 5 градуска жетет" деп берилген болчу. Бирок фермерлерге толук жетпей жатат. Мындан эки жыл мурун бир долбоор боюнча үч күндүк болжолду ар бир айылдагы дыйкандардын жеке телефонуна жөнөтүп турдук. Натыйжасы абдан жакшы болду, бирок долбоор аяктаганда каражат жок токтоп калды. Азыр биз бир айга болжол түзүүгө мүмкүнчүлүгүбүз бар.

Малчыларды ким ойлойт? (2-бөлүк)
please wait

No media source currently available

0:00 0:13:14 0:00
Түз линк

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Балыкчыдагы баланы таажеңеси сабаган

Балыкчыда сабалган эки жашар наристе. Интернетте тараган сүрөт.

Кыргызстанда дагы бир наристе туугандарынан таяк жеп, ооруканага түштү. Бул ирет эки жашар балага кол көтөргөн окуя Балыкчы шаарында катталды.

Дарыгерлер анын мээси чайкалып, бети-башы көгөргөнүн, денесинде күйүктүн издери бар экенин айтып жатышат. Милиция экспертизанын жыйынтыгын күтүп, окуя боюнча кылмыш ишин козгой элек. Алар наристенин бетинде "күйүктүн белгилери бар" деген маалыматты четке кагууда. Интернетте баланын бети, денеси көк ала болуп, башы таңылып турганы тартылган сүрөттөрү тарады.

Балыкчыда эки жашар наристе 27-майда сабалган. Ысык-Көл облустук ички иштер башкармалыгынын басма сөз катчысы Сталбек Усубакунов "Азаттыкка" билдиргендей, баланы таякесинин 33 жаштагы аялы шымына заара кылып койгону үчүн "тарбиялоо максатында" сабаганын моюнга алган. Наристени энеси эки ай мурда келинине таштап, өзү Караколго иштегени кеткен экен:

- 27-майда саат 23:30 чамасында Балыкчы шаарынын тургуну милицияга коңшусунун үйүндө кичинекей бала тынбай ыйлаганы угулуп жатканын кабарлаган. Аны коңшу келин уруп жатканын билдирген. Ыкчам топ барганда бул үйдө сабалган баладан тышкары 1985-жылы туулган келин төрт уулу менен жашап келгени белгилүү болду. Келиндин жолдошу жана кайнежеси мартта баланы ага таштап, Караколго ар кандай жалданма жумуштарда иштегени кетишкен.

Таажеңесинен запкы көргөн эки жашар наристе Балыкчы шаардык ооруканасына жеткирилген. Аталган бейтапкананын башкы дарыгеринин орун басары Айгүл Кыштобаеванын "Азаттыкка" берген маалыматы боюнча, баланын мээси чайкалып, бети-башы көгөргөн жана жүзүндө күйүктүн издери калган:

- Диагнозу - мээсинен жаракат алган, мээси чайкалган. Башында, бетинде көк ала тактар бар. Термикалык күйүк алган. Өтө оор абалда эмес, бирок сабалган. Денесинин баары көк ала. Учурда оорукананын травматология бөлүмүндө дарыланууда.

Дарыгерлер наристенин бетине "чылымдын чогу басылган же ысык суу чачыраган" деп божомолдоп жатышат.

- Эмне болгонун так билбейбиз. Бетине ысык суу чачылганбы же тамекинин чогу басылганбы, так айта албайбыз. Биз атайын эле чылымдын чогу менен күйгүзүлгөн го деп ойлодук. Бул болжол да, - деди Айгүл Кыштобаева.

Облустук милиция башкармалыгынын өкүлү Сталбек Усубакунов болсо бул версияны четке какты:

- Баланын денесинде күйүктүн издери жок. Көк ала тактар байкалган. Экспертиза көк ала тактар эмне себептен пайда болгонун, наристенин ден соолугуна канчалык зыян тийгенин аныктап берет. Ошонун негизинде тиешелүү чечим кабыл алынат.

Иллюстрациялык сүрөт.
Иллюстрациялык сүрөт.

Аты-жөнү ачык айтылбаган наристенин абалы канааттандырарлык. Милициянын маалыматына караганда, окуя боюнча азырынча кылмыш иши козголгон жок. Баланын энеси да расмий арыз жаза элек.

Аны сабаган келиндин кичинекей төрт баласы бар болгондуктан, камакка алынган эмес. Ички иштер органдары соттук-медициналык экспертизанын жыйынтыгы чыккандан кийин баланын саламаттыгы канчалык деңгээлде жабыр тартканы аныкталып, аны сабаган адамга укуктук баа берилээрин билдирүүдө.

Айта кетүүчү нерсе, милиция наристенин энеси келе электигин, ал Караколдун кайсы жеринде иштеп жүргөнү такталып жатканын маалымдады. Эгерде энеси арыз жазуудан баш тартса, кылмыш иши козголбой же иш ачылган күндө деле кыскартылып калышы ыктымал. Милиция баланын атасы каза болуп калганын, энеси былтыр Нарын облусунан Балыкчыга көчүп келгенин аныктады.

Унутта калган жоопкерчилик

Кыргызстанда жарандар бир жаштан беш жашка чейинки же андан улуу наристелерин чоң ата, чоң эне, таята, таене жана башка туугандарына калтырып, чет мамлекеттерге же өлкөнүн ичиндеги аймактарга иштегени кеткен учурлары миңдеп саналат. Коомдо ишенип таштап кеткен балдарды туугандары сабап, зомбулук көрсөтүп, анын арты өлүм менен аяктаган, майыптыкка жеткирген учурлар да бир топ.

Балыкчыдагы балдардын "Багыт" кризистик борборунун жетекчиси Тынар Абумуслимов наристелердин запкы тартышына ата-энелердин ушундай жоопкерчиликсиз мамилесин себеп катары көрөт:

- Запкы көргөн балдар негизинен башка аймактардан келген үй-бүлөлөрдүн балдары болуп чыгат. Булар да Балыкчыга Ак-Талаадан, эжеси Кочкордон келген экен. Жакын арада эле келгендер болуп атат. Келгенден кийин каттоого да турушпайт. Убактылуу батирлерде күн кечирет. Батирлери да бат алмашып турат.

Назгүл Турдубекова.
Назгүл Турдубекова.

Башкы прокуратуранын маалыматына караганда, былтыр балдарга карата запкы-зомбулук 30 пайызга көбөйгөн. “Балдарды коргоо лигасы” коомдук фондунун башчысы, укук коргоочу Назгүл Турдубекова бул көйгөйлүү маселени ата-энелердин жоопкерчилигин күчөтүү жана социалдык кызматкерлерди көбөйтүү аркылуу чечүүнү сунуш кылды:

- Кыргызстанда социалдык кызматкерлерди көбөйтүш керек. Азыр өлкөдө алар өтө аз. Балдарын ата-энесине, туугандарына, кимге болбосун таштап кеткендер социалдык кызматкерлерге канча убакытка кетип атканын, канча баласы бар экенин, аларды кимге табыштаганын айтып, маалымат берип кетиши зарыл. Социалдык кызматкерлер балдарды ата-энеси таштап кеткен туугандарына алардын милдеттери тууралуу маалымат беришет, эмнеге милдеттүү экенин айтышат. Кыскасы, аларды балдарды кароого милдеттендирет. Ошондо гана баланы калтырып кеткен туугандары аларга жооптуу экенин сезип, жоопкерчиликтүү мамиле кылат деп ойлойм.

Бишкекте 2015-жылы да эки жашар наристени атасы ишенип таштап кеткен туугандары катуу сабап, ал эс-учун билбеген абалда ооруканага түшкөнү коомчулукту дүрбөлөңгө салган. Жакындарынын зөөкүрдүгүнөн улам ал быйыл бешке чыкса да баса албай, шал оорусуна чалдыгып, жардамга муктаж болууда.

Ошол эле жылы күзүндө Өзгөндө ата-энеси ажырашып жүргөн эки жашар кыз таажездесинин аеосуз соккусунан чарчап калган. Наристелердин мындай аянычтуу тагдырлары андан кийин да бир нече жолу кайталанды.

Укук коргоочулардын баамында, балдарга катаал мамиле кылып өлүмгө же майыптыкка дуушар кылгандар кылмыш жообуна тартылганы менен мындай окуялар ачыкка чыккан кезде гана коомчулуктун көңүлүн бурат. Көп өтпөй унутулуп, алдын алуу иш-аракеттери жүргүзүлбөй калып жатат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Тажик жаштарын бейпайга салган бел күчү

Тажикстанда эркектин бел кубатын көтөрүүчү дарылар доктурдун рецеби менен гана сатылат. Дарыгерлердин пикиринде, антпесе, жаштар андай дарыларды ашыкча колдонуп, ден соолугуна зыяны тийген учурлар да болууда.

Тажикстанда эркектин сексуалдык алсыздыгын калыбына келтирип же бел кубатын көтөрүүчү дарылардын тизмеси аныкталды.

Элдин саламаттыгын көзөмөлдөө жана социалдык коргоо кызматынын адиси Махмадали Давлатовдун билдиргенине караганда, Саламаттык сактоо министрлигинин токтомунун негизинде, бул сыяктуу дарылардын кээ бири дарыгердин уруксаты менен гана сатылса, айрымдарын ээн-эркин алса болот.

- Бел кубатты көтөрүүчү дарылардын кээ бирин дарыгердин уруксаты менен, айрымдарын мындай эле сатып алса болот. Бирок маселе мында эмес. Дарыгерлер элге тигил же бул дарынын кандай пайдасы жана зыяны бар экенин түшүндүргөн иштерди жүргүзүүсү керек.

Махмадали Давлатов.
Махмадали Давлатов.

Давлатов элдин бул сыяктуу дарыларды колдонуу маданияты калыптанбаганын белгилеп, дарыларды адис эмес адамдардын сунушу менен пайдаланып көргөн башаламандык бар экенин кошумчалады:

- Бизде, мисалы, кошунасынан тигил же бул дары ага кандай жардам бергенин угуп алып, өзүнө да ошону сатып алган учурлар кездешүүдө. Биз дайыма жолугушууларда ар бир адамдын организми ар башка экенин, бир эле дары ар кимге ар башка таасир этерин айтабыз. Ошондуктан дары-дармекти доктурдун сунушу менен гана алгыла деп жатабыз. Эл өзүн-өзү дарылоону токтотушу керек.

Тажик эркектери элдин менталитетинен жана калыптанган көз караштан улам сексуалдык саламаттыгы алсыраган учурда дарыгерге барышпайт. Алар көбүнчө дары-дармекти тааныштарынын сунушу менен сатып алып, өз алдынча дарыланышат.

Тажикстандык уролог Парвиз Икром импотенциядан адатта 50 жаштан кийинки эркектер жапа чегерин белгилейт. Бирок дарыгер акыркы кезде жаштар да эркектик шахватты козгоочу дары-дармектерди колдонуп, ден соолугуна зыян келтирип жатышканына токтолду:

- Эркектик алсыздыктан такыр жабыр тартпаган эле кээ бир жаштар бизге ушул маселе менен кайрылышат. Бул көбүнчө психологиялык көйгөй, бирок алар дароо эле эмне кылыш керек деп сурашат. Албетте, биз аларды текшерип, себебин билип, эгер дарты болсо карайбыз. Бирок айрымдарына сенде эч кандай көйгөй жок, баары жайында деп айтсаң да ишенбейт.

Эркектик алсыздык жана импотенция тажик коомунда уят көрүнүштөрдүн бири катары кабыл алынат. Аял кишилердин же коомдун алдында басынып калбашы үчүн эркектер анысын билдирбегенге аракеттенет. Ошондой эле мырзалардын дарыгерге баруудан жана керектүү дары-дармекти дарыканадан сатып алуудан тартынган учурлары арбын.

Тажикстандык дарыгерлердин айтымында, жаштар акыркы кезде "Тонгкат", "Титан-гель", "Лошадиная сила" сыяктуу дарыларды көп алып жатат. Адистер бул дарыларды көп же туура эмес колдонуу ден соолукка зыян экенин эскертүүдө.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргыз жолоочулар Алматы аэропортуна нааразы

Иллюстрациялык сүрөт.

Кыргызстандык жарандар Казакстандын Алматы шаарындагы эл аралык аэропортто ар кандай жүйө менен текшерүү күч алып, паспортторунун көчүрмөсү, дареги, телефондогу жеке маалыматтар, IMEI коддоруна чейин жазылып алынганына нааразы болуп жатышат.

Жарандардын мындай маалыматтарынан кийин Кыргызстандын Тышкы иштер министрлиги кошуна өлкөгө нота жиберди. Казакстан жарандарды суракка алуу эл аралык террордук уюмдардын мүчөлөрүн аныкташ үчүн жүргүзүлүп жатканын билдирип жатат.

Жолдо жүргөн айрым кыргызстандыктар Алматы аэропортунда Казакстандын атайын кызматынын өкүлдөрү аларды ар кандай себеп менен суракка алып, сапарга тиешеси жок суроолорду берип, жеке маалыматтарды, телефондорунун IMEI коддорун да көчүрүп алып жатышканын айтып, нааразы болушууда.

Алматы аэропорту. 2017-жыл.
Алматы аэропорту. 2017-жыл.

Алардын бири Нуржамал (аты өзгөртүлдү - ред.) ​мындай кошумча текшерүүгө аэропорттогу чек ара пунктунан өтө берерде кабылып, сурак берген. Ага коншулардын атайын кызматтары жеке жашоосуна тиешелүү ар кандай суроолорду берип, телефонун бербесе каттамдан чыгарып саларын айтып коркутушкан.

- Мен үчүн бул абдан таң каларлык болду. Өзүнчө бөлмөгө киргизип алып, менден өз иштерине тиешеси жок суроолорду берип жатышты. Мисалы, мен эмнеге Дубайга кетип баратканымды, жигитим барбы-жокпу, "Дубайда сүйлөшкөн жигитиң барбы?" деп сурашты. "Бул силердин ишиңерге тиешеси жок" десем, алар "ушунчалык акылдуу болсоң 8 саат кармап турабыз" деп, эмнеге баратканымды тактамайынча коё бербей турганын айтышты. Терроризмге каршы күрөштү күчөтүш үчүн баарын текшерүүгө тапшырма берилгенин айтышты. Бишкектеги дарегимди, иштеген жеримди, үй-бүлөмдү сурашты. Мен сурак берип жаткандай эле болдум. Чынын айтсам мага экстремисттик китептерди же баңгизат салып коюшабы деп корктум. Телефонумду сурашты, "бербейм" десем "каттамдан чыгарып салабыз" деп коркутушту.

Нуржамал Дубайдан кайтып келе жатканда деле Алматы аэропортунда ушундай көрүнүшкө кабылгандарды кезиктиргенин, ал тургай жарым сааттап суракка кезек күтүп тургандарын көргөнүн айтып берди.

Ал эми биздин экинчи маектешибиз, "Дея" бий ансамблинин жетекчиси Наргиза Хажиева жакында эле Түркияга барып, Кыргызстандын атынан фестивалга катышып келди. Ал мурда-кийин мындай текшерүү болбогонун, бул жолу казак тараптын катуу текшерүүсүнө туш болгонун кеп салды.

Наргиза Хажиева.
Наргиза Хажиева.

- Жетекчи катары мени аябай суракка алды. Мурда мындай фестивалдарга барганда "мектеп окуучулары экен" деп көп текшербей эле өткөрчү эле. Бул жолу мени өзүнчө бөлүп алып, ар бир паспортко токтолуп: "Кайсы мейманканада жаттыңар? Кайсы шаарларда болдуңар? Эмне болгон фестиваль? Канча жаштасыңар? Өзүңөр бийлейсиңерби, жокпу?" деп бардык нерсени сурады.

Жарандардын мындай маалыматтарынан кийин Кыргызстандын Тышкы иштер министрлиги аэропорттогу текшерүүлөрдүн себебин түшүндүрүүнү өтүнүп Казакстанга нота жөнөткөн. Казакстандын башкы дипломатиялык мекемеси жооп катары түшүндүрмө нотасын жиберип, анда мамлекеттик чек ара пункттарындагы текшерүүлөрдү коопсуздукту коргоо максатына байланыштырды. Анда жарандарды кошумча суракка алуу эл аралык террордук уюмдардын мүчөлөрүн аныкташ үчүн көрүлгөн чара экендиги жана мындай суракка башка бардык мамлекеттердин жарандары алынып жатканы белгиленген.

Кыргызстандын тышкы иштер министринин мурдагы орун басары Аскар Бешимов мындай текшерүүлөрдү жарандарды кысымга алуунун бир ыкмасы катары сыпаттады. Ал мунун себеби кылдат иликтениши зарыл деп эсептейт.

Аскар Бешимов.
Аскар Бешимов.

- Бул жөн эмес. Атайын кызматтардын кылган жумуштары, ошону менен жарандарды кысмакка алуунун бир ыкмасы. Анын дагы бир себеби бар. Ал нота жөнөтүү менен чечилбейт. Чек ара тартиби боюнча келишим бар. "Көзөмөл-өткөрмө бекеттеринде кандай тартипте, эрежеде өткөрүш керек?" деген келишимдер аткарылып жатабы-жокпу, аны Мамлекеттик чек ара кызматы сүйлөшүшү керек. Анын ичинде жогору жактан саясий чечим барбы, жокпу - аны Тышкы иштер министрлиги өз кесиптештерименен сүйлөшүүсү зарыл.

Бул маселе ушул күндөрү Жогорку Кеңештин Эл аралык иштер, коргоо жана коопсуздук боюнча комитетинде да көтөрүлдү. Комитеттин мүчөсү, депутат Абдувахап Нурбаев мындай көрүнүштөр мамлекеттердин ортосундагы алака-катышка доо кетириши мүмкүн экенин эскертти.

Абдывахап Нурбаев.
Абдывахап Нурбаев.

- Комитет жыйынында депутат Жаныбек Бакчиев маалымат берди. Ал Алматыга учуп келип, ошол жерде кыргызстандык жарандардын паспортун чогултуп алган учурларды, кыйноо болуп жатканын өз көзү менен көрүптүр. Чек ара кызматында электрондук жабдуусу иштебей калып, 300дөй киши кезекте туруп калганын айтты. Мамлекеттик жетекчилердин ортосунда жакшы келишимдер түзүлүп жатат, бирок бул жерде ошол эле коррупциялык жолдор деп ойлойм. Алардын деле кызматкерлери тыйын-тыпыр алыш үчүн ар кандай нерселерге барып жатышпайбы. Ал нерсе биз тарапта да, алар тарапта да бар. Мамлекеттердин ортосунда доо кетет, бирок жеке аткаминерлердин коррупцияга аралашканынан ушундай болуп жатат.

Казакстандын аэропортунда мындай текшерүүлөр болуп жатканы жөнүндө былтыр күзүндө эле кеп козголгон. Абдувахаб Нурбаевдин айтымында, жарандарды түйшүккө салган жагдайларды, анын себебин иликтөө Тышкы иштер министрлигине тапшырылды.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Барктабастын аялы кетип калды"

Асанбек Стамов.

Асанбек Стамовдун “Көпкөн жигит” аттуу аңгемеси 1976-жылы жазылып, алгач “Кыргызстан маданияты” жумалыгында жарыяланган. Аңгемеде турмуштун капыс соккусуна кабылган жигиттин арман-күйүтү, айтпай-дебей келип алган мүшкүлдөн кантип кутулганы көрсөтүлгөн.

Ынтымактуу жашап жаткан үй-бүлөнүн ойдо жок жерден ыдырап кетиши, ага себепкер болгон окуялар чыгармада турмуштук ыктуу деталдар аркылуу ишенимдүү баяндалат.

Отун жарчу, суу апкелчү

Асанбек Стамовдун калеминен чыккан көркөм туундулардын эң кыскасы, бирок көркөм мазмуну, формасы жагынан бар тарабы келишкен нукура туундусу, чебер устанын колунан чыккандай таасир калтырчу керемет чыгармасы ушул. Аңгемедеги ар бир сөз, сүйлөм – баарысы автордук идеяны, чыгармада козголгон проблеманы ачууга багытталган.

Барктабастын аялынын кетип калышынын себеби окуянын кийинки жүрүшүндө ачыкка чыгат. Көрсө инженердин аялы кызмат тепкичи көтөрүлүп бараткан таасирдүү аткаминер менен ашыктык отуна кабылып калган экен. Элдин кыйласы билген бул кабардан негедир Барктабас беймаалым калыптыр. Барктабас аялынын үй түйшүгүн жеңилдетиш үчүн суусун ташып, отунун жарып, даярдап коёт. Анан ошондой эркекти чанып, сүйүүгө чаңкаган аял үйүн таштап кетип атпайбы.

“Жазга маал, күндөрдүн бир ачык күнүндө “Н” заводунун инженери Барктабастын аялы кетип калды. Кеткенде да күйөөсүнө эч кандай күнөө койбостон, үй-мүлкүнүн баарын таштаган боюнча чыга берди. Алардын турмуш курганына эки гана жылча болгон. Мына ушул эки жыл ичинде эрди-катындын ортосунда боло берчү бирин-экин майда чатакты эске албаганда, алар урушуп-талашып бири биринин көңүлдөрүн калтырышкан деле эмес. Кала берсе Барктабас ак көңүл, токтоо мүнөз, үй-бүлөгө кароо жигит эле. Кызматы бүткөндөн кийин ал жолдон буйт берип кетип, жоро-жолдоштору менен арак-шарап ичкен жан эмес. Айлык алганда да профсоюз взносу үчүн кармаган тыйындан башкасын чыпчыргасын коротпой алып келип, аялынын колуна карматчу.

Үйүнө келгенде да анын жаны тынбайт. Кара терге түшүп, эшигинин алдында чачылып жаткан куу өрүктүн жумуру дүмүрлөрүн жарып, сарайчасынын ичине тизип чыгат. Анан өз үйүнөн алда канча окчун көчөнүн четиндеги крандан эки чака сууну чайпалта көтөрүп келип, аялынын майда-чүйдө үй оокатына чейин каралаша кетет. Бул үй-бүлөгө ар кимдер сыртынан чындап суктанчу эле”.

Идеалдуу дегидей үй-бүлөнүн ушул мамыр-жумур картинасы заматта бузулат. Барктабасты арабөк калтырып кетип аткан зайыптын сулуу экени, жарашыктуу кийингенди жакшы көрөрү, үнүн бийик чыгарбаганы менен кыйла көктүгү бардыгы окуянын жүрүшүндө ачыкка чыгат. Анын антиподу Барктабас куулук-шумдугу жок, баёо жан. Иши кылып, Барктабасты аялы чанып кетиши артынан толгон-токой суроолорду жаратат. Барктабас "Эмнемден жаздым?" деп айыпты өзүнөн издеп, аялы менен ажырашып кетерине ишенбей, кыйла күндү түпсүз ой-санаа менен өткөрөт. Эмнеден жазды экен? Барктабас аялы кош чемоданын көтөрүп кетип атканын айтканда алгач ага маани деле бербейт. Адаттагыдай эле курбулары менен эс алганы кетип атканбы деп ойлойт. Анын буга чейинки “эс алуулары” кандай өткөнүнө кызыкпаган Барктабас бул ирет деле көңүлкош мамиле кылат.

“Баягы эле ордунан ойлонгонсуп, кыймылсыз отурган Барктабас бир маалда босогодо турган аялынын:

- Мен кетип атам,- деген үнүн укту.

Ал башын көтөрүп аялын тиктеди. Анын бейкапар турушунда аялынын сөзүнө маани бербегендик билинип турду. Сымбаттуу денесине көйнөгү куюп койгондой жарашкан аялы айткан сөзүнүн маанисин эри түшүнбөй калганын билип, эми олуттуу көрүнүүгө аракеттене:

- Барктабас, мен биротоло кетип атам. Кош, - деди эле, үнү каргылданып, көзүн жаш чайып кетти. Жаш келин кантсе да өзүнө бир жолу да өйдө карабаган жоош, ары баё чалыш эрин көңүлүндө аяп кетти көрүнөт.

Ушу сөздөрдүн мааниси жигитке дагы эле болсо жетпейт беле, эми ал чын ыкласы менен аялын тиктегенде, анын жанында турган кош чемоданды көрүп, көңүлүндө кандайдыр кызыгуу пайда болгондой:

- Каякка? – деп койду.

Аялынын эрине айтайын деп камдаган далай сөзү бар болчу. Бирок көкүрөгү ысып, бошой түшкөн жаш келин мындан башка эч нерсе айта албасын билди да “Кош!” – дегенге араң жарап, чемодандарын сүйрөгөн боюнча чыгып кетти.

Бул жигиттин санаасына кирбеген окуя болчу. Аялынын чемодандарын көтөрүп чыгып кетиши анын көңүлүндө күдүк туудурганы менен, жагдайдын канчалык чындыгы бар экенин дагы эле түшүнө бербей, туфлисин бутуна коңултак кийген боюнча аялынын артынан чыкты. Ал эми эшик алдында туруп үстү жаңы брезент менен жабылган “Газ” машинага түшүп жаткан аялын көрүп кыйкыра алган жок. Артынан да чуркабады. Оозунан алдыргандай болуп чоочун машина дыр коюп жүрүп кеткенден кийин анын карааны алда качан көрүнбөй калса да, ошол жакты тиктеген боюнча далдайып жылбай далайга чейин турду.”

Аялы эмнеге кетти, эмне үчүн кетти? Качан, кайсы жерде анын көңүлүн оорутту экен? Бул суроолорго Барктабас жооп таба албай кыйла күн деңдароо жүрдү. Урбаса, сөкпөсө, колу бошосо жанында жардамдашып жүрсө, анан эле минтип таламандын тал түшүндө кетип атса - ойлонбой турган жорукпу? Барктабасты таң калтырган нерсе ушул болчу. Алгач аялынын кетип калганына ишенбей жүрсө, кийин ал кайрылып келчүдөй умсунуп, кусалыгы артып, айласын таппай калат. Ал өзүн кыйнаган суроолору менен өзү гана болуп, башкалардан бул ишти жашырып коёт.

Амалдуу аялдын айласыз аргасы

Барктабасты аялы качан эле башка бирөөгө алмаштырып, ага жетиштин ыктуу планын түзүп, жылуу-жумшак ажырашууну гана күтүп калганын башкалар билсе да өзү билбейт. Аялынын бирөөлөр менен жүрүп кеткенин билсе деле ал баарын кечирип салмак. Себеби ага аялы менен гана жашоо кызык. Ошон үчүн анын кетип калганына, ал түгүл ажырашуу маселесин козгогонуна, ажырашкандан кийин деле болгон ишке ишене албай, аялын эңсей берет, сагыныч менен кусалыктан чыга албай кызыкча жашоо кечирет.

А бирок үй-бүлөлүк ынтымак жашоодон бийик ашыктык деген сезим барын, ал ушундай бактылуу деген үй-бүлөнү деле ойрондоп кетерин, күйөөсүн сүйүп тийген аял да бирөөнү андан да катуу сүйүп, ал үчүн кичинекей мамлекетин – үй-бүлөсүн таштап кетерин Асанбек Стамов адабиятта биринчи ирет козгоп аткан жери жок. Көп кырдуу, сансыз катмарлуу турмуштун мына ушул катмары адабиятта арбын чагылдырылган, эрди-катын, анан аялдын же эркектин ашыгы - мына ушул үчилтиктин тарых-таржымалы көп жазылган. “Көпкөн жигит” аңгемесинде да ушул салттуу сюжет негизге алынган. Көрсө ынтымактуу үй-бүлө үчүн камкордук, жакшы мамиле аздык кылат экен. Барктабас аялынын кайда, кимдер менен жүргөнүн билбейт, баарысын кеч билиши анын турмуштагы биринчи соккусу болду. Сотко келгенде деле ал аялынын кеткенине ишенбей жүргөн.

“Бир жумадан кийин жигит аялына кайрадан жолукту. Аялы ажырашуу жөнүндө арыз жазып сотко кайрылыптыр. Арыздын мазмуну менен жигитти тааныштыргандан кийин соттун эрди-катынды жараштырууга кылган аракетине аялы караманча болбой койду. Сот алдында “жарашпайм” деген бир гана жообун айтып туруп алды. Аялынын кылган мындай мамилеси Барктабастын ичин күйгүздү. Ушу кезде анын эркектик намысы козголду көрүнөт, айтор, башын шылкыйтып баятан бери унчукпай отурган ал ажырашууга каршы эместигин билгизген арызын жазып сотко карматты да, аялы менен коштошпостон эшикке чыгып, туш келди басып кетти. Бир жумадан кийин экөө сотко келип, ажырашуу жөнүндөгү күбөлүккө кол коюшту.

Эшикке чыгып, жигит шар басып кете албай артына имериле бергенде өзүн тиктеп турган аялына көзү уруна түштү. Кечээ эле коломтодон бирге түтүн булатып, бирге өмүр сүргөн аялынын заматта жат болуп чыга келишине анык көзү жеткен карапайым жигиттин тамагы буулуп, бараандуу тулку бою түбү бошогон карт терекче чайпалып, жыгылып кетчүдөй ал өзүн бир саамга араң кармады.

Күйөөсүнүн көзүнөн көзүн араң тартып алган аял күнөөлүү боло:

- Кечиргин, Барктабас. Кечиргин мени, - деп үнү дирилдеди.

Эми жигиттин чындап мууну бошоп, ыйлап жибербес үчүн аялын жоопсуз калтырган боюнча тескери бурулду. Басып баратканда ал аялынын:

- Кош. Бактылуу бол, - деген тааныш үнүн кулагы чалды.

Эч ким менен иши жоктой, далысы уркуюп, жүдөгөн, басынган Барктабас көз жашын араң тыйып, ичинен күйүп, ичинен ыйлап келатты.

Ажырашкандан бери алда канча күн өтүп, айлар алмашса да Барктабастын эсинен аялы түк кетпейт. Басса-турса да аялынын элеси көзүнөн карыш калбай, көз алдында турганы турган. Акыры Барктабас аялын мурдагыдан да катуу сүйөрүн, ансыз жашаган өмүр азапка гана толорун анык билди. Ошентип жигиттин айласы түгөндү. Бирге жашап жүргөн кездерде аялына болгон мынчалык махабатты ал сезбегенсиген. Эми болсо кечээки эле жөнөкөйдөй көрүнгөн адамдык мамиле өзөгүн өрттөп, жүрөгүн ачыштырып, жүрөгүн өйкөп жанына тынчтык бербейт.”

Ачылып калган ачуу сыр

Барктабас аялы экөөнүн ажырашканын элден жашырганы менен эл билчү экен. Барктабас дагы санаа дүйнөсүндө канча жашайт эле, бирок да жашырылган чындык баары бир калкып чыгат.

“Бир жолу анын үйүнө качанкы бала чактан берки курбусу Карып кирип келди. Мурда тез-тез жолугушуп турганы менен Барктабас ушу аялына үйлөнгөнү экөөнүн мамилеси үзүлүп калган. Карып үйгө киргенде эле Барктабаска көңүл айта сүйлөдү.

- Эмне эле мынча мөгдүрөп калгансың? Кетсе бир катын кеткендир. Ага эмне!..Көтөр башыңды.

"Аялымдын кетип калганын башкалар деле билишет турбайбы" дегенсип, Барктабас ушу жерден сөзгө бир сынды. Анан ээрчишип алып көчөгө чыгышты. Күнгө жекшемби эле. Алар мейманканага чейин жөө басып барышып, ресторанга киришти. Барктабас бүгүн арак ичти. Ичкенде да тартынбай ичти. Ичкен сайын анын көңүлү ачылып, санаасындагы күйүт унутула түшкөнсүйт. Ушу кезде кызып калган Карып:

- Билесиңби, дос! Катының эрге тийиптир. Кимге тийгенин билип кой. Аныңдын сени чанганындай эле бар экен. Чериков дегенди уктуң беле?- деп койду.

Барктабас башын чайкады. Чындыгында андай фамилиядагы адамды билчү эмес.

- Байкушум... Билбесиң чын. Ал деген Нарын тараптагы жөндүү кызматкерлерден. О-о, карап тур, Чериков дагы өсөт. Катының экөө бирин бири мурда жакшы көрүшчү экен. Ал жигит келген сайын ушу мейманканага токтоп, ушу ресторанда экөө далай чер жазышыптыр. Ашыктык деген оңойбу, акыры ашыктар ышкыларына чек коё албай баш кошуп тынышыптыр. Атасынын көрү, кайгырба, дос. Катын дегенден көп эме жок. Сендей эркектер талаада жатыптырбы. Андан көрө ич,- деди.

Бул сөздөрдү укканда Барктабастын жүрөгү зырп эте түштү. Андан ары жигит арак ичкен жок. Кала берсе ресторанда отуруунун өзү көңүлсүз боло баштады.

Ошентип бүгүн Барктабастын көзү ачылды. Аялынын эмне үчүн аны таштап кеткенинин себебин бүгүн түшүндү”.

Барктабас ошондон кийин мейманкана менен ресторанды жек көрүп, анда отурган аял-эркек соо эместей кыжырын келтире баштайт. Аялы көңүлдөшү менен келип чер жазган ресторанга барбайт. Бирок бир ирет ачуусу менен аялы Чериков экөө отурчу ресторан менен мейманкананын алдына кантип барып калганын өзү да билбейт. Келсе кечки шаар турмушу өз нугунда өтүп аткан экен. Ресторанга кирген-чыккандар көп, мейманканадан аял менен эркектин күлкүсү угулат. Барктабас кантип эңкейип таш алып күлкү чыккан терезени карай ыргытканын, талкаланган айнекти көрүп ал жердегилер милиция чакырышканын деле билбейт. Жетип келген милиция анын соо экендигин көрүп, бул кылыгын иштеген жерине билдирмек болуп жигитти бошотуп жиберет. Ал жерде тургандар Барктабасты "көпкөн жигит, милицияны да тоотпойт, айнекти талкалап качкысы да келбейт" деп күбүр-шыбыр болуп тим болушат. Алар Барктабастын ичинде эмне болуп жатканы менен иши жок болчу.

Асанбек Стамов - улут адабиятына өткөн кылымдын 60-жылдары келип кошулган муундун өкүлү. Улуттун көркөм сөз өнөрү “интеллектуалдуу каарман” деген, элеттен келип, калаада жашап, акыл-эс эмгегинин аркасында жашоо кечирген катмардын жашоо-турмушун көркөм иликтөөгө алган жазуучу. Белгилүү адабиятчы, философ Жамгырбек Бөкөшевдин айтуусунда, анын кара сөз жаатындагы ийгилик-кемчиликтеринин баары ушул тематикалык өзгөчөлүккө байланыштуу.

- “Көпкөн жигит” - шаарга келип жашап калган билимдүү, маданияттуу жигит. Аны аялы таштап кеткенден кийинки кызганыч сезими, ой-санаалары, анан аялынын көңүлдөшү менен отуруп кеткен жерине барып чыр салышы - бул дагы жаңы боёкторду, жаңыча сыпаттоолорду талап кылган тема болчу. Бул жагынан жазуучу өзүнчө чыйыр салып, жазуучулук өнөрүн көргөзө алды.

Асанбек Стамов алгачкы “Ата”,“Кеч күздө” повесттеринен кийин “Эгиз тал”, “Чүй баяны”, “Нөшөрдөн кийин”, “Жаңы тууган”, “Жоголгон күчүк же чоңдор үчүн икая”, “Жол боюндагы жалгыз там” сындуу повесттерди, “Кан Тейиш” романын жарыкка чыгарган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Иликтөө: Көрүстөндөгү коррупция

Иликтөө: Көрүстөндөгү коррупция
please wait

No media source currently available

0:00 0:33:21 0:00

"Майлуу" жерлер боюнча иш козголду

"Азаттыктын" 16-майдагы иликтөөсүндөгү тасмадан алынган кадр.

Бишкек шаарында мыйзамсыз бөлүнгөн жер боюнча эки кылмыш иши козголду. Андагы маалыматтарга ылайык, мэриянын кызматкерлери баш калаанын түштүк тарабында мамлекеттик мекемелердин имараты курулмак болгон тилкени жеке компанияларга көп кабаттуу үй курганга берген деп шек саналууда. Буга чейин Бишкектин мэри Албек Ибраимов ал жер тилкелери мыйзамдуу негизде берилгенин айтып келген эле.

Бишкектин түштүк тарабындагы 2,8 гектар жер тилкесинин мыйзамсыз ижара берилиши боюнча кылмыш иши козголгону Жогорку Кеңештин жыйынында белгилүү болду.

Жыйындын жүрүшүндө депутаттардын суроолоруна жооп берип жатып, Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин (УКМК) Тергөө башкармалыгынын башчысы Абдыкадыр Разаев борбордогу жер тилкелерин мыйзамсыз бөлүү боюнча эки кылмыш иши козголуп, тергелип жатканын билдирди:

- Мэрия тараптан мыйзамсыз бөлүнүп берилген жер тилкелери боюнча "Коррупция" беренеси менен эки кылмыш иши козголгон. Тергөө жүрүп жатат. Жыйынтыгы азырынча чыга элек.

Атайын кызматтын маалыматы боюнча, борбор шаардын түштүк бөлүгүндөгү 187 гектар жердин айрым бөлүгү жеке компанияларга ижарага берилгени боюнча иликтөө жүргүзүлгөн.

Бул аймактагы жер тилкелери өкмөттүн токтомунун негизинде Президенттин жана өкмөттүн иш башкармалыгына караштуу "Кыргызкурулушсервис" аттуу ишканага бөлүнгөн. Ага ылайык, сөз болуп жаткан жер тилкелерине мамлекет административдик жана маданий имараттарды гана курушу керек болчу. Келечекте бул жерге министрликтердин жана башка мамлекеттик органдардын имараттарын көчүрүү каралган. Бирок 2017-жылы сентябрь айында "Бишкек башкы архитектура" муниципалдык ишканасы жеке ишканалардын биринин кайрылуусунун негизинде 2,8 гектар жер тилкесин тиешелүү уруксат документтери жок эле ижарага берүү боюнча бүтүм чыгарат.

Андан соң документтер Бишкек мэриясынын жер ресурстары боюнча башкармалыгына жөнөтүлөт. Бул орган да жеке компаниянын пайдасына чечим чыгарган. Натыйжада Мамлекеттик экспертизанын тиешелүү чечими жок эле жасалма сынактын негизинде жер тилкеси курулуш компаниясына бөлүнүп берилген.

Ал эми сөз болуп жаткан курулуш компаниясы Бишкектин түштүк тарабына көп кабаттуу тандалма үйлөрдү кура баштаган. Коррупцияга каршы кызмат бул мыйзамсыз аракеттерден улам мамлекет жүздөгөн миллион сом зыян тартканын билдирүүдө. Азырынча бул иштин алкагында кайсы жетекчилерге айып тагылганы белгисиз.

Негизи Бишкектеги "эң майлуу" тилкелери болуп саналган түштүк аймактагы гектарлаган жерлердин мыйзамсыз ижарага берилгени боюнча маселе буга чейин да парламентте жана маалымат каражаттарында көтөрүлгөн эле.

"Азаттык" мурда журналисттик иликтөө жүргүзүп, ал жер тилкеси "Ихлас" курулуш компаниясына берилгенин аныктаган. Аталган компания болсо мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин кеңешчиси Икрамжан Илмияновго жакын адамдарга таандык экени айтылган. Илмиянов болсо бул маалыматтарды төгүндөгөн. Ошондой эле бул тилкелерди ижарага берүү боюнча чечим кабыл алган шаар куруу боюнча кеңештин башында борбордун азыркы мэри Албек Ибраимов турганы белгилүү болгон.

УКМК жер тилкесинин ижарага берилиши боюнча кылмыш ишин козгогон соң Бишкектин мэри Албек Ибраимов "Азаттыкка" комментарий берүүдөн баш тартты. Бирок буга чейин Ибраимов "ал тилкелер мыйзам чегинде берилди" деген пикирин билдирген эле:

Албек Ибраимов.
Албек Ибраимов.

- Бишкектин түштүк тарабынын деталдуу пландоо планы бир топ жыл мурун эле кабыл алынган. Ал план боюнча көп кабаттуу үйлөрдү салуу каралган. Анын жанында бульвар да бар. Анын кызыл чектерин карап туруп чечим кабыл алынган. Азыр ал жакта курулуп жаткан имараттардын буюртмачысы "Ихлас" компаниясы экенин билебиз. Ал курулуш компаниясы Долбоорлоо институтуна долбоорду сунуш кылган. Бул долбоор мыйзамга жооп бергени үчүн биз шаар куруу кеңешинен жактырганбыз.

Ошол эле учурда шаар куруу кеңеши жана жер комиссиясынын айрым мүчөлөрү жаралган кырдаал боюнча кошумча маалыматтарды айтып чыгышты. Маселен, шаардык кеңештеги "Республика - Ата Журт" фракциясынын депутаты Жусуп Коргонбой уулу ал жер тилкесин ижарага берүү боюнча протоколго анын атынан жасалма түрдө кол коюлганын билдирди:

- Мага "протоколго кол коюп бериңиз" деп кайрылышып, өтүнүшкөнүнөн мен баш тарткам. Бирок мага жеткен маалыматтарга караганда биздин колдорду жасалмалашыптыр. Ал 2017-жылдын сентябрь айы болчу. "Ихлас" компаниясыбы же башкабы, азырынча мен так айта албайм. Бирок протоколду жасалмалаганы боюнча маалымат бар. Мен учурда тиешелүү органдардан бул ишти текшерип чыгууну сурандым. Ушундай жол менен колдорду жасалмалап, өткөрө беришчү экен.

Борбордогу “майлуу” жерлер кимдики?
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:59 0:00

Эми жер тилкеси боюнча кылмыш иши аягына чыгабы жана кимдер жоопкерчиликке тартылат деген суроо турат. Буга чейин да баш калаадагы жер тилкелерин сатуу боюнча иштер козголгону менен жогорку кызматтагы жетекчилердин жазага тартылганы жокко эсе.

Бишкек шаарын пландоого катышкан Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты, архитектор Ишенбай Кадырбековдун айтымында, бул иш боюнча башкаларга сабак болгондой чечим кабыл алынышы керек:

Ишенбай Кадырбеков.
Ишенбай Кадырбеков.

- Муну токтотуш үчүн бир гана нерсени кылыш керек. Ал - мыйзамды бузган адамды жазага тартуу. Эгерде мурдагыдай кылмыш иши козголуп, бирок жазага эч ким тартылбаса - анда бул иштен эч кандай жыйынтык чыкпайт. Негизи Бишкектин түштүк тарабы баш калаанын өпкөсү катары эч бир курулуш түшпөшү керек болчу. Кийин бул жерге жалаң административдик имараттарды куруу боюнча чечим кабыл алынган эле. Бирок буга карабай жердин бөлүнүп жарылып, үйлөр курула баштаганы абдан эле өкүнүчтүү.

Ал ортодо бул жер тилкесине байланыштуу иштен тышкары Бишкектин мэри Албек Ибраимовдун аты аталган дагы бир кылмыш иши ачылганы дайын болду. Анда Ибраимов "Дастан" заводун жетектеп турган 2012-жылы сатып алууда мыйзам бузулуп, мамлекетке зыян келтирилгени тууралуу УКМК маалымат таратты.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG