Линктер

ишемби, 20-июль, 2019 Бишкек убактысы 11:46

Кыргызстан

Нарындагы бугулар Аксыга көчүрүлдү

Нарындагы корук. (архивдик сүрөт)

Нарын мамлекеттик жаратылыш коругунда көп жылдан бери багылып жаткан жыйырмадан ашуун бугу-маралдын тогузу 23-июнь күнү Жалал-Абад облусунун аймагына көбөйтүү максатында көчүрүлдү. Эми тогуз бугу Аксы районуна караштуу Авлетим коругун байырлайт.

Нарындан Жалал-Абадга көчүрүлгөн тогуз бугу-маралдын ичинен төртөө марал. Бирөө быйыл жаңы туулган музоо.

Нарын жаратылыш коругунун илимий кызматкери Жолдошбек Кырбашов аларды көчүрүүнүн максаты бугунун тукумун көбөйүп, жаратылышка аздыр-көптүр салым кошуу экенин түшүндүрдү:

- Буюрса, Кыргызстандын токой баскан бардык эле жеринде жашап кетсе керек. Анткени буга чейин Улуттук илимдер академиясынын кызматкерлери барып көрүшкөн. Ал жерлерде деле мурдагыдай эски аталыштар бар экен. Мисалы, Миң-Теке, Бугулуу-Төр деген жерлер бар, бирок бир да бугу жок. Мурда аларда да "ошол жерлерде бугу болгон" деген маалыматтар бар экен. Мисалы, Сары-Челекте болгон. Авлетим токой чарбасы менен Сары-Челек жакын, бир капчыгайды ашса эле түшүп кетип жатпайбы.

Нарындагы бугу
Нарындагы бугу

Нарын жаратылыш коругунан Жалал-Абадга тогуз баш бугу-марал алынып кеткенден кийин дагы он бири калды.

Бугу-маралды көчүрүүдөн мурда адистер бир топ талдоо жүргүзгөн. Анткени Кырбашовдун айтымында "Кайберен башка жерге көнүп кете алабы же жокпу?" деген түпөйүл суроо жаралган.

- Мен өзүм ал жерде боло элекмин, бирок карта боюнча билем. Авлетим токой чарбасынан Сары-Челекти көздөй кетиши мүмкүн. "Сары-Челектин да өзүнүн бугулары бар" деп айтылып келет. Бирок мен көрө элекмин. Буюрса биздин өзүбүздүн күзүндөгү планыбызга киргиздик, ошолордун жашоо-шарты кандай болуп жатат, кандай көнүшүп атат - өз көзүбүз менен барып, көрүп келсекпи деп пландаштырып жатабыз. Кандай багылып атат, кандай кайтарууда - ага Авлетим токой чарбасы жооп берет. Департаменттин "бугу-маралга радио каргы тагып, байкоо жүргүзөбүз" деген максаты бар. Эми ал жагын жасады болушу керек, бизде бул боюнча так маалымат жок. Ал жерде телефон тартпай жатат дейт, бирок "баары ийгиликтүү жетти" деген билдирүү келди.

Жалал-Абад облустук мамлекеттик жаратылыш коругунун жетекчиси Бактыбек Эрмековдун айтымында, азыр Нарындан барган тогуз бугу Жалал-Абад облусуна келип, мурда белгиленген жерге агытылды:

- Нарындан алынып келген, азыркы тапта Аксы районунун аймагына кое берилди. Билесиңер, союз маалынан кийин жок болуп кетүү коркунучунда болгон, эми кудай буюрса максатыбыз бугуларды көбөйтүү.

Нарындагы корук.
Нарындагы корук.

Бугу-маралдарды көчүрүү иши эл аралык долбоорлордун жардамы менен ишке ашкан. Буга чейин бугу-маралдарды атайын минтип коруктарга көчүрүү аракети болгон эмес. Бирок буга чейин эки бугуну Каракол шаарындагы зоопаркка алып барганда алар климатка көнө албай өлүп калган.

Ушундан улам Нарындагы бугу-марал байырлаган Таш-Башат айылынын тургундары бугулар Жалал-Абадга көнүп кетсе экен деп кооптонуп турушат. Алардын бири Сыртбай Турузбеков.

- Мындан бир үч-төрт жыл мурда да "Караколго алып барган бугулардын бир-экөө өлүп калды" деп уксам керек эле. Эми булардын тагдыры эмне болот, билбейм. Бугулар Кыргызстандын ар кай жерлерине жайылганы жакшы да. Ал жактан да кайтарууга алынса, жаратылыш шартына көнүп кетсе жакшы. Бизде билесиң тоодо жети-сегиз ай кыш болот, анан түштүк жак ысык келет, ошол шартка көнүп кетеби же жокпу деген суроо бар.

Нарындагы "Бугу-марал" коругу 1988-жылы уюшулган. Корукта багуудагы бугу-маралдардан сырткары 400гө чукул тоо теке бар. Аларды атайын көргөнү жыл сайын жергиликтүү коноктор жана чет элдик туристтер байма-бай келип турат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Археологияга арналган өмүр

Археологиялык табылганы тазалоо.

Тарых илиминин өзгөчө маанилүү бөлүгү болгон археологиянын учурдагы абалы тууралуу арман-асиретсиз кеп кыла албай калдык окшойт. Анын себеби деле белгилүү - илимий изилдөөлөргө бөлүнчү жарыбаган акча археологиялык казуу иштерине жетпейт.

Ага карабастан, окумуштуулар башка жактардан каражат таап, тарыхый изилдөөлөрдүн эң маанилүү ишин алдыга сүрөп жатат. Ысман Кожомбердиев - өмүрүн археологияга арнаган илимпоз. Анын илимге калтырган изин жаңы муун улантып келет.

Илим дыйканы

Ысман Кожомбердиев 1928-жылы Сузак районундагы Үч-Малай айылында төрөлгөн. Согуштан кийин Кыргыз мамлекеттик педагогика институтун аяктап, 1954-жылдан өмүрүнүн акырына чейин Илимдер академиясынын Тарых институтунда иштеген.

Анын археологиялык изилдөөлөрү Кетмен-Төбө, Талас, Чаткал өрөөндөрүндөгү археологиялык казууларга байланышкан. Кыргызстандын коло доорундагы жана байыркы көчмөн маданиятын иликтеп, бул боюнча бир топ эмгектерди жараткан.

Кыргыз тарыхын изилдөөнүн классикалык доорунда А. Бернштам, М. Грязнов сындуу археологдор менен илимий карым-катыш түзүп, шакирттерди тарбиялап өстүргөн. Окумуштуунун илимий эмгектери ириде конкреттүүлүгү, фактылык бай материалдарга таянган ар тараптуулугу менен айырмаланып турат.

Анын жакын шакирттеринин бири Кадича Ташбаева археологияга кантип кызыгып, Ысман Кожомбердиевдин тарбиясын алып калганын мындайча эскерди:

Кадича Ташбаева.
Кадича Ташбаева.

- Ысман агай менен 1-курстан тартып иштеп калдым. 1-курсту бүтүп, археологиялык, этнографиялык практикага барчубуз. Мен орус бөлүмүндө окучумун, жайкы археологиялык практикага жазылып койдум. Бул эми 1972-жыл, Кетмен-Төбөгө бардык. Бостек деген жердеги дөбөлөрдү казганбыз.

Сабакты жакшы окучумун, жоопкер элем, ошону агай байкаган окшойт, бир жумадан кийин мени казууларга чыкпай, казылган буюмдарды камералык иштеп чыгууга коюп койду. Эмне кылышты билбейм, алдыма бир-эки китеп таштап койду. Литвинскийдин, Бернштамдын китептери экен, ошолорду карап үйрөндүм. Ошону менен ишке киришип кеттим.

Ар бир буюмду жазып чыгыш керек. Эмне буюм, өлчөмү кандай, айрыкча карапа идиштерди жазып чыгуу кыйла убакытты алат. Экспедиция бүткөндөн кийин агай "күздө келип мага жардам бергин" деп айтты. Ал жылы күз-кыш жардам берип, жаз келгенде агай дагы экспедицияга бара тургандыгын, мени экспедицияга кошорун билдирип, беш жыл бою калбай экспедицияларга бардым. Ошентип археолог болуп калдым.

Ысман агай бирөөгө катуу айтпаган сыйлуу адам эле. Илимде жолдуу киши болчу. Казган жеринен жакшы табылга чыгып калчу. Ысман агай тапкан Кетмен-Төбөдөгү сак, гун дооруна тийиштүү эстеликтер - биздеги негизги материалдар. Бул - археологиядагы негизги материалдар, сак маданияты боюнча. Гун доору боюнча Бернштам Таласты, Кең-Колду казып көп материалдарды тапса, аны кийин Ысман Кожомбердиев улантып, аны менен эле тим болбой Кетмен-Төбөгө барып ошондой көрүстөндөрдүн он сегизин казып жатпайбы. 600 – 700 дөбөдөн көп. Ошон үчүн анын тапкан материалдары негизги болуп эсептелет.

“Ысман агай болгондо”

Кыргыз улуттук илимдер академиясынын Тарых жана маданий мурастар институтунун ага илимий кызматкери Людмила Ведутова көп жылдар бою Ысман Кожомбердиев менен чогуу иштешкен.

- Эң алгач баамга урунган касиети - Ысман Кожомбердиев абдан боорукер киши эле. Адамга жакшылык кылсам деген кенен киши болчу. Иш дегенде баарын унутчу. Мен өзүм Кожемяконун шакиртимин. Университетти аяктарым менен ишке келсем ал киши каза болуп калды. Мен анан Ысман Кожомбердиевдин колуна келип калдым. Жаңыдан окууну бүткөн, баарына кызыга берген, суроодон тажабаган кызык кыз элем. Ысман агай анымды түшүнүп, илим сырларын бизге тааныштыра баштады.

Кайсы бир археологиялык буюмду алганда аны шашпай кадала карап, аяк-быягын шыкаалап, эч шашпай, анaн бүтүм чыгарчу. Чыныгы окумуштууга таандык сапат ушул.

Ал кишинин өзгөчөлүгү - бардык ишке чыгармачылык менен мамиле кылганы болчу. Кайсы бир археологиялык буюмду алганда аны шашпай кадала карап, аяк-быягын шыкаалап, эч шашпай, анaн бүтүм чыгарчу. Бизде деле шашмалар толтура. “Аа, болдучу” деп таштап коёт. Кожомбердиев андай эмес эле. Археологиялык буюмдун ар бир деталына баам салып, ойлонуп, шек санап, болжолун шак эле айтып ийбей, кыйлага отурчу. Чыныгы окумуштууга таандык сапат ушул.

Ошондонбу, ал кандидаттык диссертациясын да кечирээк жактады. Материалы аябай көп болчу. Баарын салыштырып чыкты. Анда азыркы биздегидей шашылып жазып, чыгарып ийүү жок болчу. Ысман Кожомбердиев ишке аябай тыкан окумуштуу эле. Биз ал кишини көп эстейбиз. Кайсы бир маселе чыгып калса эле “Ысман агай минтип чечмек, Ысман агай минтмек” дейбиз.

Археология - тарыхтын өтө эле кымбатка турчу тармагы. Археологиялык экспедиция уюштуруу, ага илимпоздор менен жумушчу күчүн тартуу, түйшүгү бир топ ишти уюштуруу, чогултулган материалды бөлүштүрүү, мезгилин аныктоо, сыпаттап жазып чыгуу сыяктуу толгон-токой жумуштарга кайыл болуп, ушул багытка баш байлагандар кийинки кездери чыкпай деле калды.

Ысман Кожомбердиев.
Ысман Кожомбердиев.

​Археология боюнча кандидаттык диссертация мына жакында Бишкекте жакталды. Илимге карата ичим тап мамиленин айынан археологиялык экспедициялар уюштурулбай деле калды. Тек айрым чет элдик сүрөөнчү-демөөрчүлөрдүн колдоосу менен уюштурулган андай иштер маалы келгенде башталып, программа соңуна чыккандан кийин токтолуп калары бышык го.

Ысман Кожомбердиевдин изилдөөлөрү кыргыз археологиясы кенен канат жайып, тарых илимине жетиштүү каражат бөлүнүп, нукура илимий ачылыштардын арааны жүргөн кезге туш келген. Ушул ыңгайда анын Кетмен-Төбө өрөөнүндөгү археологиялык экспедицияларын ийгиликтүү деп айтса жарашат. Токтогул көлүнүн алдында калчу тарыхый эстелик дөбөлөрдү казуу, коло, байыркы кыргыз тарыхына тийиштүү бай материалдар Ысман Кожомбердиевдин аракети, жетекчилиги алдында жасалган иштердин жыйынтыгы катары тарых илимине кирди.

Людмила Ведутова ушу тапта баары акчага байланып, археологиялык иштер унутта калганына нааразы экенин жашырган жок.

- Билесизби, баары акчага байланышкан. Муну радиого айтсаң айрымдар капа болушат: "Эмнеге жарыя кыласың?" деп. Археология - биринчи иретте, казуу. Бул оголе кымбатка турчу жумуш. Машине табыш, жумушчуларды алып келиш, аларды тойгузуш... Тоодо кайсы ашкана? Ашпозчуну жалдаш керек. Биз азыр эч кандай акча албайбыз. Жалгыз тыйын. Маселен, Казакстанда ар бир сезондо миллион теңге алышат. Биз болсо аларга суктанып тим болобуз. Совет мезгилинде айтылчу эмес, азыр кайсы жакты караба, эстеликтер. "Көчмөндөр маданиятын ачасың" деп Бернштам жогоруда отургандардан жеме уккан. Аны аябай тепкилешкен. Бизде "археологиялык эстелик, көчмөн доор дейбиз, көчмөндөр" дейбиз.

"Кыргызстандын тарыхын жаңыча жазыш керек" деп атышпайбы. Биз деле ошону каалайбыз.

Мына биз турган шаардын асфальтын дагы тереңдетип казсаң, орто кылымдагы шаардын калдыктарын табасың. Эртеги орто кылым, көчмөндөрдүн көрүстөндөрү, коло доору, биздеги Ренессанс жалаң эстеликтерден турат. Совет кезинде, билесиз, бул ачык айтылчу эмес. Себеби борбор алыста турчу, биз анын чет жагы болчубуз. Эми ал болду, кетти. Азыр бул ишти жандантыш керек эле. "Кыргызстандын тарыхын жаңыча жазыш керек" деп атышпайбы. Биз деле ошону каалайбыз. Бирок жаңыча көз карашты бере турган тарыхый негиз берчү материалдарыбыз болушу керек го?

"Көчмөндүк доор" деп жалпысынан аталган кыйла мезгил-мейкинди камтыган кубулуштун мурда илимге белгисиз көп жактары аз-аздан ачылууда. Аны археологиялык казуу, археологиялык материалдар аркылуу гана ырасташ керек. Буга чейинки тарыхый изилдөөлөрдө ачылбай кеткен, болбосо үстүртөн сыпатталган учурлар жаңы замандын тушунда дагы терендетилип, кенен изилдениши илимий ойлоонун өнүгүшүнүн өзү талап кылууда. Кыргызстандагы тарыхый эстеликтерди бузуп-талкалоо, эстелик таштардын бетиндеги азыркы жазууларды айтпаганда да, кыргыз археологдорунун ири табылгасы болуп эсептелген тарыхый эстеликтин жерге берилиши адистердин каршылыгына карабай жүзөгө ашырылбадыбы.

Өмүрүн археологияга жумшаган Ысман Кожомбердиев алтымыштан ашуун илимий эмгектерин жарыялаган. Айтылуу археологдун кыргыз тарых таануусуна кошкон салымын орусиялык белгилүү окумуштуу Юлий Худяков мындайча белгиледи:

Юрий Худяков.
Юрий Худяков.

- Акыйкатта да анын илимге кошкон салымы өлчөмсүз. Мага анын Кең-Кол маданиятын изилдөө боюнча эмгектери жакшы тааныш. Бир кезде мен да ушул темага кызыккам. Биз бул тема боюнча биргелешип илимий макалаларды жазганбыз, аскер иштери, курал-жабдыктар боюнча. Мына ушул маданият кыйла өнүккөн, аны дөбөлөрдө калган эстеликтерден көрүүгө болот. Бул анын эмгегинин, археологиялык казуулардын жыйынтыгы. Ысман Кожомбердиев бул багытта көп иштерди жасаган. Кожомбердиевдин археологияга кошкон салымын иликтеген илимий ишти жазууну мен аспиранттарымдын бирине сунуш кылгам. Кең-Кол маданиятына тиешелүү аскер жабдыктарын изилдөөгө эмне үчүн болбосун? Анын кошкон салымы ушунда гана кенен ачылат.

Ысман Кожомбердиевдин илимий эмгектеринин баасы мезгил өткөн сайын жогорулап, маани-мазмуну артууда. Учурунда идеологиялык утурумдук кызыкчылыкка байланбай, нукура илимий жолду тандап алган окумуштуунун жасаган эмгектеринин баасын мезгил өзү берип жатат.

Анын илимий кызыкчылыгын арттырган археологиянын учурдагы абалын кризис тушап, татаал, бирок маанилүү кесипти тандап алгандардын аракети менен биротоло кургуйга кулап кетпей кармалып турат.

Жакын арада илимий изилдөөлөргө жетиштүү дегидей каражат бөлүнсө археологияга да көңүл буруларына археологдор үмүт артып, келечекке ишеним артып олтурушат. Ысман Кожомбердиев из салып кеткен маанилүү илим унутта калбай өнүгүшү керек. Ансыз тарыхый изилдөөлөрдүн маани-мазмуну жоголот.

"Азаттыктын" сынагы: Элеттик аксакалдын илимге кошкон салымы

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Чыр "уялаган" Иштамберди

Чыр "уялаган" Иштамберди
please wait

No media source currently available

0:00 0:31:26 0:00

Президенттин кайрылуусу: эмне өзгөрөт?

Президенттин кайрылуусу: эмне өзгөрөт?
please wait

No media source currently available

0:00 0:41:12 0:00

Үрмарал кениндеги ишке айылдыктар нааразы

Митингге чыккан эл.

Бакай-Ата районундагы Корчубек Акназаров атындагы айыл өкмөт аймагынын эли 27-июнда Үрмарал тоосундагы кен казуу иштерин токтотууну талап кылып митингге чыгышты.

Жүздөн ашуун киши катышкан бул жыйынга бийликтен айыл өкмөт башчысы катышты. Кен казуучу компаниянын жана бийликтин тиешелүү тармактарынын өкүлдөрү келген жок.

Үрмаралда кен казуу укугуна "Полюс голд кейжи" компаниясы 2017-жылы конкурстук негизде ээ болгон.

Бакай-Ата районундагы Акназаров айыл өкмөтүнүн Кызыл-Октябрь айылында жайгашкан айыл өкмөтүнүн имаратынын алдына чогулган жүздөн ашык киши биринчи кезекте дооматты жергиликтүү кеңештин депутаттарына койду.

Алар кен казууга депутаттар уруксат берип жатып элдин саламаттыгын, жаратылышты ойлогон эмес деп тынчсызданды.

- Биздин сайдан беш айыл суу ичет. Үрмаралдын сайынан таза суу ичебиз, талааны да ошону менен сугарабыз. Ошого айыл өкмөтпү, депутаттарбы, кол коюп берип, эми кытайлар бүт казып, суунун баарын булгап жатышат. Ошого эл нааразы болуп бул жерге чыкты да. Казганда да теректердин баарын түбүнөн жок кылып салышты, - деди нааразылардын бири Бообек Ыбыраев.

Нааразылыкка чыккан эл. 27-июнь, 2018-жыл
Нааразылыкка чыккан эл. 27-июнь, 2018-жыл

Алтын кен казылып жактан Үрмарал тоосу менен айылдын ортосу жыйырма чакырым. Бул өтө жакын жана айыл эли үчүн кооптуу деп эсептеген жергиликтүү тургун Мусабек Момунтаев бийликти сындады:

- Бул жерде урматтуу депутаттардыкы туура эмес, элдин башын айлантып... Мына, азыр депутаттардын бирөө да жок, көрдүңбү? Андай мыкты экен, келбейби, сүйлөбөйбү? Булар «шапкесин алган» окшойт. Губернатор, аким кайда? 22 депутаттын бирөө да жок!

Чогулган көпчүлүк губернатордун келишин талап кылды. Өкмөттүн облустагы өкүлү учурда Бишкекте экени кабарланды.

Ошентип нааразылык акциясын уюштургандар менен жолугуу үчүн облустук, райондук бийликтин, Өнөр жай, энергетика жана жер казынасын пайдалануу мамлекеттик комитетинин өкүлдөрү да, депутаттар да келген жок. Алар үчүн нааразы тараптарга айыл өкмөтүнүн башчысы Урмат Тынысов жооп берди:

- Жер казынасы жөнүндөгү мыйзамга ылайык, лицензия алган компания жергиликтүү мамлекеттик администрацияга, анан жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарына кайрылууга келет. Өкмөттүн токтому боюнча айыл өкмөт буларга жообун бериши керек. Ошол жерде "30 күндүк мөөнөт ичинде жооп бериши керек" деп жазылган. Ошол убакытта жооп болбосо, лицензиянын ээси автоматтык түрдө "ошол жерди пайдаланууга укугу бар" деп мыйзам түрүндө жазылып калган. Депутаттарды деле жаман көргөнгө болбойт. Алар деле талкуулады, бул маселени. Лицензия алган компания бизге келип жаткандан кийин мыйзам чегинде милдеттендирилип калган да.

Урмат Тынысовдун айтымында азыр Үрмаралда кен казуу иштери толук баштала элек. Ушундан улам ишти токтотуу боюнча тиешелүү тараптар менен сүйлөшүүлөр жүргүзүлөт:

Урмат Тынысов
Урмат Тынысов

- Биз кечээ бардык, ал жакка. Компаниянын өкүлдөрү "үлгүлөрдү алып жатабыз" дешти. Булар эми "ал жерде иштеп жатабыз, уруксат алганбыз, баары мыйзам түрүндө" дешет, биз каршы болсок, сотко кайрылат. Ага чейин "элдин талабы ушундай болуп жатат" деп сүйлөшөбүз.

Маалыматка ылайык, 2017-жылдын июнь айында Өнөр жай, энергетика жана жер казынасын пайдалануу боюнча мамлекеттик комитети Таластын Бакай-Ата районундагы 315 гектар жерде чалгындоо жүргүзүүгө аукцион өткөргөн.

Натыйжада "Полюс голд кейжи" аттуу компания 10 гектар 70 сотых жерди казуу ишине лицензия алган. Анын 5 гектар 10 сотых жери Ак-Дөбө айылына, калганы Акназаров айыл өкмөтүнө тиешелүү.

Жергиликтүү элдин маалыматына ылайык, компания өз ишин жыйырма күн мурда баштаган. Ал эми ушул жылдын 10-апрелинде Акназаров айыл өкмөтүнүн башчысы кен казуунун алдында Өнөр жай, энергетика жана жер казынасын пайдалануу мамлекеттик комитетинен тиешелүү адис келип, иштин жүрүшү тууралуу элге маалымат беришин өтүнгөн. Бирок ал комитет "алтын кенин казуунун элге зыяны жок" деп кат түрүндө жооп бергени маалым болду.

​"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жээнбековдун кайрылуусу түрдүүчө бааланды

Сооронбай Жээнбеков, 27-июнь, 2018-жыл.

27-июнда президент Сооронбай Жээнбеков Жогорку Кеңеште кайрылуу жасап, ал 35 мүнөткө созулду. Кайрылууда өлкөнү өнүктүрүүнүн негизги багыттарын белгиледи жана буга чейинки кеткен кемчиликтерди атады.

Мамлекет башчы Жогорку Кеңештеги кайрылуусунда коррупцияга каршы күрөштү, сот реформасын, адам укуктарын коргоону өлкөнүн артыкчылыктуу багыты катары белгиледи.

"Биздин бала" деген болбойт...

Жээнбеков Кыргызстанда коррупциянын айынан көп инвесторлор башка өлкөлөргө бурулуп кеткенин айтты. Бирок жемкорлукка каршы күрөшкө жамынып алып саясий атаандаштардан өч алууга жол берилбей турганын билдирди:

- Баарына тегиз, адилет мамиле болмоюнча антикоррупциялык күрөш ийгиликке жетпейт. Азыр кайсы коррупционерди кармаба, анын артынан депутаттын же кайсы бир саясий топтун “ушул адамды бошотуп коюңуз” деген суранычы түшүп жатат. Бул күрөш коомдун, жарандардын колдоосуна, жигердүү позициясына муктаж. “Ууру болсо да биздин бала эле” деген ой менен бир айылдын баары кол топтоп, бошотуп коюу жөнүндө суранычын жиберип жатышат. Коррупционерлердин баарына бирдей мамиле кылбасак, күрөш жыйынтык бербейт.

Жээнбеков: "Биздин бала" деген болбошу керек
please wait

No media source currently available

0:00 0:36:45 0:00

Сооронбай Жээнбеков мамлекеттик башкарууда, сот-прокуратура органдарында, экономика тармагында жасалчу реформалар кечеңдеп жатканын моюнга алып, аларды эл күткөндөй деңгээлде тез арада чечүү зарыл экенин белгиледи.

Мамлекет башчынын парламенттеги сөзү коомчулукта ар кандай бааланып жатат. Жогорку Кеңештин мурдагы төрагасы Чыныбай Турсунбеков президенттин мурдагылардан айырмаланып, парламентке келиши эле чоң жаңылык деген пикирде:

Чыныбай Турсунбеков.
Чыныбай Турсунбеков.

- Эң чоң маанилүү, жаңы нерсе -бул эл алдына чыгып кайрылганы болду. Кайрылуунун өзү жаңы нерсе. Анткени коом да, эл да президенттин позициясын ачык, так билгени жакшы. Коом бийлик башындагылардын позициясын канчалык билсе, ошончолук ишенет. Кайсы бир маселе боюнча "президент мындай пикирде экен" деп элде да ишеним күчөйт.

Сөз көп, иш качан?

Ошол эле учурда "Жээнбеков ант берүү аземинде, Коопсуздук кеңешинде айткан сөздөрүн кайталады, жаңы эч нерсе уккан жокпуз" дегендер да бар.

Саясат талдоочу Сейтек Качкынбай Жээнбековдун кызматка киришкенине жети ай болсо да планын сөз жүзүндө кайталаганын сынга алды. Ал куру сөздөн конкреттүү ишке өтүүгө убакыт келгенин айтууда.

Сейтек Качкынбай.
Сейтек Качкынбай.

- Мурда эле айтылып жүргөн идеялар кайра кайталанды. Ошол эле улут маселеси, таза коом, санариптешүү, коррупцияга каршы күрөш буга чейин деле айтылган. Биз системалуу кадамдарды күтүп жатканбыз. Биринчи кезекте сот реформасы кандайча жүрөт, коррупцияга каршы кандай системалуу иштер жүрөт - так айтылган жок. Баары эле "керек, зарыл, абзел" деген жалпы формада айтылды. "Качан, кантип жасалат?" деген суроолор жоопсуз калды. Эң башкысы - президент сөздөн ишке качан өтөрү белгисиз.

Дагы бир саясат талдоочу Эмилбек Жороев коомчулук президенттен курч билдирүүнү күткөнүн айтып, иш жүзүндө президенттин командасы күтүүнү актабады деп эсептейт. Анын пикиринде, Жээнбековдун кайрылуусу депутаттар аркылуу президенттин соңку саясий абал боюнча позициясын элге жеткирүүгө багытталган:

Эмилбек Жороев.
Эмилбек Жороев.

- Президенттин максаты - каникулга кетер алдында саясий маанилүү маселелер боюнча пикирин депутаттарга жеткирүү болду. Депутаттар анын позициясын каникулда элге жеткирет. Анткени соңку соттук чуулгандуу иштер боюнча, камалгандарга байланыштуу коомчулукта суроолор көп. Эл ичинде "саясий куугунтук болуп жатат, коррупцияга каршы күрөш саясатташып кетти" деген сөздөр көп айтылууда.

Президент Жээнбеков 24-ноябрда ант берип, кызматына киришкен. Ал экс-президент Алмазбек Атамбаевдин колдоосу менен бийликке келгени үчүн анын жолун улантууга убада берген.

Бирок андан бери жемкорлукка байланыштуу мурдагы өкмөт башчы, Атамбаевдин «оң колу» катары эсептелип жүргөн Сапар Исаков, экс-премьер-министр Жантөрө Сатыбалдиев баштаган он чакты аткаминер камакка алынды.

Президенттин кайрылуусу: эмне өзгөрөт?

Президенттин кайрылуусу: эмне өзгөрөт?
please wait

No media source currently available

0:00 0:41:12 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жуулбаган жемиш көп оорунун булагы

Жер-жемиш

Бишкекте учурда ичеги-карын оорулары менен ооруканага түшкөндөр арбын. Орун жоктугунан бейтаптар коридорлордо жатууга аргасыз.

Бишкектеги жугуштуу оорулардын бейтапканасында ушу тапта беш жашка толо элек балдар көп. Дарыгерлердин маалыматында, аталган клиникага күнүгө 200дөн ашуун бейтап кайрылат.

Бир жарым жаштагы Арзымат мындан бир нече күн мурда кусуп, ичи өтүп келген.

- Жер-жемиш жегенбиз. Дароо эле кусуп, дене табы көтөрүлүп кетти. Тамак ичпей шалдырап жатты. Бул жакка алып келсек, менин балама окшоп ооругандар аябай көп экен. Дарыгерге кезек күтүп эки сааттай туруп калдык. Догдур дароо эле ооруканага жаткырды. Антибиотик сайып, тамчылатма дары куюп жатышат. Азыркы акыбалы жакшы. Бир нече күндөн кийин үйгө кетебиз, - деди баланын энеси.

Надыр Жообаева, дарыгер
Надыр Жообаева, дарыгер

Жугуштуу ооруларды дарылаган догдур Надыр Жообаев акыркы маалыматтар боюнча буларга токтолду:

- Жугуштуу ичеги-карын оорусуна чалдыккандар азыр аябай көп. Акыркы маалымат боюнча кечээ бир сутка ичинде 278 кайрылуу түшкөн. Алардын 102си ич өткөк дартынан жабыркагандар экен. Жарымынан көбүн ооруканага жаткырып, дарылап жатабыз. Ооругандардын басымдуусу балдар.

Дарыгерлердин айтымында, жай айында ич өткөк дартын таза жуулбаган жер-жемиштер аркылуу келген бактериялар козгойт. ​

Бишкектеги жугуштуу оорулардын клиникасы
Бишкектеги жугуштуу оорулардын клиникасы

Жообаев ооруну антибиотик баштаган ар түрдүү дарыларды чаржайыт колдонуу да күчөтүп жатканын белгиледи:

- Антибиотиктердин башаламан сатылганы Кыргызстандагы эң көйгөйлүү маселе. Бизге кайрылгандардын дээрлик 80 пайызы өз алдынча ар түрдүү дарыларды ичет. Алгач түшкөндө эле бейтаптын заңын анализге алып, кайсы бактерияга туруктуу экенин беш күн ичинде аныктайбыз. Ошондо анализде бактерияга туруктуулук өтө жогору болуп, эң оор антибиотиктерди колдонууга аргасыз болуп жатабыз. Кыргызстанда антибиотикти рецепт менен гана сатса, мындай кыйынчылыктарга кабылбайт элек. Себеби, ичи өткөн адамдын абалы бир нече саатта эле начарлап, алгач бөйрөк, боор органдары жабыркап, реанимацияга түшүп жатат. Өз алдынча антибиотик ичкендерге маалында дарылоо түрүн тандай албай кыйналып жатабыз.

Нитратты азайтуунун жолу

Бишкек шаарында сатылып жаткан бакча жемиштерин көзөмөлдөөнү шаардык фитосанитария кызматы аткарууда. ​

Дарбыз базары
Дарбыз базары

Фитосанитар-дарыгер Шамен Марасулов жер-жемиштеги нитрат сыяктуу жер семирткич, оор металлдардын таасирин азайтуу үчүн муздак сууга чылап анан жеш керек деп кеңеш берет.

- Жерде өскөн жемиштерди базардан алып келгенден кийин ваннадагы сууга 15-20 мүнөт чылап, таза жууп анан дасторконго койгон оң. Дарбыз, коондогу оор металлдарды, жер семирткичтерди агын сууга салып кетирсе болот. Июнь айында биз Бишкектеги базарларда сатылган жашылча-жемиштеги жер семирткичтин көлөмүн күн сайын текшерип жатабыз. Азырынча нормадан ашкан учур каттала элек. Мындай учурлар былтыр болгон. Ошентсе сактыкка кордук жок эмеспи.

Фитосанитар ит-мышыктын топуракта калган заңындагы альвеококкоз, эхинококкоз сыяктуу боордун мите курттары жуулбаган жер-жемиш аркылуу жугарын эскертет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Атайын кызматты көзөмөлдөө аракети

Иллюстрациялык сүрөт.

Жогорку Кеңештин депутаттары УКМКнын ишин көзөмөлдөй турган атайын парламенттик комитет түзүү демилгесин коомдук талкууга койду.

Бул аракеттер Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитетти (УКМК) реформалоо максатын көздөйбү же депутаттардын кыңыр иштерин жашырыш үчүн керекпи? Өлкөнүн коопсуздугун сактоодо жана коррупция менен күрөшүүдө атайын кызматты реформалаш үчүн эмне кылуу керек? Кызматтын коомдогу орду, ролу кандай болушу керек?

“Арай көз чарай” талкуусуна Жогорку Кеңештин депутаты Исхак Масалиев жана УКМКнын төрагасынын мурдагы биринчи орун басары, генерал-лейтенант Токон Мамытов катышты.

“Азаттык”: Исхак мырза, сиз Жогорку Кеңеште УКМКнын ишин көзөмөлдөй турган комитет түзүү боюнча демилге көтөрүп жатасыз. Бул канчалык зарыл эле? Маселе чечилип калса ал комитет кандай функцияларды аткарат?

Исхак Масалиев.
Исхак Масалиев.

Исхак Масалиев: Конституцияга, башка мыйзамдарга ылайык Жогорку Кеңештин кабыл алынган мыйзам актыларынын аткарылышын көзөмөлдөө милдети бар. Азыр Жогорку Кеңештеги тогуз комитеттин эки комитетинде коопсуздук маселелери тескелет, каралып турат. Биз ошол эки комитетке караган функцияларды бир комитетке бириктирели деп демилге көтөрүп жатабыз.

Биздин оюбузча, ар бир фракциядан бирден өкүл кирген, Жогорку Кеңештеги катардагы эле чакан комитет болот. Акыркы жылдары "коопсуздук кызматы өзүнүн түздөн-түз милдетинен алыстап, саясат, экономикалык кылмыштар менен көбүрөөк алектенип калып жатат" деген коомчулукта пикирлер арбын. УКМКга айрым бир керексиз кызматтар кирип кеткен, аларды да мыйзамдар аркылуу карашыбыз керек.

“Азаттык”: Токон мырза, Жогорку Кеңеште укук коргоо, коопсуздук органдарын тескей турган тиешелүү комитет бар. Анын укуктук ченемдери жетишсиз деп ойлойсузбу?

Токон Мамытов.
Токон Мамытов.

Токон Мамытов: Жогорку Кеңештеги коопсуздук жана укук коргоо органдарын тейлеген комитеттин ыйгарым укуктары жетиштүү. Тиешелүү органдардан сурап, маселелерди карап чечкенге кудурети бар, ал комитетти убагында парламентте өзүм жетектегем. Мен да жаңы комитет түзүү жөнүндө укканда башкача түшүнгөм.

Эгер Исхак Апсаматович азыр айткандай эки комитеттен чакан бир комитетти бириктирип түзсө бир жөн, ага каршылык жок. Болбосо Жогорку Кеңеште өзүнчө түзүм уюшулуп, УКМКнын үстүнөн карай турган “көзөмөлдөөчү орган болобуз” дешсе - анда туура эмес.

“Азаттык”: Исхак мырза, Конституция боюнча УКМК өзү өкмөттүн курамында, төрагасы өкмөт мүчөсү, Жогорку Кеңеште отчеттуулугу бар. Бирок түздөн-түз президент дайындагандыктан УКМК башка бийлик бутактарын уга бербегендей элес калтырат. Мындай шартта Жогорку Кеңештин тааасири канчалык натыйжалуу боло деп ойлойсуз?

Исхак Масалиев: Дагы кошумча айтайын, Жогорку Кеңештин коопсуздук маселелери жана эл аралык байланыштар комитеттеринде УКМКнын иш каралат. Азыр дүйнөдө терроризм, сепаратизм маселелери курч болуп турат. Ушул жана башка маселелерди кароону бир комитетке милдеттендирсек деп жатабыз. Ошондо караганга, көзөмөл кылганга да оңой, натыйжалуу болот. Азыр аталган эки комитеттин ишине 30 киши катышат, алардын баары жашыруун маалыматка кирүүгө, алууга укугу бар.

Эгер биздин сунуш өтсө алты эле киши катышат, ошолор эле карайт. Бул биздин сунуш, коомчулуктун талкуусуна алып чыктык. Биз УКМКнын жетекчилери менен, башка тийиштүү эксперттер менен да акылдашабыз. Жаңы түзүлө турган комитет деле мыйзамда каралган укуктарынын чегинде гана иш алып барат.

Эгер комитет түзүлүп калса, ал УКМКны реформалоо боюнча мыйзамдарды кабыл алууга, өзгөртүүлөрдү киргизүүгө жардам берет. Менин жеке пикиримде азыр УКМКда айрым ашыкча функциялары бар. Кээде атайын кызмат чарбалык жумуштарга, саясатка деле туура эмес кийлигишип жаткан учурлар болуп жатпайбы. Андайларды коопсуздук кызматынан четтетишибиз керек. Керек болсо миллиард акча беришибиз керек. Атайын кызмат болгондон кийин алардын милдети контрчалгындоо, терроризм ж.б. коркунучтар бар, алар менен күрөшсүн, биз шарт түзүп берип, жардам берели. Болбосо, “мен КГБдан болом” деп ишкерлерге, ж.б. жерлерге күбөлүгүн көтөрө чалып канча кызматкер жүрөт? Биз алардын деңгээлин көтөрүшүбүз керек. Атайын кызматтын кишилерин эч ким билбеши керек.

“Азаттык”: Токон мырза, Совет заманында деле, акыркы 27 жылда деле "коопсуздук кызматы түздөн-түз өз милдетин аткарбай, ар бир бийликтин, президенттин саясий атаандаштарын жазалай турган куралга айланды" деген катуу сындар бар. Эмне үчүн УКМКга реформа болбойт, эмне үчүн ал жабык гана орган болуш керек?

Токон Мамытов: Мен атайын кызматты реформалайлы дегенде дайыма чоочулап турам. Азыр дүйнө жүзүнүн кайсы мамлекетин албаңыз - ошол эле Америка, Германия, Кытай, Орусия, Түркия болобу, коммунизм куруп жатабы, демократия куруп жаткан өлкөбү - улуттук коопсуздук кызматынын системасы баары эгиз баладай окшош, ички түзүмдөрү да бирдей.

СССР кезинде өлкө жетекчиси Брежнев КГБнын башчысы Андроповго “экономикалык кылмыштар менен күрөшүүнү алгыла” дегенде “биздин милдет, органдын табияты башка” деп макул болбой койгон. Кийинки жылдары УКМКга экономикалык кылмыштар менен күрөшүүнү кошуп коюшуп, бир аз өз милдетинен четтеп кеткенин азыркы жетекчилер деле жакшы түшүнүшөт.

(Талкуунун толук вариантын ушул жерден угуңуз)

Атайын кызматты көзөмөлдөө аракети
please wait

No media source currently available

0:00 0:23:13 0:00
Түз линк

​"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өзбек театры көрүүчүнү ыйлатты

Өзбек театры көрүүчүнү ыйлатты
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:09 0:00

Президент Жээнбеков элге кайрылды

Сооронбай Жээнбеков.

Бүгүн президент Сооронбай Жээнбеков коомчулукка жана депутаттарга кайрылып, сөз сүйлөдү.

Сооронбай Жээнбеков өз сөзүндө коррупцияга каршы күрөш, инвестиция тартуу, аймактарды өнүктүрүү жана криминалдык абал өңдүү маселелерге токтолду.

Мамлекет башчы Сооронбай Жээнбеков Кыргызстанда коррупцияга каршы күрөшкө жамынып алып саясий атаандаштардан өч алууга жол берилбей турганын айтты. Президент бул күрөш эч качан саясий өңүттө болбой турганын айтып, “мыйзам бузууларга, экономикалык кылмыштуулукка каршы жүргүзүлөт” деп белгиледи.

Ошону менен катар Сооронбай Жээнбеков коррупцияга каршы күрөшкө тартылган күч структуралары өздөрү мыйзам бузуудан алыс болууга тийиш экенин айтты:

- Азыр кайсы коррупционерди кармаба, анын артынан депутаттын же кайсы бир саясий топтун “ушул адамды бошотуп коюңуз” деген суранычтары түшүп жатат. Бул күрөш коомдун, жарандардын колдоосуна, активдүү позициясына да муктаж. “Ууру болсо да биздин бала эле” деген ой менен бир айылдын баары кол топтоп, бошотуп коюу суранычын жөнөтүп жатышат.

Быйыл февраль айында президент Жээнбеков Коопсуздук кеңешинин жыйынын өткөрүп, жемкорлук Кыргызстандагы негизги көйгөй болуп жатканын белгилеген.

Менчик жана рейдерлик жөнүндө

Ошондой эле Сооронбай Жээнбеков Кыргызстанда криминалдын баш көтөрүүсүнө көз жумду мамиле жасалганына токтолду. Анын айтымында, Кыргызстанда коррупциянын айынан көп инвестициялар башка өлкөлөргө бурулуп кеткен. Президент өлкөнүн учурдагы абалы өзгөрүлүүгө муктаж экенин айтып, кечиктирбей чечүүнү талап кылган маселелер көбөйгөнүн белгиледи.

“Чейрек кылым аралыгында өлкөнүн экономикасы анчалык өнүгүүгө жана туруктуу өсүү темпине ээ боло алган жок. Аймактар ортосунда жана тармактардын арасында тыгыз экономикалык байланыштар орногон жок” деди Жээнбеков.

Парламентке кайрылуу сөзүндө мамлекет башчы Сооронбай Жээнбеков акыркы жылдар өлкөнүн коомдук, саясий-экономикалык турмушундагы маанилүү өзгөрүүлөрдүн мезгили болгонун, бирок жетишкендиктерге карабастан учурдагы абал өзгөрүүлөргө муктаж экенин айтты.

"Өлкөдө менчикти коргоо сакталган жок, рейдерликке жол ачкан учурлар болду" деди. Сот жана укук коргоо органдары өздөрү акыйкат болбой жатканына эл нааразы экенин кошумчалады.

"Сөздөн ишке өтүш керек"

Президент Сооронбай Жээнбековдун парламенттеги кайрылуу сөзү боюнча саясатчылар, коомдук ишмерлер өз пикирин билдире баштады.

Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты Равшан Жээнбеков мамлекет башчынын айткандарына толук кошуларын, бирок реалдуу иштер жүрбөй жатканын белгиледи.

- Акаев, Бакиев, Атамбаев дагы ушундай сөздөрдү айткан. Адилеттүү өлкө курабыз, тармактарда реформа башталат деп. Жээнбековдун келгенине бир жылга жакындап калса дагы камоолорду кошпогондо реалдуу кадамдар жок болуп атат. Эгерде реформа жүрбөсө камоолор менен өлкөнү көтөрө албайбыз. Сот органдарында реформа болбосо өзү айткан камоолор “саясий өч алууга” айланып кетет. Азыр дагы ишенич бар, сөздөн ишке өтүш керек, - деди саясатчы.

Ал эми Жогорку Кеңештин депутаты, парламенттин мурдагы төрагасы Чыныбай Турсунбеков президент Сооронбай Жээнбеков атап өткөн бир нече тармактардагы кемчиликтерди мурунку бийликтин иштерине баа берүү деп эсептейт:

- Баа катары санасак да болот. Демек ошол жерлерде маселе бар экенин көрүп атат. Ал маселелерди чечиш үчүн аткаруу бийлиги тапшырма алды деп түшүнүш керек.

Сооронбай Жээнбеков парламентте 40 мүнөткө жакын сүйлөдү. Жогорку Кеңеш 1-июлдан тартып шайлоочулар менен жолугуп, андан ары жайкы эс алууга кетет.

Жээнбеков: "Биздин бала" деген болбошу керек
please wait

No media source currently available

0:00 0:36:45 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жээнбеков: "Биздин бала" деген болбошу керек

Жээнбеков: "Биздин бала" деген болбошу керек
please wait

No media source currently available

0:00 0:36:45 0:00

Европага экспорттолгон "Салкын"

Европага экспорттолгон "Салкын"
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:48 0:00

Жээнбековго аппарат башчы табыла элек

Иллюстрациялык сүрөт.

Быйыл март айынан бери президенттик аппараттын жетекчиси дайындала элек. Анын милдетин азыр аппараттын жетекчисинин орун басары Досалы Эсеналиев аткарып жатат. Мындай тыныгуу коомдук-саясий чөйрөдө ар кыл түкшүмөлдөрдү жаратып, "татыктуу кадр табылбай жатат" дегендер да, "талапкерлер президенттин сыноосунан өтө албай жатат" дегендер да чыгууда.

Ушул жылдын 7-мартында президент Сооронбай Жээнбеков президенттик аппараттын ошол кездеги жетекчиси Фарид Ниязовдун кызматтан өз эрки менен кетүү тууралуу арызын кабыл алган. Анда президент “кетем” деген кишини кармай албай турганын, анын айланасында бул кызматка татыктуу кишилер бар экенин журналисттерге айткан.

Анткен менен акыркы эки айдан бери бул кызмат орду бош турат. Учурда президенттик аппараттын жетекчисинин милдетин анын орун басары Досалы Эсеналиев аткарып келет.

Президент Жээнбековдун кадр тандоосу узакка созулуп кеткенин айрым талдоочулар кадр тартыштыгы менен түшүндүрсө, башкалары президенттин бул маселе өзгөчө кылдаттык менен мамиле кылганынан көрөт.

Саясат талдоочу Марс Сариев азыр президент Жээнбеков өзүнүн командасынын ичинде системалуу администратор таппай жатат деген ойдо. Анын айтымында, азыркы саясий күрөш бул кызматка мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин таасиринен оолак болгон кишини дайындоону шарттайт:

Марс Сариев.
Марс Сариев.

- Күч түзүмдөрүндөгү, башка мамлекеттик кызматтардагы акыркы кадрдык дайындоолорду карап көрсөңөр, алардын баары мурда Жээнбеков менен тааныш болуп, анын ишенимине кирген адамдар. Бирок алардын арасында Фарид Ниязовдой "системачы" жок. Тажрыйбасы жана дарамети жагынан ага теңеле турган кадрлар президенттин айланасынан чыкпай жатат.

Саясий серепчи Алмазбек Акматалиев бул маселени кадр тартыштыгынан көрбөйт. Ал ар бир эле президент үчүн аппараттын жетекчисин дайындоо кыйын экенин, өлкө башчысы шашып дайындай салганга караганда созуп, эч кимди койбой турганы оңураак деген ойдо:

Алмазбек Акматалиев.
Алмазбек Акматалиев.

- Бул өзгөчө кызмат. Бул адам бир топ критерийлерге жооп бериши керек. Биринчиден, президентти уят кылбагандай болушу керек, экинчиден, ишти билиши керек. Коомдо абройго ээ болуп, оппоненттери менен тил табыша билиши зарыл. Президенттик аппараттын жетекчиси болуп президенттин сыноосунан өткөн, кийин саясий фигурага айланып кетпей турган, мурда жаман иштерге аралашпаган, өз ишин кынтыксыз аткарган киши дайындалууга тийиш. Мурдагы президенттерден анын аппарат жетекчиси эмес, анын орун басарлары да чоң фигураларга айланып кеткенин көрбөдүк беле.

Ал арада президенттик аппаратынын жетекчилигине өзүнүн талапкерлигин укук коргоочу, президентик шайлоодо ат салышкан талапкер Рита Карасартова да сунуш кылып чыккан. Анын пикиринде бул кызматты аркалай турган адам президент кабыл алган чечимдерге таасир этип, өлкөдөгү мыйзамдуулукту орнотууга чоң салымын кошо алат.

Рита Карасартова.
Рита Карасартова.

- Конституция боюнча президенттин эки негизги милдети бар: элдин биримдигин жана бийлик бутактарынын биримдигин камсыз кылуу. Эл эмненин тегерегинде биригет? Эл мыйзамдуулуктун тегерегинде бириккенге мүмкүнчүлүгү бар. "Аппарат башчыңызды тандай албай жатасыз, мен өзүмдү сунуш кылат элем" дегендин артында укуктук агартуу ишин жүргүзүү турат. Элди мыйзамдуулуктун тегерегинде биригүүгө чакырып, баарыбыз ошого жапа тырмак аракет кылсак, сонун иштерди жасай бермекпиз.

Президенттик аппараттын жетекчисин президент Сооронбай Жээнбеков өзү тандап, өзү дайындайт. Мыйзамда аны дайындоо мөөнөтү көрсөтүлгөн эмес.

Адистер эгемен Кыргызстандын тарыхында президенттин ишмердиги жана анын мамлекетти башкаруудагы кадыр-баркы аппарат башчынын дараметинен көз каранды болуп келгендигин айтып жүрүшөт. Эгемендик жылдары президенттик аппаратты башкарган күчтүү уюштуруучулардын катарында Медет Садыркулов, Эмилбек Каптагаев, Аалы Карашев сыяктуу адамдардын аттары аталып жүргөн.

​"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыйчалыш чечилген кыргыз-казак чек арасы

"Ак Жол" чек ара бекети.

Парламенттин Эл аралык иштер, коргоо жана коопсуздук боюнча комитети кыргыз-казак чек арасын демаркациялоо боюнча келишимди кароону кийинкиге калтырды.

Буга чек араны белгилөө иштеринин толук бүтө электиги негиз болду. Ошол эле кезде кыргыз-казак чек арасы такталып бүткөндөн кийин да эки ортодо үч чек ара тилкеси боюнча маселе бар экени, андан башка Чүй дарыясынын нугунан чыгышынан улам келип чыккан жагдайды жөнгө салуу зарылдыгы белгиленди.

Тактоо ишинин таржымалы

Кыргыз-казак мамлекеттик чек арасын аныктоо иштери 1999-жылы башталып, 2001-жылы аягына чыккан. Чек араны аныктоо боюнча келишимге эки мамлекеттин башчылары кол коюп, аны 2008-жылы эки тараптын парламенттери ратификациядан өткөргөн. Андан соң мамлекеттик чек араны демаркациялоо иштери башталган. Өкмөттүн чек араны тактоо боюнча ыйгарым укуктуу өкүлү Курбанбай Искандаров чек ара мамыларын орнотуп, чек араны белгилөө иштери элүү пайызга аткарылганын билдирди.

Парламенттин Эл аралык иштер боюнча комитетинин төрагасынын орун басары Абдывахап Нурбаев буга байланыштуу келишимди кароо кийинкиге жылдырылганын билдирди:

Абдывахап Нурбаев.
Абдывахап Нурбаев.

- Анткени комитеттин өткөндөгү жыйынында демаркациялоо иштери 100 пайызга бүткөндөн кийин ошол келишимди караш керек экени чечилген экен. Ошого байланыштуу азыр аталган иштердин элүү пайызы гана аткарылганы үчүн ал аягына чыккандан кийин гана маселени комитетте кароого киришүү боюнча сунуш келип түштү. Жумуштун элүү пайызга чейин аткарылганы да чоң иш. Бирок биз бул келишимди толугу менен карап чыгыш үчүн демаркациялоо иштери 100 пайызга аткарылгандан кийин гана анын ар бир жагдайын талкуулап, жыйынтык чыгарышыбыз абзел.

Ошол эле кезде кыргыз-казак чек ара сызыгын тактоо иштери бүткөндөн кийин да үч чек ара тилкеси боюнча маселе бар экени белгиленди.
Депутаттарды 2001-жылдагы келишим боюнча Бишкек-Балыкчы жолунун Дунларов көпүрөсү турган тилкесинин жана Кеминдин Кара-Булак айылы пайдаланган көрүстөндүн Казакстанга таандык болгон жагдайы кызыктырды.

Өкмөттүн чек араларды тактоо боюнча ыйгарым укуктуу өкүлү Курбанбай Искандаров көрүстөндүн көйгөйү жер алмашуу менен чечилгенин, бирок чек ара сызыгына кирип кеткен жолдун маселеси чечилбей калганын билдирди:

Кеминдин Кара-Булак айылындагы көрүстөн Казакстанга таандык болуп калган. Кийин биз аны башка бир кайракы жерге алмаштырып, кайра Кыргызстандын аймагына киргиздик.

- Биз учурунда Казакстан тарапка кайрылып, "ошол жол кирип кеткен чек ара тилкесин бизге калтырсаңар жакшы болот эле" деген өтүнүч жибергенде, ал жак бул маселе чечилип калганын жана кезинде эки мамлекеттин парламенттери аны ратификациядан өткөргөнүн жүйө келтирди. "Ага 2001-жылы кол коюлуп калгандыктан эми аны артка кайтарууга болбойт" деген негизде калтырылды. Анан Кеминдин Кара-Булак айылындагы көрүстөн делимитация иштеринин материалдары боюнча Казакстанга таандык болуп калган. Кийин аталган айылдын тургундары бизге кайрылып, аны кайтарууну талап кылышкан. Биз аны башка бир кайракы жерге алмаштырып, кайра Кыргызстандын аймагына киргиздик.

Ийгиликсиз жер алмашуу

Бишкек-Балыкчы жолунун Казакстанга кирип кеткен чек ара тилкеси боюнча маселе чечилбей, чек ара мамылары орнотулса, анда ал жолдон өтүү түйшүк жаратышы мүмкүн экени айтылды. Бул үчүн тилкенин транзит макамын аныктоо же айланма жол куруу маселеси келип чыгары сөз болду.

Мындан сырткары кыргыз-казак мамлекеттик чек арасын аныктоо учурунда чечилбей калган маселелердин үчүнчүсү - бул Таластын Кара-Буура районуна караштуу Көк-Сай айылындагы "шынаадан" улам, жергиликтүү калк жайыттарына Казакстан аркылуу өтүп жатканы белгиленди. Бул маселени да эки жактуу жер алмаштыруу аркылуу чечүү боюнча бир нече сүйлөшүүлөр болуп, бирок ал ишке ашпай калганы айтылды.

Өкмөттүн ыйгарым өкүлү Курбанбай Искандаров анын чоо-жайын мындайчу түшүндүрдү:

Курбанбай Искандаров.
Курбанбай Искандаров.

- Буга чейин "биз өзүбүздүн жайыттарга 15-20 чакырым айланып өтүп жатабыз, жер алмашуу менен болсо да чечип бергиле" деген кайрылуу келип түшкөн эле. Жерлерди алмашуу жолун ошол айылдын жергиликтүү тургундары өздөрү сунуш кылып, чийилген. Бул маселе Токмок шаарында Чүй облусунун, Талас облусунун жана Казакстандын Жамбыл облусунун жетекчилеринин жолугушуусунда чечилген. Бирок кийин аталган алмашуу үчүн берилген жер тилкеси андагы үлүшкө берилген жер аянттарына кирип кете турганы айтылып, кийин жетишилген макулдашуудан баш тартылган болчу. Азыр бул жер 2001-жылы макулдашылган абалда кайра калып кеткен.

Мындан сырткары сайдан таш менен шагылды чыгарып кетүүнүн кесепетинен Чүй дарыясынын нугу өзгөрүп, суу аркылуу өткөн чек ара сызыгы боюнча маселе көтөрүлдү.

Мамлекеттик чек ара кызматынын төрагасы Уларбек Шаршеев дарыянын нугунун өзгөрүшү чек ара сызыгына таасир этпей турганын айтып, жээктерди бекемдөө иштери улантылып жатканын билдирди:

- Чүй дарыясы өзүнүн нугун өзгөртсө да андагы чек ара сызыгы өзгөрбөйт. Андагы өткөн чек ара сызыгынын координаттары кала берет. Ошон үчүн "суунун нугу менен кошо чек ара сызыгы да жылды" деген туура эмес. Анан албетте, бизде азыр жергиликтүү бийлик, Өзгөчө кырдаалдар министрлиги менен кошо жээктерди бекемдөө иштери жүрүп жатат.

Кыргыз-казак чек арасын демаркациялоо боюнча келишим тууралуу мыйзам долбоору буга чейин биринчи окуудан каралып, талкууга алынган. "Регламент жөнүндө" мыйзам боюнча, бул мыйзам долбоору экинчи окууда каралып, андан соң үчүнчү окуу менен ратификациядан өткөрүлөт.

​"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кызыл-Суу: базардын курулушу создукту

Жети-Өгүз районунун борбору Кызыл-Суу айылындагы муниципалдык базар.

Жети-Өгүз районунун борбору Кызыл-Суу айылындагы муниципалдык базардын курулушу эки жылдан бери бүтпөй турат.

Мунун себебин тендерде утуп алып, курулушту колго алган “Зарна сервис” компаниясы түшүндүрө элек. Буюртма берген айыл өкмөтү болсо жайбаракаттык менен базардын курулуш сапатына тынчсыздануусун билдирүүдө.

Кызыл-Суу айылында 2016-жылы башталган жабык типтеги муниципалдык базардын курулушу эки жылдан бери арабөк бойдон турат. Кызыл-Суу айыл өкмөтү жарыялаган тендерде утуп алган “Зарна сервис” курулуш компаниясы баштаган курулушту адегенде Экологиялык жана техникалык коопсуздук инспекциясынын аймактык башкармалыгы токтоткон. Муну башкармалык "айыл өкмөтү жана ал жалдаган “Зарна сервис” курулуш компаниясы экологиялык жана техникалык коопсуздукту эске албай жана макулдашпай баштаган" деп негиздеген.

Каракол шаары жана Түп, Ак-Суу, Жети-Өгүз райондору боюнча аймак аралык экологиялык жана техникалык коопсуздук боюнча улук инспектор Айнура Абдыкадырова буларды айтты:

Айнура Абдыкадырова.
Айнура Абдыкадырова.

- Бизде салынып жаткан чоң объектилердин баары келишим түзөт, "көзөмөлдөп тургула, карап бергиле" деп. Ошол кезде Бектурганов деген айыл өкмөт болчу. Анан ал жердин долбоорун көргөн эмеспиз, бул жер өзүм билемдик менен эле башталыптыр, архитектураныкы бар болчу. Бирок, биздин көзөмөл жок башталган. Булар келишим түзгөн эмес.

Экотехинспекциянын чектөөлөрүнө, административдик чара көргөнүнө карабай уланган сапатсыз курулушту убактылуу токтотуу боюнча экинчи чечим ошол кездеги айыл өкмөттүн башчысы Талант Бектурганов иштен алынгандан кийин чыккан. Буга айыл өкмөттүн жаңы башчысы Кулубек Урдөөлөтовдун 2017-жылы 6-июлда Экотехинспекцияга кат жүзүндө кайрылганы негиз болгон. Айнура Абдыкадырова буларды айтты:

- Булардын өзүнүн катынын негизинде токтогон. Анда келип пайдубалдагы жаракаларды көрүп, ошондо токтотконбуз. "Сейсмология институтунан жыйынтыгын алып келсин, Мамлекеттик курулуштан лабораториясынын жыйынтыгын алып келсин" дедик.

Адистин айтымында, Экотехинспекция талаптар аткарылгандан кийин курулушка уруксат берген, бирок ушу тапта курулуш жүргөн жок.

Кызыл-Суу айыл өкмөтүнүн башчысы Манас Алымовдун маалыматына караганда жабык базардын курулушунун алгачкы баасын курулуш компаниясы 15 миллион сомго баалап, кийинчерээк "долбоору өзгөрүп, иштин көлөмү көбөйдү" деген негиз менен чыгымдардын баасы эки эсе көбөйгөн:

Манас Алымов.
Манас Алымов.

- Бул бир кабаттуу имарат болмок. Тендерге 19 миллион сом менен чыгарылган, жалдануучу 15 миллион сом менен жеңген. Өзүлөрүнүн долбоорундагы пайдубалды пайдалуу жер кылып калтыруу боюнча маселе көтөрүлгөндө долбоор өзгөргөн. Ошон үчүн үстүнө дагы курулуш иштерин бүткөрүш үчүн жалдануучуга долбоор боюнча кайра 15 миллион сом талап кылынат экен. Азыр бул көбүрөөк деген маселе көтөрүлүп жатат, бул боюнча иш жүрүүдө. Жалдануучу башынан аягына чейин 31 миллион сомго чыгарган, муну эми дагы үнөмдөө жагын да карап атабыз.

Ошол эле учурда айыл өкмөтү курулуш создугуп, сапаты күмөн жаратып жатат деп кабатыр. Базарды бүткөрүүгө бир жылдык мөөнөт каралган. Учурда базар курулушунун жертөлөсүнүн пайдубалдары гана бүткөн.

Базарды куруу милдетин алган “Зарна сервис” компаниясы Кызыл-Суудагы базар курулушуна байланышкан мурунку жана азыркы жагдай жөнүндө түшүндүрмө бере элек. Компаниянын жетекчиси Азиза Мамбетказиева кийинчерээк маалымат берээрин айтты.

“Зарна сервис” компаниясы Ысык-Көл облусундагы көптөгөн объектилерди, анын ичинде Ысык-Көл өнүктүрүү фонду каржылаган курулуштарды курганы менен белгилүү.

Каракол шаары жана Түп, Ак-Суу, Жети-Өгүз райондору боюнча аймак аралык экологиялык жана техникалык коопсуздук инспекциясынын адиси Айнура Абдыкадырованын айтымында, “Зарна сервис” компаниясына каршы арыз-даттануулар маал-маалы менен түшүп турат. Аларды Экотехинспекция текшерип чыгып, ишин токтотууга негиз боло турган далилдерди тапкан эмес жана ишин улантууга уруксат берген.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Таукина: Бишкек Астанадан коркту окшойт

Розлана Таукина.

Кыргызстанда биринчи инстанциядагы соттун блогер жана активист Муратбек Тунгышбаевди Казакстанга өткөрүп берүүгө жол ачкан чечимин коңшу өлкөнүн укук коргоочулары менен активисттери да сынга алышууда.

“Азаттыктын” айрым суроолоруна Казакстандын "Тең укуктуу журналисттер" федерациясынын президенти Розлана Таукина жооп берди. Ал оболу расмий Астана Бишкектен өткөрүп алууга аракеттенип жаткан Муратбек Тунгышбаевдин журналисттик жана блогерлик ишмердигине токтолду.

Таукина: Муратбек Тунгышбаев Казакстандагы жигердүү блогер. Ал бул багыттагы ишмердигин 2011-жылы Жаңы-Өзөндө нааразылыкка чыккан мунайчылар ок жеп, атылган учурда баштаган.

Тунгышбаев Жаңы-Өзөнгө биринчилерден болуп барып, кан төгүүнүн күбөлөрүнүн айткандарын тасмага түшүргөндөрдүн бири болгон. Качып жаткан адамдарды милиция кубалап, ал түгүл жыгылып калгандарын да аткылашканы тартылган таанымал тасманы жергиликтүү тургундардан дал ушул Муратбек Тунгышбаев алып келген. Кийин Интернетте "16/12" деген маалыматтык телеканал ачкан.

Каналдын аталышы 2011-жылдын 16-декабрында Жаңы-Өзөндө мунайчылар атылган күндү эске салып турат. Жаңы-Өзөн окуяларынын күбөлөрүнөн көп сандагы интервьюларды дал ушул Муратбек Тунгышбаев чогулткан.

Блогер катары алты-жети сайт ачып, Кыргызстанда камакка алынганга чейин аларда өз материалдарын жарыялап келген. Сайттары азыр да иштеп жатат. Куугунтук башталган кезде ал өзү Кыргызстанга, ал эми сайттарга жардам берген кесиптеши Киевге качууга аргасыз болушкан.

Бийликке ыңгайсыз болуп калган соң бүгүн Муратбекке "ал “Казакстандын демократиялык тандоосу” деген кыймылдын жактоочусу" деген жалаа жабышууда. Бул уюм Казакстанда экстремисттик деп табылган, бул албетте туура эмес. Андыктан Тунгышбаевди “Казакстандын демократиялык тандоосуна” жабыштыруу деле ойдон чыгарылган нерсе жана Астана аны өткөрүп алышы үчүн гана негиз болуп жатат. Биз болсо анын экстрадицияланышына каршыбыз. Муратбек качкын макамын алып, үчүнчү өлкөгө чыгарылышы керек деп эсептейбиз. Анын экстрадицияланышы бери дегенде эл аралык мыйзамдарга каршы келет.

Казак оппозициясынын Жаңы-Өзөндөгү кан төгүүдөн кийинки митинги. Алматы, 28-январь, 2011-жыл.
Казак оппозициясынын Жаңы-Өзөндөгү кан төгүүдөн кийинки митинги. Алматы, 28-январь, 2011-жыл.

​“Азаттык”: Кыргыз өкмөтү "сот чечимин аткарып жатабыз" деген жүйө менен Муратбек Тунгышбаевди Казакстанга өткөрүп берди дейли. Мындай шартта аны мекенинде эмне күтөт?

Таукина: Аны сот күтөт, алты жылдан он беш жылга чейин кесилип кетиши мүмкүн. Бул адилетсиз соттоо болот, биз анын тагдырына, үй-бүлөсүнө тынчсызданып жатабыз. Албетте, биздин түрмөлөрдө кыйноо колдонуларын да эске алыш керек. Саясий айыпкерлерге басым-кысым гана жасалбастан, аларга мөөнөтүнөн мурда бошонууга, кандайдыр жеңилдиктерден пайдаланышына эч мүмкүнчүлүк берилбейт.

"Казакстан чек араларды кайрадан жабат, Кыргызстанга каршы мыйзамсыз чараларга барат" деген коркунучтардан улам Бишкек саясий макулдашууга барып жатат.

Бирок биз Муратбек үчүн күрөштү улантуудабыз. "Чек арасыз кабарчылар" уюмуна, Журналисттердин эл аралык федерациясына, Журналисттерди коргоо комитетине кайрылдык. Менимче, эл аралык коомчулук Тунгышбаевдин ишине жакшылап көз салууда жана биз бул Кыргызстандын эң акыркы чечими эмес деп үмүттөнөбүз.

Расмий Бишкек саясий өңүттү кайрадан адам укуктарын коргоонун эл аралык эрежелеринен өйдө коюп жатканына каршыбыз. Анткени, "Казакстан чек араларды кайрадан жабат, Кыргызстанга каршы мыйзамсыз чараларга барат" деген коркунучтардан улам Бишкек саясий макулдашууга барып жатат.

please wait

No media source currently available

0:00 0:05:20 0:00
Түз линк

“Азаттык”: Бирок Муратбек Тунгышбаев президент Нурсултан Назарбаевдин бийлигине коркунуч туудурган саясий ишмер деле эмес, туурабы? Же казак бийлиги оппоненттеринин ким экенин, майда-чоңун карабай, алардын баарын жазалоого аракеттенип жатабы?

Таукина: Бийлик Тунгышбаевге коомдук же саясий ишмер деген жарлык тагууга умтулууда. Жасалма иш козгошту. Чын-чынында ал биринчи кезекте блогер, журналист жана активист да. Ал саясий ишмер эмес.

“Азаттык”: Азыр казак өкмөтү “экстремисттик” деп санаган, лидери бозгунда, четте жүргөн “Казакстандын демократиялык тандоосу” деген кыймылдын жактоочуларына каршы куугунтуктун жаңы толкуну байкалып жатпайбы. Муну эмне менен түшүндүрөсүз?

Таукина: Ооба, азыр оппозициячыл саясатчы Мухтар Аблязовдун бардык пикирилештерин куугунтуктаган толкун кетип жатат. Анын өзүн жеке колдогондор гана эмес, “Казакстандын демократиялык тандоосу” кыймылынын жактоочулары да кодуланууда. Алар өз кезегинде турмуштук, туура эле талаптарды көтөрүп жатышат. "Мугалимдердин, дарыгерлердин айлыгы, пенсия жогоруласын, Казакстандын жери чет элдиктерге ижарага берилбесин" деген маселелер. Бул талаптардын баары жөндүү, менимче, Казакстандын коомчулугу үчүн да актуалдуу.

Казакстанда кандайдыр митинг-демонстрацияларга чыгууга иш жүзүндө толук тыюу салынган. “Казакстандын демократиялык тандоосунун” жактоочулары жер-жерлерде ошондой митинг өткөрүүгө аракеттенгенде аларды массалык түрдө камап жатышат. Ал түгүл ошол митинг өткөрүү аракетин чагылдырууга келген журналисттерди да жапырт кармап кетип, түшүнүк кат жаздырып жатышат. Ушундай соңку учур 23-июнда болду.

Муратбек Тунгышбаевдин куугунтукталышы да бийлик альтернативалуу көз-карашты колдогон, ой-пикирдин көп түрдүүлүгүнө жол берген, Казакстандын бийликтери кабыл алган чечимге каршылык көрсөткөн блогерлер менен журналисттердин жана башкалардын оозун жабуудан кайра тартпаганын айдан ачык эле көргөзгөн учурлардын бири.

Тунгышбаев Казакстанга кайтарылышы мүмкүн
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:20 0:00
​"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Оторбаевди ордунан козгогон жагдайлар

Кубат Оторбаев.

Кыргызстандын акыйкатчысы Кубат Оторбаев кызматын мөөнөтүнөн мурда тапшырды.

Акыйкатчы Кубат Оторбаевдин кызматтан кетиши институттун жамааты үчүн да күтүүсүз болгон.

Акыйкатчынын орун басары Гүлнара Жамгырчиева Оторбаев жамаатка өз каалоосу менен кетип жатканын, бул чечимди бир жылдан бери ойлонуп жүргөнүн айткан. Оторбаевдин өзү менен байланышууга мүмкүн болгон жок. Ал коомчулукка тараткан билдирүүсүндө кызматын тапшыруу чечимин мындайча түшүндүргөн.

- Акыйкатчы катары ыйгарым укуктарымды токтотууну чечтим. Ар бир адамдын, анын ичинде мамлекеттик кызматкердин турмушунда анын билими менен иш билгилиги башка жаатта, башка жерлерге керек болгон учур келет, ал чөйрөлөрдө адам мамлекетке жана коомго көбүрөөк салымын кошушу ыктымал. Мындай учур мага да келди. Бул алдын-ала жакшылап ойлонулган чечим, ал өз ыктыярым менен кабыл алынды.

Оторбаев акыйкатчы катары иштеген 2,5 жыл ичинде адам укуктарын коргоо жаатында аткарган иштерин тизмектеген. Ал жетишкендиги катары институттун беш жылдык стратегиясын иштеп чыкканын, эки жылда 19 атайын баяндама даярдаганын жана башка иштерди санаган.

Оторбаев Сахароводогу мигранттар борборунда.
Оторбаев Сахароводогу мигранттар борборунда.

Анткен менен Оторбаевдин өз ыктыяры менен кеткенинен күмөн санагандар да жок эмес. КСДП фракциясынын атын атагысы келбеген депутаты Оторбаевдин ишинде саясий жүйө бар экенин айтты. Анын ырасташынча КСДП фракциясынын лидери Иса Өмүркулов акыйкатчынын алмашуусуна кызыкдар болгон. Анткени буга чейин аталган фракция Өмүркуловдун демилгеси менен Оторбаевдин жылдык ишин канааттандырарлык эмес деп тапкан. Бул боюнча фракция лидеринен пикир алууга мүмкүн болгон жок.

Акыйкатчы: аялдар менен балдарга түйшүк түштү

Акыйкатчы: аялдар менен балдарга түйшүк түштү

Акыйкатчы институту Кыргызстандагы аялдар жана жашы жете элек балдардын эмгекке болгон укуктары тууралуу атайын баяндаманы жарыялады.

КСДП фракциясынын депутаты Төрөбай Зулпукаров Оторбаевдин кетишине фракциянын чечими таасир эткенин четке какпайт. Анын ырасташынча акыйкатчы 2,5 жылдан бери парламентке отчет бере элек болчу.

- Фракция Оторбаевдин иши боюнча буга чейин терс чечим чыгарган. Эгерде акыйкатчынын ишмердигине фракция же комитет канааттанбаса мыйзам боюнча ага ишеним көрсөтпөө маселесин комиссия түзбөй эле көтөрүүгө мүмкүн эле. Акыйкатчынын баяндамасы ар кандай себептерден улам 2016-жылдан бери жылып келген. 2017-жылкы баяндамасын апрелде эле угушубуз керек эле. Ошондо баа берилмек. Менимче кетишине ошол баяндама себеп болуп калды окшойт.

Анткен менен КСДПнын ичинде Оторбаевге оң баа берген депутаттар да жок эмес. Алардын бири - Жылдыз Мусабекова.

- Оторбаев мурдагы акыйкатчыларга караганда натыйжалуу иш алып барды деп ойлойм. Ал адам укугун коргоо боюнча эл аралык донорлор менен жакшы иштешти. Ал жаштыгы, менеджерлиги менен көп иштерди жасады. Эми кызматка келгенден кийин кеткенди да билиш керек деп ойлойм. Кубат Оторбаевдей кадрлар жерде калбайт.

Кубат Оторбаев акыркы учурларда саясий негизде камалды делген саясатчылар боюнча кескин билдирүүлөрдү тараткан. Ал Өмүрбек Текебаев, Карганбек Самаков өңдүү саясатчылардын соттолушун адилетсиздик катары баалап, алардын акталышын бийликтен талап кылган.

Динара Ошурахунова.
Динара Ошурахунова.

Укук коргоочу Динара Ошурахунова буга чейинки акыйкатчылардын да тагдырын эске салып, бул институт парламентке көз каранды болуп калганын белгилейт. Анын пикири боюнча Акыйкатчы институту тууралуу мыйзамды оңдомоюн Оторбаевдин ордуна келчү адам деле ээн-эркин акыйкат сөздү айта албайт.

- Президент алмашкандан кийин гана Оторбаевдин билдирүүлөрү катуурак чыга баштады. Ал эми Атамбаевдин убагында көп көйгөйлөр боюнча үн каткан эмес. Бирок парламент өзү акыйкатчынын ишин түшүнбөйт. Дайым эле көзөмөлдөп, отчет алып тургусу келет. Негизи "Акыйкатчы жөнүндө" мыйзамды өзгөртүш керек. Бул көз карандысыз институт болушу керек.

Мыйзам боюнча акыйкатчыны Жогорку Кеңеш шайлайт жана парламентте жылдык баяндамасы "канааттандырарлык эмес" деп табылса мөөнөтүнөн мурда кызматынан кетет. Оторбаев 2015-жылдан бери ар кандай себептерден улам баяндама жасай элек болчу. Жогорку Кеңеш Оторбаевди акыйкатчы кылып 2015-жылдын 30-декабрында шайлаган. 45 жаштагы Оторбаев акыйкатчылыкка чейин КТРКда, "Азаттыкта" жетекчи болуп иштеген.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Тендер чуусу: "Гознакты" ким сүрөгөн?

Иллюстрациялык сүрөт.

Башкы прокуратура Мамлекеттик каттоо кызматында өткөн тендердеги мыйзам бузуу фактысы боюнча кылмыш ишин козгоду. Анда мурдагы өкмөт башчы Сапар Исаков "тендерден уткан компаниянын кызыкчылыгын сүрөгөн" деп шек саналууда. Экс-премьер-министрдин жактоочуларынын айтымында, Исаковго бул боюнча айыбы угузула элек.

"Бланк чыгаруудагы былык иш"

Мамлекеттик каттоо кызматындагы сатып алуу аракетиндеги мыйзам бузуу фактысын Экономикалык кылмыштарга каршы күрөш боюнча мамлекеттик кызмат (Финансы полициясы) аныктаган. Тергөөнүн маалыматтарына караганда, өкмөткө караштуу Мамлекеттик каттоо кызматы (Мамкаттоо) 2017-жылдын август айында туулгандыгы тууралуу жана нике тууралуу күбөлүктөрдү даярдоо боюнча тендер жарыялаган. Ага “Гознак” аттуу ишканадан сунуш түшүп, бирок талаптарга жооп бербегени үчүн сунуш четке кагылган.

Натыйжада ошол эле жылдын сентябрь айында экинчи жолу сынак жарыяланып, ага үч фирмадан билдирүү келип түшкөн. Анда “Учкун” ачык акционердик коому 17,8 млн. сом, “Казакстандын улуттук банкынын банкноттук фабрикасы” аттуу ишкана 26,2 млн. сом, ал эми сынакка дагы бир жолу катышкан “Гознак” фирмасы 45 млн. сом сунуш кылган. Бирок экинчи айлампада да ишканалар талапка жооп бербегени үчүн алардын сунуштары четке кагылган. Буга карабай ошол кездеги премьер-министр Сапар Исаковдун буйругунун негизинде күбөлүктөр үчүн бланктарды даярдоо “Гознак” жоопкерчилиги чектелген коомуна тапшырылган.

Финансы полициясынын басма сөз катчысы Анастасия Пискур буларга токтолду:

- Белгилей кетчү жагдай - тендерге келген сунуштамаларды ачуу 2017-жылдын 23-октябрына белгиленген. Бирок 2017-жылдын 18-октябрь күнү Мамлекеттик каттоо кызматына тендерде “Г.” жоопкерчилиги чектелген коомун жеңүүчү кылып табуу боюнча премьер-министрден буйрук түшкөн. Анын натыйжасында башка компаниялардын сунуштары четке кагылган. Ошентип, өкмөттүн буйругунун негизинде күбөлүктөрдү даярдоо тендерде эң чоң сумма - 45 млн. сом сунуш кылган “Г.” аттуу фирмага ыйгарылып калган, - деди Пискур.

Финполиция чогулткан материалдардын негизинде Башкы прокуратура Кылмыш-жаза кодексинин 304-беренеси (“Кызмат абалынан кыянаттык менен пайдалануу”) жана 306-беренеси (“Мамлекеттик сатып алууну өлкөнүн кызыкчылыгына каршы жүргүзүү”) менен кылмыш ишин козгогон. Учурда ишти тергөө УКМКнын Башкы тергөө башкармалыгына өткөрүлүп берилди.

Факты боюнча Мамлекеттик каттоо кызматы комментарий берген жок. Ал эми бул кызматты ошо кезде жетектеген, учурда президенттин коомдук башталыштагы кеңешчиси болуп иштеп жаткан Дастан Догоев жогорудагы факты болгонун ырастап, кыскачы түшүндүрмө менен чектелди:

Дастан Догоев.
Дастан Догоев.

- Ооба, болгон. Мен жетекчи болгон кезде орун алганын да четке какпайм. Бирок менин ага түздөн-түз тиешем жок. Ким тиешелүү экенин, мыйзам бузуу болгонбу, болгон эмеспи - аны тергөө аныктап, анан сот чечим кабыл алышы керек. Ошондуктан мен аны азыр далилдеп же кошумча комментарий бере албайм.

Буга чейин ЖЭБ ишине байланыштуу айыпталып камалган мурдагы өкмөт башчы Сапар Исаковдун адвокаты Нурбек Токтакуновдун айтымында, экс-премьерге бул иш боюнча айыбы угузула элек:

- Азырынча маалыматты Финполициядан же УКМКдан алып тургула. Анткени ишти ошолор коюп атпайбы. Азырынча Исаковго эч кандай айып угузган жок.

Бишкек Жылуулук электр борборун (ЖЭБ) модернизациялоого байланыштуу козголгон кылмыш иштеринин алкагында мурдагы премьер-министр Сапар Исаков 5-июнь күнү кармалып, камакка алынган. Ага "борборду оңдоого жумшалган 386 млн. доллар кытай насыясын максатсыз пайдаланган" деген айып коюлуп, Кылмыш-жаза кодексинин 303-беренесинин 1-бөлүгү ("Коррупция") менен кылмыш иши козголгон. Учурда УКМКнын тергөө абагында кармалып жаткан Исаков өзүнө козголгон кылмыш ишин “чектен чыгуу” катары баалаганы белгилүү.

“Гознак” деген эмне ишкана?

“Гознак” жоопкерчилиги чектелген коому - мурдагы “Континент принт” деп аталган ишкананын алкагында түзүлгөн мекеме. Мурдагы президент Курманбек Бакиевдин уулу Максим Бакиевге тиешелүү экени айтылган “Континент принт” 2010-жылкы апрель окуясынан кийин Убактылуу өкмөттүн декрети менен улутташтырылып, 65% акциясы мамлекетке өткөрүлгөн. Учурда бул активди өкмөттүн атынан Мамлекеттик мүлктү башкаруу фонду тескейт. Бирок ишкананы калган акцияларга ээлик кылган Олег Подобедов, анын аялы Наталья Давиденко жана кайнатасы Генадий Давиденко башкарышат. Алардын өзүнөн соңку факты боюнча түшүндүрмө алууга мүмкүн болгон жок.

Ишкана мурда да ушул сыяктуу эле иштер менен аты чыгып келген. Укук коргоочу, жарандык активист Анара Дауталиева бул маалыматтарды берди:

- “Континент принт” мурдатан эле өтө чырлуу фирма катары белгилүү. Убактылуу өкмөттүн декрети аркылуу “Континент принт” ишканасы жоюлуп, “Гознак” ЖЧКсы түзүлүш керек эле. Бирок жанаша түрдө “Континент принт” ишканасы деле иш алып барып келатат. Алар өздөрү "кара тизмеде" болгону үчүн “Гознактын” атынан тендерлерге катышат. Бир эле мисал: 2009-жылы Билим берүү министрлигинде 85 млн. сомдук тендерди утуп алып, "китеп чыгарып берем" деп, чыгарбай коюшкан. Кийин алар боюнча жасалма документтерди жасап, эптеп кутулуп кетишкен. Кечээки эле шайлоодо бюллетень чыгарышып, анысы да ката болуп, аягы чырга жеткен. Сапар Исаков премьер болуп турганда да ал фирма “китептерди чыгаруу, бланктарды чыгаруу боюнча бизде гана стандартка ылайык жабдуу бар” деп бардык министрликтерге кат жөнөткөн. Сыягы бул фирманы жогорку бийликтеги кишилерден бирөөлөр “калкалап” жүрүшкөн.

Социал-демократтар партиясынын мүчөсү, Жогорку Кеңештин депутаты Рыскелди Момбеков мурда “Учкун” басмаканасын жетектеген киши катары “Континент принт” жана “Гознак” ишканасынан кабары бар экен:

Рыскелди Момбеков.
Рыскелди Момбеков.

- Максим Бакиевге тиешелүү “Континент принт” ишканасы Билим берүү министрлигине "китеп чыгарып берем" деп, 80 млн. сомдон ашык акчаны иштетип, бирок ишти аткарбай койгондон кийин улутташтырылган. Бирок афералык жолдор менен, өкмөт 65% акцияга ээ болсо да директорлук кызматты ала алган эмес. Кийин алар “Гознак” деп кайра түзүлүп алып, өкмөттөгү чоң адамдарга кирип жүрүштү. Ошентип жатып Сапар Исаковду көндүрүп алышкан окшойт. Анан соңунда жеке компаниянын кызыкчылыгын коргоп, “ошого бергиле” деп буйрук чыгаруу - бул, чынын айтыш керек, мыйзамсыз иш болгон. Менин оюмча муну куугунтук катары карабаш керек, бул жерде чынында эле Сапар Жумакадыровичтин күнөөсү бар. Кыйыр эмес, түздөн-түз тиешеси бар.

Катар-катар кылмыш ишин козгообу?

Буга чейин болсо Бишкектеги Улуттук тарых музейин оңдоого жумшалган акча, Чолпон-Атадагы ипподромду куруудагы каражаттын иштетилиши боюнча да козголгон кылмыш иштеринде Сапар Исаковдун аты аталып келген. Бирок ага түздөн-түз айып коюла элек.

Жаңы козголгон кылмыш иши жана ага Сапар Исаковдун байланышы туурасында КСДП партиясы конкреттүү билдирүү жасаган жок. Бирок партиянын өкүлү Кундуз Жолдубаева Исаковго карата таратылган маалыматтарды “жалган жана атайылап каралоо” деп атап жүргөн. Бул жолу сөз болуп жаткан маселе боюнча Жолдубаева тергөө иштеринен кийин гана кенен комментарий берилерин билдирди:

Кундуз Жолдубаева.
Кундуз Жолдубаева.

"Акыркы айларда КСДПнын төрагасы жана экс-президент Алмазбек Атамбаев менен байланышкан адамдардын ишмердүүлүгүнө жасалма түрдө тескери баа берилип жатканын байкап жатабыз. Мындан сырткары, тергөө иштеринде күч кызматтары тандалма мамиле кылып жатканына күбө болуудабыз. УКМКнын Коррупцияга каршы күрөш кызматынын жана башка укук коргоо органдарынын мындай тандалма ыкмасы коррупция менен күрөшүү идеясынын өзүн жокко чыгарат”, - деди КСДПнын расмий өкүлү Кундуз Жолдубаева.

Сапар Исаковго айып тагылган ЖЭБ иши боюнча Бишкек шаарынын экс-мэри Кубанычбек Кулматов жана мурдагы энергетика министри, азыркы депутат Осмонбек Артыкбаев камакка алынган. Аларга ар башка фактылар боюнча кине коюлганы менен, үчөөнө тең Кылмыш-жаза кодексинин 303-беренесинин 1-бөлүгү ("Коррупция") боюнча айып тагылган. Буга байланыштуу экс-президент Алмазбек Атамбаев билдирүү таратып, муну “Бажы кызматынын "көмүскө кардиналы" катары белгилүү "Раим миллиондун" (Раим Матраимов, Бажы кызматынын мурдагы жетекчисинин орун басары) бийликтеги досторунун, колдоочуларынун өч алуусу” катары сыпаттаган.

​"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Милиция зомбулукка каршы

Милиция зомбулукка каршы
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:23 0:00

Тунгышбаевди тушаган сот чечими

Казакстандын жараны Муратбек Тунгышбаев.

25-июнда Бишкектин Октябрь райондук соту казакстандык активист жана блогер Муратбек Тунгышбаевди экстрадициялоо боюнча Башкы прокуратуранын чечимин колдоду. Ошентип Тунгышбаевди Казакстанга экстрадициялоого жол ачылды. Ал эми бүгүн укук коргоочулар жана активисттер Тунгышбаевдин маселесин талкуулашты.

Ал арада активисттин адвокаттары соттун чечими мыйзамсыз экенин айтып, Бишкек шаардык сотуна арыз менен кайрылышты.

“Тунгышбаевдин иши – кыргыз демократиясынын сынагы”. Дал ушундай аталышта бозгунда жүргөн Казакстандын жараны Муратбек Тунгышбаевдин маселесин коомчулукка жеткирүү максатында бүгүн Кыргызстандын “Сөз эркиндигин коргоо комитети” тегерек стол уюштурду. Ага катышкан саясатчы Равшан Жээнбеков бул иште казак бийлигинин кысымы байкалып жатканын айтып, акыркы окуялар соттор жана укук коргоо органдар реформага муктаж экенин дагы бир сыйра далилдеди деп эсептейт.

Равшан Жээнбеков.
Равшан Жээнбеков.

- Эгер Кыргызстан демократиялык мамлекет боло турган болсо, Тунгышбаевге окшогон кылмыш кылбаган, башка саясий көз караштагы адамдарды бербеши керек. Бул Кыргызстандын эл аралык аброюна аябагандай доо кетирет. Бүгүнкү жыйында биздин соттордун мурдагыдай эле саясий заказдар менен алек болуп, күн карама болуп жатканы жана сотторду, укук коргоо органдарын реформалоо маселеси кайра чыгып жатканы айтылды.

Казакстандык блоггер жана активист Муратбек Тунгышбаевди Кыргызстандын Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитети (УКМК) быйыл 10-майда Казакстандын Башкы прокуратурасынын өтүнүчү менен кармаган.

Ал Казакстанда экстремисттик деп табылып, тыюу салынган “Казакстандын демократиялык тандоосу” кыймылын колдогондугу үчүн айыпталган. Казакстанда ал уюм ушул жылдын 18-мартында экстремисттик деп таанылган. Казакстандын мыйзамдарына ылайык эгер Тунгышбаев өз өлкөсүндө күнөөлүү деп табылса, эки жылга чейин эркинен ажыратылышы мүмкүн.

Тунгышбаев Казакстанга кайтарылышы мүмкүн
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:20 0:00

Кыргызстандын Башкы прокуратурасы аны Казакстанга өткөрүп берүү боюнча токтом кабыл алып, бирок Тунгышбаевдин жактоочулары ал токтомду жокко чыгарууну талап кылып, Бишкек шаарынын Октябрь райондук сотуна арыз менен кайрылган. Натыйжада судья Чыңгыз Адамкулов 25-июнда арызды четке кагып, башкы көзөмөл органынын токтомун күчүндө калтырды.

Соттун чечими кассациялык түрдө же мындайча айтканда сот залында күчүнө киргендиктен, аны Казакстанга өткөрүп берүүгө жол ачылды. Бул тууралуу Тунгышбаевдин жактоочусу Замир Жоошев “Азаттыкка” төмөнкүчө билдирди:

- "Кассациялык тартипте даттанса болот" деп айтты. Бул болсо "сот өкүмү күчүнө кирет, эртең Казакстанга берип салабыз. Даттана бергиле" деген сөз. Кийин анын чечими жогорку инстанциядагы соттордо жокко чыгарылса деле, практика жүзүндө Тунгышбаевди кайра Кыргызстанга кайтарып алууга мүмкүн болбойт. Ошондуктан даттанабызбы, даттанбайбызбы - Тунгышбаевдин абалы оор жагдайда калды. Мыйзамсыз чыкты, 100 пайыз. Биздин келтирген далилдерибизге эч кандай баа берилген жок. Биз жогорку инстанциядагы сотторго, андан кийин эл аралык сотторго кайрылганга аргасызбыз.

Тунгышбаевдин жактоочусу Замир Жоошев учурда Бишкек шаардык сотуна Октябрь райондук сотунун чечимин жокко чыгаруу жана аткарбай туруу жөнүндө өтүнүч менен кайрылганын кошумчалады. Ал эми Жаза аткаруу мамлекеттик кызматынын басма сөз өкүлү Элеонора Шаршеналиева Муратбек Тунгышбаев учурда Бишкектеги №1 убактылуу кармоочу жайда экенин жана эгер ал экстрадициялана турган болсо, процедуралар бери дегенде бир айга созуларын “Азаттыкка” билдирди:

- Азыр ал бизде. Экстрадиция маселеси Башкы прокуратура аркылуу чечилет жана анын процедуралары көп. Ал бир-эки күндө эле кетип калбайт. "Кайсы күнү которобуз, кайсы күнү келип алып кетесиңер?" деп эки тарап макулдашат. Эки өлкөнүн өкүлдөрү анын баарын почта аркылуу кат жазышып такташат. Ага бери эле дегенде бир айдай убакыт кетет.

Сот укук коргоочуларды колдогон жок

Сот укук коргоочуларды колдогон жок

Жактоочу тарап Муратбек Тунгышбаев Кыргызстандан башпаанек сурап, “качкын” макамын алууга укугу бар экенин айтып, бирок кыргыз тарап ал укуктардын аткарылышын камсыз кылбай жатканын жүйө келтирди. Мыйзамга ылайык “качкын” макамын алыш үчүн бозгунда жүргөн чет элдик жаран Кыргызстандын Мамлекеттик миграция кызматынын кызматкери менен баарлашышы шарт. Анткени менен Мамлекеттик миграция кызматынын өкүлдөрүнө Тунгышбаев менен жолугуу мүмкүнчүлүгү берилген эмес.

Соттук жыйынга катышкан укук коргоочу Рита Карасартова сот ишти кылмыш иши катары карабай турганын, бирок чечим чыгарып жатканда Жазык-процессуалдык кодекске таянганын айтып нааразы болду:

- Сот экстрадицияны туура деп чечип, “Кылмыш-процессуалдык кодекстин 131-беренесине ылайык ага каршы арыздансаңар болот” деп койду. Анда "тергөө-иликтөө иштери жүрүп жаткан жерден арызданса болот" деп турат. Бул "Казакстанга барып арыздангыла" деген эле кеп. Эң башында карап жатканда "бул кылмыш иши эмес, прокуратуранын жазган сунуштамасын карап жатабыз" деп башташкан. Аягында кодекске таянып башаламан чечим чыгарып койду. Мындай болбошу керек.

Буга чейин "Human Rights Watch" (HRW) укук коргоо уюму кыргыз бийлигин казакстандык жарандык активист Муратбек Тунгышбаевди Казакстанга өткөрбөөгө чакырган. Уюм тараткан билдирүүдө активист Казакстанга өткөрүлсө кыйноого жана саясий куугунтукка кабылышы мүмкүн экени эскертилген. Соттук отурумга Тунгышбаевдин апасы жана жубайы да катышты.

Тунгышбаев Кыргызстанга алгач 2012-жылы кирип, Бириккен Улуттар Уюмунун Кыргызстандагы качкындар боюнча агенттигине качкын макамын алуу боюнча кайрылган. Бирок ал кийин Орусияга чыгып кеткенине байланыштуу арызы каралбай калган. Кийин ал 2014-жылы Кыргызстанга кайтып келген. Качкын макамын алуу боюнча арызын ал бул жолу Мамлекеттик миграция кызматына 2018-жылдын 15-майында берген.

Бириккен Улуттар Уюмунун акыркы маалыматына ылайык 189 киши Кыргызстанда качкын макамын алып, башпаанек тапкан.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Койлубаева: Кыйноого каршы күрөш байкалбайт

Иллюстрациялык сүрөт.

Өкмөттүк эмес уюмдардын 2017-жылы чыгарган изилдөөсү боюнча, Кыргызстанда милиция кармаган учурда жана убактылуу кармоо жайларында ар бир үчүнчү адам кыйноого дуушар болот.

БУУнун чечими менен 1997-жылдан бери 26-июнь Кыйноого каршы эл аралык күн катары белгиленип жүрөт. Бул датаны утурлай "Кыйноого каршы коалиция" өкмөттүк эмес уюмунун укук коргоочусу Асел Койлубаева Кыргызстандагы кыйноого каршы иш-аракеттер боюнча кеп салып берди.

"Азаттык": Укук коргоочулар "бул тармакта маселе көп, кыйноо азайбай келет" деп жатышат. Кыйноого каршы иш-аракетте жылыш барбы?

Койлубаева: Кыргызстан 1998-жылы Кыйноого каршы конвенцияга кошулуп, БУУнун алдында милдеттенме алган. Анда бери жакшы жышаандар бар. Бирок өкмөт, парламент тарабынан натыйжалуу көзөмөл жок болуп жатат. Андыктан күч органдарында кармалган жарандарды кыйноо уланып келатат. Анткени кыйноого кабылган жарандардын иштери аягына чыкпай жатат. Ушул күнгө чейин 3-4 соттун өкүмү бар, эки милиция гана жазасын алды. Калганында болсо тергөө жылдап уланып, андан өтсө сот иштери жылдап созулат. Ал эми адамдар кыйноого кабылып эле келатат.

"Азаттык": Өзүңүз айткандай 2003-жылдан бери "Кыйноо" беренеси менен сот үч иш боюнча гана өкүм чыгарган экен. Ушул маселеде бийликтин жогорку бутактары көңүлкош мамиле кылып жаткандай...

Асел Койлубаева.
Асел Койлубаева.

Койлубаева: Чоң пландар иштелип чыккан. Бирок ал пландар кабыл алынбай жатат. Демек, кыйноо менен чындап күрөшпөй, кожо көрсүн мамиле кылып атышат. Муну көргөн күч органдары кыйноону улантып жатышпайбы.

Экинчи жагы - соттордо маселе бар. Тергөө органдары ишти чала-була иликтеп, шектүүнү уруп-согуп эле сотко жеткиришет. Соттор адамдын кыйноого кабылганын эске албай эле, кайдыгер мамиле менен соттоп жиберишет. Үчүнчүдөн, УКМК менен прокуратура кыйноо жөнүндө 10 арыздын бир арызы боюнча кылмыш ишин козгоп, иштеп аткандай түр көрсөтөт.

"Азаттык": Сөзүңүздү улай, акыркы алты жыл ичинде 1805 арыз түшсө, анын 1664үнө кылмыш иши козголгон эмес. Деги эле жылына канча адам кыйноого кабылат? Изилдөө барбы?

Койлубаева: Кыйноого кабылып, билинип калгандан кийин бизге кайрылышат. Алардын саны жылына 150 киши болот. Ал эми прокуратурага 400 адам кыйноо фактысы боюнча арыз жазат. Бирок бул абдан аз. Биз "жыл сайын 3000 адам кыйноого түшөт" деп изилдөө чыгарганбыз. Ал эми кайрылгандар аз, анткени алар калыстык болооруна ишенишпейт.

"Азаттык": Кыйноону көбүнчө милиция кызматкери колдонот экен. Мына, жаңы бийлик келди, президент "жөнөкөй жарандардын арызын кароосуз калтырбаш керек" деди. Алдыдагы жылдарга үмүт барбы? Кыйноо азаябы?

Койлубаева: Милицияда реформа жүрбөй атпайбы. Бир эле мисал - милицияда кылмыштуулук боюнча план толтуруш керек. Кылмыштын бетин ачыш керек. Ошондуктан милиция кыйноо менен алектенип жатат. Ушуну сандан сапатка өткөрүш керек эле да? Эми күч кызматтарына жаңы адамдар келди. Бүгүн биз аларга дагы бир жолу кайрылабыз. Бул маселени чечүүгө киришели. Жүздөгөн адамдардын көз жашын ким ойлойт, алардын тебеленген укуктарын ким коргойт? Мамлекет биринчи кезекте жарандардын укугун коргош керек эле...

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Арипов: шайлоо мыйзамдары талдана элек

Арипов: шайлоо мыйзамдары талдана элек
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:21 0:00

Илимдеги уурулук боюнча иш козголду

Иллюстрациялык сүрөт.

Башкы прокуратура "уурдалган илимий изилдөөлөрдү каржылады" деп Билим берүү министрлигине караштуу Илим департаментинин жетекчилигине кылмыш ишин козгоду. Көзөмөл мекемеси 40тан ашуун иш плагиат менен жазылганын билдирүүдө. Ал эми Илим департаменти бул айыптоого макул эмес.

Башкы прокуратура Билим берүү жана илим министрлигине караштуу Илим департаменти каржылаган илимий-изилдөө иштеринин 43ү мыйзам бузуу менен жазылганын аныктаган. Мунун ичинен 30 иш уурдалган, 13ү каржылоо тизмесине мыйзамсыз кошулган деп табылды.

Башкы прокуратура.
Башкы прокуратура.

Башкы прокуратуранын кызматкери Жаркынай Азиева тергөөнүн алгачкы жыйынтыктары менен бөлүштү:

- Текшерүү учурунда 2015-жылдан 2018-жылдын май айына чейин аталган департаменттин М.А. жана Д.А. аттуу жооптуу адамдары тиешелүү экспертизаларды өткөрбөстөн, мыйзам талаптарын бузуп, илимий-изилдөөчү иштерди бекитип, кийин алар өлкө бюджетинен каржыланган. Бул илимий эмгектерге мамлекеттик серепчилердин терс баа бергени эске алынган эмес. Жогорку аттестациялык комиссиянын корутундусуна караганда, 30дан ашуун илимий отчетто бирөөнүн эмгегинен уурдалган көрүнүштөр бекитилген чектен чыгып кеткен. Башкача айтканда алар чала бүткөн жана плагиат экени аныкталган. Мындан сырткары 2017-жылы тиешелүү экспертизаларды өткөрбөстөн департаменттин жетекчилиги казынадан каржылануучу иштердин тизмесине 13 илимий-изилдөөчү ишти мыйзамсыз кошуп салган, - деди Жаркынай Азиева.

Башкы көзөмөл мекемеси кабарлагандай, уурдалган эмгектерди каржылоого 18,5 млн. сом, ал эми мыйзамсыз тизмеге кошулган изилдөөлөр үчүн 5 млн. сом мамлекеттик бюджеттен төлөнгөн. Мындан сырткары ушул сыяктуу долбоорлорго аталган департамент дагы 17 жарым млн. сомду негизсиз бөлгөнү такталган.

Мындан улам Башкы прокуратура министрликтин Илим департаментинин кызмат адамдарына карата Кылмыш-жаза кодексинин 304-беренеси (“Кызмат абалынан кыянаттык менен пайдалануу”) жана 308-беренеси (“Бюджеттик каражаттарды мыйзамсыз пайдалануу”) менен кылмыш ишин козгоду. Тергөө уланууда.

Ал эми Илим департаментинин жетекчилиги прокуратура койгон айыптар тууралуу толук маалыматы жок экенин билдирүүдө. Билим берүү жана илим министринин орун басары, сөз болуп жаткан департаменттин директору Абдыманап Муратов изилдөө иштеринде калпыстыктар кетиши мүмкүн экенин жокко чыгарбайт. Бирок анын пикиринде бул үчүн авторлор жооптуу:

Абдыманап Муратов.
Абдыманап Муратов.

- Бул жерде эч кандай мыйзамсыз нерсе жок. Ал жерде текшерип жатышканда балким керектүү кагаздары жок болуп калгандыр же башак себептери бардыр? Азырынча бизге прокуратуранын аныктамасы келе элек. Кайсы илимий иштерден айып табылган, авторлору кимдер экени тууралуу эч кандай маалымат ала элекпиз. Ошон үчүн азыр конкреттүү түрдө бир нерсе деп айта албайм. Эгер андайлар аныкталса изилдөө иштеринин авторлору жооп бериши керек. Бирок илимий иштер 46 кишиден турган эксперттик кеңештин, 16 адамдан турган илимий-техникалык кеңештин чечимдери менен кабыл алынат. Алардын чечимисиз бир да изилдөө кабыл алынбайт, бир тыйын да акча бөлүнбөйт. Ошондуктан аны бир-эки киши чечпейт.

Илим департаменти илим тармагын көзөмөлдөө жана өнүктүрүү максатында 2015-жылы Билим берүү жана илим министрлигинин карамагында түзүлгөн. Мекеме Кыргызстандын окуу жайларындагы окутуучулардын илимий иштерин жана илимий-изилдөө долбоорлорун каржылоо аркылуу иш алып барат. Ал эми изилдөө темалары жана авторлор сынак аркылуу кабыл алынат.

Илим унутулган өлкөдө жылыш болбойт

Илим унутулган өлкөдө жылыш болбойт

Илимде реформа жасап, Улуттук илимдер академиясынын ишин жакшыртуу керек деген максат коюлду.

Илимий изилдөөлөргө жети артыкчылыктуу багыттар – жаратылыш ресурстарын сарамжалдуу колдонуу, энергетика ресурстарын максаттуу пайдалануу, азык-түлүк коопсуздугу, маалымат технологиялары, саламаттык жана адам өмүрүнүн сапаты, туризм жана транспорттук-логистикалык система, ошондой эле коомдук, гуманитардык илимдер боюнча долбоорлор кабыл алынат.

Илим департаментинин жетекчиси Абдыманап Муратов бул кызматты башкарууга 2017-жылы келгенин айтып, 2015-2016-жылдагы изилдөө иштери тууралуу маалымат менен бөлүшө алган жок:

- Былтыр 200 долбоор түшүп, анын 157си боюнча изилдөө иштери жүрүп, каржыланган. Быйыл болсо 298 долбоор түшүп, анын 122син каржылоо боюнча чечим кабыл алынган. Илим департаменти жылына мамлекеттен бөлүнгөн 120 млн. сомдой каражатты изилдөөнүн авторлоруна маяна катары төлөп берет. Бир изилдөө ишин жүргүзүүдө бир нече автор иштейт. Ошондо бир долбоорго 500-600 миң сомдой каражат берилет. Эгер изилдөө иштери плагиат деп аныкталган болсо, аны биз сотко берип, ошол акчаны кайтарып алышыбыз керек болот.

Азырынча Илим департаментине келген илимий иштердин кайсынысы уурдалганы жана кайсынысы мыйзамсыз деп табылганы белгисиз. Башкы прокуратура экспертизасына таянган Жогорку аттестациялык комиссиянын жетекчилигинен жана адистеринен комментарий алууга мүмкүн болгон жок.

Маалым болгондой, буга чейин Кыргызстанда илимий иштердеги бирөөнүн эмгегин көчүрүп алуу фактыларын аныктоо боюнча “Анти-Плагиат” системасы ишке кирген. Бирок ага карабай уурулук аркылуу илимий иш жазгандар азая элек.

Жогорку аттестациялык комиссиянын мурдагы мүчөсү, академик Абдыганы Эркебаев илимий изилдөө иштеринде плагиат өнөкөт болуп калганын сынга алды:

Абдыганы Эркебаев.
Абдыганы Эркебаев.

- Илимий изилдөө иштеринде плагиат Советтер Союзунун убагында эле бир аз бар болчу. Бирок эгемендик алгандан бери бизде бул көрүнүш абдан күчөп кетти. Биринчиден, Москванын көзөмөлү жок, экинчиден, тууганчылдык, тааныш-билиш, жек-жааттык күчөп кеткени да ушуга алып келди. Тыйын-тыпырга деле жазып бергендер көп, анан Интернеттен көчүрүп алып жатышат. “Анти-Плагиат” программасы ишке киргенине карабай, ушундай уурулук чыгып калып жатышат. Эми Илим департаментинен ошентип чыгып жатканы өтө эле уят иш. Илимге болбогон тыйын бөлүнөт, ошону да туура эмес иштетип жатышса - анда өкүнүчтүү. Муну чындап токтотуш үчүн адегенде адамдын өзүндө абийир болушу керек. Экинчиден, консультант-жетекчилер, окумуштуулар кеңеши уяттуу болушу керек эле, демек ошолордун да жоопкерчилиги каралышы керек. Акыркы инстанция - Жогорку аттестациялык комиссия карап, плагиатка жол бербей, аныктап калышы керек эле. Ошон үчүн түзүлгөн да, ал орган. Тилекке каршы, ал комиссияда да адам фактору кетип жатат окшойт.

Расмий маалыматка ылайык, Кыргызстанда жыл сайын 30дай диссертациялык жана 200дөй кандидаттык иш жазылат жана анын 10 пайызы комиссиянын сынынан өтпөй калат. Ага карабай өлкө боюнча илимдин докторлору 800гө жетип, кандидаттар үч миңден ашкан.

Жарандык активист Айбек Таалайбек уулу учурда мамлекеттик кызматта иштеген аткаминерлердин арасында да ар кандай жолдор менен илим жактап аткандар бар экенин эскертти:

Айбек Таалайбек уулу.
Айбек Таалайбек уулу.

- Албетте, чындап мээнети менен, он жылдап маңдай тер төгүп, илим жактагандар да бар. Бирок ошол эле учурда бир айдын ичинде, керек болсо эртең менен баштап, кечинде илимдин кандидаты болуп калгандар да бар. Андайлар көп. Илимий наамды көпчүлүгү жөн эле бир аброй катары көрүп жатышат. Ошон үчүн билген-билбегени, татыктуу-татыксызы деле илим жактап жатышат. Айрыкча аткаминерлер арасында бирөөгө жаздырып, акчасын төлөп илимий наам алып жаткандар арбын. Ошондуктан буга кескин чара көрүп, бууш керек. Азыр мына коррупцияга каршы күрөш өнөктүгү башталган учурда, ушул тармак да унутта калбашы керек.

Башкы прокуратура Илим департаменти өткөргөн сынак жана тандоо иштерине бул департаменттин кызмат адамдары өздөрү жана алардын жакын туугандары катышкан учурлар да болгонун аныктаган. Бул факты боюнча көзөмөл органы өкмөткө мыйзам бузууну жоюу жана Илим департаментинин жетекчисинин кызматына туура келер-келбесин карап чыгуу тууралуу сунуштама жөнөткөн.

"Азаттык+": Аксаган илим каражатка муктаж

"Азаттык+": Аксаган илим каражатка муктаж
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:28 0:00
"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Немистердин жүрөгүн багындырган гений

Германиялык адабиятчы-журналист Ирмтрауд Гучке.

Ирмтрауд Гучке - германиялык адабиятчы жана журналист. Ирмтрауд айым - Чыңгыз Айтматовдун көркөм дүйнөсүн изилдеген үч китептин автору. Улуу кыргыз жазуучусунун чыгармаларына немис адабиятчысынын кызыгуусунун сыры эмнеде?

Адабиятчы-журналист Ирмтрауд Гучке айым (Dr. Irmtraud Gutschke) - улуу кыргыз жазуучусунун чыгармаларына арналган үч эмгектин автору. “Киши жана жаратылыш Чыңгыз Айтматовдун чыгармаларында” деген биринчи китебин И. Гучке 26 жашында докторлук диссертациясынын негизинде жазып жарыялаган.

Он жылдан кийин 1986-жылы чыккан экинчи китеби “Гуманитардык маселелер, жомоктор, мифтер. Айтматовдун чыгармаларынын мисалында” деп аталат. Быйыл эле “Турналардын убадасы. Айтматовдун дүйнөсүнө саякат” эссе китеби немис тилинде чыкты. Ирмтрауд айым менен маегибиз анын акыркы китеби тууралуу суроодон башталды.

- Бул эссе түрүндө жазылган китеп - Ч. Айтматовдун чыгармачылыгына болгон менин жеке мамилем. Китебим Германияда популярдуу болуп атат. Анда мен жазуучуну түшүнгөнгө аракет кылам жана Айтматовдун чыгармачылыгын чоң тоолорго салыштырам. Ал тоолорго эбак жол салынган. Тоолорго өзүң чыксаң, алар жан-дүйнөңдө терең из калтырат. Мен Айтматов менен болгон жолугушууларымды электен өткөрүп, чыгармалары тууралуу ой толгоп, аларды талдап отуруп, жазуучунун эмгектеринен өзүмдүн төтө жолумду издедим.

Чыңгыз Айтматов окурмандары менен жолугушууда. Ирмтрауд Гучке (оңдон экинчи). Республика сарайы. Берлин, 1973-ж. И. Гучкенин жеке архивинен.
Чыңгыз Айтматов окурмандары менен жолугушууда. Ирмтрауд Гучке (оңдон экинчи). Республика сарайы. Берлин, 1973-ж. И. Гучкенин жеке архивинен.

Ирмтрауд Гучкенин Чыңгыз Айтматовдун чыгармаларына кызыгуусу 1969-жылы Йенада университетте окуп жүргөндө башталат. Студент кыз мугалимдин тапшырмасы боюнча күздүн бир күнү китепканада отуруп, “Жамийла” повестин окуйт. Оюн Жамилянын образы бийлеген селки көчөгө чыкканда аны машине уруп кетет. Бирок 19 жаштагы бийкеч эч нерсе болбойт.

- Айтматовго болгон кыйбас кызыгуумду кандай түшүндүрөм? Бул балким узак аңгемедир. Өткөн кылымдын 60-жылдарынын аяк чени. Бизге студенттерге "«Жамийла» повестин орусча окугула" деген тапшырма берилди. Мен «Жамийланы» Йенада пединституттун китепканасында окуп болуп, көчөгө чыкканымда машине уруп кете жаздабадыбы?! Бул капылет окуя менин дүйнөмдү «Жамийла» арбап-бийлеп алганын көрсөттү. Мен адабияттын күчү эмнеде экенин, эмне үчүн «Жамийладай» китепти окуган соң өзүмдү башкача сезип калганымды билгим келди. Ошон үчүн Айтматовдун чыгармаларын изилдей баштадым.

Эки бөлүнгөн Берлиндин картасы.
Эки бөлүнгөн Берлиндин картасы.

Ал кезде бүгүнкү Германиянын чыгыш бөлүгү Германия Демократиялык Республикасы, кыскача ГДР деп аталчу. ГДР Советтер Союзу баш болгон «социалисттик лагерге» киргендиктен, өлкөдө белгилүү советтик жазуучулардын китептери үзбөй немис тилине которулуп, дүкөндөрдө көп сатылган. Деген менен Ирмтрауд Гучкени кыргыз совет жазуучусунун китептери эмнеси менен өзүнө тарткан?

- Айтматовдун чыгармаларын мага эмнеси менен кызыктуу? Өзүнүн поэтикасы менен. Анын керемет поэтикасын башка бир да жазуучу менен салыштырып болбойт. Бул анын улуту кыргыз экенине байланыштуу болсо керек деп ойлойм. Мени Айтматовдун чыгармаларында бүгүнкү заманды элдик мифтер менен байланыштыруусу өзгөчө кызыктырды. Менимче, мифтер, элдик түшүнүктөр жазуучунун чыгармаларынын мазмунун түшүнүүгө көмөктөшөт.

Мени, ошондой эле, Айтматовдун абдан карапайым жана эмгекчил кишилер тууралуу жазганы да кызыктырат. Айтматов өзү эмгек эмне экенин билген. Ал ушундай карапайым кишилер дүйнөнү ийиндерине көтөрүп турганын, жерге тынчтык алып келгенин көрсөтүү үчүн, аларды ушунчалык берилүү жана сүймөнчүк менен сүрөттөйт. Алар терең ойлонгон, абдан сезимтал, дүйнөнүн көйгөйлөрү тууралуу тынчсызданган адамдар. Биз да ушул адабий каармандар үчүн кыжаалат болуп, алардын таламын жактайбыз. Айтматов өз өлкөсүн эле ойлонбойт. Кээде космоско чыгып, Жерге турнабай менен абай салып карайт. Айтматов биз жашаган планетада түрдүү чатактар көп экенине карабай, Жерди чулу тирүү жан катары карайт. Биз үчүн бүгүн аябай маанилүү болгон планетардык аң-сезим тууралуу кеп салат.

please wait

No media source currently available

0:00 0:12:29 0:00
Түз линк


Чыңгыз Айтматовдун көркөм дүйнөсүнө болгон кызыгуу 1977-жылы И. Гучкени жазуучунун туулган айылы Шекерге алып келет. Немис адабиятчысы “Жамийла” повестинде сүрөттөлгөн кооз табиятты көрүп, жазуучунун көркөм дүйнөсү калыптанган чөйрөнү өз көзү менен көрүп, ички дүйнөсүн түшүнгүсү келет.

“... бийиктен кулаган көбүктүү шаркыратма күпүлдөп, бирде эргиген кең талаа жайкалып, чийлердин арасында чөгүп бара жаткан күн мелтилдеп, асман менен жердин кошулган жүлүндөй жигинде жалгыз атчан күндүн артынан чапкылап, аны азыр колуна кармап алчудай жакындап барып, күн менен кошо куйкум иңирге эрип, көздөн кайым болууда”.

Чыңгыз Айтматов уулу Элдар жана жубайы Мария менен. Ала-Арча капчыгайы. 1986-жыл.
Чыңгыз Айтматов уулу Элдар жана жубайы Мария менен. Ала-Арча капчыгайы. 1986-жыл.

Ирмтрауд айымдын өжөрлүгү болбосо, чет өлкөлүктөр үчүн кара кулпу салынган Шекерди жана Талас жерин көрмөк да эмес. Шекерге келген кезде Ирмтрауд айым ГДРдеги эң көп нускалуу "Neues Deutschland" ("Жаңы Германия") гезитинин адабият бөлүмүндө эмгектенчү.

Ырас, коммунисттик германиялыктардын баары эле Чыңгыз Айтматовдун чыгармаларын Ирмтрауд Гучкедей сүйүп окуган десек жаңылабыз. Бирок жазуучу өзү ГДРдеги окурмандарын өзгөчө баалаганы маалым.

- Сиз туура айтасыз. Ал өзү мага “Германия Демократиялык Республикасында эң сүйүктүү окурмандарым бар” деп айткан. Муну сыпайыгерчилик үчүн айтылган сөз деп ойлобойм. Анын популярдуулугу чыгармалары немис тилине которулганына байланыштуу болсо керек. Мектепте жана университетте Айтматов жөнүндө сөз болчу.

Кыргызстан алыс болсо дагы Чыңгыз Айтматов алардын проблемаларын жазганын немистер сезишкен. Биз баарыбыз Советтик империяда жашаганбыз.

ГДРде да Кыргызстандагыдай жана башка советтик республикалардагыдай проблемалар болгон. Албетте, айырым бир модификацияларды албаганда, ал проблемалар да, элдин ой-мүдөөсү да, аларды тынчсызданткан көйгөйлөр да, үмүт-тилектери да окшош болчу. Ошол “социалисттик” деп аталган заманда көпчүлүк элде эркиндик көбүрөөк болсо, дүйнөнү эркин кыдырсак деп үмүт кылышкан, башка да өзгөрүүлөрдү каалашкан. Арийне, элдин үмүт-тилеги туман сыяктуу колго кармалбачудай көрүнчү. Бирок, элдин мүдөөсү кабыл болуп, Чыгыш жана Батыш Германия бириккенден кийин көп адамдар жаңы коомго иренжип, көңүлү чөктү. Дал ушундай сезим Айтматовдо да болду. Ал Михаил Горбачёв баштаган реформанын мияткери эле. Бирок Айтматов реформанын кесепетинен Советтер Союзу ыдырап калат, социалдык теңсиздик мынчалык чоң болот деп күткөн эмес. Чыңгыз Айтматов, чынында эле, өмүрүнүн акыркы жылдарында коомдогу өзгөрүүлөргө бушайман болуп, көңүлү чөгүп жүрдү.

И. Гучкенин "Турналардын убадасы. Айтматовдун дүйнөсүнө саякат" деген эссе китебинин мукабасы.
И. Гучкенин "Турналардын убадасы. Айтматовдун дүйнөсүнө саякат" деген эссе китебинин мукабасы.

Ирмтрауд Гучке ошондой эле Чыгыш Германиядан чыккан жазуучулар Герман Канттын, Гизела Штайнекерттин, Ева Штриттматтердин чыгармачылыгын изилдеген көлөмдүү эмгектерди жазган. Адабиятчы-журналист Батыш Германиядагы окурмандар да Чыңгыз Айтматовдун чыгармаларын жогору баалашканын, ошондой эле мюнхендик котормочу-санаалашы калемгерди Кыргызстандын табиятына тиешелүү чыгарма жазууну сунуш эткенин айтат:

- Батыш Германияда Чыңгыз Айтматовдун котормочу-досу болгон, Фридрих Хитцер (Übersetzer Hitzer) деген. Ал мюнхендик коммунист-жазуучу. Фридрих Хитцер Чыңгыз Айтматов менен 80-жылдардын ортосунда жолугушкан. “Тоолор кулаганда” романын Фридрих Хитцер немисчеге оодарган. Мурда Айтматовдун чыгармаларын Шарлотта Кошут (Charlotte Кossuth) которуп жүргөн. Баса, “Баталга” романын Ф. Хитцер жана Ш. Кошут жарнакташып которушкан. Мен Фридрих Хитцер менен байланышта болгом, экөөбүз тез-тез телефон чалышып турчубуз. Айтматов кандай маанайда экенин ал жакшы билчү. Бир мертебе Хитцер мага: “Мен "германиялык окурмандар боз үйлөр, жылкылар, тоолор, кыргыз ландшафты тууралуу окугусу келет. Ушул немис окуучулары үчүн кызык" деп Айтматовду көндүрөм,”- деди. Мен болсо: “Сен батыш германиялык окурмандар тууралуу айтып жатасың. Биз, чыгыш германиялыктар да “Тоолор жана талаалар повестин” жакшы көрөбүз. Биз да экзотикалуу ландшаф, бизге бейтааныш жашоо жөнүндө окугубуз келет. Бирок бизди кыргыздар менен экзотика эле эмес, бир система бириктирип турат. Чыгыш жана Батыш германиялыктардын айырмасы ушунда болсо керек”, - деп айтканмын Фридрих Хитцерге. Ооба, сиз туура айтасыз: Айтматов Батыш Германияда да белгилүү болгон. Мен өзүм Мюнхенде Айтматовдун адабий кечесинде болгом. Театр толо эл Айтматовду тыңдап отурган. Батыш германиялыктар да Айтматовду жакшы көрүшкөн. Бирок азыр мурдакыдай эмес.

Ирмтрауд Гучкенин айтымында, азыр Германияда экс-советтик республикалардын адабиятына мурдагыдай кызыгуу жок. Анын негизги себеби - басмаларда орус тилдүү редакторлор жокко эсе жана которууга китептерди адабий агенттер сунуш кылат. "Мурда басмаларга акчаны ГДРдин өкмөтү төлөчү", дейт Гучке айым:

- Батыш Германия тууралуу айта албайм. ГДРде М. Шолоховдун, Ю. Трифоновдун катарындагы көптөгөн советтик жазуучулардын китептери чыккан, ал жылдары. Себеби бир нече басма советтик жазуучулардын чыгармаларын басып турган. Чет элдик адабиятты чыгарган эң чоң басма “Фольк унд вельткультур унд фортшрит” болчу. Бул басмада советтик адабият боюнча 11 редактор бар эле. Албетте, алар орус тилин мыкты билишкендиктен, советтик республикаларда чыккан жаңы китептерден кабардар болушкан. Алар СССРге тез-тез каттап да турушкан. Азыр абал “мышык ыйлагандай”. Басмада иштеген редакторлордун дээрлик баары орусча сүйлөшпөйт. Алар мурдагы Советтер Союзунда чыккан жаңы чыгармаларды адабий агенттер аркылуу алып турушат. Басмаларда мурдакыдай орус тилин билген редакторлорду кармаганга мүмкүнчүлүгү жетишсиз. Азыр рынок экономикасы өкүм сүрүүдө. Мурда ГДРде басмаларга акчаны мамлекет төлөчү. Түшүнөсүзбү?

Чыңгыз Айтматовдун немис тилиндеги китептери, "Talia" дүкөнү. Базель, Швейцария. 9-декабрь 2013-жыл.
Чыңгыз Айтматовдун немис тилиндеги китептери, "Talia" дүкөнү. Базель, Швейцария. 9-декабрь 2013-жыл.

​Анткен менен Чыңгыз Айтматовдун чыгармалары немис тилдүү Австриянын, Швейцариянын, Германиянын китеп дүкөндөрүндө жок эмес, бар.

- Ооба, ооба. Чыңгыз Айтматовдун бардык китептери сатыкта бар. Швейцариянын “Унионсферлаг” (Unionsverlag) басмасы китеп базарын немис тилиндеги китептер менен камсыз кылат. Айтматовдун китептери кээде кайра басылып да турат. Окугусу келген киши дайыма сатып алса болот. Менин соңку китебим боюнча эки иш-чара өттү. Килейген зал толтура эл чогулду. Чыңгыз Айтматовду окурмандар жакшы көрөт. Бирок алардын көбү - Айтматовду мурдатан билгендер, улгайган курактагылар. Жаш муундун Айтматовду билбеген себеби - азыр анын китептерин мектепте окутушпайт. Мага: “Сиздин Айтматов жөнүндө жазганыңыз жакшы болуптур. Анын китептери менин эсимде”, деген адамдар - жазуучунун китебин алгач мектепте окугандар. Анын үстүнө Айтматов ал кезде бизге көп келип турчу. Окурмандар менен жолугушчу, ар кандай талкуулар болор эле. Бул жолугушууларды бакубат басма уюштурчу. Азыр китеп рыногу башка. Ырас, мурдагыдан китеп көп чыгат. Кызыктуу китептер да көп. Бирок, анын баары кеңири массага багытталган чыгармалар.

Массалык нускадагы китептердин арасында Айтматов сыяктуу алп да жоголуп кетиши ыктымал. Анткени, китептер тоо-тоо болуп чыгууда.

Анын чыгармалары мына ушул тоонун ичинде да. Маселе ушунда. Түшүндүңүз го? Жалпылап айтканда, китеп базары дайыма жаңы чыгармаларды каалап турат. Бир нече жыл мурда чыккан китептерди саткан анча кызыктуу эмес.

Бүгүн Чыңгыз Айтматов Германияда мурдагыдай популярдуу эмес. Мурдагыдай дегеним - америкалык изилдөөчү Жефф Лиллинин жазганы боюнча, 1990-жылдардын башында “Бетме-бет” повести жана “Баталга” романы кирген бир томдугу дээрлик 110 миң нускада чыгып, сатылып кеткен. “Жаабарс” романы 2006-жылы немис тилинде чыгып, кийинки жылы атактуу Лейпциг китеп жарманкесинде Айтматов окурмандары менен жолуккан.

“Жаабарс” немис окурмандары тарабынан өтө жакшы кабыл алынганын “Эхо Москвы” радиосунун кабарчысы күбө болгон. Ал эми “Немис толкуну” радиосунун кабарчысы Ефим Шумандын айтымында, китеп жарманкеде окурмандар Айтматовду поп-ырчыдай кабыл алган. Кол тамга алуучулар ушунчалык көп болгондуктан, жазуучуга күйөрмандарынан эптеп бошонууга туура келген.

​"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Беш-Аралдын берекесин кетирген жол

Беш-Арал коругу.

Чаткалдагы Беш-Арал мамлекеттик коругунда Найза алтын кенине жол салган факты боюнча кылмыш иши козголду.

Келтирилген зыян боюнча жол салган "Мурас-Синтез" компаниясына 5 миллион сомдон ашуун айып салынды.

Жарандык активисттер буга чейин алардын арызы каралбай келгенин айтып, жакында болгон текшерүүдө корукка киргизилген оор техника жер кыртышын бузуп, сексенден ашуун карагайды жана эки жүзгө жакын бадалды түп-орду менен талкалаган факты аныкталганын мисал келтиришти.

Ал эми Айлана-чөйрөнү коргоо агенттиги менен Чаткал райондук администрациясы коруктагы мыйзамсыз аракеттер үчүн бири-бирине доомат артып жатышат.

"Муз ордунан козголгондо..."

Буга чейин Чаткал райондук мамлекеттик администрациясы менен райондук прокуратура Беш-Арал мамлекеттик коругунда жаңы жол салынбаганын, эски жолдун тоому эле тазаланганын айтып, "мыйзам бузуу табылган жок" деп келишкен.

Жарандык активист Абдыжапар Нурдиновдун президентке жазган арызынан кийин атайын текшерүү жүрүп, коруктун аймагындагы Найза алтын кенинен кеткен жолдун салынганы аныкталды. Абдыжапар Нурдинов Мамлекеттик экологиялык инспекция менен Айлана-чөйрөнү коргоо агенттиги келтирилген зыяндын ордун толтуруу боюнча салган айыппулдардын өлчөмү 5 миллион сомго чыкканын билдирди:

Абдыжапар Нурдинов.
Абдыжапар Нурдинов.

- Буга чейин мага "Беш-Арал мамлекеттик коругунда мыйзамсыз жол салуу фактысы катталган эмес" деп жооп берип келишкен болчу. Текшерүүдөн кийин Айлана-чөйрөнү коргоо агенттиги жол салып жаткан "Мурас-Синтез" ЖЧКсына 83 карагай, 186 бадалды кыйганы үчүн 2 миллион 600 миң сомдон ашуун айыппул салды. Мамлекеттик экотехинспекция болсо жер кыртышына келтирилген зыян үчүн 2 миллион 200 миң сом, ал эми өсүмдүктөргө келтирилген зыян үчүн 300 миң сомдон ашуун айыппул салды.

Мындан сырткары Чаткал райондук ички иштер бөлүмү өзгөчө кайтаруудагы Беш-Арал мамлекеттик коругунун аймагында экологиялык жана техникалык ченемдер бузулган учурлар боюнча кылмыш ишин козгоду. Анда коруктун аймагындагы алтын кенине барыш үчүн 7 чакырымдан ашуун жол салууга ким уруксат бергени иликтенип жатканы белгиленди. Буга чейин Чаткал райондук прокуратурасы "коруктун ичинде мыйзам бузуу болгон эмес" деген жыйынтык чыгарган. Президенттин тапшырмасы менен жүргөн текшерүүнүн жыйынтыгы боюнча мыйзам бузуу учурлары аныкталып, райондук ички иштер бөлүмү кылмыш ишин козгоду.

Чаткалдын прокурору Насыр Бообеков башында корук жетекчисинин берген маалыматына таянып, кылмыш ишин козгоодон баш тартуу жөнүндө чечим кабыл алынып калганын айтты:

Беш-Арал мамлекеттик коругунун жетекчилиги бизге "ал жакта жол салынган эмес, эски жол эле ондолгон" деп түшүндүрмө кат жазып берген.

- Беш-Арал мамлекеттик коругунун жетекчилиги бизге "ал жакта жол салынган эмес, эски жол эле ондолгон" деп түшүндүрмө кат жазып берген. Ошонун негизинде биз ошондой жооп бергенбиз. Эми кылмыш иши козголуп, тергелип жатат. Бул жерде кылмыш иши ушуга тиешеси бар мамлекеттик кызмат адамдарына жана "Мурас-Синтез" фирмасынын жетекчилигине багытталган.

Буга чейин Чаткал районунун акими Канжарбек Эшалиев да мамлекеттик коруктун аймагындагы жерди өзгөчө кайтаруудагы жаратылыш тилкелеринен чыгарып, трансформациялоо боюнча өкмөткө сунуш киргизген. Анда ал "корук аркылуу өтчү жаңы жол чек арачылар менен корукчуларга зарыл" деп түшүндүргөн. Найза кенине чейин бара турган жолдун жалпы узундугу 17 чакырымды түзөт. Анын 7 чакырымы жаңыдан салына баштаган.

Жарандык активист Абдыжапар Нурдинов район прокурорунун жоопкерчилигин кароо боюнча жогору жакка кайрыла турганын билдирди:

Башында бул жолду салууну "Мамлекеттик чек ара кызматы суранып жатат" дешкен болчу. Бирок Мамлекеттик чек ара кызматы расмий түрдө "биз эч кимге кайрылган эмеспиз" деп жооп кайтарды.

- Башында коруктун ичиндеги бул жолду салууну "Мамлекеттик чек ара кызматы суранып жатат" дешкен болчу. Бирок Мамлекеттик чек ара кызматы расмий түрдө "андагы жер тилкелерин жол салууга уруксат бериш үчүн трансформация кылууну талап кылып биз эч кимге кайрылган эмеспиз" деп жооп кайтарды. Бул жерде маселенин өзөгү эле коруктун аймагындагы Найза алтын кенине жетүү болчу. Ошондуктан былтыр кайсы бир уюшкан топтор борбордук бийликтен баштап жергиликтүү бийликке чейин ошол чечимди ишке киргизиш үчүн тиешелүү чара көрүп, мыйзамды көзгө илбей, коруктун аймагына кирип барууга чейин мүмкүнчүлүк түзүп беришкен.

Жоопкерчиликти оодаруунун амалы

Текшерүүдөн соң Айлана-чөйрөнү коргоо агенттигинин жетекчиси Абдыкалык Рустамовдун өкмөткө жазган катында "корукка оор техника киргизүү жана андагы келтирилген зыян үчүн Чаткалдын акими Канжарбек Эшалиев, Чаткал айыл аймагынын башчысы Исабеков жана Беш-Арал мамлекеттик коругунун айрым кызматкерлери жооптуу" деп көрсөтүлгөн.

Бирок Чаткал районунун акими Канжарбек Эшалиев: "Корук Айлана-чөйрөнү коргоо агенттигинин карамагында болсо, райондук администрация ага эмнеге жооптуу болушу керек?" деген суроо койду:

Канжарбек Эшалиев.
Канжарбек Эшалиев.

- Ошол мамлекеттик корук Рустамовдун жоопкерчилигиндеги аймак болуп жатпайбы. Анан ага эмне үчүн биз жооп беришибиз керек? Ал жерде пландуу жана пландан тышкары текшерүүлөр болуп турат. Анан ал киши агенттиктин жетекчиси болгондон кийин анын карамагындагы мамлекеттик коруктагы абал үчүн өзү гана жооп берет. Ал ошол жакты карап, көзөмөлдөп турсун деп директор болуп дайындалган.

Анткен менен Айлана-чөйрөнү коргоо агенттигинин директору Абдыкалык Рустамов коруктун ичине кирип, ага зыян келтирүүгө андагы 200 гектардан ашуун жер аянтын өзгөчө коргоодогу жаратылыш аймагынан, өнөр-жай жана транспорт үчүн пайдаланылчу жер аянттарынын категориясына өткөзүү боюнча акимдин буйругу негиз болгонун өз катында көрсөткөн. Ошондой эле коруктагы Найза тилкесинен алтын казууга уруксат берүү боюнча Чаткал айыл аймагынын токтому чыккан. Чаткалдагы Беш-Арал коругу 112 миң гектардан ашуун жер аянтын түзүп, анда эки алтын кени бар экени аныкталган.

​"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG