Линктер

шейшемби, 23-июль, 2019 Бишкек убактысы 00:13

Кыргызстан

Кыргызстан алтын корун көбөйтөт

Иллюстрациялык сүрөт.

Дүйнөлүк басма сөзгө баяндама (25-июнь - 2-июль).

"Bloomberg" каналынын веб-сайтына "Азиядагы эң чакан өлкө дүйнөлүк соода согушуна алтынды калкан кылууда" аттуу макала жарыяланды. Орусия менен Кытайдагы валюта базарындагы туруксуздуктун таасиринен коргоо үчүн Кыргызстандын эл аралык резервдеги үлүшүн 50% чейин көбөйтүп, 2 миллиард долларга жеткирүү ниети бар. Ушул тапта бул көрсөткүч 16%.

Улуттук банктын жетекчиси Толкунбек Абдыгулов: "Оюн эрежелери алмашты. Азыр биздин резервде кайсы валюта болбосун баары бир дүйнөлүк соода согушунун таасири тиет. Доллар, юань же рублга карабай, алтынды көбөйтүшүбүз керек", - дейт.

Толкунбек Абдыгулов
Толкунбек Абдыгулов

Алтын боюнча дүйнөлүк кеңештин маалыматына караганда, мындай саясат Кыргызстандагы алтын запасын пайыздык катыштан караганда, Орусия жана экономикасы кыйла өнүккөн Түркия менен Индиянын деңгээлине жакындатат. АКШ менен Германия резервинин 70% алтын менен сактайт.

Абдыгуловдун айтымында, Кыргызстан баалуу металлды азыркыдан да көбүрөөк каза алат. 2017-жылкы эсеп боюнча канадалык "Centerra Gold" иштеткен алтын кениндеги жалпы өндүрүш 3,4 миллиард долларга бааланган. Абдыгулов кызмат мөөнөтү бүткүчө, башкача айтканда 2024-жылга чейин казынадагы алтындын запасын көбөйтүүнү максат кылаарын айткан.

"Алтынды каалаган учурда керектүү валютага алмаштырса болот. Кудай бизге абдан көп кен байлыкты берген экен. Андыктан аны сарамжал колдонуу абзел", - деди "Bloomberg" каналына.

Үй-бүлөлүк башкаруу доору

Лондондогу Падышалык институттун Евразия боюнча талдоочусу Аннет Бор Борбор Азияда үй-бүлөлүк башкаруу улам күчтөнүп баратканын "Eurasianet" басылмасына жазды. "Авторитардык бийлик өкүм сүргөн Түркмөнстанда, Казакстанда жана Тажикстанда бийлик бир династияга таандык. Ал арада өз жакындарын бийлик үчүн курмандыкка чалгандар да бар. Мисалы, казак ажосу Нурсултан Назарбаевдин күйөө баласы Рахат Алиев кайнатасынын тактысына көз артканы үчүн куугунтукталып, акыры Венадагы түрмөдө көз жумду. Мурдагы өзбек лидеринин кызы Гүлнара Каримова Ташкентте камакта.

Түркмөнбашынын уулу.
Түркмөнбашынын уулу.

Тажик президенти Эмомали Рахмон уулун Душанбенин мэрлигине койсо, Түркмөнбашы Гурбангулы Бердымухамедовдун 36 жаштагы уулу Сардардын саясий жылдызы жанып турган чагы. Маркум Сапармурат Ниязов Бердымухамедовдон айырмаланып, бала-чакасын бийликке аралаштырчу эмес. Ал эми азыркы түркмөн лидери уулу Сардарды бир заматта парламенттеги сыйлуу комитеттердин башына алып барып, Тышкы иштер министрлигинен жогорку кызмат берди. Буга кошумча президенттин уулу 2017-жылдын май айынан бери мамлекеттик маанилүү эл аралык иш сапарларга атасынын ордуна барууда. Ошентсе да алтымышка жаңы чыккан Бердымухамедов Борбор Азиядагы эң жаш лидер. Аймактагы башка кесиптештериндей ажалга моюн сунгуча бийликте турары шексиз. Буга карабай анын уулу тактыны мурастап калууда ишенимдүү кадам таштоодо", - деген пикирде окумуштуу Аннет Бор.

Эрдоган Азияны колго алууну көздөйт

Жапонияда чыккан "Asian Nikkei Review" журналы Түркиянын президенти Режеп Тайып Эрдоган шайлоодон кийин Азия жана ислам дүйнөсүнө өз таасирин болушунча арттыруу аракетинде экенин баяндайт. "Мустафа Кемал Ататүрктөн кийинки эле эң кубаттуу лидерге айланган Эрдоган өз позициясын мекенинде эле эмес, бүтүндөй Ислам дүйнөсүнөн тарта Чыгыш Азияга чейин жайылтууну көздөйт. 15 жыл өлкө башында туруп, Түркия Балкан аймагы, Жакынкы Чыгыш, Борбор Азия жана Африка өлкөлөрү менен мамилесин чыңдады.

Түркиянын президенти Режеп Тайып Эрдоган.
Түркиянын президенти Режеп Тайып Эрдоган.

Батыш Эрдогандын авторитардык башкаруусунан чочулап жатканда ал Чыгыш Азия, Орусия, Кытай, Филиппин жана Малайзия менен ымаласын ысытууда. 2014-жылы Батыштан аккан инвестициялар токтоп калганда Эрдоган Орусия, Кытай жана Жакынкы Чыгыштан тез эле өнөктөштөрдү таап, өлкөсүнүн экономикасынын тизелеткен жок. Мисалы, Түркиядагы эң ири "Финанс" банкы 2016-жылы Катардагы ири компанияга сатылды. "Деңиз" банкын орусиялык жана дубайлык инвесторлор алышты. Коңшу Сирия жана Ирактан келген коркунучтарга карабай, Түркия инвесторлор көп тартылган өлкө бойдон калууда. Эрдогандын өмүр баянын жазган Сонер Чагатпай аны жөн жеринен "Жаңы Султан" деп атаган эмес", - деген автор Кытай менен Түркиянын ортосундагы уйгурларга байланыштуу талаштуу маселелерди да макаласына кеңири камтыган.

Табият аяр мамилени талап кылат

"Newsweek" журналы соңку кезде дүйнөдө климаттын өзгөрүүсүнөн улам адам курмандыктарынын саны барган сайын көбөйтүп жатканын жазды. Түштүк Африкадагы былтыркы суу каптоодо 1200 киши өлүп, 20 миллион адам жабыркады, алардын 6,8 миллиону балдар.

Техастагы бороондун кесепети.
Техастагы бороондун кесепети.

Бангладеш, Индия жана Непалда табигый апааттардан 18 миңдей мектеп талкаланып, жүз миңдеген балдар билим ала албай калышты. 2017-жылы Техас, Флоридадагы бороондон АКШнын бюджети 200 миллиард доллар зыян тартты. 2050-жылга чейин табигый кырсыктардан 140 миллион киши жер которууга мажбур болот.

Өкүнүчтүүсү жабыркагандардын басымдуусу жакырлар. Ушундан улам планетадагы тең салмактуулукту сакташ үчүн дүйнө "Жашыл экономика" планын ырааттуу ишке ашырышы зарыл деп белгилейт баяндаманын автору, окумуштуу Филип Калдерон.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бала асырап алууда түйшүк азайбады

Кыргызстанда үч айда 176 бала жергиликтүү жарандарга асыроого берилген. Мындан сырткары чет өлкөлүктөр сегиз кыргызстандык баланы багып алган.

Эмгек жана социалдык өнүктүрүү министрлигинин адиси Адилет Кудайбердиева “Азаттыкка” маек куруп, бала багып алуунун жол-жоболору тууралуу айтып берди. Анын айтымында, учурда бала багып алуу үчүн 213 адам кезекте турат.

“Азаттык”: Орусияда ата-энеси таштап кетип, кийин Кыргызстанга алып келинген балдар тууралуу макала жазгандан кийин бала асырап алуу боюнча кененирээк маалымат алып берүүнү өтүнүп "Азаттыкка" кайрылган окурмандар көбөйдү. Негизи эле бала багып алам деген жарандар ишти эмнеден башташ керек?

Адилет Кудайбердиева: Бизде өкмөттүн токтому менен бекитилген жобо бар. Ага ылайык Кыргызстандын жарандары бала асырап алуу үчүн жашаган жери боюнча райондук, шаардык социалдык өнүгүү башкармалыгына кайрылуусу керек. Ал жерден баланы багып алуу мүмкүн экендиги тууралуу корутундуну алат.

Бул үчүн жоободо бекитилген документтерди даярдап бериши керек. Ага бала багып алуучунун арызы, паспортунун көчүрмөсү, эгер жубайлар бала багып алабыз десе, анда нике тууралуу күбөлүктүн көчүрмөсү жана жашаган жери, үй-бүлө курамы тууралуу маалымат кат керек. Мындан сырткары арыз ээсинин туруктуу киреше булагы бар экенин тастыктаган жана турак жайга менчик укугун ырастаган документтер же жашаган жеринин үй китебинин көчүрмөсү зарыл.

“Азаттык”: Демек бала багып алам деген жарандын туруктуу жашаган жери болушу шартпы?

Адилет Кудайбердиева: Туруктуу жашаган жери деп жазылган эмес. Бирок ошол үйдо жашап жатканын ырастаган маалым кат же турак жайды ижарага алып жатканы тууралуу келишимди алып келип беришет. Мындан сырткары соттолбогону тууралуу ички иштер органдарынан жана ден соолугу тууралуу маалым кат керек. Буларга баңгилик, алкоголдук көз карандуулук жана психикалык абалы тууралуу медициналык корутунду кирет. Ошондой эле жашаган жана иштеген жеринен мүнөздөмө талап кылынат.

Бул документтер тапшырылган күндөн тартып бир жылга чейин жарактуу болуп эсептелет. Андан соң тиешелүү адис арыз ээсинин жашаган жерине барып жашоо-тиричилигин текшерет. Ошого жараша акты түзүлөт жана 14 жумушчу күндүн ичинде уруксат берилеби, жокпу аныкталып, корутунду даярдалат.

“Азаттык”: Бала асырап алууну каалагандардын кезеги көп экени айтылууда. Учурда алардын саны канча?

Адилет Кудайбердиева: Бул процедура дагы өкмөттүн токтому менен жөнгө салынат. Ата-энелердин камкордугусуз калган балдар жөнүндө мамлекеттик маалыматтар банкын түзүү жана пайдалануу тартиби тууралуу жобо бекитилген. Ага ылайык, асырап алууну каалаган жарандар корутундуну алгандан кийин мамлекеттик банктын базасына киргизилип, реестрге катталат. Бул база ар бир райондо иштейт. Азыр анда бала асырап алууну каалаган 213 жарандын тизмеси бар. Бул көрсөткүч туруктуу эмес, көбөйүп, азайып турат. Жарандар өз каалоосу менен балдар мекемелерине кайрылса болот, бирок жеке өзү балдарды көргөнгө бара албайт, укугу жок.

“Азаттык”: Сиз бала багып алат элем дегендердин санын айтып жатасыз. Ал эми асырандыга бериле турган балдардын базасы барбы?

Адилет Кудайбердиева: Базада бар. Бирок балдар тууралуу маалымат жана асырап алуучунун аттары айтылбайт. Бул купуя маалымат болуп эсептелет. Бүгүнкү күндө 231 бала кароосуз калгандар. Бул дагы көбөйүп, азайып турат. Маалымат банкындагылардын 95% ден соолугунан мүмкүнчүлүгү чектелген же патологиясы бар, ата-энеси баш тарткан балдар.

“Азаттык”: Кыргызстандыктар арасында мүмкүнчүлүгү чектелген балдарды асырып алгандар барбы? Көбүнчө эле чет өлкөлүктөр алып кеткенин угабыз.

Адилет Кудайбердиева: Биздин жарандар көбүнчө беш жашка чейинки балдары алууну каалашат. Көп учурда медициналык жактан коррекция жасоого мүмкүн болсо, биздин жарандар деле ушундай балдарды алышууда. Тилекке каршы маалыматтык базада ата-энеси баш тарткан, ден соолугу оор абалда калган балдар.

АКШдан ата-эне тапкан кыргызстандык балдар
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:16 0:00

“Азаттык”: Орусиядан ата-энеси таштап кеткен, бирок ден соолугу жайында болгон балдар алып келинген эле. Алар балдар үйлөрүнө жайгаштырылганы айтылган. Ата-эне мээримин көрбөй чоңойгондон көрө ошолорду багып алат элек дегендер да жок эмес.

Адилет Кудайбердиева: Орусиядан алып келинген балдардын Кыргызстандын аймагында туугандары изделип, биологиялык ата-энелери менен бириктирүү иштери жүрөт. Эгер туугандары табылбаса анда жалпы маалыматтык базага түшөт.

“Азаттык”: Бир жылда канча бала асырандыга берилет?

Адилет Кудайбердиева: Кыргызстанда үч айда 176 бала кыргызстандыктарга асыроого берилген. Бул сөзсүз эле базада турган балдар эмес. Сот асыроо маселесин караган учурда сөзсүз түрдө райондордун катышуусу менен чечим чыгарышат. Мындан сырткары чет өлкөлүктөр сегиз кыргызстандык баланы багып алган.

“Азаттык”: Бала багып алууну каалаган жарандар көп, бирок бюрократиялык процедуралар көп болгондуктан сатып алууга да барышат деп айтышат. Жол-жобосун желдетүү жагы каралабы?

Адилет Кудайбердиева: Негизинен жободо тизмеси кыскартылган. Кыргызстанда эң эле жөнөкөй. Асырап алгандан кийин жобого ылайык социалдык кызматкерлер үч жылга чейин карап, көз салып турушат. Бир жылда эки жолу барышат.

Бирөөгө кор, бирөөгө зар бала...
please wait

No media source currently available

0:00 0:31:00 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Адам дин үчүнбү же дин адам үчүнбү?

Залкар ойчул жана аалым бабаларыбыз Жусуп Баласагын (солдо) менен Махмуд Кашгари Барсканинин бедизчи Т.Садыков жасаган айкелдери манкурттар тарабынан уурдалып кеткен. 1995.

Түркиядагы Эржийес университетинин докторанты Элмурат Кочкор уулу "Азаттыктын" окурмандарына жолдогон дин таануу жана коом таануу жаатындагы блог.

...6-класста окуйт элем. Мен курактуу бир топ балдар мечитке каттачу болдук. Алдыбыз арап ариптерин, Куран окуганды үйрөнө баштаганбыз. Андан сырткары намаз окуу, орозо тутуу сыяктуу маселелердин маанисин да билип калдык. Жаңы чөйрөнүн, жаңы маалыматтардын, кызыгуулардын себебинен баштапкы бир канча ай билинбей өтүп кетти.

Албетте, ал жылдарымды пайдасыз өттү деп айткандан алысмын. Бирөөгө зыян тийгизбөө, колдон келсе пайда келтирүү, карыяларды сыйлоо, ата-энеге урмат мамиле кылуу сыяктуу жакшы принциптерди үйрөндүм. Денеме сиңген бул баалуулуктардын жашоомо көп пайдасы тийди.

Ош шаарындагы эски мечит. 26.4.2012.
Ош шаарындагы эски мечит. 26.4.2012.

Бирок бара-бара мен түшүнүп жете албаган, аңдай албаган ой-пикирлерге, эрежелерге, түшүнүктөргө кез келе баштадым. Аристотель айтмакчы, кызыгуу ар кишинин табиятында бар эмеспи. Маселен, адамдын руханий дүйнөсүндө зор орду бар музыканы угууга тыюу салынгандыгы ошол учурдагы догмаларымдан алган алгачкы сокку болчу.

Эмне үчүн намаз окуу эң башкы ибадат, эмне үчүн орозо тутабыз, эмне үчүн мечитте окулган намаз 27 эсе сооптуу болот, кедейлердин кыйынчылыкта жашашы алардын тагдырында жазылганбы, молдо же аалымдар кадимки эле кишилерби, же Кудайдын өзгөчө кулдарыбы деген сыяктуу суроолор күндөн-күнгө башымды тикен чөптөр менен чырмай берди.

Ошол кезде булардын баарын башкарып турган бир Кудай бар деп түшүнчүмүн. Бирок: адамдын табиятына, ырахат алуусуна каршы чыккан, музыка угуусун тыйган, адам деген ыйык макулук ачкачылык деген түйшүк менен алышып жатса, аларга жардам берүүнү эмес, намаз окууну эң маанилүү ибадат деп белгилеген, орозо айында бизди ачка коюп, сынаган соң сооп берген, жакшы же жаман адам болушту биздин эркибизден тышкары маңдайга жазган, кийин жакшыны бейишке киргизип, жаманды тозокко кириптер кылган Кудай түшүнүгүм мени аябай кыйнады. Азыр да он, жүз миңдеген, балким, миллиондогон мусулманды ойлондуруп жатса керек бул сыяктуу суроолор.

Кийин чындап эле "дегеле Кудай барбы өзү?" деп ойлоно баштадым. Бул суроолордун жообун менин оюмдагы жарым Кудай-жарым адам болгон молдо билсе керек дечүмүн. Бирок эркин ой жүгүртүүнүн өзүн чектеп, тозок же көр азабы менен коркутуп койгондуктан, томсоруп сурай албай кала берчүмүн.

Акыры күчтү топтоп, атам менен апамдан сурамай болдум. Чай ичип баарлашып олтурушкан экен. "Менде бир суроо бар" деп сөзгө кошула калдым.

"Чын эле Кудай барбы? Бар болсо далилдеп бериңиздерчи?" дей койдум. Үнсүздүк өкүм сүрүп, жүрөгүм түшө баштады.

Акыры атам менен апам бири-бирин карап "Мындан кийин андай суроону бербей жүргүн, күнөө болот", - деп менин акыйкатка карай алган жолумду да соңуна чыгарып коюшту. Бирок аларды эч күнөөлөбөйм. Анткени билим деңгээли ошого жетет болчу.

Көпчүлүк ичинде жалгыз калуу деген абалды мына ошондо түшүндүм; күн сайын жан дүйнөмдү эзген согуш, бирок эч кимге айта албайм, бөлүшө албайм. Ансыз деле акыретим карарып бүттү го деп ишенип калган элем.

Менин классташтарым кези келгенде окуп, кези келгенде шапар тээп, концерттерге, экскурсияларга барышчу, жеке хоббилери менен эрмектешчү, көпчүлүгүнүн алгачкы махабаттары бар эле... Кыскасы, жашоолору керемет болчу. А мен болсо бешиктен белим чыга элек туруп, "Кудайды" издеп, бирок аны сүйгөндөн мурда коркконду үйрөнгөм, али бул дүйнөнүн ырахатын көрбөй жатып, акырет жолуна түшкөм.

Жашырганда эмне, ичим күйчү. Бирок башка теңтуштарымдын кылганы толугу менен күнөө, а мен болсо Кудайга жагып жатам деп өзүмдү өзүм сооротчумун...

Пайгамбардын "Илим Кытайда болсо да барып үйрөн", "Мечиттен мазарга чейин илим изде" деген насааттарына канчалык кулак салып жатабыз?
Элмурат Кочкор уулу

Арадан он беш жылдан ашуун убакыт өтүптүр. Ал ортодо диний жаатта билим алдым, азыр да алып жатам. Жылдар бою тынчымды алган суроолорго жоопторду таптым.

Ал учурда мага үйрөткөн динзар киши беш убак мечитке каттаган, орозо туткан, зикир чалган, дааватка чыккан, аялына жоолук салындырган ж.б.у.с. өзгөчөлүктөргө ээ болчу. Таң калычтуу...

Динзар кишинин өзгөчөлүгү катары мектепти жакшы бүтүрүп, университетте билим алган, кесибин мыкты аткарган, интеллектуал, аялына сылык мамиле кылган, балдарынын эркиндигин чектебеген деген өзгөчөлүктөр дээрлик кездешпейт эле.

Акыйкатта Курандын эң биринчи түшүрүлгөн аяты "Оку!" деген буйрук эмес беле? Курандын жети жүзгө чукул жеринде "билим" сөзүнүн уңгусунан тараган сөздөр кездешкенин, эки жүз жетимиш үч жеринде "акыл калча, ой жүгүрт, терең ойлон" деген Кудайдын эскертүүлөрүн жеткире түшүнүп жатабызбы?

Пайгамбардын "Илим Кытайда болсо да барып үйрөн", "Мечиттен мазарга чейин илим изде" деген насааттарына канчалык кулак салып жатабыз?

Тообо, коомдун эң орчундуу маселелери болгон билимсиздик/түркөйлүк, паракорлук, үй-бүлөлүк чыр-чатак, аялдарга жана балдарга зулумдук, теңсиздик сыяктуу коомдун дээрлик бардык катмарын түйшүккө салган маселелерди чечүү деген ыйык парз эмне үчүн эң маанилүү ибадат болбошу керек?

Ибадат кылуу - кулдук кылуу деген мааниге келет. Биз Кудайга түздөн-түз белек сунуп бере албайбыз. Кудай - абстракттуу зат, ал эми биз - конкреттүү макулуктарбыз. Демек, Кудайга жакындоо - жер бетиндеги Кудайга эң жакын макулукка пайда келтирүү, жакшылык кылуу менен гана мүмкүн болот го дейм.

Бала кезимде күнөөлөгөн Кудайдын кандай пакиза экенин аңдап түшүндүм. Орозону менин руханий таалим-тарбияма, аны менен кошо ден соолугума пайда келтирүү үчүн буюрганын көрдүм. Адамзаттын өнөкөт оорусу болгон түркөйлүктөн кутулуум үчүн алгач "Оку!" деп буюрганын көрдүм.

Менин жакшы же жаман адам болушумду бешенеме жазбаганын, өз эркимди өз колума бергенин, бизди куурчак сыяктуу ойнотуп жатпаганын билдим. Намаз баш болуп баардык ибадаттарды адеп-ахлактуу болууга көмөк көрсөтсүн деп буюрганын аңдадым.

Тактап айтканда, эң башкы максат - бул намаз окуу, орозо тутуу менен гана чектелип калуу эмес, ошол ибадаттардан таасир алып, адеп-ахлактуу болуп жашоо экендигин түшүндүм.

Айрым Кудайдын атынан сүйлөгөн кишилер динди татаалдаштырып таштаганына күбө болдум. Менин балалыктын кереметин татпай калышыма себеп - Кудайдын өзү эмес эле, биздин Кудай жөнүндө тайкы түшүнүгүбүз экенин баамдадым.

Менин балалыгымды уурдагандар Кудай эмес, чала молдолор экенин, түркөйлүгүбүз экенин түшүндүм.

Ошондуктан, мага окшогон миңдеген азиз балдардын балалыгын жалган нерселер менен уурдабагыла, башын айлантпагыла демекчимин.

Заманбап кыргыз дин таануу адиси Элмурат Кочкор уулу. 2012.
Заманбап кыргыз дин таануу адиси Элмурат Кочкор уулу. 2012.

Диндин максаты - адамды адам кылуу экенин баамдайлы.

Адамдар тайыз диний ырым-жырымдар менен өмүрүн коротуш үчүн жаратылбаганын түшүнөлү. Кудайдын максаты - пенделерин коркутуу эмес, жарыкчылыкта жакшы жашоосуна жардам берүү экенин билели.

Элмурат Кочкор уулу,

Түркиянын Кайсери шаарындагы Эржийес университетинин (Erciyes Üniversitesi) докторанты.

Апта: Тунгышбаевдин экстрадициясы, Трамп - Путин саммити

Путин менен Трамп G-20 саммитинде жолуккан кез. 2017-жыл, июль, Германия.

Бишкек Тунгышбаевди Астанага өткөрүп берди, президент Жээнбеков элге кайрылды, Трамп - Путин саммити болот.

25-июнда Бишкектин Октябрь райондук соту казакстандык активист жана блогер Муратбек Тунгышбаевди экстрадициялоо тууралуу Башкы прокуратуранын чечимин колдоду. Эртеси Улуттук коопсуздук комитети казак жараны өз мекенине өткөрүлүп берилгенин билдирди. Кыргыз бийлигинин мындай шашылыш чечими жергиликтүү жана эл аралык укук коргоочулардын кескин сынына кабылды.

“Human Rights Watch” (HRW) укук коргоо уюму Кыргызстан мындай чечимди кабыл алуу менен эл аралык милдеттенмелерди этибарга албай жатканын эскертти. "Кыргызстан Тунгышбаевдин башпаанек сураганына карабастан, экстрадиция тууралуу чечимге даттанууга мүмкүндүк бербестен, Казакстандын укук коргоо органдарына өткөрүп берди” деген эл аралык уюм активист өз өлкөсүндө “ырайымсыз мамиле менен кыйноого дуушар болуп калышы мүмкүндүгүн” баса белгилейт.

Тунгышбаев Казакстанга кайтарылышы мүмкүн
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:20 0:00

Казакстандын “Тең укуктуу журналисттер” федерациясынын президенти Розлана Таукина “Азаттык” менен болгон маегинде блогер жалган жалаа менен айыпталып, “саясий куугунтукка” кабылганын белгиледи.

“Бийликке ыңгайсыз болуп калган соң бүгүн Муратбекке “ал “Казакстандын демократиялык тандоосу” деген кыймылдын жактоочусу” деген жалаа жабышууда” – деген укук коргоочу Астананын бул жүйөсү аны өткөрүп алышы үчүн гана “негиз болуп жатканын” баса белгилейт. Аны менен катар блогердин экстрадицияланышы “эл аралык мыйзамдарга каршы келээрине” көңүл бурат.

Розлана Таукина.
Розлана Таукина.

Таукинанын белгилешинче, Тунгышбаевдин Жаңы-Өзөн окуясындагы ролу өзгөчө. Ал 2011-жылкы кандуу кагылышты биринчилерден болуп чагылдырып, окуянын күбөлөрүнүн айткандарын тасмага түшүргөн. Каршылык акциясынын катышуучуларын полиция кубалап, ал түгүл жыгылып калгандарына ок чыгарганы тартылган таанымал тасманы жергиликтүү тургундардан Тунгышбаев алып келген.

Блогер алты-жети сайт ачып, Кыргызстанда камакка алынганга чейин алар аркылуу өз материалдарын жарыялап келген. Куугунтук башталган кезде ал өзү Кыргызстанга, ал эми өнөктөшү Киевге качууга аргасыз болушкан.

Шейшембиде Бишкекте “Тунгышбаевдин иши – кыргыз демократиясынын сынагы” деген атылышта тегерек стол өттү. Саясий ишмер Равшан Жээнбеков казак активисттин сот ишинде коңшу өлкөнүн бийлигинин кысымы байкалганын айтып, “эгер Кыргызстан демократиялык мамлекет болсо, Тунгышбаевге окшогон кылмыш кылбаган, башка саясий көз караштагы адамдарды бербеши керек. Бул Кыргызстандын эл аралык аброюна аябагандай доо кетирет” – деди.

Жыйындын катышуучулары соттордун мурдагыдай эле “саясий буйрук аткарып жатканын”, сот менен укук коргоо органдарын реформалоо маселеси актуалдуу бойдон турганын бир ооздон белгилешти.

Сот жүрүп жаткан маалда Тунгышбаев саясий көз карашынан улам экстрадициялоого дуушар болуп жатканын отургандарга айтып калууга үлгүрдү. “Мени адам өлтүргөнүм, бирөөнү алдаганым, же бирөөнү зордуктаганым үчүн эмес, мени саясий көз карашым үчүн экстрадициялаганы жатышат. Мени "Казакстандын демократиялык тандоосу” кыймылы менен иштешкен деп айыптап жатышат. Мени демократиялык баалуулуктарды: сөз эркиндигин, мыйзам үстөмдүгүн, таза шайлоолорду өткөрүүнү айтып жүргөнүм үчүн куугунтуктап жатышат” – деди темир тор артында турган блогер.

Бишкектеги талкууга катышкан жарандык коом өкүлдөрү “мыйзамсыз чечим чыгарган соттордун атайын реестри” түзүлөрүн жарыялашты. “Коомдук анализ институтунун” директору Рита Карасартова “Биз мыйзам бузган судьялардын “кара тизмесин” түзөбүз. Аларды мыйзам чегинде жазага тартуу боюнча бардык аракеттерди көрөбүз” –деди талкуу маалында. “Атамбаевдин учурунда болгон башаламандык Жээнбеков келгенде токтойт, башка адам келди, эми эл аралык аренада бизди уят кылбайт” деп кол чапкан элек. Бирок биздин өлкөдө эч нерсе өзгөргөн жок”- деп укук коргоочу бийликти кескин сындады.

Тунгышбаевди Кыргызстандын Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитети 10-майда Казакстандын Башкы прокуратурасынын өтүнүчү менен кармаган.

Ал коңшу өлкөдө тыюу салынган “Казакстандын демократиялык тандоосу” кыймылын колдойт деп айыпталган. Бозгунда жүргөн казак олигархы Мухтар Аблязов түзгөн кыймылды казак бийлиги 18-мартта “экстремисттик уюм” деп тааныган.

Казакстандын мыйзамына ылайык, блогердин күнөөсү аныкталса, алты жылдан он беш жылга чейин кесилип кетиши мүмкүн.

Кыргызстандын Башкы прокуратурасы аны Казакстанга өткөрүп берүү боюнча токтом кабыл алып, бирок Тунгышбаевдин жактоочулары ал токтомду жокко чыгарууну талап кылып, Октябрь райондук сотуна арыз менен кайрылган. 25-июнда судья Чыңгыз Адамкулов адвокаттын арызын четке кагып, башкы көзөмөл органынын токтомун күчүндө калтырды.

Жээнбековдун кайрылуусу: коррупция, мыйзамдуулук, парламентаризм

Шаршембиде президент Сооронбай Жээнбеков Жогорку Кеңешке келип, 35 мүнөткө чукул сүйлөдү. Мамлекет башчы коррупцияга каршы күрөштү, сот реформасын, адам укуктарын коргоону мамлекеттин артыкчылыктуу багыты катары белгиледи.

- Баарына тегиз, адилет мамиле болмоюнча антикоррупциялык күрөш ийгиликке жетпейт. Азыр кайсы коррупционерди кармаба, анын артынан депутаттын же кайсы бир саясий топтун “ушул адамды бошотуп коюңуз” деген суранычы түшүп жатат. Бул күрөш коомдун, жарандардын колдоосуна, жигердүү позициясына муктаж. “Ууру болсо да биздин бала эле” деген ой менен бир айылдын баары кол топтоп, бошотуп коюу жөнүндө суранычын жиберип жатышат. Коррупционерлердин баарына бирдей мамиле кылбасак, күрөш жыйынтык бербейт.

Сооронбай Жээнбеков.
Сооронбай Жээнбеков.

Жээнбеков мамлекеттик башкарууда, сот-прокуратура органдарында, экономика тармагында жасалчу реформалар кечеңдеп жатканын моюнга алып, аларды эл күткөндөй тез арада чечүү зарылдыгын белгиледи.

"Өлкөдө менчикти коргоо сакталган жок, рейдерликке жол ачкан учурлар болду" деди. Сот жана укук коргоо органдары “өздөрү акыйкат болбой жатканына” эл нааразы экенин кошумчалады.

Мамлекет башчы соңку жылдар өлкөнүн коомдук, саясий-экономикалык турмушундагы маанилүү өзгөрүүлөрдүн мезгили болгонун, бирок жетишкендиктерге карабастан учурдагы абал өзгөрүүлөргө муктаж экенине токтолду.

“Чейрек кылым аралыгында өлкөнүн экономикасы анчалык өнүгүүгө жана туруктуу өсүү темпине ээ боло алган жок. Аймактар ортосунда жана тармактардын арасында тыгыз экономикалык байланыштар орногон жок” деди Жээнбеков.

Чыныбай Турсунбеков.
Чыныбай Турсунбеков.

Мамлекет башчынын парламенттеги сөзү коомчулукта ар кандай реакция жаратты. Жогорку Кеңештин депутаты, башкаруучу партиянын өкүлү Чыныбай Турсунбековдун пикиринде, президенттин элге кайрылып, позициясын ачык, так билдигени “жаңылык” болду. “Коом бийлик башындагылардын позициясын канчалык билсе, ошончолук ишенет. Кайсы бир маселе боюнча “президент мындай пикирде экен” деп элде да ишеним күчөйт” – деди экс-спикер “Азаттыкка” берген комментарийинде.

Ошол эле учурда президент “мурда айтылгандарды кайталады” деп сындагандар ба арбын. Алардын бири саясат талдоочу Сейтек Качкынбай “куру сөздөн конкреттүү ишке өтүүгө убакыт келди” деген көз карашта. “Биринчи кезекте сот реформасы кандайча жүрөт, коррупцияга каршы кандай системалуу иштер жүрөт - так айтылган жок. Баары эле “керек, зарыл, абзел” деген жалпы формада айтылды. “Качан, кантип жасалат?” деген суроолор жоопсуз калды” – деген саясий эксперт “президент сөздөн ишке качан өтөрү белгисиз” бойдон калганына көңүл бурат.

Президенттин кайрылуусу: эмне өзгөрөт?
please wait

No media source currently available

0:00 0:41:12 0:00

Президент Жээнбеков 24-ноябрда ант берип, мамлекетти башкарууга киришкен. Жээнбеков 2010-жылы өлкө тандаган парламенттик түзүлүштү колдоого убада берип, “аткаминерлердин арасындагы коррупция менен күрөшүү менин президенттик мөөнөтүмдүн эң артыкчылыктуу багыты" – деп айткан.

Трамп менен Путиндин күттүргөн жолугуусу

АКШ президенти Дональд Трамп менен Орусиянын лидери Владимир Путин катышкан саммит 16-июлда Хельсинки шаарында өтөт. Эки чоң державанын жетекчилеринин көптөн бери күттүргөн жолугушуусун өткөрүү 27-июнда Ак үйдүн улуттук коопсуздук боюнча кеңешчиси Жон Болтондун Кремлдеги жолугушуусунда расмий макулдашылды.

Трамп менен Путин жолукканда кайсы маселелер талкууланышы мүмкүн? – деген суроо ушул тапта эл аралык маалымат каражаттарында кызуу талкууланган темалардын бири.

Ак үйдүн маалыматына караганда, эки лидер “АКШ-Орусия алакасын жана улуттук коопсуздуктун бир катар маселелерин” талкуулайт. Орусиянын маалымат агенттиктери Путин менен Трамп “Орусия-АКШ мамилесин, эл аралык проблемаларга” көңүл бурушарын Кремлге шилтеме берип кабарлашты.

Президент Трамп Путин менен кездешкенде Орусиянын АКШдагы шайлоого кийлигишкени тууралуу сөз козгоп, ошондой эле Сириядагы жана Украинадагы кырдаалды талкууларын билдирди. Америкалык лидер бейшембиде "Твиттерге" “Орусия биздин шайлоого кийлигишкен эмеспиз дегенинен кайтпай турат” деп жазды.

Орусиянын Улуттар Уюмундагы туруктуу өкүлү Василий Небензя саммитти АКШ администрациясы көптөгөн маселелерди талкуулоонун зарылдыгын түшүнгөндүгүнүн “белгиси” деп баалады.

“Бул эки өлкөнүн гана каалоосу эмес, бул жалпы дүйнөнүн каалоосу” – деп белгиледи орус элчиси. “Биз бир пикирге келип, кандайдыр бир макулдашууга жетсек, биз эле эмес, калган дүйнө да эркин дем ала баштамак” – деди Небензя.

АКШ – Орусия алакасы 2014-жылы Москва Крым жарым аралын өзүнө каратып алгандан кийин бузула баштаган. Мунун айынан Орусия “Чоң жетинин” курамынан чыгарылган. Вашингтон менен Мсокванын Сирия боюнча позициясы дагы карама-каршы келип, эки өлкө жаатташкан эки башка тарапты колдойт.

Британияда мурдагы орусиялык тыңчы ууландырылгандан кийин дипломаттардын чыгарылышынан улам эки өлкөнүн мамилеси мурдагыдан да начарлаган.

2016-жылы Орусия АКШдагы президенттик шайлоого кийлигишкени тууралуу ырастоолорго байланыштуу Вашингтон администрациясы Орусияга каршы санкцияларды киргизген.

Майк Помпео.
Майк Помпео.

АКШнын мамлекеттик катчысы Майк Помпео шаршембиде сенаторлордун тобу менен жолукканда президент Трамптын Орусияга карата позициясын түшүндүрдү.

“Президент маанилүү геостратегиялык талкууларда Орусиянын катышуусу талашсыз экенине терең ишенет” деген мамкатчы “мен эс тартканы биздин Орусия менен мамилебиз азыркыдай сууп кеткени эсимде жок” деп кошумчалады.

Президент Трамп 11-12 июлда НАТОнун Брюсселдеги самитине катышат, андан кийин Вашингтондун эң жакын саясий өнөктөшү – Лондонго сапары мерчемделген.

Путин менен бейтарап аймакта - Финляндиянын баш калаасы Хельсинкиде кездешет. 1997- жылы бул жерде АКШнын президенти Билл Клинтон орусиялык кызматташы Борис Ельцин менен жолугушкан.

Трамп менен Путин былтыр июлда “Чоң жыйырманын” Германиядагы жыйынында, ал эми ноябрда Вьетнамда APEC уюмунун саммитинде кездешкен. Трамп кызматка киришкенден бери Вашингтон менен Москва жогорку деңгээлде эки тараптуу, толук кандуу сүйлөшүү өткөрө элек.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Президент кадр саясатын аныктады

Президент Сооронбай Жээнбеков мамлекеттик кызматка тааныш-билиш аркылуу орношууга чекит коюп, кесипкөй, тажрыйбалуу кадрлардын келишине шарт түзүүнү талап кылды.

Президент мамлекеттик кызматчылардын тазалыгын камсыз кылыш үчүн алардын киреше жана чыгаша декларацияларына болгон көзөмөл күчөтүлө турганын билдирди. Саясат талдоочулар мамлекет башчысы маселе көтөргөнү менен эми аны ишке ашыруу жагы бар экенин белгилешти.

Мамлекеттик башкаруунун маңызы өзгөрөбү?

Президент Сооронбай Жээнбеков 27-июнь күнү парламентке жана калкка кайрылуусунда азыркы учурда мамлекеттик кызматта кесипкөй, таза жана тажрыйбалуу адистердин жетишсиздиги байкалып жатканын билдирди.

Муну менен Сооронбай Жээнбеков адилеттүү жана натыйжалуу башкаруу гана элдин колдоосуна ээ болорун, мамлекеттик башкаруу тутуму жана кадр саясаты чукул реформага муктаж экенин айтты:

Сооронбай Жээнбеков.
Сооронбай Жээнбеков.

- Азыр бизде квалификациясы жогорку адистерди мамлекеттик кызматка тартуу зарыл. Мамлекеттик жана муниципалдык органдарга кызматкерлер таза сынак жана ачык атаандаштык аркылуу келиши абзел. Тааныш-билиш же жек-жаат аркылуу кызматка орношууну жоюу - мамлекеттик башкаруудагы реформанын негизги максаты. Мамлекеттик кызматка таза, кесипкөй жана тажрыйбалуу адистердин келиши ушул залда отургандарга көз каранды. Биз кандай кадрларды сунуш кылсак, мамлекеттин өнүгүшүн камсыз кыла турган мамлекеттик кызматтын сапаты да ошондой болот. Кадр маселесине биз абдан аяр мамиле кылышыбыз керек. Жакшы кадрларды сактаганды үйрөнүшүбүз зарыл. Туугандарыбызды, жакындарыбызды же тааныштарыбызды кимдир-бирөөнүн ордуна "коюп бер" дегенди токтотуш керек.

"Сөздөн ишке..."

Ошол эле учурда саясат талдоочулар мамлекеттик башкарууну реформалоо маселеси көптөн бери айтылганы менен ийкемдүү кадр саясаты ишке ашпай келе жатканын белгилешет.

Саясатчы Равшанбек Жээнбеков сөздөн ишке өтүүгө мезгил жеткенин айтып, президент саясий эркин эми иш менен далилдеши зарыл деп эсептейт:

Равшан Жээнбеков.
Равшан Жээнбеков.

- Президент Сооронбай Жээнбеков бардыгын айтты. Азыр эми ошонун баарын ишке ашырышы гана керек. Президенттин ишке киришкенине жарым жылдан ашып калды. Мамлекет башчысы реалдуу кадамдарды жасашы керек. Антпесе андан сурай турган учур деле алыс эмес. Мисалы, атайын комиссия түзүп, ага өзүнүн командасынан, парламенттен жана жарандык коомдон өкүлдөрдү киргизип, реформа жүргүзүү демилгесин башташы керек. Ошондо айтылган сөздөр ишке ашып, иш өзүнөн-өзү кете бермек. "Реформа чынында эле башталыптыр" деген коомдук пикир түзүлмөк. Бирок азырынча мен андай иш-аракеттерди көрбөй турам. Реформага биринчи кезекте демилге, саясий эрк, акча жана натыйжалуу команда керек. Президентте саясий эрк бар экени байкалып турат. Бирок анда акча жана иштей ала турган команда барбы?

Сынактан сырт калгандар

Мыйзамга ылайык, учурда бардык жарандар муниципалдык жана мамлекеттик кызматка орношуу үчүн тест тапшырып, сынактан өтүүгө милдеттүү. Бирок буга саясий кызматка же атайын административдик кызматка бараткандар кирбейт.

Мамлекеттик кадр кызматынын төрагасы Акрамжан Мадумаров талапкерлиги саясий кызматтарга көрсөтүлгөндөрдүн сынактан сырткары калышын тиешелүү тараптардын жоопкерчилиги менен байланыштырды:

- Маселе бул жерде - бизде саясий жана атайын административдик кызматтар бар. Бул жерде эң негизги жоопкерчилик талапкерлерди ошол кызматтарга көрсөткөн саясий партияларда же кайсы бир саясий топтордо болушу керек. Ал саясий чечимдин негизинде саясий же атайын административдик кызматка сунуш кылган талапкер үчүн жоопкерчиликти конкреттүү түрдө ошол тарап ала турган механизм иштеши керек. Анткени мыйзам боюнча, ал кызматтарга көрсөтүлгөндөр сынактан сырткары калып, алардын кесипкөйлүгү, тажрыйбасы жана билими терең текшерилбей калышы мүмкүн.

Мамлекет башчысы Сооронбай Жээнбеков мамлекеттик кызматчылардын арасында коррупциялык көрүнүштөрдү азайтыш үчүн алардын киреше-чыгашасын иш жүзүндө көзөмөлгө алуу маселесин көтөрдү. Ал мамлекеттик кызматчыларга жана алардын жакындарына жазылган мүлктүн эсебин алуу менен казынаны уурдоо жана пара алуу сыяктуу кылмыштардын алдын алуу амалын жайылтууну сунуш кылды.

Президент Сооронбай Жээнбеков бул чаралар жакын арада ишке киргизиле турганын айтты:

- 1-июлдан тартып президенттик аппараттын, өкмөттүн, парламенттин, сот жана укук коргоо органдарынын кызматкерлеринин киреше-чыгаша декларацияларын текшерүү башталат. Бул коррупцияга каршы күрөш чараларындагы олуттуу компонент. Ар бир аткаминер таман акы, маңдай тери менен тапкан кирешесине жараша жашашы керек. Мүлкүн жакындарына же тууган-уругуна жаздырып коюп, мыйзамсыз жол менен тапкан байлыгын жашыргандардын кирешелери менен чыгашаларын ачык аныктоо тутумун калыптандыруу зарыл. Муну менен биз мамлекеттик кызматкерлердин таза иштешин камсыз кылуучу механизмдерди киргизүүбүз абзел.

2018-жылдын январынан тартып мамлекеттик жана муниципалдык кызматкерлердин киреше-чыгаша декларацияларын көзөмөлдөө Мамлекеттик кадр кызматынан алынып, Мамлекеттик салык кызматына өткөрүлүп берилген. Буга чейин мамлекеттик кызматчылардын декларация толтуруу милдеттенмеси татаалдашып, андагы берилген маалыматтардын тактыгы жана тууралыгы үчүн жоопкерчилик күчөтүлгөн.

Мамлекеттик кадр кызматынын төрагасы Акрамжан Мадумаров мындан ары киреше-чыгаша декларациялары салык декларациясы менен кошо текшерилип, талдоого алынарын билдирди:

Акрамжан Мадумаров.
Акрамжан Мадумаров.

- Мындан ары эки башка мамлекеттик орган декларацияларды чогултпастан, киреше-чыгаша декларациялары жана салык декларациясы болуп бардыгы бир органда - Мамлекеттик салык кызматында тескелет. Ошол орган аркылуу мамлекеттик жана муниципалдык кызматкерлерден тиешелүү декларацияларды толтуруу талап кылынып, андагы маалыматтардын баары бир жерден текшерилип, бир жерден талдоого алынат. Ошондо жыйынтыктуу иш жүргүзөт деген ойдомун. Анткени мыйзам боюнча декларациядагы так эмес жана туура эмес же бурмаланган же жазбай койгон маалыматтары үчүн жоопкерчилик каралган. Буга байланыштуу материалдар прокуратура органдарына өткөрүлүп берилет. Эми бул багытта иш жүрүп, көзөмөл күчөтүлө турган болду.

Мындан сырткары президент Сооронбай Жээнбеков мамлекеттик кызматчыларды даярдоо жана аларды жайгаштыруу үчүн кадрлардын улуттук резерви түзүлө турганын жарыялады. Анын жобосуна ылайык, талапкерлер сынактан өтүп, ошол улуттук резерв аркылуу гана мамлекеттик кызматка алынмакчы.

"Азаттыктын" архиви: Эски, жаны өкмөт: кадрлар

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"ColorFest" жаштардын көңүлүн көтөрдү

"ColorFest" жаштардын көңүлүн көтөрдү
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:12 0:00

Анна Германдын Таластагы балалыгы

Анна Германдын Таластагы балалыгы
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:47 0:00

Ханышаны таң калтырган Муратбек Рыскулов

Ханышаны таң калтырган Муратбек Рыскулов
please wait

No media source currently available

0:00 0:13:09 0:00

Тиштин азабын тарткандардын арманы

Иллюстрациялык сүрөт.

Жаагына туура эмес операция жасалып, анын азабын тартып жүрүшкөнүн айткан эки бейтап "Азаттыкка" кайрылышты.

Алар Бишкектеги Улуттук госпиталдын бет-жаак хирургиясы бөлүмүн күнөөлөп жатышат. Алардын бири тишин алдырган соң алты жылдан бери ушул госпиталда дарыланып, айыкпай жатканын айтты. Бөлүмдүн башчысы Алмаз Кулназаров бейтаптардын дооматтарын толугу менен четке кагууда.

"Ачып, кайра жаап койдук..."

Өзүн Азамат деп тааныштырган жигит бетиндеги имплантты алдырып салыш үчүн Бишкектеги Улуттук госпиталдын бет-жаак хирургиясы бөлүмүнүн башчысы Алмаз Кулназаровга ушул жылдын 23-апрелинде кайрылганын айтты. Анын сөзүнө караганда, дарыгерлер алгач текшерип, анализдери даяр болгон соң аны операцияга кабыл алышкан. Азаматтын айтымында, беш саат операциядан соң дарыгер Кулназаров имплант табылбаганын айткан.

- Бетимде жука имплант бар болчу. Ошону алып ташташ керек эле. 23-апрелде Кулназаров менен Лисагоров деген дарыгер экөө көрүп, "анализдерди тапшырып, 25-апрелде кел, операция кылабыз" дешти. Операциядан кийин беш сааттан кийин өзүмө келдим. "Жакшы болуп калган экен" деп сүйүнүп, операция кандай өткөнүн сурайын деп иш бөлмөсүнө барсам, “кечирип кой, Азамат, имплантты тапкан жокпуз, жаагыңды ачып, кайра жаап койдук” деди.

Азаматтын айтымында, имплантты Москвада койдурган. Ыңгайыздык жараткан үчүн аны Кыргызстанга келип алдырууну туура көргөн.

"Азаттыкка" кайрылган экинчи бейтап - Татьяна. Ал алты жылдан бери Улуттук госпиталдын бет-жаак хирургиясы бөлүмүнүн башчысы Алмаз Кулназаровдун көзөмөлүндө болгонун, баары тишин алдыргандан башталганын айтып берди.

- Мен тишим катуу ооруганынан кайрылгам. Менин совет убагында дарылаган тишим бар болчу, бирок ал ооручу деле эмес. Кулназаров текшерип чыккандан кийин ошол тишим оорутуп жатканын айтсам, аны жулду. Бирок оору басылган жок. Мен дагы эле ооруп жатканын айтып кайрылдым. Дарыгер совет убагында дарылоо ыкмасы башкача болгонун, анын жанындагы тиш оорутуп жатканын айтып экинчи тишимди жулду. Ошондон кийин тиштерим шалкылдай баштады. Башка тараптагы тишим ооруй баштап, кайра келдим. Кулназаров ушундай боло бере турганын, ушундай оору экенин айтып үчүнчү тишимди жулду. Бирок оору басылган жок.

Татьянанын айтымында, Кулназаров ага "пародонтоз" деген диагноз коюп, башка дарыгерге көрүнүүнү сунуш кылат. Бирок бет-жаак боюнча хирург Аврора Цепелева алдыңкы тиштер кыймылдабай эле турганын айтып, кайра Кулназаровго жөнөтөт.

- Ошондон кийин Кулназаров башка тиштерди да жулуп салгандын ордуна тез арада протез коюш керек экенин айтты. "Консилиум чогултабыз" деп, аны да кылган жок. Анан бетим сезгенип, ал жерди кести. Анан ээгиме өттү. Үчүнчү жолу мурдумдун кайкысын кести. Ошентип бетим бүт тырыкка айланды. Оору өтпөгөндүктөн ал тиштеги бардык көпүрөлөрдү алып, "балким инфекция болушу мүмкүн, тазалап чыгам" деди. Мени толук уктатты, кайра ойгонсом бардыгы ордунда. Протезге тийбептир. Ачып көрүп, аябай татаал экенин көргөн окшойт, "протезди алган жокмун, анткени кайра аны койгонго мүмкүн болбой калышы ыктымал" дейт. Анын айынан тишимдин түптөрү ириңдеп кетиптир.

"Бизге ириң, сезгенүү менен келген"

Жогоруда аты аталган эки бейтап тең консилиумга чогулган дарыгерлердин баары Кулназаровдун таанышы экенин, алардын сөзү бир чыкканын айтышууда.

Анткен менен улуттук госпиталдын бет-жаак хирургиясы бөлүмүнүн башчысы Алмаз Кулназаров жогорудагы бейтаптардын айткандарын толугу менен төгүндөп жатат. Анын айтымында, Азамат буга чейин бир нече ирет Москвада дарыланган.

Алмаз Кулназаров.
Алмаз Кулназаров.

- Беш жыл мурда биринчи жолу жаагы сынып, Москвада операция болгон. Экинчи жолу 2,5 жыл мурда жасалган. Ал бизге келип буга чейин үч жолу көрүнгөн. Биз "ириң жок, оорунун сезгенүүсү жок болгондуктан операция зарыл эмес" деп түшүндүрдүк, кеңештик. Ал өзү ыңгайсыздык жаратып, ишине, жашоосуна да таасирин тийгизип жатканын айтты. "Жараны ревизия кылуу" деген операция жасап, тырык бөлүктөрүн алып койдук. Биз караган жерде ириң, сезгенүү жок болгондуктан ревизия менен жаптык. Консилиумдун жыйынтыгы чыккандан бери бул бейтаптар бир да келе элек.

Ал эми экинчи бейтап Татьяна туурасында мындай деди:

- Алты жылдан бери аны Кыргызстандагы жакшы дарыгерлердин баары дарылап жатышат. Тери оорулары боюнча адис, профессор Балтабаев, стоматолог, ооз көңдөйү боюнча адис Цепелева, иммунолог, ревматологдор дарылап жатат. Москвага анализин тапшырып келген. Новосибирск шаарына барып келген. Ооба, башында кабыл алгам. Бизге да ириң, сезгенүү менен келген. Акыркы жолу келгенде ушул жерден операция жасалды. Өзү "операциядан кетти" деп жатпайбы. Тиштин тамырынын учун кескен операция бар. Тишти сактап калыш үчүн тамырдын учундагы сезгенүүнү алат, тиш өзү калат. Бул ыкма көп жылдан бери пайдаланылып жүрөт. Андай операция жасоого көрсөтмө бар, рентгенде көрүнүп турат.

Ал ортодо Саламаттык сактоо министрлигинде эки бейтаптын арызынын негизинде жумушчу топ түзүлдү. Бул тууралуу министр Космосбек Чолпонкулов "Азаттыкка" билдирди. Министр бул иш өзүнүн көзөмөлүндө экенин айтты:

- Жумушчу топ түзүп, "Азамат, Татьяна боюнча жакшылап изилдегиле" деп тапшырма бердим.

"Дарыгерден жабыркадык" деген эки бейтап Бишкек шаарынын Биринчи май райондук милициясына чара көрүп берүүнү өтүнүп арыз жазышкан.

Анткен менен министрликтин дарылоо, алдын-ала жардам берүү бөлүмүнүн башчысы Кубанычбек Калмаматов жана Биринчи май райондук милициясынын Алымбек аттуу тергөөчүсү иш жүрүп жатканын айтуу менен гана чектелишти.

Буга чейин Бишкек шаарынын 21 жаштагы тургуну Касмалы уулу Нурландын каза болгонуна Алмаз Кулназаровдун шалаакылыгы себеп болгонун айтып маркумдун энеси Назира Сатыбалдиева "Азаттыкка" кайрылган болчу. 2016-жылы августтагы Нурландын өлүмүнүн себебин аныкташ үчүн соттук-медициналык экспертиза дайындалган. Каза тапкан жигит ага чейин эмканадан тишин жулдуруп, бирок жакшы боло албай, Улуттук госпиталдын бет-жаак бөлүмүндө дарыланганы белгилүү болгон.

Саламаттык сактоо министрлиги менен Улуттук госпиталдын комиссияларынын иликтөөсүнүн жыйынтыгы боюнча 21 жаштагы Нурландын өлүмүнө алып келген, дарылоо ишинде кеткен кемчиликтер үчүн Алмаз Кулназаров менен дарыгер Айнура Алымбаева кызматынан бошотулган. Бирок сот алардын кызмат ордун калыбына келтирүү жөнүндө чечим чыгарып, дарыгерлер өз ишине кайтып келишкен.

Бул окуя боюнча Башкы прокуратуранын тапшырмасы менен иш козголуп, учурда Бишкек шаардык милициясы тергеп жатат. Маркум Нурландын жакындары эки жылдап жүрүп ачылган кылмыш иши акыйкат тергелсе деп үмүт кылууда. Бирок алар жарым жылдан бери жылыш жок экенин айтып жатышат. Тергөө иштери акыйкат жүрүшүн жана ишти өз көзөмөлүнө алууну өтүнүп, маркумдун энеси ички иштер министри Кашкар Жунушалиевге кайрылды.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

“Сен кеткен тал түбүнөн канат таптым”

Медетбек Сейталиев.

Медетбек Сейталиев поэзия менен прозаны эриш-аркак ала жүргөн, сезим дүйнөсүнүн драмалуу учурларын көркөм иликтөөгө ык койгон жазуучу эле. Сүрөткер пенде баласынын ашыктык сезиминин ар кыл өңүттөрүн окуялар аркылуу сүрөттөөнү жактырып, чырмалышкан конфликттин чечилишин кызыктуу тапчу.

Анын чакан эпикалык жанрдагы “Кыргыз көчү” новелласы - айтылуу күүнүн тарыхын баяндаган чыгарма. Улуу талант Асанбек Кыдырназаровдун балапан кезинде башынан кечирген катаал окуя кийин классикалык чыгармага негиз болуп, улуу комузчуну өнөр дүйнөсүнө алып кирген.

“Аман экен! Аман! Кудайым, ай!”

“Кыргыз көчү” аңгемесинин негизин реалдуу окуя ээлегенин, чыгармага Улуу Ата Мекендик согуш учурундагы алыскы Нарын айылында болгон окуя түрткү болгонун автор атайын эскертет. Акыйкатта да, “Кыргыз көчү” - батышта кан күйүп атканда алыскы кыргыз айылында кандай катаал драма ойнолгонун таасын чагылткан керемет чыгарма. Нарын дарыясындай буркан-шаркан түшкөн турмуш агымында жээкте калып кеткен эки жаштын кайгылуу сүйүүсү баяндалган.

Аңгеме аскерге чакырылган жигиттин сүйгөн кызы менен соңку жолугушуусун баяндоодон башталат. Эки жаш эл алдына ачык чыгыштан уялып, минтип түндө жашыруун жолугуп жатышпайбы.

“ - Бизди аскерге чакырып жатат. Жөнөйбүз жакында.

- Жакында! – селкинин алоолонгон көз карашы жигитке от чачкандай жабыла берди. Анан ошонусун кийин сезген өңдүү жайдары, сабырдуу кармады өзүн.

- Азыр тынчтык мезгили эмеспи. Эки-үч жылда айланып кайра келем. Өзүңө келем! Күтөсүңбү мени?!

- Күтөм! Өмүрүм канча жылга жетсе, ошончо жылдар сени күтүүгө кайылмын!”

Айткандай эле күтүү башталат. Бул күтүү кылыктуу селкинин ашыктык сезими канчалык терең, ак экенин сыноочу мезгил эле. Сампа кыз кызарган батышты үмүттүү карап, жигитинен келчү үч бурч катты энтеңдеп жеткизчү он жашар баланын – “кайнисинин” келер жолун карап күн кечирет. Арадан билинбей эки жыл өтүп, аскерге кеткен жигиттин кайтарына токсон күн, жок, сексен жети күн калат. А бирок күтүү дагы узарат, батышта согуш өртү чыкканы алыскы кыргыз айылына да жетет.

“Кыздын көз салганы эми Нарын суусунун берки өйүзүндөгү бала жашаган айыл. Кээде анын бир жакшы кабарды алып келаткандай торсолоң чуркаганын көргөндө кубанычы башынан ашат. “Аман экен! Кудайым ай, мени пендем деп жаратсаң, сүйгөнүмдү эсен-соо кайрып берчи! Ал көп десең, жүзүн бир эле көрсөтчү!!”

Кыздын андай арманы менен көпчүлүктүн иши не? Бойго жеткен селкинин колун сурап кудалап келгендерге узатуу аракети башталат. Ата-энесинин эркине көнбөгөн кыз өйүздөн кат алып келчү баланы күтөт. Анын тилегин берип бир ирет агасынын катын алып чуркап келаткан баланы көрүп кыздын сүйүнгөнүн айт - “Аман экен! Аман! Кудайым, ай!”

Айласы куруп турган Сампа кыз үйүндө болгон кеп-сөздү кичинекей балага айтып, аны айылына алып кетүүнү суранат.

“ - Сен эми чоңоюп калбадыңбы, садага! Аркы-беркиге түшүнөр убагың жетти. Мени башка бирөөгө узатканы жатат, атам! Бүгүн түнү үйүңөргө алып кет мени!

- Алып кетем, жеңе!

- Жеңе дейсиңби, садага?!

- Ооба, жеңе.

- Айланайын сенден! Айланайыным!.. – кыз баланы бооруна кысып, бетинен сүйдү. Кирпигинде кылгырып тамчылана калган көз жашы баланын бетине тамды”.

Арттагы куугунчуларды жазгырып, энтеңдеген он жашар кичине бала менен белгисиз тагдырга баш байлаган кыз көпүрөгө салбай, Нарын суусун басып калган муз аркылуу өйүзгө өтүшөт. Үйгө кирүүгө батынбай, жаңы келин боз үйдүн туурдуктары сакталган кичине кампа тамга баш калкалайт. Кыштын күнү ага эч ким кирбейт. Бала жеңесине тамак ташып, ал түгүл бир ирет апасынын сандыгынын ачкычын уурдап алып, андагы агасынын кара көрпө тебетейин алып келип берет.

Бир жумадан кийин кампада кысылган келиндин абалы оорлошуп, адам жаны ачыгандай кейипке түшүп калат. Аны көргөн бала болгон окуяны энесине айтып, ал атасына билдирип, жашырын иш ачыкка чыгат. Элет элинин пейилинин кенендигинен айланса болот. Сүйүнүчкө жылкы союлуп, үңүрөйгөн айылга той түшүп, келген эл эки жашка батасын берип кайтышат. “Көп жаша, балам! Тилегиңе жет! Жарың аман-эсен келип, бактылуу дооран сүргүлө!”- деп каалоо-тилегин айтышат.

“А менин ак көйнөгүм кара күйүк...”

Согуш кезиндеги оор турмуш, кан майдандагы жарын күткөн жеңеси менен ойноок бала колхоздун оор жумуштарына бирге чыгышат. Кыйын турмушка, өзүнүн тагдыры табышмактуу болуп турганына кайыл болгон келин майдандан жарынын аман-эсен келишин тилеп, жалаң күтүү менен убактысын өткөрөт.

“...Сампанын келгенине эки жылга карады. Турмуштагы бардык кордук, ызалыкка моюн сунбай, сүйгөнүнүн элеси менен гана жашап жүргөндөй ушунча убакка чыдап түткөн бул эмне деген деген арзып күтүү?! Адамдардан да чыгат тура!

Кээде ал көчөгө басып калганда (мындай учур анын өмүрүндө сейрек болчу) көргөн адамдар кандайдыр кол тийбес ыйык зат өтүп бараткандай суктана да, аягандай да тигилишет.

А келин болсо жүрөгүндөгү улуу сүйүүсү менен жашай берди. Арман, өксүү, жаштыктын талабы жок беле анда?! Тагдыр менен атаандашып, күткөн тилегине канчалык күчөнгөн сайын келе турган эртеңи жашоодон ала турган кубаныч, бактысы кылыр тоолордон көз учуна араң илинип, койнунда катылган белгисиз коктусундагы ак, сары, кызыл гүлдөр чылк баскан адырындай ошончолук ыраак да, кол жетпестей узак, чексиз сезилчү”.

А бирок баары тескерисинче болуп чыкты. Келиндин тилеги ишке ашпай, жалгыз бир үй-бүлө эмес, жамы айыл бүт тилек кылып, үмүт менен жашап аткан чакта кан майдандан “кара кагаз” келет. Нускалуу карылар: “Өлүмсүз согуш жок, ошентсе да ушул келиндин саргая күткөн тилегин сыйлап, сүйгөнүн эсен-соо кайрысаң болот эле, жараткан!” – деп арманын кимге айтарын билбей үшкүрүп, күйүткө баткан келин таңды-кеч кошок кошуп ичин тепкен күйүтүн муңканган ыйдан чыгарат.

“А менин ак көйнөгүм кара күйүк,

Жыттанып үйүм күйүк, сүйүүм күйүк.

Энчибиз жалгыз окпу кара күйүк!

Кылымдар шуудураган токой ичи,

Сен кеткен тал түбүнөн канат таптым.

Кай шумкар тебишүүдө үзүлдү экен?

Сен кеткен тал түбүнөн канат таптым!..”

Кошок бир жыл бою токтолбойт. Сампа жайлоого көчкөндө да узун жолдо ат үстүндө кошок кошуп, арманын айтып түгөтө албайт. Эл угуп шүйшүнүп тим болот. Келиндин арманы тоодой эле.

Арман-күйүттүн деле убакты-сааты өтөт, өлчөлүү турмуш өз өктөсүн жүргүзөт. Кан майдандан кайтпай калган жоокердин жылдык ашы берилип, келиндин үстүндөгү карасы алынат. Топтолгон элдин алдына атасы карасы алынган келинин алып чыгат:

“ - Бул менин бир үйгө жарык берген кутум эле, тагдырдын салганына амал канча! – буулуккандай бир аз токтоло калды. – Кандай гана ырыстуу сонун үй-бүлө болот элеңер силер! Нарын суусунун эки жээгине окшоп, эч качан бул жарыкта кошулбай калдыңар! Ошол гана менин бул дүйнөдө өксүп бүтпөс арманым! Өйдө кара, Сампа балам! Сен менин келиним эмес, кызым болуп калдың! Багыңды байлабайм, башың ачык эми, кызым!!

Жыйылган адамдар бир нерсенин эпкини тийгендей козголо түштү”.

Андан ары келиндин тагдырын башкалар чечип, күйүткө баткан ата-энесинен Сампаны ажыратышып, аны башка бүлөгө узатышат. Келини үйдөн узап кетип атканда атасы менен энеси бүк түшүп, буулуккан бала күчүн ыйдан чыгарат.

А кезде “баланын майышчаак жашык жүрөгү” ушул өксүк арманды күүгө салып, ал кыргыз кыйырына белгилүү “Кыргыз көчү” деп уккан адамды айран калтырчу улуу чыгарма болорун, бул жашоонун арман-асиретин өзгөчө ыргакта баян кылган бийик музыкага айланып чыгарын ал кезде ким ойлоптур?!

“Кыргыз көчү” - Асанбек Кыдырназаровдун кылымда бир жаралчу, айтылуу актер, улуу комузчунун колунан чыгып калган кайталангыс чыгарма.

Медетбек Сейталиевдин ырастаганы боюнча, бул күүдө “кыргыздын тоолоруна чак келбеген кылымдын коргошундай ныгыра баскан мүшкүлү жатат”. Уккан сайын уккуң келе берчү маани-мазмуну кыргыз тоосундай кенен мейкинди камтыган күү. Айтса, Асанбек Кыдырназаровдун бала кезинде башынан кечирген кайгылуу окуя Медетбек Сейталиевдин “Мунар тоолор” повестинде кыйла кенен чагылдырылган.

Медетбек Сейталиев кыргыз адабиятына 50-жылдардын аягында келип кошулган сүрөткер. Анын ырлары менен кара сөз чыгармаларында адам сезиминин ар кыл учурлары, алоо жанган ышкы менен маанайды чөктүргөн арман-асирети, кубаныч менен кайгыны, бир сөз менен айтканда, жашоонун улуулугу менен тереңдиги, татаалдыгы баяндалчу.

Сүрөткер катары ал жаштыктын алоо сезимин башкара албай калган жаш адамдын алгачкы турмуш драмасына кабылышын, биринчи тоскоолдукту жеңип чыгуунун кыйындыгын көркөм изилдөөнү жактырчу. Ушул ыңгайда жазуучунун “Тегирменчинин кызы”, “Роза”, “Шагылдагы адам” баяндары кыйла кызыгууну жаратары бышык. Буларда жаңыдан турмушка аралаша баштаган жаш адамдын жашоодон өз ордун табышы, орто жолдон чыккан кыйынчылыктарга карабай максатына жеткен жаш адамдардын күрөшү кыйла ынанымдуу сүрөттөлөт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бурулайдын иши: экспертиза күмөн жаратты

Маркум Бурулай Турдаалы кызы. Жеке архивинен алынды.

Ала качуудан кийин милициянын имаратында киши колдуу болгон Бурулай Турдаалы кызынын ата-энеси анын сөөгүн эксгумациялоону талап кылууда. Алар мындай кадамга экспертизанын жыйынтыгына макул болбогондон улам барганы турушат. Милиция болсо сөөктү кайра текшерүү маселеси каралып жатканын билдирүүдө.

Бурулай Турдаалы кызынын ата-энеси жана жакындары маркумдун денесине жасалган соттук-медициналык экспертизанын корутундусундагы бир пунктка макул болгон жок. Тагыраагы алар кыздын көкүрөгүндөгү тилинген жаракат боюнча дарыгерлердин бүтүмү туура эмес болуп калган деп эсептешет. Ошол себептен улам алар кыздын сөөгүн казып алып, кайра текшерүүнү талап кылышууда.

Бурулайдын атасы Турдаалы Кожоналиев экспертизанын жыйынтыгына ишенбей турганын айтты:

Турдаалы Кожоналиев. Сүрөт "Азаттыктын" видеотасмасынан алынды.
Турдаалы Кожоналиев. Сүрөт "Азаттыктын" видеотасмасынан алынды.

- Кызымдын сөөгүн караган учурда көкүрөгүндө “М+Б” деп жазылганын өз көзүбүз менен көргөнбүз. Ал тургай жазууну сүрөткө да тартып алганбыз. Бирок экспертизадагылар "ал жерде эч кандай жазуу жок" деп жыйынтык чыгарып коюшуптур. Аны жөн гана “жүрөгүн соктуруу үчүн урулган электрошокердин изи” деп жатышат. Мен сураштырсам, билгендер “анын изи кызарбайт, көк боюнча эле калат” деп жатышат. Анын үстүнө из оң тарабында болуп жатат, а медициналык аппарат менен урса, сол жагына жүрөк тушуна урушмак да, туурабы? Анткенде да кызым ошол милиция бөлүмүндө эле каза болуп калган экен. Анын өлүп калганын билсе, дарыгерлер эмне үчүн электрошокер басышты? Бул жерде түшүнүксүз нерселер көп. Ошондуктан кызымдын сөөгүн эксгумациялап, кайра экспертизадан өткөрүш керек. Бишкекте аныктай албаса, анда чет өлкөлүк адистер текшерип көрсүн.

Кожоналиевдин айтымында, кыздын көкүрөгүндө жазуу бар экени аныкталса, анда бул кылмыштын башка өңүттөрү да ачылат. Башкача айтканда “шектүү кызга бычак сайгандан кийин анын денесин тилип жибергиче милиция кызматкерлеринин кирип келбегени аныкталышы мүмкүн” дейт ал:

- Милиция кызматкерлери "окуя 40 секунданын ичинде” болгон деп айтып жатышат. "Эшикти бузуп, талкалап киргиче ал сайып жиберген" дегендей кылышып... 40 секунданын ичинде кантип мындай нерселер болуп кетет? Кылмышкер бычак сайгандан кийин анын денесине тиги жазууну бычак менен тилип жазган. Милиция кызматкерлери ошону бир канча убакыт карашкан эмес. Эгер экспертизадан кыздын денесиндеги тилик жазуу экени аныкталса, ошо жердеги милиция кызматкерлеринин да жоопкерчилигин кароого шарт түзүлмөк. Бул ошон үчүн маанилүү, - деди маркум кыздын атасы Турдаалы Кожоналиев.

Ички иштер министрлиги болсо эксгумация кылуу боюнча Бурулайдын ата-энеси оозеки гана кайрылганын, азырынча арыз келип түшө электигин кабарлоодо. Ошондуктан бул өтүнүч бир өңчөй чечиле элек.

Чүй облустук ички иштер башкармалыгынын басма сөз катчысы Назира Имангазиева буларга токтолду:

Ички иштер министрлиги.
Ички иштер министрлиги.

- Экспертизанын корутундусунда кыздын көкүрөгүндө жазуу табылган эмес. Маркумдун көкүрөгүндөгү тактар оорукананын жандандыруу бөлүмүндө жүрөктү иштетүүчү аппаратты (дефибриллятор) үч-төрт жолу баскандан улам калганы көрсөтүлгөн. Бул жерден белгилей кетчү жагдай - экспертизанын жыйынтыгы Саламаттык сактоо министрлигине караштуу Соттук-медициналык экспертиза борбору тарабынан чыгарылган жана ал ИИМге баш ийбейт. Бирок эгер ата-энеси кыздын сөөгүн эксгумация кылууну өтүнүп кайрылса, ал кайра эле атасынын уруксаты менен мыйзам чегинде жүргүзүлөт.

Экспертизаны жүргүзгөн Саламаттык сактоо министрлигине караштуу Соттук-медициналык экспертиза борборунан кеп болуп жаткан маселе боюнча комментарий алууга мүмкүн болгон жок.

Маалым болгондой, 27-майда Жайыл райондук ички иштер бөлүмүндө Медициналык коллеждин 20 жаштагы студенти Бурулай Турдаалы кызын ала качып бараткан киши аны мыкаачылык менен бычактап өлтүрүп, андан кийин өзүнө кол салган деп шектелүүдө. Бул окуя коомчулукту дүрбөлөңгө түшүрүп, окуяны иликтеп чыгууну президент Сооронбай Жээнбеков өкмөткө тапшырган.

Кызматтык иликтөөдөн кийин Чүй облустук милициясынын жетекчиси Нурлан Сарчаев жана анын орун басарлары Марлис Асанов менен Канат Жумаев 4-июнда иштен алынган. Мындан тышкары Жайыл райондук ички иштер башкармалыгынын жетекчиси Муратбек Исмаилов да кызматынан бошотулган. ИИМ жалпысынан 23 адам жазаланганын, 13ү иштен бошотулганын кабарлаган. Алардын бешөө түздөн-түз ушул окуяга байланыштуу кызматтан кеткени да айтылган.

"Кызымдын өлүмү үчүн ким жооп берет?"
please wait

No media source currently available

0:00 0:08:20 0:00

Бурулай Турдаалы кызынын өлүмүнө шектүү Марс Бөдөшев болсо 20-июнда соттун чечими менен ооруканадан чыгарылып, эки айга камалган. Бирок маркум кыздын жакындары кол салган Бөдөшевди эле эмес, милиция кызматкерлерин да камакка алууну талап кылып жатышат. Бурулайдын агасы Болот Дыйканбаев мындай дейт:

- Ар бир адам өзүнүн шалаакылыгы үчүн иштен кетип эле кутулбашы керек. Бул жерде жөнөкөй кылмыш эмес, адам өлүмү катталып жатат. Уруп, сабап салса да ал айыкмак, кечирсе болмок. Бул жерде ошол жерде кезметте турган милиция кызматкери, тергөөчүсү, сакчысына чейин жоопко тартылышы керек. Анткени кылмышкерди автоинспекторлор алып келгенден кийин алар ага колуна кишен салып, колундагы буюмдарын алып киргизбей, бош кое берип салышкан. Анан ал карындашыбызга бычак сайып салган. Ушуну үчүн бул окуяга жол берген кызматкерлер керек болсо камакка алынышы керек. Бирок тилекке каршы убакыт өткөн сайын бул ишти унуткаруу аракети болуп жатат.

Жайыл райондук прокуратурасы милиция кызматкерлерине карата Кылмыш-жаза кодексинин 316-беренесинин 2-бөлүгү ("Өз ишине шалаакы мамиле") менен кылмыш ишин козгогон. Бул иш боюнча тергөөнү Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин (УКМК) Тергөө башкармалыгы алып барууда.

Ал эми кылмышка шектүүгө карата козголгон Кылмыш-жаза кодексинин 97-беренеси ("Киши өлтүрүү") боюнча ишти Жайыл райондук ички иштер башкармалыгы жүргүзүп жатат. Эки орган тең учурда тергөөнүн купуялыгына шилтеп, андагы маалыматтар менен бөлүшкөн жок. Иликтөө иштери качан бүтөөрү да айтылбай турат.

Ички иштер министрлигинин Коомдук кеңешинин төрагасы Толкунбек Исаков резонанстуу иштер тезирээк иликтенип бүткөрүлүшү керек деп эсептейт:

Толкунбек Исаков.
Толкунбек Исаков.

- Тергөөнүн жүрүшүндө эксгумация кылган бул кадимки эле амалдардын бири. Адилеттүүлүк үчүн, чындыкты такташ үчүн бул кээ бир учурда чындап керек болот. Бул жерде эгер маркумдун жакындары талап кылып жатса - милиция аны жасап, талаш суроого жооп алып, чекит коюшу керек. Негизинен бул кылмыш категориясын тергөө эки айдын ичинде бүтүшү керек. Анда бүтпөй калса тергөөчүдө дагы убакыт кошуу укугу да бар. Анын үстүнө башында кызматтык иликтөө жана башка реакциялар болуп жатып, ишти башынан тергөөгө мүмкүнчүлүк азыраак болуп калса керек. Бирок ага карабай бул иш коомчулукта өтө чоң резонанс жараткан окуя болгондуктан милиция ишти тергөөнү тезирээк бүткөрүп, сотко өткөрүп бериши керек. Анткени коомчулук "Бул кылмышка жооптуу киши адилеттүү жазасын алабы?" деп чыдамсыздык менен күтүп жатат.

Кыз ала качуудан чыккан бир ай мурдагы кандуу окуя Кыргызстандагы кыз-келиндердин, аялдардын укуктарынын сакталышын, кыз ала качуу маселесин күн тартибине койгондой болду. Окуяга байланыштуу президент менен өкмөттүн жана тиешелүү министрликтердин удаа жыйындарынан сырткары укук коргоочулар жана жарандар баш калаада бир нече жолу митинг өткөрүүгө жетишти. 9-июндагы Бишкектеги акцияга экс-президент Роза Отунбаева да катышып, ала качуу токтобой жатканына эркектер да, аялдар да күнөөлүү экенин белгилеген. Ага карабай акыркы бир ай ичинде эле өлкөдө дагы бир нече ала качуу катталганы кабарланды.

Кыргызстанда кыз ала качуу боюнча күнөөгө жыгылгандар жети жылга чейин абакка кесилет. Кылмыш-жаза кодексине мындай өзгөртүү 2013-жылы киргизилген.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мен билген коомдук ишмер, дипломат Роза Отунбаева

Роза Отунбаева

Кыргыздын дүйнөгө таанымал дипломат айымы, мурдагы президент Роза Исак кызы Отунбаева тууралуу учурда Финляндияда байырлап жаткан журналист жана публицист Асыран Айдаралиев жазган блог.

«БЕЙНЕ»

«Суу жай гана агат, а эгер кааласа баарын талкалап кетет. Аялдын күчү сууга тете - жумшак, бирок өтө кубаттуу!.» (Брюс ЛИ)

Роза Исаковна ОТУНБАЕВА: Кыргыз Республикасынын экс-президенти, Бириккен Улуттар Уйумунун (ООН) жогорку деңгээлдеги Кеңешчилер комиссиясынын мүчөсү. Учурда «Роза Отунбаеванын демилгеси» аттуу Эл аралык коомдук фондду жетектейт.
Сыйлыктары: «Датка Айым» жана «Каармандык» медалдарынын ээси.

БАШ СӨЗ ОРДУНА

Тагдыр менин тайгүлүк ташымды олку-солку, опурталдуу бир учурларда ойдо жок жерден катуу жектеп, кодулап, чет жакты көздөй сүрүп, аргасыз өз өлкөмдү тыштап кетүүгө мажбур болгон элем. Сай сөөгүм сыздап, кыйналып, кыйын учурларды башыман өткөрүп жүргөндө толгон өлкөлөрдүн ичинен «тагдыр ташым» Финдердин өлкөсүнө ооп, оомок турсун ошол «тагдыр ташым» ушул керемет өлкөгө «топ этип» кулап түшүп, минтип финдердин арасында камыр-жумур жашап калганыма учурда туура сегиз жылдын жүзү болуптур. Көп нерселерин өз көзүм менен көрдүм, уктум, ал гана эмес колум менен кармап «ушалап» да жүрөм.

Эмне дейт элем, эң башкысы эли-жерин сүйгөн башчылары, эрки, акыл-эси, ийининде башы бар эли ушинтип эле өздөрү үчүн бардар жашоо орнотуп алышат экен. Коркпой-үркпөй эле кадимки жомоктогудай жашоону өз күч аракеттери менен куруп, урушуп-талашпай эле умтулуп жетип алса болооруна кадимкидей ишенип, көзүм жетип, каныгып калган кезим. Кызыгы, ушул убакка чейин бул өлкөдө кыргыздар жок деп жүрсөм бар экен, ал эмес көп экен. Курулуш тармагында эмгектенип жүрүшкөн бир топ кыргыз балдар менен аз күн эле мурун жолугуп тааныштым.

Ал эми мындан 5 жыл илгери Лондон Олимпиядасына кыргыз балбандарынын талапкерлигин тандаш үчүн Келсинки шаарына келишкен спортчулар, алардын машыктыруучулары жана ошол кездеги ИИМ министиринин орун басары Мелис ТУРГАНБАЕВ, Экономика министиринин ошол кездеги орун басары Арзыбек КОЖОШЕВ менен жолугуп, баарлашкан элем. Андан кийин айтылуу Омбудсмен Турсунбек АКУН келип, алдын-ала сүйлөшүп, кеңешип-таңашып алганыбыз менен ага жолуга албай калгам. Ал өзү, «мен барганда мага чал, жолугалы» деген, бирок эмнегедир чалсам телефонун алган эмес. Кийин сураганымда «көптөгөн жолугушуу, иш-чаралардан кол бошобой, убакыт жок, сага жолуга албадым» деп түшүндүргөн, билбейм, балким чындыгы бардыр.

Анан эле бир күнү ушул мен жашаган өлкөгө капыстан эле кадимки Роза Отунбаева келип калаарын, «Асыран, мен азыр баланча деген жердемин, баланча убакта бошоп калам, шарт-мүмкүнчүлүгүң болсо келип жолугуп кет» деп чакырып калат деп ким ойлоптур? Чынында андай ой үч уктасам түшүмө деле кирмек эмес.

Анакей, түш-мүшү жок эле аз күн мурун дал ошондой окуйа өңүмдө болду. 19-июнда Финдердин өлкөсүнүн борбору Келсинки шаарында сыймыктуу эжекебиз, айтылуу экс-президентибиз Роза Исаковна ОТУНБАЕВА менен экинчи ирет капилет жолуктум.

АЛГАЧКЫ ЖОЛУГУШУУ.

2006-жылдын күз айлары болсо керек. Андагы Бакиевдин бийлиги анча күчүнө кире албай, олку-солку абалга туш болуп, улам бир жактан нааразычылык митингдер күчөп, жыйынтыгында ошол кездеги оппозиция масштабдуу бир чоң митинг өткөрүшкөн. Ал митинг «Реформа кыймылы үчүн» деп аталса керек эле. Кыскасы кырдаал катуу курчуп, чыңалып, митингчилердин саны көбөйүп, талаптар улам күчүнө кирип, Бакиев бийлигинин шаштысын кетирип жаткан.

Ошондо ыраматылык Мелис Эшимканов менен Өмүрбек Текебаев мага бир «срочный» тапшырма беришти. «Элге кыска-нуска, ток этээр жерин айткан кайрылуу жазыш керек, эртең менен даяр болсун» дешти. Өмүке кошумчалады, «орусчасын да кошуп даярдаш керек, антпесе болбойт» деп. Ошол эле жерде Роза Исаковна дагы жүргөн экен, Өмүкелер эжеге кайрылып, жазылган тексти жакшылап орусчага которуп беришин суранышты эле, Роза эже дароо эле макул болду.

Ошону менен ошол күнү мен Роза Исаковна менен таанышып, чогуу эженин үйүнө келип, үйүнөн мен кыргызча кайрылуу текст жазып, эже аны дароо эле орусчага которуп салган. Эртеси атайын дискке жаздырып, эртең менен эрте «Агым» гезитинин редакциясына алып келип оппозициячыл саясатчылардын колдоруна эже өзү тапшырып берген.

Өшөнтүп Роза Исаковна менен тээ илгери, мындан 12 жыл мурун капыл-тапыл жолугуп, жакындан таанышып калгам..

КЕРЕМЕТ ШААР КЕЛСИНКИ

Келсинкинин чок ортосунда жалаң элчиликтин имараттары жайгашкан аймакта «Haven» аттуу мейманкана бар. Роза Исаковна бир күн мурун ошол мейманканага келип жайгашыптыр. Бул жакка келген себеби, Бириккен Улуттар Уйумунун жогорку деңгээлдеги Кеңешчилер комиссиясынын ондон ашык мүчөсү баш болуп, анын ичинде аталган абройлуу Эл аралык уйумдун баш катчысы Антониу ГУТЕРРЕШ төш болуп, БУУнун (ООН) Баш-катчылыгынын консультативдик кеңешинин кезектеги жыйынын өткөрүш үчүн чогулушуптур.

Ал күнү ушул өлкөнүн экс-президенти Тарья ХАЛОНЕН айым (бул айым дагы аталган уйумдун ардактуу мүчөсү) БУУнун жогорку даражалуу кеңешинин атайын чогулушка келген сыйлуу мүчөлөрүн кечки тамактанууга жана кораблге түшүп сейилдеп келүүгө чакырган экен. Эже ал жактан кечки саат 22-00 дөрдө келээрин эскерткен.

Мен эже айткан убакта дал ошол жерде болуп калдым. Айтканындай эле так ошол убакытта сырттан бакылдап-шакылдаган бир топ чет элдиктер мейманканага топурап кирип келишти.

Ойлоп койгом, эженин жанында жансакчысы, же жандап, коштоп жүргөн 2-3 адамы болбосо да жардамчы бирөө-жарымы болсо керек деп. Жаңылыпмын, жап-жалгыз, өзү эле келиптир.

Ойумду шарт жыйыштыра салып, ордумдан секирип турдум да, алардын арасынан ар дайым «ачкиси» менен алыстан таанылган, татынакай Роза эжекемди илгиртпей эле таанып, алдын тосо утурлай бастым.

«Чын элеби, же жокпу» дегендей ишенип-ишенбей барып эже менен кол алышып жылуу маанайда учураштык. Чынымды айтайын, өзүмчө бир аз толкунданып, сүрдөп да кеттим.

А Роза Исаковна кадимкисиндей, жөнөкөй жана жайдары, таңгала күлүмсүрөп, мага, «Асыран, сен кайдан, слушай, бул жакка кантип, качан келип калгансың, эмне кылып жүрөсүң?» - дегендей бир катар суроолорду узатканга да үлгүрдү.

Андан соң эже, «жүр эми, эшикке чыгып, ээн-эркин басып, кобурашып келели» деген сунушун айтып, экөөбүз ээрчише басып сыртка чыктык. Тунжурап, ашкере тынчтык өкүм сүргөн (Учурда Фин жергесинде буурул түн (белая ночь) өкүм сүрүп турган чак) түнкү керемет Келсинки шаарынын бир топ жерлерин кыдырып басып жүрдүк.

Аркы-беркиден, өткөн-кеткенден, саясаттан, жөн-жай турмуштан болушунча кеп салып божурашып отуруп кайсы маалда кайра мейманканага келип калганыбызды байкабай деле калыптырбыз.

Ошол, ошентип мейманкананын биринчи кабатына киргенибизде Роза Исаковна, «мен эс алайын, эртең менен эрте кетем, олуттуу жолугушууларыбыз бар, эми сен алыста жүрөсүң, аман бол, Асыран» деди да колун сунуп, жылмайып, мени менен жылуу коштошуп өзү жайгашкан бөлмөсүн көздөй беттеп, жайбаракат тепкич менен өйдө көтөрүлүп чыгып кетти.

Мына кызык, Роза Исаковна кирип кеткен соң менин жан дүйнөмдөгү уйгу-туйгу ой-чабытым ойгонуп, толгонууларым ошондон кийин башталды. Оозумду ачып, далдырап, эмнегедир дендароо болгон немече шаардын кооз, кызыктуу жерлерин кыдырып жүрүп эжени урунттуу жерлерден жакшылап эстелик үчүн сүрөткө деле тартып албаптырмын.

Же, жок дегенде бир жерден тамактанчуу жайга киргизип, шашпай отургузуп, сыйлап, даам сыздырганга да жарабай, таптакыр эле эсиме жара чыгып, эңгиреп калганыма таң калып, бармагымды тиштедим.

Андан да түштөн кийин, кыйратып салгансып эжени узатып койуп, кайтып, электричкада келе жатып, ка-ап, антсем болмок экен, ка-ап, минтсем болмок экен деп койом. Кээде мээң ордунда болбой, иштебей, «катып» калса ошол экен да. «Көсөөнүн акылы түштөн кийин» деген чын окшойт, ошентип накта «көсөөлүк» кылык-жоругума азыр да өкүнүп, туталанып жүрөм..

ОТУНБАЕВА ДЕГЕН КИМ?

Роза ОТУНБАЕВА. Мен билгенден Роза Исаковна эң эле жөнөкөй, катардагы, кадимки эле кыргыздын карапайым айымдарынын бири. Эң башкысы Эне, Эже, андан кийин анан мыкты, кесипкөй дипломат, коомдук-саясый ишмер, эгемен Кыргыз Өлкөсүнүн экс-президенти десек куп жарашат.

Роза Исаковнанын саясый карьерасы алгач тээ Акаев бийликке келген жылдары башталганы айкын. Дал ошол жылдардан баштап жалаң дипломатиялык жогорку кызматтарды аркалап, мен-мен деген, ай-асманды чапчыган атактуу, аттуу-баштуу өлкөлөрдө далай жылдары элчилик кызматтарды жетектеп жүрдү.

Өз өлкөбүздө бир эмес үч жолу Тышкы Иштер Министирлигин жетектегенин андан да жакшы билебиз. Демек, Роза Отунбаева дипломатиялык кызматты дыкат алып кете алган, тышкы саясатты, алака байланышты чемичкедей чаккан, алаканга жайа салгандай өздөштүргөн, өтө билимдүү, бирден-бир иш билги кадр экенинен шек саноо мүмкүн эмес болчу.

Башка кеп, биздин өлкөбүздү башкарам, эл башы болом деп бийликке келген «эргулдарыбыздын» эң башкы оркойгон кемчилиги, өнөрү эле ушул болуп калганы өтө өкүнүчтүү. Эптеп эле эки чылбыр, бир тизгин колуна тийип, көчүгүн майталкан менен «мамык креслого» жакшылап бекитип, отуруп алган соң, ишти билген, жөндөмдүү, тажрыйбалуу, мекенчил, кесипкөй чыгаан уул-кыздарыбызды кодулап, аларга ар кандай жалааларды жабуу менен шугулданып, куугунтуктап, эч бир себепсиз кызматтан алып, анан эле өздөрүнө жакын, ыңгайлуу, айткан-дегендерин дароо аткарып, ошонун гана оозун тиктеп иш кылып, элдир-селдир эт менен челдин ортосунда жүргөн бир «байкуштарды» тегерегине топтоп алышат.

Роза Исаковна дагы ошондой «куугунтук-кодулоолордун» кордугун далай көрдү. Бирок башкаларчылап, кызматтан кол жууган күндүн эртеси бакырып чыгып, кечээки өзү кызмат кылып жүргөн бийликти ур-тепкиге алып, байма-бай сындап, бакылдап чыккан учурларын дегеле көргөн жокмун. Ошентсе да Отунбаева кайда гана болбосун, кандай гана кызмат өтөп, аркалабасын бар-жогу эч билинбей эле эл-журту, мекени үчүн опол тоодой кызматын алынын жетишинче, колунан келишинче унчукпай-этпей эле үзүрлүү аткарып келди.

Ыңгайы келип калды окшойт, учурдан пайдаланып ушул мисалды да кыстара кетейин. Эгерим мамкызматчыларды жактырып, аткаминээрлерди өмүрү мактап-жактап көрбөгөн айтылуу аналитик журналист агам, ыраматылык Алыке (Алым ТОКТОМУШЕВ) Роза Исаковнаны мактап, түшүнүктүү, адамкерчиликтүү, бийик маданияттуу айал экен деп баалаган. Себеби, ТИМди жетектеп турганында Кытайга иш сапар менен чогуу барганын, министир катары чет элдик кесиптештери менен абдан жеңил, оңой, ийкемдүү тил табышып, таасирдүү жана так иш алып барганын, англис тилде эркин сүйлөгөнүн эргүү менен айтып калчу.

Ал жактан кайра кайтканда Алыкени Үрүмчү шаарына калтырып, «2-3 күн шашпай эс алып, жакшылап шаарды кыдырып, кең-кесир таанышып анан келиңиз» деп, ошол жакта иштеген дипломат балдарга табыштап, атайын тыштап келгенин, кийин Кытайдан кайтып келгенинде жетиналбай, сүйүнүп, абдан ыраазы болуп, айтаарга сөз таппай мактанып жүрдү го, кайран Алыкем.

Роза Исаковнадагы мындай жогорку сапатты, жөнөкөйлүктү жана саясый маданияттуулукту, анын алды-артын аңдап түшүнө билген бекем эркинде жана сабырдуулугунда, көп нерсени алдын-ала көрө билгенинде десем мен эч жаңылышпайм.

ӨЛКӨ ЖАНА ӨТКӨӨЛ МЕЗГИЛ.

Бакиевдер бийликти толук өздөрүнө менчиктеп алгысы келип, чектен чыгып кеткенине бүтүндөй коомчулук нааразы болуп, ичинен жарылайын деп эле араң турган учур болгон. Мындай нааразычылык 2009-жылы чыңала баштап, акырындык менен күчөп отуруп акыркы «апогейине» 2010-жылдын 7-апрелине келип, «тарс» жарылды. 100 гө жакын бейкүнөө жарандарыбыз шейит кетти. Анткен менен алар элинин эркиндиги үчүн жандарын берип, баатырларча курман болушту. Башкысы, башкесер Бакиевдер бийликтен кол жууп, куйруктарын түйүп, жоопкерчиликтен качып кутулушту. Ошондой кыйын кырдаалда, кыйчалыш мезгилде, өлкөнүн тагдыры жардын кырына кептелип, ал эмес салаңдап калган маалда дал ушул Роза Отунбаева эжекебиз бүтүндөй жоопкерчиликти өз мойнуна алып, баарын көтөрүп, эл-журтун ар түрдүү болуп кете турган алаамат-коогалаңдан сактап, кырдаалдан кыл сууругандай кыйгап өткөрүп кеткенин таныш кыйын. Албетте, айрымдар мойундабай, так секирип, жебенин огун башка тарапка буруп, танганы менен карт тарых эженин мындай чечкиндүү, таасирдүү жана эрктүү кадамдарын эч качан танбайт жана татынакай таасын, адилет баасын берет. Жашырганда эмне, менмин деп өз көкүрөгүн жара муштап бакылдап жүргөн эркекетана сайасатчыларыбыз саймедиреп сайраганы менен ошол учурда баштарын коңулга катып, жоопкерчиликти мойундагысы келгенден кадимкидей коркушкан. Аны көк жал Текебаев кийин ачык эле айтып, өзү жар салган жайы бар. Өлкөнү болгону бир жарым жыл башкарып, ошол кыска мөөнөттө олку-солку абалда турган өлкөбүздү акырындык менен жай турмушка кайтарып, аздап болсо да абройун көтөрүүгө жетишип, айтылган мөөнөттө бийликти татынакай тапшырып берип, башын бийик көтөрүп басып кеткен. Эгемен кыргыз тарыхында биринчи жолу мыйзамдуу жол менен бийликти өткөрүп берүүнүн жолун көргөзүп, кийинкилерге үлгү боло тургандай жол ачып кеткен дагы дал ушул Роза ОТУНБАЕВА болду.

«Эл оозунда элек жок» - дешет. Жакшысы да, жаманы да эл ичинде. Албетте, элдин баарына бирдей жагыш кыйын. Бирөө билип сүйлөсө, кай бирөөлөр билбей эле божомолдоп урдура берет эмеспи. Ушак деген немени тыйганга эч кимдин кудурети жетпейт. Айтыла берет. Бу да мыйзам ченемдүү көрүнүш. Роза Отунбаеваны жөнү жок жөөлөп, опурулуп сындап, далил-фактысы жок эле далай ушак-айыңды оңду-сол таратып, чайырдай чаптагандар да чени жок четтен табылып турду. «Ал жактан килтейген хан сарай алып ийиптир, бул жактан минтип ийиптир, андан да тили буруу бирөөгө «тийиптир», анан антип-минтип «ийиптирлер» менен гана чектелишип, тил безеп сайрагандардын саны канча калыңдаганы менен «кылдысы» менен «болдусу», болбогон божомолдору суу кечпеди. Өзгөлөр ишенмек турсун «өрдөкчүлөр» учурган «өрдөктөрүнө» өздөрү да ишенип-ишенээрин билбей жүрүшүп, арсыз, аңыз имиш кеп-сөздөр акыры барып аргасыздан тынчыды. А Роза Отунбаева ал окшогондорго теңелип, обу жок теригип, андайларга убакыт-саатын кетирип отурган жок, алардын деңгээлине түшкөндөн ат чабым алыс болду. Өз жоопкерчилигин өзгөчө сезе билген жетекчи катары өлкөсүнүн өнүгүп-өсүшүн камсыздап, милдетин ар-намыстуулук менен аткарып, ажолук кызматта аз жыл иштесе да майын чыгара саз иштеп өткөрүп берди. Эми анын баарына баа бере турган калың журту, калайык калкы жана тараза ташын салмактачу эртеңки карт тарых.

Финляндиянын борбору Келсинки шаарында өткөн БУУнун (ООН) консультативдик Кеңешинин жыйынында Кеңештин ардактуу мүчөсү Роза ОТУНБАЕВАНЫН сүйлөгөн сөзү..

КОРУТУНДУ СӨЗ.

Арийне, «атактуунун атын алыстан ук, жанына келсең бир киши» демекчи, ток этээр жерин айтайын. Aшкере мактап-жактайбызбы, жаалап, аша чаап сындап кара көө чаптайбызбы, эмне гана дебейли, эгемен Кыргыз тарыхындагы Отунбаева эжекебиздин орду, баскан жолу өзгөчө. Аты-жөнү, эли-жери үчүн жасаган эмгеги тарых тактасынын эң бийик текчесинен жай алып, илинип тураарында эч кандай шек жок. Көрсө, улуу адамдар ушундай эле жөп-жөнөкөй болот тура, асмандап, айды чапчып сүйлөбөй эле жер менен басат тура. Эл менен элче, карапайым менен крапайымча сүйлөшүп, коркпой-үркпөй эле каалаган адамы менен каалаган убагында, кайсы жерде, кайсы өлкөдө болбосун жүз көрүшүп, кол алышып, ал-жай сурашып, ой-пикир бөлүшүп, кадимкисиндей эле күлүп-жайнап, жансакчысы, кароолчу-пароолчусу жок эле, эл арасында ээн-эркин басып, кенен-чонон дем алып, жайбаракат жай турмушун өткөрүп, ишмердүүлүгүн улантып, кыбырап болсо да кыргызы үчүн опол тоодой кызматын кылып жүрө берет тура. Мына, көргүлө, мындан өткөн сый-урмат, бийик даража кайда? Ошол бийик даража менен даанышмандыкты, улуулукту, ашкере жөнөкөйлүк менен адамдык сапаттын үлгүсүн дал ушул айымдан, эжекебизден, экс-ажобуз Роза Исаковна ОТУНБАЕВАДАН өткөн аптада өзү менен жолукканымда өзүмдүн көзүм менен көрүп, кулагым менен угуп, жон терим менен сезип, кадимкидей туйдум. Дагы далай сөздөрдү айтсам болот эле, антпедим, баянымды ушул жерден кыскартып, токтотойун деп чечтим. Сөзүмдүн соңун, аңгемемдин айагын «калк айтса калп айтпайт» менен жыйынтыктап, көкүрөктү көзөп кете тургандай, акылмандык менен айтылып жүргөн «Эл менен болсоң бийиксиң, элден чыксаң кийиксиң» деген накыл кеп менен бүтүргүм келди...

Асыран Айдаралиев
Асыран Айдаралиев

P.S. (Келсинки шаарында Роза Исаковна менен болгoн жолугушуумду аз мурун болсо да камсыздап, алдынала маалымат жиберип, байланышууга шарт түзүп беришкен мекендешим Топчугүл ШАЙДУЛЛАЕВА айым менен Эл аралык «Роза ОТУНБАЕВАНЫН демилгеси» коомдук фондунун аткаруучу деректири Догдуркүл КЕНДИРБАЕВА айымга терең ыраазычылык билдирем).

Асыран АЙДАРАЛИЕВ,

Финдердин өлкөсүндө жашаган эркин журналист,
публицист.
Келсинки шаары. 23-июнь, 2018-жыл

Жаш саясатчылар эмнеге аз?

Жаш саясатчылар эмнеге аз?
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:36 0:00

Сабалган эгиздер, эненин өтүнүчү

Сабалган эгиздер, эненин өтүнүчү
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:39 0:00

Абакта Мелис Аспеков токмоктолду

Мелис Аспеков Бишкектеги №1 тергөө абагында акыйкатчы жана депутаттар менен жолугушууда, 21-июнь, 2018-жыл.

Жаза аткаруу мамлекеттик кызматы (ЖАМК) №31 түрмөдө "Мекенчил" партиясынын лидерлеринин бири Мелис Аспековдун сабалганын териштирип жатат.

Бир апта мурун ал УКМКнын тергөө абагында жатканда да коркутууга, басым-кысымга туш болгону тууралуу маалымат чыккан.

Аспеков былтыр күзүндө Жогорку Кеңештеги "Кыргызстан" партиясынын депутаты Канатбек Исаевдин кылмыш ишинин негизинде камакка алынган жана ага да "калайман башаламандык уюштурууга жана бийликти күч менен басып алууга аракет кылган" деген айып тагылган.

ЖАМКтын маалыматы боюнча, Чүй облусунун Молдовановка айылындагы №31 түрмөдөгү окуя 28-июнда кечки саат 10дон өткөндө болгон. Мелис Аспеков шериги экөө отурган камерага башка эки соттолуучу кирип келип кол көтөргөн.

ЖАМКтын басма сөз катчысы Элеонора Сабатарова бул окуя боюнча ички иликтөө жүрүп жатканын маалымдады:

- Бул окуядан кийин Аспековду анын коопсуздугу үчүн өзүнчө камерага камап койдук. Тергөө амалдары жүрүп жатат. Мекеменин ичиндеги кылмышты биздин тергөө башкармалыгыбыз тергейт. Кылмыш кылгандар жазаланат. Азыр эми дагы мөөнөт кошулабы же кандай болоорун азырынча айта албайбыз.

Кыйноого каршы боюнча улуттук борбордун жетекчиси Нурдин Сулайманов 29-июнда Мелис Аспековдон кабар алып чыкты. Анын айтымында, Аспековдун түрмө жетекчилерине дооматы жок, болгону жатак абакка которууну суранып жатат:

Нурдин Сулайманов.
Нурдин Сулайманов.

- Ал өзү менен кошо дагы бир адамга эки соттолуучу кол салганын айтты.Чындыгында эле мушташ болуп кеткен го дейм? Саламаттыгы жакшы эле экен. Ийин жагы бир аз көгөрүп калыптыр. Акырек тарабы бир аз тытылып калыптыр. Башы, кулактары шишиптир. Өзү менен сүйлөшсөм "мекеменин жетекчилиги тууралуу эч кандай арыз-муңум жок" деди. Ал тергөө абагына өткөн алтынчы күнү которулган. "Кандайдыр арыз-муңуң барбы, даттанасыңбы?" десем: "Жок, булардын мамилеси жакшы, болгону түшүнбөстүк болду" деп баш тартты. Болгону мөөнөтү келип калганына байланыштуу жатак абакка которулушуна көмөктөшүп коюшумду өтүнүп, менин атыма арыз жазды.

Абакта Мелис Аспеков менен анын жанындагы шеригине кол салуу болгонун алгач Сөз эркиндигин коргоо комитетинин мүчөсү Адил Турдукулов айтып чыккан. Турдукуловдун баамында, Аспековдун окуясы кимдир-бирөөлөргө белги болушу мүмкүн. Ал Аспековдун өмүрү коркунучта деп эсептейт:

Адил Турдукулов.
Адил Турдукулов.

- Өзү "колониядагы абал жеңилирээк" деп бул жакка которулганына сүйүнүп аткан. Ошондуктан кечээги окуя бизге да, өзүнө да күтүүсүз болду. Аны ур-токмокко алып, кол салган күнү Канатбек Исаевге бир иши боюнча "күнөөлүү эмес" деп сот чечим чыгарган. Канатбек Исаев менен Мелис Аспеков экөө бир кылмыш иши боюнча айыпталып жатат. Балким Аспековго эле эмес, Өмүрбек Бабановго, Канатбек Исаевге карата бир белги деп кабыл алса да болот деген ойдомун. Аспековдун соттун биринчи, экинчи инстанцияларында да "бул толугу менен саясий өңүттөгү иш, саясий куугунтуктун жыйынтыгы" деп айтып келген болчу. Кечээ бул маалыматты биз айтып чыкпаганда акыры таптакыр башкача да бүтүшү мүмкүн болчу. Мелис Аспековдун тагдырына да, өмүрүнө да коркунуч бар экенин баарыбыз көрүп жатабыз.

Буга чейин Мелис Аспековдун “Канатбек Исаевге каршы көрсөтмө бер" деп УКМКнын кызматкери жана уюшкан кылмыштуу топтун мүчөлөрү коркутканын айтканын айрым маалымат каражаттары жазып чыгышкан. Парламент депутаттары бул маалыматтын чын-бышыгын такташ үчүн өткөн аптанын соңунда Мелис Аспековго жолукканы барганда ал УКМКнын тергөө абагында коркутуу болгонун ырастаганын билдиришкен.​

Мелис Аспеков Бишкектеги №1 тергөө абагында акыйкатчы жана депутаттар менен жолугушууда, 21-июнь, 2018-жыл.
Мелис Аспеков Бишкектеги №1 тергөө абагында акыйкатчы жана депутаттар менен жолугушууда, 21-июнь, 2018-жыл.

Аспеков менен көзмө-көз жолуккан парламент депутаты Кенжебек Бокоев "Азаттык" менен маегинде мындай деген:

- Биз бул маалыматтын чын-бышыгын тактоо үчүн Мелис Аспековго жолуктук. Ал УКМКнын тергөө абагында коркутуу болгонун танган жок. Албетте, биз анын айтканын иликтейбиз. Криминалга УКМКнын ичине кирип, кысым жасаганга ким жардам берди деген суроо жаралат. Бул ошол кезде мекемени жетектеп турган Абдил Сегизбаевге көө жаба турган иш. Аспековдун айтканы боюнча комиссия түзүлгөн. Эми комитетте отурум кылып, талкуулайбыз. УКМКнын имаратынын ичине криминал кантип ээн-эркин кирип, айыпталуучуну коркутуп-үркүтүүгө алган маселе сөзсүз козголушу керек.​

Мелис Аспеков былтыр күзүндө президенттик шайлоодон кийин Жогорку Кеңештеги "Кыргызстан" фракциясынын депутаты Канатбек Исаевге каршы козголгон кылмыш ишине байланыштуу камакка алынган. Анын алдында "Аспековдун сүйлөшүүсү" деп тымызын жаздырылып алынган аудио тасмалар жарыяланган.

УКМК ага Кылмыш-жаза кодексинин 27-233-беренелеринин 1-бөлүгү ("Массалык башаламандыкка даярдык көрүү"), 27-295-беренелери ("Бийликти күч менен басып алууга даярдануу") боюнча айып таккан. Сот анын бир жыл, жети айга эркинен ажыратуу жөнүндө өкүм чыгарган. Өзү күнөөсүн мойнуна алган эмес.

Жогорку Кеңештин депутаты Канатбек Исаев былтыр 30-сентябрда камакка алынган. Башкы прокуратура ага Кылмыш-жаза кодексинин 27-беренеси ("Кылмышка даярдануу"), 233-беренеси ("Калайман башаламандык") жана 295-беренеси ("Бийликти күч менен басып алуу же кармап туруу") менен иш козгогон.

Атайын кызмат Исаев 2008-2010-жылдары Токмок шаарынын мэри болуп турган кезинде коррупцияга жол берген деген айып менен кылмыш ишин былтыр май айында козголгон. Исаев анда өзүнүн актыгын далилдей турганын айткан. Бишкек шаардык соту 28-июнда "мөөнөтү өтүп кеткенине байланыштуу" деген жүйө менен бул кылмыш ишин кыскартты.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Миграция биздин балалыкты томсортту..."

Иллюстрация

Расмий маалыматтар боюнча Кыргызстандын 800 миңден ашык жаран чет өлкөдө иштеп жатат. Кыргыз бийлиги көп жылдардан бери чет өлкөлөрдө иштеген мигранттар жиберген каражатты санап, "казына толуп жатат" деп ыраазы. Ошол эле учурда алардын үйүндө кароосуз калган балдарынын келечеги коомчулукта олуттуу маселе катары айтылып келет.

Балалык күндөрүн, андагы уйгу-туйгу сезимдерин кейип эскерген Анара азыр 28 жашта. Ал мигрант үй-бүлөнүн кызы. Жети айлык кезинен Кочкордогу таенесинин колунда чоңойгон:

- Эртең менен туруп "чай ичип кет" деген адам жок болчу. Эненин мээрими башкача го? Азыр башка үй-бүлөлөрдү көргөндө андай жылуулукту көрбөгөнүмдү сезем. Таенем ишке эртең менен кетет, кечинде келет. Мен өзүм менен өзүм эле жүрө берчүмүн. Апам менен атам мен жети айлык кезимде ажырашып кетип, апам иштегени кетет. Акча салып турчу, жаңы жыл сыяктуу майрамдарда белек-бечкегин көтөрүп келчү. Мүмкүн иштебесе болбойт эле, мүмкүн бул аргасыздык эле. Бирок менден эмнегедир таякелерим: "Апаңды сагындыңбы?" деп сурашса: "Сагындым" деп айта алчу эмесмин.

Москва: мигрант балдардын бала-бакчасы

Москва: мигрант балдардын бала-бакчасы

Москвада кыргызстандык мигранттар батирлерде бала бакча ачып же бөбөктөрдү өз алдынча окутуп келишет. Быйыл ачылган Kids club борбору мигранттардын балдарын окутуп, тарбиялап жаткан учуру.

Анаранын апасы Казакстандан ал он жашка чыкканда келген. Ага чейин экинчи жолу турмуш куруп, топтогон акчасына Бишкектен үй алышкан.

Энеси жана өгөй атасы менен чогуу жашап калган кезде Анара энесинин энелик жылуулугун сезе албай калган:

- Апамды барып кучактап, бетинен өбө алчу эмесмин. Энемдин койнуна жата алчу эмесмин. Апамдын туулган күнү болуп калса да аны куттуктап, кучактап коюш кыйын эле. Апам да мени суз эле "рахмат" деп кабыл алып койчу. Ал апам, мен анын баласы болсом да ортодо муздактык бар болчу. Кийин өспүрүм куракта бири-бирибизди түшүнчү эмеспиз. Мен эне катары аны сыйлап, ага сырларымды да айтып берчү эмесмин.

Анаранын энеси экинчи турмушунан да ажырашып, ушул тапта Орусияда иштеп жатат. Анара өзү турмуш куруп, эки баланын энеси болгон. Бирок ал өзү албаган мээримди балдарына бере албай жатканына кейийт:

- Апам дагы эле башка өлкөдө, дагы эле андан алысмын. Азыр турмуш куруп, балалуу болуп, эне эмне экенин билип калдым. Кайненем мага "сенин балдарыңа мээримиң жок" деп көп айтат. Ал муну "кесарево" жолу менен төрөгөнүмдөн көрөт. Мен энелик милдетимди толук аткарам. Кийинтип, курсагын тойгузуп, ден соолугуна кам көрөм, бирок үзүлүп түшүп, мээрим төгүп, эркелетпейм. Бир аз мерезмин. Мен убагында албаган же менде жок сезимди кантип аларга берем?

Анара ушул тапта психолог менен иштешип, балдарына жылуулукту сактап калууга аракет кылат. Ал убагында мээримге зар болуп чоңойгон мигранттын жалгыз кызы эмес.

- Бизди өздөрү бакпаганы үчүн аларга таарынычым бар. Ортодо келишпестиктер көп, - дейт ал.

Дагы бир мигрант бүлөнүн ушинтип сөз баштаган кызы Замира жыйырма жашта. Анын жана бир туугандарынын балалыгы Жалал-Абаддагы туугандарынын үйүндө көчүп-конуп жүрүп өткөн:

- Биз айылда иним, сиңдим болуп чоңойдук. Мен энемдин колумда, сиңдим менен иним таенемдин колунда жүрүштү. Бизди багыш үчүн ата-энем Казакстанга иштегени кетишкен. Эч нерседен кем кылышкан жок. Акча менен кийим-кечени байма-бай салып турушчу. Биз мектепте элдин алды болуп жүрчүбүз.

Замиранын ата-энеси чет жерге иш издеп, миграция күчөй баштаган 90-жылдары кеткен. Алар Казакстандын базарында кийим-кече сатып иштечү. Он жыл ичинде Замиранын үй-бүлөсү топтогон акчасына Бишкектен заңгыраган үй алган:

- Бир туугандарым менен Бишкекке көчүп келип жашап калдык. Андан бери мен эрте эле турмуш куруп, күйөөгө чыктым. Бирок жолдошум менен пикир келишпей ажырашып, кайра үйгө келдим. Үйүбүз абдан чоң, жашообуз абдан жакшы, бирок баары бир муздак. Сырдашуу, бири-бирибиз менен сүйлөшүү жок. Ортодо таарыныч бар. Кээде "мүмкүн ушундай жашоо үчүн ажырашып, турмушум бузулду" деп ойлоп кейийм.

Кыргызстанда жумушсуздуктун айынан жакшы жашоо издеп чет мамлекеттерге чыгып кеткен жарандардын саны миллиондон ашып кеткени айтылып жүрөт. Адатта чет жерге чыккан мигранттар балдарын чоң ата, чон энелерине же жакын туугандарына таштап кетүүгө аргасыз. Айрым учурларда мигранттардын балдарын "ата-энелүү жетимдер" деп да коюшат.

Адистердин баамында мигранттардын балдары социалдык кыйынчылыктарга көп туш болушат. Өз жанын кыюуга барган балдардын басымдуу бөлүгү да ошолор. Жатак үйлөрдө жашаган балдардын 10 пайыздан 40 пайызга чейинкисинин ата-энелери - сыртка иштегени кеткендер.

Эки жума мурун Чүй облусунда миграциядан келген энесин баласы досу экөө бычактап өлтүргөн окуя коомчулукту дүрбөлөңгө салды. Мигрант келин баласынын бүтүрүү кечесине келгени, ал эми бала чоң энесинин колунда тарбияланганы тууралуу жергиликтүү маалымат агенттиктери жазып чыгышты. Коомчулукта бул кылмышты баланын энеге мерез болуп калганынан көргөндөр болду.

Укук коргоочу Азиза Абдирасулова ушу тапта бир жарым жаштагы небересин багып жатат. Анын уулу менен келини жумушсуздуктан улам чет өлкөгө иштегени кеткенге аргасыз болушкан:

Азиза Абдирасулова
Азиза Абдирасулова

- Экөөнүн тең билими бар, бир эмес, бир нече чет тилди билишет. Бирок Кыргызстанда жакшы жумуш табылган жок. Тапкан айлыгын да убагында бербей кыйнашты. Арга жок кетишти. Анан эмне кылабыз? Бул укук коргоочунун үй-бүлөсүндөгү жагдай болуп жатат. Башкалардыкын айтпай эле коеюн. Неберем кичинекей, курсагын тойгузуп, кийинтип, карап койсом жүрө берет. Бирок ал да чоңоёт. Мектепке барат, өткөөл курагы келет, ошол убакта ата-эне мээримине муктаждык сөзсүз жаралат.

Укук коргоочу мигрант ата-энелердин балдары өздөрүнөн алыс өсүп жатышынын эки жагдайын белгилеп, мамлекеттин кийлигишүүсү керек деп эсептейт:

- Бул маселенин эки жагы бар. Ата-эне мээрими менен баласынын курсагын тойгузуп, кийинте албайт, ал эми кийими бар, ток бала баары бир ата-эне мээримине муктаж болуп чоңоёт. Бул маселе мамлекеттик деңгээлде чечилиши керек. Анткени ата-эненин тарбиясы таптакыр башка. Биз мисал - "ушул неберемдин ата-энеси алыста" деп, оюндагысын кылып, жумасына жок дегенде бир жолу ойнотуп, дүкөндөн каалаганын алып беребиз. Мындай тарбия да туура эмес экенин жакшы билем. Бирок арга жок.

Социалдык өнүктүрүү министрлиги 2017-жылы жүргүзгөн иликтөөдө Кыргызстанда ата-энеси ички же тышкы миграцияга кетип, кароосуз калган 24 миң бала бар экени аныкталган. Башкача айтканда, Кыргызстандагы ар бир беш баланын төртөөнүн ата-энеси чет жакта иштеген эмгек мигранты.

Балдар менен иштеген эл аралык уюмдар алардын саны алда канча көп экенин айтып жүрүшөт. Министрликтин үй-бүлө жана балдар менен иштөө бөлүмүнүн башкы адиси Назгүл Чолумова балдарын туугандарына таштап кеткен мигранттарга мыйзамдуу түрдө камкордук көрүү маселесин чечүүгө чакырат:

- Ата-эне балдарын туугандарына же тааныштарына таштап жатканда мыйзамдуу түрдө камкордукка өткөрбөйт. Эгер мунун баары мыйзам чегинде болгондо, баланы алып калган тарапта жоопкерчилик болмок. Анткени жашыруун эмес, көбүнчө зордук-зомбулукка кабылган балдардын арасында туугандарынан запкы көргөн мигранттардын балдары бар. Адатта бул балдар менен райондук социалдык башкармалыктардын адистери тыгыз иш алып барат. Алардын жашоосун көзөмөлгө алып, түшүндүрмө иштерин жүргүзүп турушат.

Кыргызстанда эки миллион 200 миңден ашык бала бар.

"Азаттыктын" архиви: Мигрант эне

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жогорку Кеңеш кандай иштеди?

Жогорку Кеңеш.

Жогорку Кеңештин төрагасы Дастан Жумабеков журналисттерге басма сөз жыйынын өткөрүп, парламенттин 4-сессиясынын жыйынтыгы боюнча отчет берди.

Парламент спикеринин басма сөз жыйыны 1,5 саатка созулуп, журналисттер ар кандай суроолорду беришти.

Дастан Жумабеков Жогорку Кеңештин 6-чакырылышынын 4-сессиясы ийгиликтүү аяктады деп баа берди. Ал парламент мыйзам чыгаруу жана мыйзамдардын аткарылышын көзөмөлдөө функциясын так аткарып, саясий чечимдерди кабыл алууда президент, өкмөт менен эриш-аркак иштегенин айтты.

Жумабеков элге түздөн-түз пайдасы тийген мыйзамдар катары жаңы төрөлгөн балдарга бериле турган 4 миң сомдук сүйүнчүнү, кыргыз-өзбек чек арасы боюнча келишимдин ратификация болушун жана айдоо жерлерин курулушка трансформациялоо боюнча мыйзамды атап өттү:

- Жогорку Кеңештин 4-сессиясында орчундуу көптөгөн жакшы мыйзамдар кабыл алынды. Жалпысынан 124 мыйзам кабыл алынып, анын 108ине президентибиз кол койду. Ошондой эле 615 токтом кабыл алынды. Мындан тышкары жарандарыбыздан көптөгөн арыз-даттануу түшүп, алар менен жолугушуу өттү.

Жумабеков кошумчалагандай, парламент 2017-жылдын 1-сентябрынан 2018-жылдын 1-июнуна чейин 72 жыйын өткөргөн. Анын экөө кезексиз, бешөө жабык өткөн. Аталган жыйындарда 615 токтом, 124 мыйзам долбоору кабыл алынган.

Спикер Дастанбек Жумабековдун басма сөз жыйынын толугу менен видеодон көрүңүз.

​Мындан тышкары, парламентте алты убактылуу депутаттык комиссия түзүлгөн. Алар шайлоочулардын тизмеси, ЖЭБ, аэропортто кулаган учак, авиакомпаниялар, Курманбек Бакиевдин мүлкү жана саясатчылар Канатбек Исаевдин, Садыр Жапаровдун, Игорь Чудиновдун ишине байланыштуу. Булардын ичинен ЖЭБ боюнча маселе гана парламенттин жалпы жыйынында талкууланган. Төрага да ушул комиссиянын ишин жогору баалады.

Бирок саясатчылар жана адистер тарабынан парламенттин ишмердүүлүгүнө берилген баа бир кылка эмес. Маселен, АКШнын Кентукки университетинин илимпозу, саясат жана социология илимдеринин доктору Руслан Жалил Жогорку Кеңеш өзүнүн классикалык функциясын унутуп, аткаруу бийлигинин ролун аткарып калды деген пикирде:

Көбүнчө парламент өзүнүн классикалык функциясын аткара алган жок.

- Көбүнчө парламент өзүнүн классикалык функциясын аткара алган жок. Бизде көбүнчө күнүмдүк маселелерди чечүү боюнча аткаруу бийлигинин деңгээлиндеги иштер жасалды. Мисалы, Бишкек ЖЭБи боюнча чыр. Мындай иштер парпламентте жүргүзүлбөйт. Ал тиешелүү органдардын компетенциясына кирет. Парламентте мамлекеттин стратегиялык маанидеги чечимдери, мыйзамдык-укуктук маселелер кабыл алынышы керек. Маселен, тышкы жана ички саясатты аныктоо боюнча талкуулар жүрүшү зарыл. Бизде көбүнчө жергиликтүү бийлик жасачу иштер каралат.

Буга чейин парламенттин президентке көз карандылыгы боюнча көп сөздөр айтылып келген.

Конституциялык палатанын мурдагы судьясы Клара Сооронкулова президент алмашкандан бери бул багытта өзгөрүү болгонун байкаган. Бирок ал парламенттеги оппозиция алсыз болуп жатканына көңүл бурду:

Клара Сооронкулова.
Клара Сооронкулова.

- Чынында акыркы эки айда эле депутаттар анча-мынча башын көтөрүп калды. Буга чейин президенттин кол алдында эле иштеп келишкен. Өздөрү деле "акыркы убакта президент кийлигишпей калды" деп айтып жатышпайбы. Парламентте оппозиция жок. Оппозициялык депутаттардын баары камакта. Керек болсо ошол мыйзамсыз камалган депутаттардын маселесин деле көтөргөнгө жарашкан жок.

Деген менен “Өнүгүү-Прогресс” фракциясынын депутаты Исхак Масалиев оппозициялык азчылык өз функциясын так аткарып, ЖЭБ, өкмөткө ишеним көрсөтпөө маселесин алгачкылардын болуп көтөрүп чыкканын айтты.

Бул чакырылышта кылмыш иши козголуп, мандатынан ажыраган депутаттар көп болду. Алардын арасында Өмүрбек Текебаев, Аида Салянова, Өмүрбек Бабанов, Канатбек Исаев, Асылбек Дамирбек уулу, Игорь Чудинов өңдүүлөр бар.

Жогорку Кеңеш ушуну менен 1-сентябрда сессияга чогулат. Ага чейин бир ай эл менен жолугушуп, бир ай эс алат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өкмөттүн ири инвестиция тартуу дымагы

Кытайлык инвесторлор ачкан Кара-Балта шаарындагы мунайды кайра иштетүүчү завод.

Өкмөт кийинки беш жылда инвестиция тартууну кескин күчөтөөрүн жарыялады.

Бийлик "ар бир облуска жыл сайын кеминде 20 млрд. сомдук чет элдик салым киргизилет" деп убада кылды. Ошол эле кезде адистер бюрократия менен коррупция жоюлмайынча, мындай дымактуу план аягына чыгаарынан шек санашат.

Кыргызстандын өкмөтү алдыдагы беш жылдыкка карата инвестициялык саясат мерчемин Бизнести өнүктүрүү жана инвестициялар боюнча кеңештин кезектеги жыйынында жарыялады. Бул план эки ай мурда өкмөт жаңы шайланганда кабыл алынган “Биримдик. Ишеним. Жаратмандык” аттуу программанын биринчи кадамдары катары түшүндүрүлдү.

Премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев командасынын орто мөөнөткө койгон максатын мындайча түшүндүрдү:

Мухаммедкалый Абылгазиев.
Мухаммедкалый Абылгазиев.

- Жакынкы беш жылда инвестициялык саясат жалпы саясаттын негизги бөлүгү катары каралат. Биз биринчи кезекте инвестицияны борбордон алысыраак, аймактарга алып барууну жолго салабыз. Себеби ар бир аймактын өзгөчөлүгү жана ал жактагы калктын социалдык абалы бизди ушуга түртөт. Демек, келерки беш жылда ар бир облуска инвестиция боло турган каражаттардын көлөмү, жылына эң аз дегенде 300 млн. долларга (болжолдуу 20 млрд. сом) жетиши керек. 2022-жылга карата бизнести жүргүзүү жагынан Doing Business” көрсөткүчүндө эл аралык рейтингде Кыргызстан 50 мыкты өлкөнүн катарына кириши керек. Орто жана чакан ишкерликтин ички дүң өндүрүмдүн түзүмүндөгү үлүшү 2023-жылга карата 50% кем эмес болот.

Министрлер кабинетинин башчысы бул максаттарга инвестициялык абалды оңдоо аркылуу жетсе болот деп ишендирүүдө. Ал ишкерлик бизнести жүргүзүү жана инвесторлорду тейлөө массалык түрдө санариптик формага өтөрүн белгилейт:

Отчет тапшыруунун убактысы бир топ азаят. Салык отчетторун тапшыруунун заманбап кызматтары ишке кирет.

- Ишкерликти финансылык жана финансылык эмес жактан колдоо чөйрөсүндө координациялык саясат камсыз болот. Ишкерликти тейлөө мүмкүн болушунча дистанттык, электрондук формага өтөт. Натыйжада отчет тапшыруунун убактысы бир топ азаят. Инвестор жана жергиликтүү ишкер мамлекеттик кызматкерлер менен байланышпагандай тейлөө жүргүзүүгө шарт түзүлөт. Салык жана бажы системасында электрондук фискалдаштыруу да буга чоң жардам берет. Башкача айтканда, салык төлөө мүмкүн болушунча жөнөкөйлөшүп, автоматташтырылууга тийиш. Салык отчетторун тапшыруунун заманбап кызматтары ишке кирет. Бизнеске административдик кысым көрсөтүүнү жана текшерүүлөрдү азайтуу боюнча иштеп жатабыз. Ал тургай салык жана көзөмөл органдары тарабынан текшерүүгө мораторий киргизүү маселесин карап жатабыз, - деди Мухаммедкалый Абылгазиев.

Кеңешмеде сөз алган экономика министри Олег Панкратов өз жетекчисинин айткандары боюнча өкмөттүн позициясын чечмелеп, бул боюнча кандай сунуштар жана мыйзамдар каралып жатканына токтолду.

Инвестициялык кеңештин жыйыны.
Инвестициялык кеңештин жыйыны.

Бирок жыйынга чакырылган ондон ашык ишкер чөйрөнүн өкүлдөрү бир-экиден орчундуу маселелерди ортого салышты. Алар бийлик бул маселелерди канча убакыттан бери чечпей келатканын да эскертишти. Маселен, Товар ташып келүүчүлөр ассоциациясынын президенти Гүлнара Ускенбаева электрондук эсеп-кысап жүргүзүү боюнча ишке кирген система аткарылбай жатканын билдирди.

Кыргызстандагы Тоок чарбалар ассоциациясынын төрагасы Рустам Осмоналиев болсо өлкө ЕАЭБге киргени чет элден жумурткаларды ташып келүү күч алып, тоок фермалар чекеден банкрот болуп жатканын белгиледи. Ал эми Кыргызстандагы Базар ассоциациясынын жетекчиси Сергей Понамарёв жергиликтүү ишкерлердин чет өлкөдө виза алышы жана чет элдик жарандардын Кыргызстанда ишке уруксат алышы татаал болуп жатканына даттанды.

Инвестициялык кеңештин жыйыны.
Инвестициялык кеңештин жыйыны.

Жалал-Абаддык ишкер Бакыт Борошев аймакта иштеп жаткан инвесторлордун көйгөйүн айтты:

Юридикалык жактарды каттоо адатта алар жайгашкан жерде жүргүзүлөт. Бирок чет элдик ишкерлер катышкан юридикалык тараптарды каттоо борбордо, Бишкек шаарында гана жүрөт экен.

- Юридикалык жактарды каттоо адатта алар жайгашкан жерде жүргүзүлөт. Бирок чет элдик ишкерлер катышкан юридикалык тараптарды каттоо борбордо, Бишкек шаарында гана жүрөт экен. Башкача айтканда, Юстиция министрлигинин өзүндө гана каттала алышат экен. Бул бизге таптакыр түшүнүксүз. Эмне үчүн Юстиция министрлиги муну менчиктеп алган? Аймактагы бөлүмгө барсаң, "борборго бар" дешет. Ошо жерден эле каттатам десең бир гана жолу бар, ал - коррупция, пара берүү. Биз Жалал-Абадда бир фирма каттатыш үчүн мыйзамдуу түрдө 5 миң сомдон 7 миң сомго чейин акча төлөйбүз. Бирок ошол эле учурда Юстиция министрлигинин өкүлдөрүнө дагы 7 миң сомго чейин пара берүүгө мажбур болуп атабыз. Маселен, бизге бир жолу Орусиядан чоң ишкер келди, анан айласыз Бишкекке келип фирма ачууга Юстиция министрлигине арыз бердик эле, "үч күндөн кийин кел" дешти. Чет элдик жарандын үч күндүк виза мөөнөтү бүтүп калып, мекенине кетти. Үч күндөн кийин кайра келди эле, дагы бир болбогон шылтоону айтып каттабай коюшту. Аны оңдогондон кийин "дагы үч күндөн кийин кел" дешти. Эмне себептен Юстиция министрлиги бул укукту аймактагы бөлүмдөргө берип койбойт?

Ишкердин бул суроосуна юстиция министри Айнур Абдылдаева "мыйзамда ошондой" деп жооп берүү менен гана чектелди. Ал ошондой эле фирмаларды каттоо укугун аймактарга берүү жана электрондоштуруу аракеттери жүрүп жатканын да кошумчалады.

Ага карабай адистер жергиликтүү ишкерлерди жана инвесторлорду мамлекеттин бардык бутактарында коррупция кыйнап жатканын эскертишүүдө. Бизнес-ассоциациялардын улуттук альянсынын президенти Улукбек Кыдырбаев буларга токтолду:

Улукбек Кыдырбаев.
Улукбек Кыдырбаев.

- Мыйзамдардын ичинде коюлган тоскоолдуктар аябай көп болуп жатат. Кээ бир беренелер бири-бирине карама-каршы келип калат, айрым беренелер коррупциялык жагдайларды жаратат. Бир эле мисал - уруксат кагазын берүүдө жооптуу кишиге каалагандай укук берилип калган. Ал кааласа бир жуманын ичинде, кааласа бир жылдын ичинде уруксат берет. Натыйжада уруксат кагазын алуучулар ага акча берүүгө мажбур болушат. Жазана процессинде да ушундай - инспектор бир эле иш үчүн бир адамга кааласа 500 сом, экинчи адамга 500 миң сом айыппул сала алат. Ушундай нерселерди оңдоп чыкканда гана ишкерчиликтин мүмкүнчүлүгү кеңейет жана инвесторлор көп келе баштайт.

Кыргызстанда коррупциянын айынан көп инвестициялар башка өлкөлөргө кетип жатканын президент Сооронбай Жээнбеков 27-июнда Жогорку Кеңеште сүйлөп жатып да эске салган. Ал бул багытта коррупцияны жоюш үчүн мамлекет кескин чара көрөрүн да айткан.

Адатта Кыргызстанга келген инвесторлор кен багытындагы ишканаларды ачууга көбүрөөк умтулат. Товар жана азык-түлүк иштетүү, кайра иштетүү, финансылык жана башка тармактагы тейлөө, кесиптик, илимий жана техникалык ишмердик, электр, газ, буу жана кондицияланган аба менен камсыз кылуу боюнча да Кыргызстанда ишкана ачкан чет элдиктер арбын.

Бирок адистер сырттан келген инвесторлорду кызыктыруучу сунуштар жок экенин айтып жатышат. “ЖИА” бизнес-ассоциациясынын аткаруучу директору Фархад Пакыров мындай дейт:

Фархат Пакыров.
Фархат Пакыров.

- "Инвестициялык климат коңшу өлкөлөргө салыштырмалуу Кыргызстанда жакшы" деп айтабыз. Бирок тилекке каршы жумушка келгенде айтылган көп сөздөр иштебей калат. Экинчиден, инвесторлорго суна турган товар болуш керек, ошол товарларыбыз да сапатсыз болуп жатат. Реалдуу, келечектүү инвесторлор кызыга турган долбоорлорубуз жокко эсе. Мындан сырткары келген инвесторлорго өкмөт “биз гарант болобуз, биз коопсуздук жагын камсыздап беребиз” деп ачык кайрылбайт. Бул жолку жыйында айтылды, бирок ошол ишке ашып кетсе жакшы болмок.

Былтыр Кыргызстанга чет өлкөдөн 616 млн. 793 доллар түз инвестиция келген. Мурдагы жылы болсо бул көрсөткүч 654,8 миллион долларды түзгөн. Бул каражаттардын көпчүлүгү Европа өлкөлөрүнөн тартылган.

Өкмөткө караштуу Бизнести өнүктүрүү жана инвестициялар боюнча кеңеш 2010-жылы түзүлгөн. Андан бери жылына кеминде эки-үч жолу жыйын өткөрүп ишкерлик жана инвестиция тармагындагы маселелерди талкуулап турушат. Кеңештин курамында өкмөт мүчөлөрү, бизнес-ассоциациялардын өкүлдөрү, ишкерлер жана эксперттер бар. Анын Бишкектеги кезектеги жыйыны 28-июнда өттү.

Кыргызстанда буга жанаша инвестиция боюнча BIF аттуу бизнес-форум да өтүп турат. Анда бийлик, жергиликтүү ишкерлер жана чет элдик инвесторлор чогуу олтуруп талкуу жүргүзөт жана ошондой эле келишимдерди түзүүгө жетишет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Парламенттик демократия кыргызга жакын

Иллюстрациялык сүрөт.

Шайлоо жоболору, саясий партиялардын, фракциялардын жоопкерчилиги, дегеле толук парламенттик башкарууга өтүү маселеси жана келечеги кандай болушу керек? “Арай көз чарай” берүүбүздө ушул жана башка суроолорго жооп издейбиз.

Талкууга Жогорку Кеңештин депутаты Абдывахап Нурбаев жана саясатталдоочу Кубан Абдымен катышты.

“Азаттык”: Абдывахап мырза, президент Жээнбеков Жогорку Кеңеште “Кыргызстанда парламенттик демократия орношун көздөйм. Авторитаризмди орнотуу мүмкүнчүлүгүн жоюш керек» деп билдирди. Мамлекет башчынын бул сөзүн жакынкы жылдары президенттин ыйгарым укуктары азайып, бийликтин эки тизгин, бир чылбыры Жогорку Кеңешке өтөт деп жорусак болобу?

Абдывахаб Нурбаев.
Абдывахаб Нурбаев.

Абдывахап Нурбаев: Ошондой да түшүнсөк болот. Акыркы конституциялык өзгөртүүлөргө ылайык президенттин ыйгарым укуктары буга чейин да азайган.

Биздеги эки революция тең ошол авторитаризмдин күчөшүнөн, үй-бүлөлүк башкаруудан улам чыкты. Дүйнөдөгү өнүккөн өлкөлөрдүн 80 пайызы парламенттик башкаруу менен жашап жатат. Биздин аймакта бул жолду Кыргызстан тандады. Толтура кемчиликтерибиз бар, ошол эле учурда кыйынчылык да жок эмес. Канткен күндө да биз туура жолдо баратабыз. Анткени бийликти бир колго алган адам бузуларын сездик.

Ошондуктан бийликтин негизги жоопкерчилиги 120 депутатка берилгени, бардык маселе анын көзөмөлүндө болгону - кандай болсо да бийликте тең салмак болору көрүнүп жатат. Биз "мурдагы президенттердин тушунда болгон, азыркыга чейин айрым элементтери сакталып келе жаткан авторитаризмге жол бербейли" деген президент Жээнбековдун позициясы туура деп ойлойм.

“Азаттык”: Кубан мырза, президент Жээнбеков “кыргыз коомунун кыртышына жана табиятына парламенттик демократия туура келет. Бул мамлекеттин туруктуу өнүгүп, коомдо туруктуулуктун бекем орношуна негиз болот» деп айтты. Тилекке каршы, көп сынчылар "дал ушул партиялык, парламенттик система туруксуздукка алып келди" деп сындап жүрүшөт...

Кубан Абдымен.
Кубан Абдымен.

Кубан Абдымен: Мындай көз караштарды мурдагы президенттер деле айтып келген, бирөө “кыргыздарга демократия тоодон түшкөн” деп айткан.

Кыргыз тарыхына, кийинки коомдук тажрыйбаларына таянсак, кыргыздар авторитаризмге караганда демократиялык баалуулуктарды өздөштүргөнгө жакын десек болот. Автократия совет мезгилинде биздин коомго катуу сиңип кеткендиктен күчтүү бийликти эңсеп жаткандар да бар.

Демократияга элди ынандыруунун бир жолу - бийлик бутактарынын ортосундагы тең салмакты сактоону калыптандырыш керек. Башкарууну жаңы нукка, жаңы багытка буруу зарыл. Мында Жогорку Кеңештин жоопкерчилиги, даярдыгы керек болот. Анткени тиешелүү мыйзамдык база түзүлүшү керек.

Ошондуктан президент “2020-жылы боло турган парламенттик шайлоого тиешелүү мыйзамдык база, өзгөртүүлөр 2019-жылы бүтүшү керек” деп айтып жатат. Жогорку Кеңеш, өкмөт, башка мамлекеттик органдар шайлоонун ачык, адилеттүү өтүшүнө салым кошууга басым жасады, бул элге жагып жатат.

Ал эми коомчулуктун бир бөлүгүнүн парламенттик башкарууга каршы чыгып жатканы демократиялык баалуулуктар коомчулуктун калың катмарына али толук жете элек экенин айтып турат. Ошондон улам алар президенттик башкаруудагы бийликти эңсеп келатышат. Кыргызда илгертен айтылып келаткан “ийри отуруп түз чечүү” накыл сөзү биздин демократияга жакын экенибизди айтып турат.

“Азаттык”: Абдывахап мырза, мамлекет башчысы өз кайрылуусунда "саясий реформаларга Жогорку Кеӊеш өзү даяр болушу керек” деп айтты. Азыркы депутаттардын саясий өзгөрүүлөргө моралдык жактан ички даярдыгы даярбы?

Совет мезгилинде жашаган, ал доорду эңсеген муундар бар, "партия, өкмөт чечет" деп күтүп отургандар да көп.
Абдывахап Нурбаев.

Абдывахап Нурбаев: Жогорку Кеңеште да жаңыча ойлонгон күчтөр бар. Ага түрткү берген, күч берген - биздеги күчтүү жарандык коом.

Депутаттар коомдук пикирди дайыма угуп, ошого жараша маселелерди көтөрүп жатышат. Эл арасындагы идеяларды ойготуп, алдыга чыгарышыбыз керек.

Коомдогу прогрессивдүү демилгелерди колдоого парламент даяр. Бир нерсени түшүнүш керек - парламенттик башкаруу тажрыйбасында биз экинчи эле чакырылышта иштеп жатабыз. Анын өнүгүшүнө убакыт керек, дароо эле кетпейт экен.

Совет мезгилинде жашаган, ал доорду эңсеген муундар бар, "партия, өкмөт чечет" деп күтүп отургандар да көп. Эң негизгиси - бизде кулчулук сезимден кутулган, прогрессивдүү ойлонгон, эркин сүйлөгөн, күчтүү жаштар чыгып келатат. Аларга ишеним чоң, “көч бара-бара түзөлөт”...

(Талкуунун толук вариантын ушул жерден угуңуз)

Парламенттик демократиянын жолу татаал
please wait

No media source currently available

0:00 0:23:06 0:00
Түз линк
"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Русгидро" кыргыз өкмөтүн сотко берет

Нарын ГЭС каскадында курулуш башталган учур. 2013-жыл. "Азаттыктын" архиви.

Орусиянын «РусГидро» энергетикалык компаниясы Кыргызстанга каршы Гаагадагы эл аралык арбитражга кайрылаарын жарыялады.

Орусиянын “РусГидро” компаниясынын башчысы Николай Шульгинов 27-июндагы акционерлердин жыйынында Жогорку Нарын ГЭСтер каскады боюнча Кыргызстанга каршы Гаага сотуна арыз даярдалып жатканын айтканын федералдык "РИА Новости" агенттиги жазып чыкты.

Анда Шульгинов кыргыз тараптын чакыруусу менен атайын делегация "бүгүн-эртең" Бишкекке сүйлөшүүгө келээрин, Кыргызстан менен маселени тынч чечүүгө даяр экенин, бирок андан майнап чыгарына ишенбей турганын белгилеген.

Кыргыз өкмөтү болсо "Русгидронун" жарыясына комментарий бере элек. Тышкы иштер министрлигинин Маалымат департаментинин директору Муратбек Азымбакиевдин айтымында, компаниядан кабар келе элек:

- Маалыматтарда кабар берилгени айтылып атат. Бирок бизде азыр андай маалымат жок.

"Русгидро" компаниясы сотко кайрылууга "Жогорку Нарын ГЭСтер каскадына жумшалды" деген 37 миллион долларды "Кыргызстан эмгиче төлөп бере элек" деген жүйө келтирүүдө. Компаниянын Гаага сотуна кайрылуу ниети коомчулукта ар кандай талданып жатат. Энергетика боюнча эксперт Жаныбек Оморов Орусия Кыргызстанга басым көрсөтүп жатат деген пикирде:

Жаныбек Оморов. Архивдик сүрөт.
Жаныбек Оморов. Архивдик сүрөт.

- Сотко берген күндө деле булар өздөрү туура эмес кылды да. Кысым алдында бизди биринчи келишимден баш тарттыргандай кылып коюшпадыбы. Чындыгында биринчи орус тарап өзү келишимди аткарбай, ишти создуктурду. Бул үчүн кайра алар компенсация төлөшү керек. Эксперттер кеткен чыгымдар ашыкча көрсөтүлгөнүн айтып чыгышпадыбы. Баары эле "анчалык чыгым кеткен жок" дешти. Бирок Кыргызстанды "төлө" деп мажбурлашты. Анысы да туура эмес. Эреже боюнча жаңы келген инвестор объектини баалап туруп сатып алышы керек. Ушул эрежени сактабай эле кысымга алып келатышат.

Эксперттик чөйрөдө муну жаңы өкмөткө карызды эскертип коюу аракети катары сыпаттагандар да бар. Коомдук ишмер Райымбек Мамыровдун баамында, энергетикалык долбоорлор боюнча келишим эки өлкөнүн ортосунда түзүлгөндүктөн, Гаага сотуна кайрылууга негиз жок болчу:

- Кыргызстан аны төлөөдөн баш тарткан жок да. Келишимдин негизинде Кыргызстан менен Орусияда карала турган эле маселе. Биринчи баскыч деген болуш керек да. Мүмкүн Орусиянын ичинде бир сотко кайрылып, эгер туура эмес чечим чыга турган болсо Гаага сотуна кайрылса болмок. Менимче бул алдын-ала айтылган эскертүү болсо керек. Экинчиден, алардын сотко кайрылууга укугу бар. Анткени Кыргызстан келишимден мөөнөтүнөн мурда бир тараптуу чыгып, долбоорду токтотуп жатпайбы, формалдуу күнөөлүү болуп.

2012-жылы кыргыз жана орус өкмөттөрү Камбар-Ата-1 жана Жогорку Нарын ГЭС каскадын куруу боюнча макулдашууга кол койгон. Ага ылайык, Камбар-Атаны "Интер РАО" ишканасы, Жогорку Нарын ГЭстер каскадын "Русгидро" курмай болгон.​ Бирок иш создугуп, 2016-жылы Кыргызстан макулдашууну бир тараптуу денонсациялаган соң Орусия курулушка 37 миллион доллар сарптаганын айтып, аны төлөп берүүнү талап кылып келатат. Буга чейин да бересе кайтарылбаса, эл аралык арбитражга кайрылаарын эскерткен.

Кыргыз тарап жумушчулардын жатаканасынан башка ал жерде эч нерсе курулбаганын жүйө келтирип, кеткен чыгымды аныкташ үчүн эл аралык аудит өткөрүүнү сунуш кылган. Орусия ага көнгөн эмес. Жогорку Кеңеште да бул маселе боюнча депутаттык комиссия түзүлүп, эл өкүлдөрү курулушка кеткен каражаттар "эки-үч эсе кымбат эсептелген" деп бүтүм чыгарган. Парламенттеги "Ата Мекен" фракциясынын лидери, депутат Алмамбет Шыкмаматов эл аралык арбитраждан "Русгидро" утуп чыгышы мүмкүн деп кооптонуп турат:

Алмамбет Шыкмаматов.
Алмамбет Шыкмаматов.

- "Русгидро" бизди сотко берсе сөзсүз түрдө утуп алат. Анткени келишимдер боюнча Кыргызстан акчаны төлөп берүүгө милдеттүү. 37 миллион негизги карыздан тышкары сотко кеткен чыгымдар менен айып санкцияларды кошкондо 40 миллион долларга жакын төлөп калышы мүмкүн. Бул Кыргызстандын күнөөсү менен денонсация болгон келишим. Бирок 37 миллион доллардын үчтөн эки бөлүгү уурдалып кеткен. Аны биздин укук коргоо органдары текшериши керек. Ошол эле учурда ал карызды бербей коюуга негиз эмес. Карызды биз каалайбызбы-жокпу, төлөп берүүгө милдеттүүбүз. Карызды төлөө бюджетти гана чыгымга учуратпастан, биздеги инвестициялык климатка, мамлекеттин аброюна сокку урулат. Инвесторлор менен болгондо да эл аралык сотто соттошуу өлкөгө аброй алып келбейт. Сотто утулуп, акчаны төлөп берүү бир топ инвесторлорду чоочутуп коюшу ыктымал. Аларда "бул мамлекетке барып, инвестиция салуу опурталдуу" деген ой калат. Ошого биз эки жактан уттуруп жатабыз - инвестиция жана каржы жактан. TBEA, Бишкек Жылуулук электр борборундай эле 37 миллион доллардын үчтөн экиси уурдалган. Убагында аны жогорку жактан таасирлүү адамдар токтотуп койгондуктан, эч ким иликтеген эмес. Эми андай нерсе жок. Ошондуктан прокуратура жана күч органдары муну иликтеп чыгып, акчаны уурдагандардын аттарын жарыялашы керек.

"Русгидродон" кийин Кыргызстан былтыр жайында чехиялык "Liglass Trading CZ" компаниясы менен Жогорку Нарын ГЭСтер каскадын жана он чакан ГЭС куруу боюнча келишим түзгөн. Өкмөт чехиялык ишкерлер Кыргызстандын "Русгидрого" болгон карызын төлөй турганын жарыялаган. Анткен менен "Liglass Trading CZ" келишимдин шарттарын аткара албай, кыргыз тарап андан да кол үзгөн.

Өкмөттүн дарегине карата "эми Жогорку Нарын ГЭСтер каскадына эч ким келбейт" деген сындар айтылган. Бийлик аны четке кагып, индиялык жана кытайлык инвесторлор кызыгып жатканын жар салган.

Азыркы тапта "Жогорку Нарын ГЭСтер каскадына кайра Орусия өзү келүүгө кызыкчылыгы бар" деген пикирлер да айтылып жүрөт. Бирок коомдук ишмер Райымбек Мамыров Орусиянын бул долбоорго кайра келерине көзү жетпейт. Ал "Русгидронун" соңку билдирүүсүн саясат менен байланыштырды:

Райымбек Мамыров.
Райымбек Мамыров.

- Орусиянын ал жерге кайра келишине ишенбейм. Биздин объект алар үчүн көп деле кызыктуу эмес. Бул жерде көбүнчө саясий маселе болгон. Экономикалык жактан орус тарапка андай деле кызыгуу жаратпайт. Негизи ал жерге инвестор табылышы кыйын. Ар бир инвестор акча салаардан мурда анын өндүрүмү баа болобу-жокпу, эсептеп көрөт. Нарын облусунун шартында бул объектиде чыккан электр энергиясынын баасы Кыргызстандагы тарифке же сыртка сатылып жаткан энергияга салыштырмалуу бир топ жогору болот.

"Русгидро" жана "Liglass Trading CZ" компанияларынан кийин Жогорку Нарын ГЭСтер каскадына чындап инвестиция салууну көздөгөндөр чыга элек. Эреже боюнча долбоорду ишке киргизе турган инвестор Кыргызстандын Орусияга болгон 37 миллион доллар карызын да төлөөгө тийиш.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Шадиев качканга чейин мүлкүнүн көбүн саткан"

“Азаттык” парламент депутаты Аскарбек Шадиевге козголгон кылмыш иштеринин чоо-жайы боюнча УКМКга кайрылды. Суроолорго мекеменин расмий өкүлү Рахат Сулайманов жооп берди.

“Азаттык”: Депутат Шадиевге козголгон кылмыш иши тергелип бүттү беле? Шадиев качып кетпеши үчүн бөгөт чарасы эмне себептен алдын ала каралган эмес?

Рахат Сулайманов.
Рахат Сулайманов.

Сулайманов: 2017-жылы Чыңгыз Айтматов атындагы сыйлык берилбесин билип туруп, акча каражаттарын бөлүү тууралуу документке кол койгону аныкталгандан кийин депутат Шадиевге кылмыш иши козголгон.

Кылмыш-жаза кодексинин 304-беренесинде каралган кызмат абалынан кыянаттык менен пайдалануу боюнча кылмыш белгилери аныкталган.

Сыйлык берүүгө бөлүнгөн 30 миң доллар өлчөмүндөгү бюджеттик акча туура эмес пайдаланган факты боюнча козголгон кылмыш ишинен депутат Шадиевдин үстүнөн иш козгоо үчүн бөлүнүп чыккан материалдар Башкы прокуратурага ушул жылдын 30-мартында жиберилген.

Тилекке каршы, белгисиз бир себептерден улам кылмыш ишин козгоо создугуп келген. Жогорку Кеңештин депутатынын статусу тууралуу мыйзамдын 28-беренесине ылайык эл өкүлүнө кылмыш ишин башкы прокурор гана козгой алат.

Ошол эле учурда кимдир бирөөнүн мүлкүн камакка алуу же болбосо анын баш коргоо чарасын кароо процедуралары кылмыш ишинин негизинде гана каралат.

Өткүрбек Жамшитов.
Өткүрбек Жамшитов.

Депутат Шадиевге кылмыш иши 2018-жылдын 28-апрель күнү жаңы дайындалган башкы прокурор Өткүрбек Жамшитов тарабынан козголуп жатат. 28-апрелге чейин Шадиевге кылмыш иши козголбогонуна байланыштуу анын кыймыл-аракетине кандайдыр бир чектөө коюуга юридикалык негиз болгон эмес.

Буга карабастан УКМК ыкчам тергөө иш-чараларын жүргүзүп жатты. Шадиев кылмыш иши козголордон бир күн мурда 27-апрель күнү кичи мекени Лейлек районунун Көлбө айылына сөөк коюу зыйнатына барып, ошол эле күнү кыргыз-тажик чек арасын Арка айылындагы көзөмөлгө алынбаган тилке аркылуу кесип өтүп кеткен.

28-апрелде козголгон кылмыш ишинин чын-бышыгын билгенден кийин Хожент-Москва каттамы менен учуп, андан ары Нью-Йоркко чыгып кеткен. Учурда бул маалыматтар так экенин ырастаган документтер бар. Өзүңүздөр баамдагандай, мыйзам боюнча УКМК бул жерде кылмыш иши козголо электе депутаттын эркиндигине алдын ала чектөө коё алмак эмес.

“Азаттык”: Шадиевге эл аралык издөө жарыяланганбы? Аны АКШдан экстрадиция кылып, мыйзам алдында жоопко тартуу маселеси көтөрүлөбү?

Сулайманов: 2018-жылдын 31-майында Аскарбек Шадиевге Кылмыш-жаза кодексинин 304-беренесинин 3-бөлүмүнүн 1-пунктунун 4-бөлүмү (кызмат абалынан кыянаттык менен пайдалануу) боюнча сыртынан айып тагылган.

Ошол эле күнү Бишкек шаардык Биринчи май райондук сотунун чечими менен сыртынан баш коргоо чарасы камакка алуу болуп каралып, Шадиев тергөө органдарынан жашырынып жүргөнүнө байланыштуу издөө жарыяланган. Муну менен катар 2018-жылдын 25-июнунда башкы прокурор тарабынан депутат Шадиевге карата Кылмыш-жаза кодексинин 346-беренесинде (мамлекеттик чек араны мыйзамсыз кесип өтүү) каралган белгилер боюнча кылмыш иши козголду. Кылмыш ишин тергөө УКМКнын башкы тергөө башкармалыгына тапшырылды.

Аскарбек Шадиев.
Аскарбек Шадиев.

“Азаттык”: УКМК буга чейин Шадиевге козголгон кылмыш ишинин алкагында бир нече мүлктөрү камакка алынганын жарыялаган. Аталган мүлктөрдүн арасында “Ала-Арча” соода борборун курган “Бината”, “Трейд инвест” ЖЧКсы да бар. Ага карабай “Ала Арча” соода борборунун курулушу бүтүп, ишке кирди. Камактагы мүлктүн иштөөсүнө ким уруксат берген же ал борбор камакка алынган эмес беле?

Сулайманов: Шадиевге кылмыш иши козголо электе коопсуздук органдарынын талабы менен Финансылык чалгындоо кызматы Шадиевге тиешелүү банктык эсептерди убактылуу камакка алуу чечимин кабыл алган.

Ал эми Шадиевге жана анын жакындарына таандык мүлктү толук камакка алуу үчүн кылмыш иши козголуп, айыбы угузулушу керек. Финансылык чалгындоо кызматынын бул багыттагы документтери маалымат каражаттарына жарыяланып кеткенден кийин, тактап айтканда 11-апрелден тарта Шадиев жана анын жакындары өздөрүнө тиешелүү мүлктөрдү сатып, башка адамдарга каттай баштаган.

Анын негизинде 28-апрель күнү кылмыш иши козголгонго чейин бир катар мүлктөрү сатылып кеткен. Учурда кылмыш ишинин алкагында Шадиевге жана анын жакындарына тиешелүү мүлктөр камакка алынды. Тергөө уланып жатат. Анын жыйынтыгы менен кайсы мүлктөр камакка алынгандыгы тууралуу толук маалыматтар берилет.

"Ыңгайсыз суроолор" берүүсүнүн бир ай мурда эфирден кеткен чыгарылышында Аскарбек Шадиевдин жери тууралуу да сөз болот.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Шадиевге дагы бир кылмыш иши козголду

Аскарбек Шадиев.

Жогорку Кеңештин депутаты, мурдагы биринчи вице-премьер-министр Аскарбек Шадиевге «мамлекеттик чек арадан мыйзамсыз өткөн» деген жүйө менен дагы бир кылмыш иши козголду.

Жогорку Кеңештеги “Бир Бол” фракциясынын депутаты Аскарбек Шадиевге "Мамлекеттик чек арадан мыйзамсыз өтүү" беренеси менен кылмыш иши козголду.

Бул тууралуу Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин (УКМК) расмий өкүлү Рахат Сулайманов “Азаттыкка” билдирди:

УКМК.
УКМК.

- 2018-жылдын 25-июнунда Кыргыз Республикасынын башкы прокурору тарабынан депутат Шадиевге Кылмыш-жаза кодексинин 346-беренесинде ("Мамлекеттик чек арадан мыйзамсыз өтүү") каралган белгилер боюнча кылмыш иши козголду. Кылмыш ишин тергөө УКМКнын Башкы тергөө башкармалыгына тапшырылды.

Сулайманов кошумчалагандай, Шадиевге Биринчи май райондук сотунун чечими менен сыртынан камоо чечими чыгып, издөө жарыяланган. ​

Шадиев кайда, АКШда...

Аскарбек Шадиевге Башкы прокуратура 28-апрелде "Кызмат абалынан кыянаттык менен пайдалануу" беренеси менен кылмыш ишин козгоп, мүлкүн камакка алган.

Буга парламенттен Чыңгыз Айтматов атындагы сыйлыкка бөлүнгөн 30 миң доллардын уурдалышы себеп болгон. Бирок Шадиев 27-апрелде Тажикстан аркылуу Нью-Йоркко учуп кеткени кабарланган.

“Бир Бол” фракциясынын депутаты Улукбек Ормонов кызматташы менен эки айдан бери байланыш жок экенин айтты. Анын сөзүнө караганда, Шадиев АКШга кетерде фракциялаштарын чогултуп, жүрөгүн чет өлкөдө дарылатарын айтып коштошкон.

Улукбек Ормонов.
Улукбек Ормонов.

- Шадиев биздин өзүбүздүн атайын ооруканада жатып дарыланган. Тилекке каршы, азыр аны менен байланыш жок. Биз жолугуп, ден соолугун сураганыбызда чет өлкөгө чыгып жүрөгүн дарылатарын айткан. Мен билген маалымат боюнча ал кылмыш иши козголгонго чейин эле чет өлкөгө чыгып кеткен.

Саясий жана юридикалык илимдердин доктору Канатбек Азиз Аскарбек Шадиевдин эл аралык издөөгө берилбей жатканы түшүнүксүз экенин белгилейт. Анын пикиринде Шадиевдин качышы жалаң эле 30 миң доллардын уурдалышына эмес, Бишкек ЖЭБиндеги коррупциялык ишке да тиешелүү болушу мүмкүн.

Канатбек Азиз.
Канатбек Азиз.

- Шадиев Интерполго берилип, издөө иштери токтобошу керек болчу. Президент Жээнбековдун "коррупцияга каршы күрөштө тандоо болбошу керек" деген сөзүнөн кийин укук коргоо органдары өздөрү эле түшүнүшү керек. Андай кылбай турган болсо, укук коргоо органдарын жоопко тартыш керек. Анткени Шадиев өзү эле качып кеткен жок да? Сөзсүз органдардан жардам болгон. Анын үстүнө 30 миң доллар - жөн эле шылтоо. Анткени Шадиевге ЖЭБдеги жемкорлук боюнча да кылмыш иши козголот деген кептер бар.

Буга чейин парламенттеги Отун-энергетикалык комплекс комитетинин төрагасы Кожобек Рыспаев Бишкек ЖЭБиндеги коррупциялык схемалар боюнча сүйлөп жатып кытайлык TBEA компаниясы менен Аскарбек Шадиевдин эсепчиси бир эле киши болгонун айтып чыккан. Шадиев 2010-2012-жылдары энергетика министри болуп турганы белгилүү.

Ушу тапта ЖЭБдеги жемкорлукка байланыштуу мурдагы өкмөт башчылар Жантөрө Сатыбалдиев, Сапар Исаков баш болгон он аткаминер убактылуу камалды.

Кеч «ойгонгон» изкубарлар…

Парламенттин мурдагы төрагасы Абдыганы Эркебаев Шадиевдин жоопко тартылбай жатышы азыркы бийликтин коррупцияга каршы жарыялаган күрөшүнө көө жабат деген ойдо. Анын айтымында, бул кемчиликти тиешелүү органдар оңдошу керек:

Абдыганы Эркебаев.
Абдыганы Эркебаев.

- Коррупциябы же башка иш болобу, принцип боюнча мыйзам алдында баары бирдей болушу керек. Жалаң эле Шадиев эмес, акыркы жылдары канчалаган аткаминер качып кетти, Бакиевдин убагында, андан кийин да? Азыр деле ошол нерсе уланып жатат. Албетте, ага кылмыш иши козголгондо эле чара көрүп, кылдат мамиле кылышса болмок. Бул жерден укук коргоо органдарынан чоң кемчилик кетти. Тиешелүү органдардын кесипкөйлүк деңгээлинин төмөндүгү. Чындап ишке киришпей жатышат.

УКМК ушул жылдын 9-февралында Жогорку Кеңештен 30 миң доллардын уурдалышына байланыштуу кылмыш ишин козгогон. Буга шектүү катары парламенттин эл аралык иштер, коргоо жана коопсуздук боюнча бөлүмүнүн башчысы Арсен Закиров камакка алынган. Ал 30 миң долларды Жогорку Кеңештин Эл аралык иштер, коргоо жана коопсуздук комитетинин ошол кездеги төрагасы Аскарбек Шадиев кол койгон каттын негизинде колго алганын билдирген.

Ушул эле иш боюнча парламенттин ошол кездеги төрагасы Чыныбай Турсунбековдун жардамчысы Нурлан Абдыгул уулуна да иш козголуп, кийин "кылмыш курамы жок" деген жүйө менен өндүрүштөн кыскарган. Аскарбек Шадиев “Азаттык” менен мурда болгон маегинде 30 миң доллар боюнча катка байкабай кол койгонун, ал үчүн өкүнөрүн айткан.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Депутат өз кадырын жети миллион сомго баалады

Депутат Сагындык Келдибаев жана экс-депутат Ыргал Кадыралиева.

Жогорку Кеңештин депутаты Сагындык Келдибаев экс-депутат Ыргал Кадыралиевадан жети миллион сом доо өндүрүп алыш үчүн сотко кайрылды.

Ал Кадыралиеваны "жалган маалымат таратты, кадыр-баркыма шек келтирди" деп айыптап жатат. Кадыралиева өз айткандарын сотто далилдей аларын билдирди.

Келдибаев менен Кадыралиеванын үй-бүлөлүк араздашуусу, соттошуусу 2014-жылы башталган. Ошол учурда Ош шаардык прокуратурасында иштеген экс-депутаттын бир тууган агасы Канжар Кадыралиевди Келдибаевдер "бизди курал менен карактады" деп айыптап чыккан. Бул факты боюнча кылмыш иши козголгон, сотко да жеткен, бирок эмгиче аягына чыга элек.

Жогорку Кеңештеги "Республика - Ата Журт" фракциясынын депутаты Сагындык Келдибаев парламенттин 5-чакырылышында КСДП фракциясынан депутат болгон Ыргал Кадыралиева тууралуу Бишкек шаарындагы Ленин райондук сотуна кайрылды.

Арызда ал өзүнүн орус жараны экени тууралуу экс-депутаттын маалыматын чагымчылдык, кадыр-баркка, ар-намыска шек келтирүү деп баалады. Буга байланыштуу ал жети миллион сом өндүрүп берүүнү соттон өтүндү.

Сагындык Келдибаев орус жарандыгын алганын танбайт, бирок 2014-жылдын аягында андан баш тартканын айтып келет:

- Мен жүз миңдеген кыргызстандыктар сыяктуу эле Орусияда мигрант болуп иштеп, өз убагында жарандык алып, ак эмгегим аркылуу Кыргызстанда жумуш орундарын камсыз кылган ишкермин. Кыргызстандагы шайлоо өнөктүгүнө катышуу алдында мыйзамга ылайык орус жарандыгын тапшырганымды Орусиянын тиешелүү кызматтары тастыктады. БШК да менин жарандыгым боюнча маселе жоктугун расмий билдирди. Ыргал Кадыралиева мен тууралуу коомчулукка жалган маалымат таратканы үчүн сотко арыз жаздым. Ал чагымчылдыгы үчүн сөзсүз жооп бериши керек.

Жети миллион сомдук доого байланыштуу экс-депутат Ыргал Кадыралиева "Азаттыкка" комментарий берди жана айткандарын бышыктаган документтер бар экенин айтты:

- Соттошсо соттошобуз. Далилдей турган кагаздарымдын баары жетиштүү. Экинчиден, ал "бардык эле жарандар катары" деп жатпайбы. Сагындык Келдибаев мигрант эмес. 12 жылдан бери Орусиянын кадимки жараны. Эл да, Келдибаев да мигранттар менен орус жарандарын аралаштырбаса. Кыргыз парламентине башка өлкөнүн жарандарынын киришине акысы жок. Жарандыктан чыгуу-кирүү оюнчук эмес. Сагындык Келдибаев "орус жарандыгынан 2014-жылы чыктым" десе, андан кийин деле Орусиянын паспортун колдонуп жүргөнү тууралуу документтери бар деп угуп жатам. Тиешелүү органдарда иштер жүрүп жатканы тууралуу маалыматым бар. Эгер ал орус жараны болбосо иштей берсин. Бирок орус жарандыгын алып, кайра кыргыз жарандыгын алып иштей бергендей парламент оюнчук эмес.

Ыргал Кадыралиева менен Сагындык Келдибаевдин соңку араздашуусу аткаминерлердин, жогорку мамлекеттик кызматтагылардын, эл өкүлдөрүнүн кош жарандыгы тууралуу маселени кайра козгоду.

БШКнын мурдагы мүчөсү, коомдук ишмер Ишенбай Кадырбеков бир эле учурда Орусиянын да, Кыргызстандын да жарандыгын алып жүрүү кадыресе көрүнүшкө айланганын, мындай адамдар Жогорку Кеңешке оңой эле депутат боло тургандай шарт бар экенин айтты. Бул маселе боюнча ал атайын кызматтын ишин сынга алды:

Ишенбай Кадырбеков.
Ишенбай Кадырбеков.

- БШКга партиялар тизмени паспорттун көчүрмөсү менен берет. Аларды БШКнын каттабай койгонго укугу жок. "Алар башка мамлекеттин жараныбы же жокпу?" деп текшере албайт. Анткени алар Кыргызстандын жарандыгынан чыккан жок, паспорттору колунда. Орус жарандыгын алгандан кийин президенттин буйругу менен кыргыз жарандыгын алып коюш керек. Биз муну жасабайбыз. Маселе - "Эки өлкөнүн жараны болуп, колунда эки паспорт турса каттоо керекпи же жокпу?" деп мыйзамда каралган эмес. Муну бир гана орган - УКМК текшериши керек. Алардын эң негизги милдети ушул. Саясатчылардын артынан кубалап, аларды тыңшоо эмес.

Ушул жылдын башында Жогорку Кеңештеги "Кыргызстан" фракциясынын депутаты Дамирбек Асылбек уулу Казакстанда аткезчилик боюнча камалган жана анын казак жараны экени маалым болгон.

2014-жылы күзүндө парламенттин азыркы депутаты Сагындык Келдибаевдин ишкер бир туугандары, ата-энеси Ош шаардык прокуратурасынын кызматкери Канжар Кадыралиевди "бизнесимди тартып алууга аракет кылып жатат, курал колдонуп карактады, опузалады" деп арызданып чыккан. Кадыралиев "Азаттыктагы" маегинде муну "каралоо" деп атаган.

Көп өтпөй Кадыралиев тууралуу анын Абдимитал Бекташов аттуу айылдашы да Башкы прокуратурага даттанган. Анын негизинде "Бейбаштык", "Опузалоо" жана "Өзүмбилемдик" беренелери боюнча кылмыш иши козголгон. Кадыралиев узак убакытка чейин издөөдө жүргөн, тергөө органдарына өзү келген жана ооруканага да жатып чыккан.

Жогорку Кеңештин мурдагы спикери, юрист Мукар Чолпонбаев бул кылмыш ишин тергөөнүн, сот процессинин төрт жылга чейин созулуп кетишинин себебин мындайча болжоду:

Мукар Чолпонбаев.
Мукар Чолпонбаев.

- Биринчиден, кийлигишүүнүн айынан, экинчиден, айыпталуучу жабырлануучулар менен улам сүйлөшүп, ишти жабууга аракет кылып жатканынан болду окшойт. Мен бир жолкусу ушундай болгонун билет элем. Кадыралиев "күнөөнү мойнума алайын, антейин-минтейин, күнөөмдү жууюн" десе тигилер адегенде баш тартып, кайра макул болсо берки тарап убадасын аткарбай, ушундан улам кайра арыз жазылып, айтор ушинтип эле жүрүшчү. Эми саясий кырдаал өзгөргөндөн улам сотто башкача чечим чыгып калышы да мүмкүн.

Канжар Кадыралиевдин ишин быйыл январь айында Жогорку сот караган. Ал төмөнкү инстанциялардын ишти кайра кароо тууралуу чечимин күчүндө калтырган. Ошондон улам бул иш Бишкек шаарындагы Октябрь райондук сотуна, андан Ош облусунун Өзгөн райондук сотуна жөнөтүлгөн.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Балдар мечитке жалгыз бара албай калабы?

Иллюстрациялык сүрөт.

“Дин тутуу эркиндиги жана диний уюмдар жөнүндө” мыйзамга өзгөртүү киргизүү боюнча мыйзам долбоору коомдук талкууга коюлду.

Дин комиссиясы сунуш кылган мыйзам долбоорунда милдеттүү түрдө медреселерди лицензиядан өткөрүү жана намазканаларды каттоо каралган. Ошондой эле ата-энесинин коштоосу жок жашы жете электердин мечитке кирүүсүнө тыюу салынат. Бул сунуштарды колдогондор да, сынга алгандар да көп.

Мечитке киргендердин жашын чектөө

“Кыргыз Республикасындагы дин тутуу эркиндиги жана диний уюмдар жөнүндө” мыйзамга өзгөртүү киргизүү боюнча мыйзам долбоору дээрлик үч жылдай даярдалды. Ал тургай документ былтыр парламентке да кирип чыккан. Тиешелүү комитеттерде каралгандан кийин чийки жерлери аныкталып, аны Дин иштери боюнча мамлекеттик комиссия кайра чакыртып алган. Атайын эксперттер менен бир сыйра ийине жеткирилгенден кийин мыйзам долбоору коомдун талкуусуна коюлду.

Дин иштери боюнча мамлекеттик комиссиянын директору Зайырбек Эргешов мыйзам долбоорундагы негизги өзгөртүүлөр тууралуу айтып берди:

- “Кыргыз Республикасындагы дин тутуу эркиндиги жана диний уюмдар жөнүндө” азыр иштеп жаткан мыйзамда намазканалар, сыйынуучу жайлар жана часовнялар каттоого турууга милдеттендирилген эмес. Ошондуктан акыркы убакта бул жайлар, өзгөчө намазканалар абдан көбөйүп кетти. Көп кабаттуу үйлөрдө, кафе-ресторандарда, базарларда, деги койчу, оң келген жердин баарына ачылды. Мечиттер каттоодо тургандыктан биз анын имамын билебиз, ал жерде кандай сабак берилип жатканы көзөмөлдөнүп турат. Бирок намазканалар кимге таандык? Ал жерде ким дарс өтүп жатат? Мындан кабарыбыз жок. Анткени катталган эмес. Балким ал жерде туура эмес диний багытта сабак берип жаткандыр? Ошону көзөмөлгө алышыбыз керек. Эми биз сунуш кылып жаткан мыйзам кабыл алынса, анда ошол намазкана жана жалпы эле сыйынуучу жайлардын баары милдеттүү түрдө каттоодон өтүшөт. Бул маанилүү биринчи сунуш.

Дин мыйзамын талкуулоо учуру. Бишкек.
Дин мыйзамын талкуулоо учуру. Бишкек.

Эргешов ошондой эле жаңы мыйзам долбоорунда жашы жете электердин ата-энесинин коштоосу жок мечитке же башка диний ибадатканаларга киришине тыюу салуу каралып жатканына токтолду. Башкача айтканда эгерде бул мыйзам долбоору кабыл алынса, эми мектеп окуучулары өз алдынча намаз окуганы бара албай калат:

- Мыйзам боюнча 16 жашка толо элек балдарга диний үгүт-насаат жүргүзүүгө тыюу салынган. Бул мектепке чейинки же орто билим берүү мекемелери болсун, диний окуу жайлары болсун - баарына бирдей тиешелүү. Ошол эле учурда бизге көптөгөн ата-энелер жана диний уюмдар кайрылып, “балдарыбызды белгисиз адамдар көчөдөн кармап алып эле, диний үгүт жасап, көрүнгөн жакка алып кирип кетип жатышат” деп арызданышкан. Ошондуктан муну ата-эне эмес, мамлекет көзөмөлгө алышы керек деген ой болуп жатат. Экстремизм, терроризм күчөп жаткан шартта, Сирияга балдарыбыз агылып кетип жаткан чакта ушул демилге зарыл болуп турат. Мындай чектөөлөр башка өлкөлөрдө, жакынкы эле Казакстанда да бар. Бул балдардын да келечеги үчүн керек нерсе. Биз балдардын мечитке, чиркөөгө, синагогага же башка сыйынуучу жайларга барышына тыюу салбайбыз, болгону ата-энеси менен гана барышын талап кылабыз. Өзү жалгыз барбашы керек болот. Бул экинчи сунуш, -деди Зайырбек Эргешов.

Бишкек шаарындагы "Victory" бизнес-борборунда 27-июнда өткөн коомдук талкууда алгач жарыяланган бул сунуштар колдоо менен кабыл алынды. Бирок ошол эле кезде ага ынабагандар да болду.

Кыргызстан мусулмандарынын муфтийинин орун басары Жоробай Шергазиев бул сунуштарды кайра карап чыгыш керек экенин белгилейт:

- “Мечитке, чиркөөгө же башка жакка балдар ата-энесинин коштоосу жок барбасын” деген сунуш коомчулукта түшүнбөстүк жаратышы мүмкүн. Менин оюмча бала балакатка жеткен болсо, акыл-эси жайында болсо, мечитке өзү барып келе алса, анда өз алдынча барып эле намаз окуп келе бериши керек. Бул жерде ошол мектеп окуучусунун деле укугу бар да? Албетте, мында мектептеги сабак убактысынан сырткары, окуусуна тоскоол болбогудай болуш керек. Биз ансыз деле имамдардан ошону талап кылып турабыз. Эгер "сөзсүз түрдө ата-энеси менен чогуу мечитке барсын" дешсе, анда муну аткаруу өтө кыйын болот. Себеп атасы жумушта болуп калат, балдарынын жанында дайыма эле боло албай калат. Кантсе да бул азырынча долбоор, балким кийинки талкууларда дагы өзгөрүп кетет же башка сунуштар айтылат.

Дин мыйзамын талкуулоо учуру. Бишкек.
Дин мыйзамын талкуулоо учуру. Бишкек.

Дин тутуу эркиндиги жана диний уюмдар жөнүндөгү иштеп жаткан мыйзам 6 бөлүм, 30 беренеден турса, жаңы долбоордо анын дээрлик баарына өзгөртүү киргизилгени жатат. Толуктоолордо көбүнчө терминологиялык тактоолор жана аныктамалар да бар.

Медреселерди жана миссионерлерди көзөмөлдөө аракети

Дин иштери боюнча мамлекеттик комиссия сунуш кылган мыйзам долбоорунда Кыргызстандагы диний окуу жайларын иретке келтирүү маселелери да каралган. Тагыраагы өлкөдөгү медреселердин баарын милдеттүү түрдө лицензиялоо тууралуу сунуш киргизилген. Мыйзам долбооруна ылайык, диний билим берүүчү жайларга аларда радикалдык көз караштар жана чакырыктар жок экендиги ырасталгандан кийин гана диний билим берүү менен алектенүүгө уруксат берилет.

Оштогу медреселердин бүтүрүүчүлөрү.
Оштогу медреселердин бүтүрүүчүлөрү.

Дин иштери боюнча мамлекеттик комиссиянын жетекчиси Зайырбек Эргешов аны мындайча түшүндүрдү:

- Учурда медреселерде 8 миңден ашуун студент бар болсо, окууну бүткөндөн кийин алардын дипломун мамлекет тааныбайт. Башкача айтканда алар мечиттен, муфтияттан башка жерге ишке кире албайт. Диний окуу жайларында Куран, Библия же башка диний китептер, ошого тиешелүү предметтердин баары окулат. Бирок эгер лицензия алса дүйнөбий сабактар, физика, математика, химия, астрономия жана башка сабактардын баары киргизилет. Натыйжада балдар медресени бүткөндө мамлекеттик деңгээлде тааныла турган сертификат жана аттестат алат. Кааласа андан ары жогорку окуу жайында окуусун улантат. Медресе же башка диний окуу жайлары лицензия алыш үчүн биринчи материалдык жагдайын талапка ылайык кылышы керек. Класстарын, парталарын, окуу куралдарын, жатаканасын же башка шарттарын толук түзүшү керек болот.

Дин иштери боюнча мамлекеттик комиссиянын эсеби боюнча учурда өлкөдө ислам багытында билим берген 114 диний окуу жайы бар экен. Алардын тогузу институт, бирөө университет. Калган 104ү медресе жана окуу борборлору. Мыйзамга медреселер боюнча бул өзгөртүүлөр кирсе, булардын көбү жабылып калышы мүмкүн.

Соңку мыйзам долбоорунда мындан сырткары чет мамлекеттерге диний окууга бара тургандар Кыргызстанда жалпы орто билимди же баштапкы диний билимди сөзсүз алышы зарыл экендиги да милдеттендирилгени турат. "Андан кийин гана дин иштери боюнча мамлекеттик органды кабарлап, кетсе болот" деген талап камтылган.

Ошондой эле мыйзам долбооруна ылайык чет элдик дин миссионерлери Кыргызстанда үгүт жүргүзүшү үчүн сөзсүз түрдө Дин комиссиясынан каттоодон өтүшү керек болот. Акыркы сунушту да көбү колдоого алган менен, "бул тоскоолдуктун куралы болуп кетпесе экен" деп кабатырлангандар бар.

Бишкектеги жыйын. Ортодо ак көйнөкчөн Пётр Шмидт.
Бишкектеги жыйын. Ортодо ак көйнөкчөн Пётр Шмидт.

Евангелия багытындагы христиан-баптисттеринин чиркөө бирикмесинин төрагасынын орун басары Пётр Шмидт буларга токтолду:

- Мыйзам долбоорунда белгиленгендей, эгер биз эми чет өлкөдөн диний миссионерди чакыра турган болсок, ал Дин иштери боюнча мамлекеттик комиссияда сөзсүз катталышы керек. Ошондон кийин гана ал Кыргызстанда диний ишмердүүлүк жүргүзө алат. Бул эрежеден мен карама-каршылык деле көргөн жокмун, бирок эгер миссионерлерге карата объективдүү мамиле болсо. Дегеним, эгер биз чет өлкөдөн кайсы бир диний ишмерди чакырсак, комиссиядагы адистер аларга баш тартып койбойбу же аларга уруксат бербей койбойбу деген чочулоо бар. Бирок жалпылап айтканда, учурда сунушталып жаткан мыйзам долбоору азыркы иштеп жаткан мыйзамга караганда прогрессивдүү деп айтсам жаңылышпайм. Дин комиссиясы бардык диний конфессиялардын өкүлдөрү менен жолугуп, сунуштарын, ой-пикирлерин укту. Анча-мынча биздин ойлор деле эске алынды. Кээ бир терминдер боюнча гана талаш-тартыш пикирлер болуп жатат, алар менимче коомдук талкууларда, кийин парламентте да такталып, оңдоодон өтөт деп ишенем.

Бирок ошол эле кезде эксперттер мыйзам долбоорунда каралбай калган нерселер да бар экенин белгилешти. Мисалы, дин маселелери боюнча эксперт Нурлан Исмаилов диний ишмерлердин саясатка аралашуусуна чектөө коюу боюнча өзгөчө тартип киргизүү керек деп эсептейт:

- Бүгүнкү күндө саясатчылар дин ишмерлерин ар кайсы максатта колдонгону орчундуу маселе болуп турат. Саясатчылар “биз диниятчыларды колдондук, болду эми, таштап коебуз” деп ойлоп жатышат, бирок тескерисинче диниятчылар саясатчыларды колдонуп жатышат. Алар узак убакытка саясатчыларды туткунга алып жатышат. Ошондуктан диний ишмерлерди саясатка аралаштырбоо боюнча каражатты чыңдоо зарыл. Мыйзамда ошол нерсе эске алынбай калыптыр. Анда “саясатка диний уюм, диний окуу жай жана диний миссиялар аралашпайт” деп жазылганы менен, "диний ишмерлер саясатка аралашпасын” деген эреже калып кетиптир. Биздин оюбузча муну да кошуш керек. Кошуп, диний ишмер ким, мурдагы жана азыркы муфтийби, молдобу, башкабы - так аныктама киргизип, алар кандай жолдор менен саясатка аралашпашы керек экендиги так жазылыш керек. Имам-молдолор же мечиттин миңбарын же саясаттын трибунасынын экөөнүн бирөөн гана тандашы керек. Экөө бири-бирине аралашпашы керек.

Маалым болгондой, акыркы эле президенттик шайлоодо бир катар диний ишмерлер талапкерлер үчүн ачык үгүт жүргүзгөн. Тагыраагы экс-муфтий Садыкжан Камалов ошол кездеги талапкер Өмүрбек Бабановго ачык колдоо билдирип чыкса, экс-муфтий Чубак Жалилов талапкер, азыркы президент Сооронбай Жээнбековдун саясий өнөктүгүнө катышып, аны колдоого чакырганы бар.

“Кыргыз Республикасындагы дин тутуу эркиндиги жана диний уюмдар жөнүндө” мыйзам 2008-жылы кабыл алынган. Кийин 2011-жылы жана 2012-жылы өзгөртүү киргизилген. Коопсуздук кеңешинин, мурдагы Коргоо кеңешинин 2014-жылкы жыйынында мыйзамды дагы өзгөртүү жана толуктоолорду киргизүү тууралуу чечим кабыл алынып, атайын жумушчу топ түзүлгөн. Жаңы мыйзам долбоору боюнча өлкө аймагында күзгө чейин талкуу жүрүп, андан кийин парламентке киргизилет. Андан өтсө президент карайт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Аймира: Баламды сатууга аргасызмын...

Иллюстрация

Жашы отуздар чамасындагы өзүн Аймира деп тааныштырган келиндин төрт баласы бар. Ал азыр курсактагы беш айлык ымыркайын багып алгысы келгендерге сатууну көздөп турат.

Келин эки жыл мурда күйөөсү менен ажырашып кеткен. Андан кийин башка адам менен таанышып, бирок мамилеси көпкө созулган эмес.

- Жолдошум көп иччү. Иштечү эмес, үйдө күндө уруш-талаш. Мени менен кошо балдарыма да колу тийген күндөр болду. Акыры Орусияга иштегени кетип, ошол бойдон келген жок. Телефондон эле талак берип, келбесин айтты. Бир жылдан кийин эле чогуу иштеген адам менен сүйлөшө баштадым. Коңшу эжелер "балдарга ата керек, жакшы киши экен, багышканга жардамдашат" деп кеңеш беришти. Анан кош бойлуу болуп калдым. Бирок ал "балдарыңды бага албайм, үйлөнбөйм" деп койду.

Таштанды балдар үчүн куту - аргасыздык

Таштанды балдар үчүн куту - аргасыздык

Кыргызстанда таштанды балдарды калтырып кетчү кутуларды же "бэби бокстарды" ачуу демилгеси көтөрүлүүдө. Бул жаңылыкты коомдун айрым өкүлдөрү төрөлгөндөн көчөгө ташталып, итке таланды болгуча ымыркайларды коргоонун ыктуу жолу деп колдоого алышса, айрымдар ата-эне болуу жоопкерчилигин сезбеген жаштарга шарт түзөт деп кабатыр.

Аймира Бишкектеги Ак ордо конушунда батирде турат. Улуу баласы он эки жашта, кичүүсү үчкө чыкты. Жалгыз бой келин балдарын багуу үчүн түнкүсүн кафеде пол жууйт.

Жокчулуктун азабын тарткан Аймира курсагындагы баласын сатып, андан тапкан акчага калган төрт баласын баккысы келет.

- Инстарамдан аялдардын "бала багып алам" деген жарыясын көрүп, ойлонуп калдым. Жазсам, үч жүзгө жакын киши багып алат элек деген ниетин билдирди. Кээ бирине чалсам, "каалаган акчаңды беребиз" деп айтты. Мен өзүм буга чейин беш-он миң долларга бала сатылганын уккам. Эгер үй-бүлөсү бүтүн, шарты бар жакшы адамдар чыкса берем.

Аймиранын социалдык тармактагы билдирүүсүнө пикир калтырып, номерин жазгандардын айрымдарына чалып көрдүк. Анонимдүү калууну өтүнгөн келин эки жылдан бери балалуу болбой жатканын, сураган сумманы берүүгө даяр экенин айтты:

- Балам эки жашында сууга чөгүп кетип чарчап калган. Ага чейин да балалуу боло албай көпкө чейин дарылангам. Эми эки жылдан бери бала күтүп жатабыз. Бизге бала керек.

Дагы бир номердин ээси баланы таежеси багып аларын айтты:

- Таежеме бала издеп жатабыз. Анын үйү, акчасы, туруктуу иши бар. Буга чейин бала асыроо боюнча документ даярдап баштаган. Бирок ал такыр турмушка чыккан эмес. Мындай учурда "толук эмес үй-бүлө" деп бала багууга уруксат бербейт экен. Төрөтканадан тааныш издесек, кезек көп дешти. Же майыптыгы бар балдарды багып алыш керек экен.

Кыргыз үй-бүлөлөрүндө буга чейин эле бир тууган, жакындарынын балдарын багып алган учурлар болгон. Бирок бул эч кандай каражатка же дагы башка кызыкчылыктарга байланган эмес. Соңку кездерде балдар товар катары сатылууда деп тынчсызданышат адистер.

Кыргызстанда бала саткан фактылар буга чейин да катталган. Милиция буга байланыштуу Кылмыш жана жаза кодексинин “Адам сатуу” беренесине ылайык иш козгогон. Бирок анын арты эмне менен бүткөнү белгисиз.

Ал эми бала багып алууну каалаган көптөгөн жарандар бул үчүн толгон-токой документ топтоо керектигин, кезек көптүгүнөн айрымдары аягына чыкпай таштап коёрун айтышты.

Укук коргоочулар дал ушул мыйзамдык жол-жоболор татаал болгону үчүн бала асыроонун жашыруун жолдору иштеп жатат деген пикирде.

- Бул жерде бала уурдалды же сатылды деген маалыматтарды байма-бай угабыз. Демек, маселе бар. Мунун баары бала асыроо боюнча бирдиктүү маалыматтык база жоктугунан улам келип чыгууда. Мага, бала асырай албай жаткан бир топ ата-энелер кайрылды. Бизде балага муктаж ата-энелер бар, алар көп, - деди Жогорку Кеңештин депутаты Аида Касмалиева.

Бирок мамлекеттик органдардын өкүлдөрү бала багып алууда жасалма тоскоолдук көп деген сөздөрдү четке какты.

Социалдык өнүктүрүү министрлигинин кызматкери Адилет Кудайбердиеванын айтымында, тиешелүү документтерди даярдоо жана процесс өзү бала асыроону каалаган адамга гана көз каранды:

- Документтерди ырастоо бул арыз ээсинин милдети. Арыз ээси бир же эки күндө даярдайбы, өзүнөн көз каранды. Менимче, бир апта ичинде эле даярдап бүтсө болот. Мындан сырткары бала асыроо боюнча өкмөттүн токтомуна ылайык арыздан кийин атайын ал жаранга корутунду берилет. Анын негизинде жаран мамлекеттик базага киргизилип, катталат. Ал база ар бир райондо иштейт. Ошого жараша маселе чечилет. Ушул тапта базада 213 адам бала багуу боюнча кезекте турат.

Иллюстрация
Иллюстрация

Социалдык өнүктүрүү министрлигинин маалыматы боюнча былтыр 718 баланы кыргызстандык жарандар багып алган. Акыркы алты жылда 6 миң 713 бала асыроого берилген.

Кыргызстанда башка аялды жалдап, балалуу болууга мыйзам тыюу салбайт. Буга байланыштуу мыйзам 2007-жылы эле кабыл алып, 2015-жылы "Жарандардын тукум улоо укугу жана аларды ишке ашыруунун кепилдиктери" деген аталыш менен кайра кабыл алынган.

Бүгүнкү күндө Кыргызстанда “карын эненин” жардамы менен балалуу болуу кадыресе көрүнүшкө айланды. Бирок кыргыз коомунда бул иш ачык айтылбайт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG