Линктер

бейшемби, 18-июль, 2019 Бишкек убактысы 06:30

Кыргызстан

Уланбек акыйкаттын туусун көтөрүп өттү...

Уланбек акыйкаттын туусун көтөрүп өттү...
please wait

No media source currently available

0:00 0:26:14 0:00

"Азаттыктын" канаты кайрылды...

"Азаттыктын" канаты кайрылды...
please wait

No media source currently available

0:00 0:09:52 0:00

Кыргыз-өзбек соодасы солгундай баштадыбы?

Иллюстрациялык сүрөт.

Дүйнөлүк басма сөзгө баяндама (19-23-июль, 2018-жыл).

"Eurasianet" басылмасы 2017-жылдан бери кыргыз-өзбек чек арасы ачылып, соода, туризм байланышы улам күчөп жатканын, бирок бара-бара бул көрүнүш солгундай тургандыгын жазды. Бир жылдан ашуун убакыттан бери "Достук" чек ара бекети тыным албай иштеп жаткан. Айрымдар ондогон жылдар бою көрбөгөн урук-тууганына учурашып кубанса, жагдайдан пайдаланган соодагерлердин күнү тууду.

Таңкы алтыдан тартып Өзбекстандын жашылча-жемиш саткан жарандары Оштун Шейит-Дөбөсүндөгү базарды капташат. Кыргызстанда жашылча-жемиш кечирээк бышат, баасы коңшу өлкөдөн эки эсе кымбат. Бийлик өкүлдөрү июнь айында "Достук" аркылуу кыргыз тарапка бир күндө эле 18 миңден ашуун киши кирип чыгарын билдиришти. Бул агымдын көпчүлүгүн соодагерлер, кара жумушчулар түзөт.

Маселен, Кара-Суу базарынан Кытайдын арзан тиричилик техникасын Өзбекстанга алып өтүшсө, өзбекстандык жумушчулар коңшу өлкөдө сезондук жумуш издешет. Буга "Eurasinet" 24 жаштагы өзбекстандык Хурсаналы Журабаевди мисал келтирген. Журабаев өз мекенинде жүк ташуучу болуп иштеп, айына 150 доллар тапса, чек арада элдин жүгүн ташып өтүп 190 доллар табат. Өзбекстандан кыргыз жерине өткөн жумушчубу, жөн эле зыяратчыбы - айтор ар бири Кыргызстанга өзү менен кошо пул боло турган айыл чарба өндүрүмүн, арзан кездеме же дагы башка керектелүүчү буюмдарды ташып жатышат. Кайра мекенине муздаткыч, микротолкун жылыткычын же дагы башка техника көтөрүп өтүшөт. Алардын баасы Кыргызстанда жок дегенде 50-100 долларга арзан.

Бирок бул кызуу байланыш бара-бара солгундашы күтүлүүдө. Себеби 1-июлдан тартып Өзбекстан бийлиги Кыргызстанга каттаган өз жарандарына "чек арадан айына бир гана керектүү буюм алып өтүүгө болот" деп чектеп койду. Өзбек чек арачылары "Достук" аркылуу каттаган адамдар дароо эки эсе азайганын билдиришти.

Климат өзгөрүүдө, балалуу болбоого чакыргандар чыкты

"Newsweek" журналына талдоочу Бен Шапиронун "Климаттык кыямат башталууда, балалуу болбой койгон оңбу?" - деген макаласы жарыяланды. Нотрдам университетинин профессору Рой Скрантон "New York Times" гезитинде "Азыркыдай жаратылыш кырсыктары күчөгөн доордо адамзаттын ашыкча балалуу болушу туурабы?" деген суроо салган.

Москвадагы кир аба.
Москвадагы кир аба.

Ал макалага сереп салган автор: "Кызым төрөлгөндө абдан ыйладым. Ал эми бузулган планетада, асфальт толгон талааларда кыйналып жашайт. Келечегин элестетүү абдан оор. Эгер планетаны сактап калам десеңиз, өлүш керек", - деген оюн жазат. Скрантондун оюнда азыркы балдар антисептик, синтетикалык заттар толгон дүйнөдө жаралып, жашоо стандарттары кыйла жакшырып, медицина өнүккөндүктөн жок дегенде 80ге чыгат. Бирок климаттын өзгөрүшү кыяматты жакындатканына окумуштуу кабатыр. 100 жыл мурдагыга салыштырмалуу абанын орточо температурасы азыр 3-4 градуска көтөрүлдү. Бен Шапиро Скрантондун "адамзат балалуу болуудан баш тартышы керек" деген оюна кошулбай, келечектин балдары жаратылышты коргоп, айлана-чөйрө менен эриш-аркак жашоодо ийгилик жаратарына ишенерин жазган.

Ашыкча туризм дүйнөнүн баш оорусуна айланууда

Туризм тармагын иликтеген европалык окумуштуулар акыркы мезгилде туристтердин көптүгү Европанын баш оорусуна айланганын "Сonversation" журналына жазышты. "Жай кап ортосунан өтүүдө, Европада туристтерге каршы маанай улам күчөп барат.

Украинадагы деңиз жээги.
Украинадагы деңиз жээги.

Айрыкча Барселонада бул кырдаал курч. 2017-жылы бул шаарга дүйнөнүн чар тарабынан 30 миллион киши барган. Ал эми калаа калкы болгону 1 миллион 600 миңден кичине ашык. Түштүк Европада туристтерге каршы маанай билдиргендер улам көбөйүүдө. Ал тургай "Туруктуу туризмди жактаган жергиликтүү тургундардын биримдиги", "Түштүк Европадагы туристтерге каршы түйүн" сыяктуу уюмдар пайда болду. Чет жактан баргандар шаарларды каалашынча кыдырып, жергиликтүү элдей эле Европанын жыргал жашоосунун даамын татып жатканда, европалыктардын өзүлөрү көчө толгон туристтерге, көп сандаган адамга туруштук бере албай чыңалган инфраструктурадан, эл жык-жыйма толгон дүкөндөрдөн, ашканалардан тажап баратат.

Ашыкча туризм көйгөйү Парижге, Киотого, Берлинге, Балиге да жетти. Жакында эле Таиланддын бийлиги атактуу Дэнни Бойл тартылган Мая Бай аттуу деңиз жээги көп сандагы туристтердин айынан жаратылыш мүшкүлүнө кептелгенин жарыялап, катуу чара көрмөй болду. Амстердам мындан ары дүйнө турнесине чыккан туристтерге шаар борборуна жакын жерден батир бербей, аларды шаар четинен алыс узатууга белсенүүдө. Ашыкча туризмди ооздуктоо маселеси Европа Парламентинде да көтөрүлүп келет", - деп баяндайт "Conversation" басылмасы.

Түндүк Корея кулчулук рейтингинде биринчи орунга чыкты

Глобалдык кулчулук индекси Түндүк Корея кулчулукту колдоо жагынан дүйнөдө биринчи орунда экенин аныктады. Бул тууралуу "Independent" гезити жазды.

Иллюстрациялык сүрөт.
Иллюстрациялык сүрөт.

Кулчулук дегенди эксперттер күчкө салып иштетүү, кыйнап жумушка салуу, алдамчылык менен иштетүү, каалагандай эзүү деп түшүндүрүүдө. Дүйнөдө жылына 270 миллиард долларлык товар "заманбап кулдар" тарабынан өндүрүлсө, алардын көбү өнүгүп келаткан өлкөлөргө туура келет.

Түндүк Кореяда калкынын саны 26 миллион болсо, алардын 2,6 миллиону кулчулукта. Эркине каршы иштегендердин көбү көмүр казуу, какао, пахта, балыкчылык сыяктуу тармактарда эмгектенет. "Walk Free Foundation" уюму 2016-жылы 40,3 миллион киши кулчулукта жашарын аныктаган.

Эритрея, Бурунди, Борбордук Африка Республикасы, Ооганстан Мавритания, Түштүк Судан, Пакистан, Камбожа, Иран жана Түндүк Корея өз жарандарын эркине каршы иштетип жатат. Британияда 136 миң киши кулчулукта жашайт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Уланбек, сен дайыма биздин жүрөгүбүздөсүң

Уланбек, сен дайыма биздин жүрөгүбүздөсүң
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:16 0:00

Аялдардын төрөткө камылгасы начар

Иллюстрациялык сүрөт.

Бир аптада кош бойлуу, айы-күнүнө жеткен эки келин төрөтканага жетпей көз жарды. Бири ымыркайын төрөткананын короосунда кучагына алса, экинчиси учакта төрөдү. Бул көрүнүштөр аялдардын төрөткө кайдыгер мамилесин, алардын кош бойлуу кезиндеги укуктары менен кошо милдеттери тууралуу маселени күн тартибине алып чыкты.

7-июлда Ош-Екатеринбург каттамында бараткан кыргызстандык келин учакта көз жарган. Төрөттү борт коштоочулар кабыл алып, учак Ош аэропортуна кайтып келип коногон эле. "Тез жардам" менен ооруканага жеткирилген эне-бала аман-эсен үйүнө чыгып кетишти.

Жарык дүйнөгө келген ымыркайды алгач кабыл алган Ош шаардык перинаталдык борборунун башкы дарыгери Зейнеп Исраилова келин айы-күнүнө жетип төрөгөнүн билдирди.

- Бала 2 кило 600 грамм, бою 47 см менен төрөлдү. "Тез жардам" алып келери менен эле нөөмөттөгү дарыгерлер жардам беришкен. Келин айы-күнүнө жетип төрөгөн.

Маалыматка караганда, учакта көз жарган келин 22 жашта. Бул анын экинчи төрөтү. 39-40 жума дегенде көз жарган. Буга чейин Орусияда каттоодо туруп, дарыгердин кароосунда болгону менен айы-күнүнө жетип калганда тобокелге барып учакка отурган. Эреже боюнча жети айдан кийин учуугу уруксат берилбейт.

Мунун алдында 3-июлда Бишкек шаарындагы №2 төрөткананын короосунда кош бойлуу аял көз жарган.

Төрөт үйү жайкы оңдоп-түзөөгө байланыштуу жабык болгондуктан, аялдын толгоосу бышып, төрөтканага кире албай, сыртта көз жарганын оорукананын башкы дарыгери Азамат Алымбаев “Азаттыкка” билдирген болчу. Көчөдө төрөгөн келин тартылган видеону көргөн Интернет колдонуучулардын көбү убагында чыга калбаган дарыгерлерди күнөөлөп жазышкан. Айрымдары 7-баласын төрөп жаткан келиндин алдын ала келип даярданбаганын сындашкан.

Ал келиндин аты Фарида, 40 жашта. Ал төрөр алдында, эки жума мурда эле дарыгерге барганын жана ремонт тууралуу маалымат берилбегенин "Азаттыкка" айтып берди. Төрөтканадан дээрлик он күндөн кийин үйүнө чыккан келиндин айтымында, баласын аймактык дарыгерлер көрүп кете элек:

- Ремонт экенин билбей бардык. Болбосо убагында эле барганбыз. Документтеримдин баары бар, анализдерим баары жакшы эле болчу. Кабыл алуу бөлүмүнө барсак жумушчулар бар экен. Терезеден бир дарыгер карап, "биз ремонтко кечээ эле жабылганбыз, графикти карагыла" деп айтты. Аны жолдошум барып караганча суум кетип калды. Кайра чуркап барса кабылдамада отурган медайымдар "суу кеткенден кийин деле бир сааттан кийин төрөйт, жетишесиңер" деп айтыптыр. График боюнча 1-төрөткана кабыл алат экен. Такси таап келгенче эле төрөлүп калды.

Баламдын абалын жакшы-жаман деле айта албайм. Төрөлгөндө да кыйналып төрөлүп калды. Жандандыруу бөлүмүндө жатып, антибиотик алып калды. Ошондуктан айта албай жатам. Өзүм да азырынча жакшы боло элекмин. Дарыгерлерден эч ким деле келген жок. Өзүбүз да батирде, кайненемдин үйүндөбүз. Дарыгерлерге "биз чыктык, азырынча бул жактабыз" деп айтканбыз. "Эгер бир нерсе болсо келгиле же барабыз" деп айтышкан.

Иллюстрация.
Иллюстрация.

Бул эки учур энелердин төрөткө кайдыгер мамилеси, кош бойлуулукка олуттуу мамиле кылбай, көп учурда тобокелге салып жатканы боюнча маселени күн тартибине алып чыкты. Дарыгер Зейнеп Исраилова кийинки убакта эч каттоодо турбаган, төрөт учурунда гана келген аялдар көбөйүп жатканын белгилейт. Ал муну ички жана сырткы миграция менен байланыштырууда:

- Көп катталып жатат. Жума сайын каттоодо турбаган, дарыгерге көрүнбөгөн жок дегенде 1 же 2 аял келет. Же болбосо Орусияга иштегени кетип, кош бойлуу кезинде ал жакта да, Кыргызстанга келгенде да каттоого турбай, төрөгөн учурда гана келген аялдар кездешип жатат. Андайлар көбөйдү десек да болот. Алар өздөрүнүн ден соолугун да, кош бойлуулукка кандай акыбалга кетип жатканын да, кандай акыбалда төрөй турганын да жакшы билишпейт. Кыз-келиндер өзүнүн ден соолугуна кайдыгер карашат.

Кыргызстанда былтыр 155 миңден ашуун төрөт катталса, алардын 1100дөн ашууну - төрөт үйүнөн сырткары, үйүндө, жайлоодо, жолдо көз жаргандар. Ушундай шарттардан улам былтыр 48 эне төрөт учурунда жана андан кийинки бир ай ичинде каза болгон. Эне-баланы коргоо боюнча улуттук борбордун акушер-гинекологу Наргиза Ормонбекованын айтымында, төрөттөн көз жумгандардын 70% өлкөнүн түштүк аймагында катталган жана жети келин бир да жолу дарыгердин кароосунда болгон эмес.

- Каза болгон 48 аялдын ичинен 36сы үй кожойкеси экен. Жетөө дарыгердин көзөмөлүндө болгон эмес, каттоодо турган эмес. Изилдеп көрсөк башкалары дарыгерге өз убагында кайрылган эмес, жазып берген дарыларды ичкен эмес экен. Айрымдары жүрөк, бөйрөк, өпкө ооруларына байланыштуу "төрөгөнгө болбойт" деген сунушка карабай кош бойлуу болуп, "аборт кылып салат" деп коркуп, дарыгерлерге барбай жүрө беришет. Көп аялдардын каны аз. Төрөт учурунда кан кетип, ошондон да каза болуп калгандар бар.

Укук коргоочу Анара Дауталиеванын сиңдиси да үч жыл мурда төрөттөн каза болгон. Ал "кош бойлуу келиндер кайда жашаганына карабай, дарыгердин кабыл алуусунда болушу керек" деп маселе көтөрүп жатат. Ал энелердин дарыгерге барбай жатышын кайдыгерлик же жоопкерсиздик эмес, шарттын жоктугу жана дарыгерлердин акча талап кылганы менен байланыштырууда:

Анара Дауталиева.
Анара Дауталиева.

- Шайлоо болгондо "Форма-2" менен баарын казып, тизмеге киргизип жатышпайбы. Өлгөн кишини да тизмеге кошуп жатышат. Бирок тирүү кишиге, Кыргызстан калкын көбөйтүп жаткан аялга андай мамиле кылганы туура эмес. Дагы жакшы, короодо төрөгөн аялдын баласы да, энеси да тирүү калды. Азыр баарында телефон бар, окушат, билишет. Аялдар маалыматты ошол жактан да алышат. Бирок дарыгерге барганда гинеколог өзү аял, эне болуп туруп акчага карап мамиле кылат. Биздин акчага карап оокат кылат, күн көрөт. Азыр бирдиктүү маалымат базасы керек. Каяктан келсе да кабыл алгыдай болуш керек. Бул дарыгерлерге кереги жок болуп жатат. Ар бир аял келгенде - ал чөнтөккө түшкөн акча.

Баткенден эки жыл мурда көчүп келген Умсунай Аманкулова учурда кош бойлуу. Дарыгерге көп барбаган себебин өзү жашаган жаңы конуштагы шарттын жоктугу жана дарыгердин улам дарыларды жазып бере бергени менен түшүндүрдү:

- Бул жакка "Тез жардам" деле эки саатта келсе керек. Эми төрөсөм такси чакырабыз да. Түндө болсо билбейм, кандай кылабыз. Азыр барсаң эле "каның аз, бала мындай, бала андай" деп дарыга акча алат го. Дары жазып берген. Билбейм, аны ичиштен деле коркосуң. Өздөрүнүн дарыканасына эле жөнөтө беришет. Дары ичпей эле төрөгөм, дары ичпейм.

Ак-Жар жаңы конушунун туругуну Айтолкун Мусаева айыл жеринде үйдө төрөгөн учурлар кадыресе көрүнүш экенин айтты:

- Менин эжем төрт баласын үйдө төрөгөн. Биринчисинде гана төрөтканага барган. Калгандарын бүт эле энем төрөтүп алган. Киндигин кесип, бир-эки саатта туруп кетип эле жүргөн.

Самара Романова Бишкектеги ички мигранттар көп жайгашкан, беш конуштун тургундары келчү №14 үй-бүлөлүк дарыгерлер борборунда гинеколог болуп иштейт. Анын айтымында, күнүгө жок дегенде 40-50 аялды кабыл алууга туура келет. Дарыгер кыз-келиндер ден соолугуна кайдыгер карап, төрөткө көп маани бербегенин белгиледи:

- Айы-күнүнө жетсе деле колунда анализи жок, эч кандай дарыгердин бүтүмү жок эле келгендер көп. Бизге кайрылгандардын дээрлик 95 пайызы ден соолугуна кайдыгер карайт десек жаңылышпайбыз. Жыл сайын же жылдын башында, аягында төрөгөн кадыресе эле көрүнүш. Андан кийин өзүнүн, баласынын ден соолугу кандай болоруна маани беришпейт. Бизде деле акыркы учурда айы-күнүнө жеткенде келип иш бөлмөсүндө төрөп койгон эки учур болду. Бактыга жараша биз убагында жардам берип үлгүрдүк. Эненин да, баланын да абалы жакшы.

Кыргызстандагы үй-бүлөнү пландаштыруу альянсынын жетекчиси Бактыгүл Бозгөрпөева үй-бүлөнү пландоо жана ата-энелердин жоопкерчилиги боюнча маселе көтөрдү:

- Биздин айымдар жоопкерчиликти албай жатышат. "Кокустан боюмда болуп калды", "боюмдан алдырып коём" же "түйүлдүк чоңоюп калса таштап кетем" деген мамиле болуп жатат. Күйөөсү менен аялы отуруп: "Ден соолугу тазабы, мүмкүнчүлүгүбүз барбы?" деп сүйлөшпөй жатышат. Ар бир төрөттүн аралыгы 2,5-3 жыл болушу керек. Анткени аялдын организми кош бойлуу кезинде эки эсе көп иштейт, эки кишинин ордуна иштейт. Анын баары калыбына келиши керек. Үй-бүлөнү пландоо - бул чектөө эмес. Силер сегизди да, онду да төрөсөңөр болот. Болгону балага ылайыктуу шарт түзүп берип, кааалаган кош бойлуулук болсун. "Кыздын ден соолугу - кыргыздын ден соолугу" деген жакшы сөз бар. Кыздарыбыздын ден соолугуна керектүү кам көргөнүбүз улутубуздун, балдарыбыздын саламаттыгына таасирин тийгизет.

Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюмунун маалыматына караганда, Кыргызстанда 100 миң аялдын 76сы төрөт учурунда каза табат. Буга өлкөдөгү төрөт үйлөрүнүн жетишсиздиги, андагы тиешелүү шарттардын жоктугу, дарыгерлердин кайдыгер мамилеси жана аялдардын өздөрүнүн ден соолугуна кош көңүлдүгү себеп болуп жатканы айтылууда.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Уланбек Эгизбаев чыныгы атуул катары эсте калды

Эми жемкор - коррупционерлер тынч уктайт...

Уланбек Эгизбаев.

Жараткан бар болсоң, эмнеге ушул баланын өмүрүн  кыргыздын бактысы үчүн сактап калбадың?! Уланбектин учуп кеткенин угуп, мээме биринчи келген ой ушул болду.

Уланбек “Азаттыкта” даярдаган алгачкы берүүлөрүн уккандан кийин “Бет алганынан кайтпаган өжөр жигит экен. Болочокто CNN телеканалынын бизнес-корреспонденти Ричард Квест сыяктуу теманы сөөктөй мүлжүп, мазмунун ар бир адам дапдаана түшүнгөндөй кылып ачып берген эл аралык деңгээлдеги импровизатор-журналист болот” деп түкшүмөлдөп койгом. Бул оюмду Уланбекке телефондон баарлашканда айтсам, “ээ, байке” деп каткырып койгон.

Уланбектин эл аралык деңгээлде иштеши үчүн “Азаттык” радиосу сонун платформа болду. Анын насилинде катылган журналисттик, изилдөөчүлүк дараметинин ачылышына чоң мүмкүнчүлүк берди. Өлкө ичиндеги беделдүү деген башка маалымат каражаттары Уланбектин бийлик чөйрөсүндөгү былыктарды “ашказанды богу-жини менен ачып көрсөтүүсүнө” макул дейт беле?! Даап барган учурда да алардын үнү жамы журтка жетет беле?!

Уланбек даярдаган видеоберүүлөрдөн казынанын “канын” сүлүктөй соргон коррупционер-жемкорлор менен сүйлөшкөндө, үнү болк этпей, суроолорду казык каккандай бергенин баарыбыз көргөнбүз. Бул анын өз чөнтөгүн акчага толтурууда напсисин араандай ачкан кызмат адамдары Кыргызстандын бүгүнкү абалы үчүн жооптуу экенин терең түшүнүп, алардын “сук дүйнөсүн” тайманбай ачууга бекем бел байлаганынан болсо керек... А телефондон баарлашканда үнү камкор жана мээрман сезилер эле. Минтип жазган себебим мурда - кийин Улан менен жүзмө-жүз олтуруп дидарлашкан эмеспиз. Бирок телефондон маал-маал пикир алмашып турчубуз. Ал былтыр Прагага “Азаттык” радиосунун баш кеңсесине келген кезде мен Балтимордо болчумун. Кийин Бишкектен: “Келген турбайсызбы? Өткөндө сиз жок экенсиз, жүздөшүп сүйлөшө албай калбадыкпы, байке? Бишкекке качан келесиз?” деген телефон чалганы жадымда.

Өткөн айдагы “Көрүстөндөгү коррупция” берүүсүнөн кийин Уланбекке телефон чалып: "Кабылан, этият болуп жүр" десем: "Макул, байке" деп күлүп койгон.

Иликтөө: Көрүстөндөгү коррупция
please wait

No media source currently available

0:00 0:33:21 0:00

Ал эми “Саясатташкан мумия” даярдалып жатканда эки мертебе сүйлөшкөнүбүздө Баткенге кайын журтуна барып келгенин, дубанда келерки жолу көңүл бурчу кандай жерлер бар экени тууралуу сураган эле. Сөздөн сөз чыгып отуруп, медреселер маселесине жакын арадагы бир берүүсүн "сөзсүз арнайм" деген болчу. Мунун баары Уланбектин коомдогу көйгөйлүү маселелерден кыйгап өтө албаган мүнөзүн, элибиздин өсүшүн артка тарткан проблемаларды чечкенге өз салымымды кошоюн деген мекенчил табиятын көрсөтүп турат.

Уланбектей чоң жана таланттуу журналист өлкөбүздө коррупцияга каршы жүрүп жаткан күрөштө чоң күч болмок. Улан даярдаган берүүлөр эл арасында казынакор-коррупционерлерди тамырын кыркуу мүмкүн, ушинтип коомубузду, өлкөбүздү жаңылайбыз деген ишенимди жаратканын “Азаттыктын” окурмандары менен "фейсбукчулар" жазган пикирлер тастыктайт.

Саясатташкан мумия
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:46 0:00

Бирок да өмүрүң жылт эткен жылдыздай кыска экен, Уланбек... Журтташтарыңдын көбүн чыркыратып, түбөлүк сапарга кете бердиң...

Эми өлкөнү чөөдөй талап-тоногон жемкорлор төшөктө аркы-терки ойдолоктобой, тынч укташат экен...

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кош бол, Уланбек!

"Азаттыктын" чыгаан журналисти Уланбек Эгизбаев каза тапты

Уланбек Эгизбаев.

Кыргыз журналистикасы орду толгус жоготууга учурады. Белгилүү журналист Уланбек Эгизбаев 22-июлда Чолпон-Атада каза тапты. Ал 28 гана жашта эле. 23-июлда саат саат 11:00дө "Азаттыктын" Бишкектеги кеңсесинде журналист Уланбек Эгизбаевди эскерүү жыйыны өттү.

"Азаттык" радиосунун иликтөөчү журналисти Уланбек Эгизбаев коомдогу курч маселелерди, көйгөйлөрдү иликтеп, кыргыз элине кеңири таанылган жигит болчу. Ал "Азаттык" радиосунун “Ыңгайсыз суроолор” телепрограммасы үчүн бир катар резонанс жараткан иликтөөлөрдү жасаган.

Уланбек Эгизбаев өлкөнүн келечегине жан дили менен күйгөн Кыргызстандын мекенчил уулу эле.

Ал Кыргызстандын демократиялуу жана сөз эркиндиги толук камсыз кылынган жаркын жана бакыбат келечекке карай адымдоосу үчүн жан дили менен күрөшкөн өз Ата Журтунун чыныгы атуулу катары эсте калды

Азырынча анын Ысык-Көлгө түшүп, эс алууга барган жеринен сууга чөгүп каза болгону кабарланды. Кыргызстандын Ички иштер министрлиги журналист кырсыктаган жерге тергөөчүлөр тобун жөнөттү. Министрликтин басма сөз катчысы Бакыт Сейитов буларды айтты:

- Келинчеги экөө “Акун” пансионатында эс алып, бүгүн кайтмак экен. Чыгар алдында ал "көлгө бир түшүп келейин" деп кетиптир. Көлгө түшүп жатып чөгүп кеткенин элдин баары көрүптүр, “Тез жардам” чакырып, ооруканага жеткенде каза болгон экен. Суудан алып чыкканда эсине келип-келбей турган деп айтып жатышат. Окуяны Ички иштер министрлиги өз көзөмөлүнө алды.

Иликтөөнүн жыйынтыктарын кошумча кабарлап турабыз.

Уланбек Эгизбаев 1990-жылы 12-февралда Кочкор районунда туулган.

Ал 2013-жылы Кыргыз-түрк “Манас” университетинин коммуникация факультетин, 2015-жылы БГУнун саясат таануу багыты боюнча магистратураны аяктаган.

2012-жылы "Агым" гезитинде кабарчы болуп иштеген.

"Азаттык" радиосунда 2013-жылдан тарта иштей баштаган. Бирок студент кезинен тарта биздин сынактарга катышып, интернет сайтыбызга кызыктуу пикирлерин жарыялап келген.

"Азаттыктын" 2011-жылы Кыргызстандын эгемендигинин 20 жылдыгына байланыштуу мыкты ой толгоолор үчүн жарыялаган сынагында жалаң "К" тамгасынан түзүлгөн "Келечек колубузда..." баяны менен баш байгени утуп алган.

Уланбек Эгизбаев соңку эки айда Тарых музейиндеги мумия баш болгон экспонаттардын чоо-жайын (иликтөөнүн аталышы: "Саясатташкан мумия"), Бишкекте жана анын тегерегинде өрчүп кеткен көрүстөн сатуу бизнесин (иликтөөнүн аталышы: "Көрүстөндөгү коррупция") иликтеген. Анда Эгизбаев кабырлар кызылдай акчага сатыларын, көрлөр тирүү адамдарга да алдын ала сатылып кеткенин айтып чыккан.

Уланбек Эгизбаев 2017-жылы Дача конушундагы учак кырсыгын терең иликтеп чыккан бирден бир журналист болгон. Ал урандылар арасынан табышмактуу документти таап чыккан эле (иликтөөнүн аталышы: "Кандуу жүк кимдики?").

Кандуу жүк кимдики?
please wait

No media source currently available

0:00 0:32:03 0:00

Ошондой эле Уланбек Эгизбаев бажы тармагында кымырылган миллиондор тууралуу иликтөө менен элдин эсинде калды. "Бажыдагы миллиондор" деп аталган берүүсүндө Эгизбаев Кыргызстандын бажы тармагындагы коррупциялык схемаларды терең иликтеп чыккан.

Айрым учурларда ага телефондон коркутуп-үркүтүүлөр, түшүнүксүз каттар келгени маалым болгон.

Мансаптуулардын жер “бизнеси”
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:31 0:00

Ал өзгөчө бажы тармагындагы шектүү иштер, коррупциялык амалдар тууралуу бир катар материалдарды даярдаган.

Бажыдагы уурулук
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:45 0:00
Бажыдагы миллиондор
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:30 0:00

Эгизбаев туура бир ай мурда ардагер журналисттердин колунан “Алтын калем” сыйлыгын алган. Сыйлыкты публицист Кален Сыдыкова коомдогу талылуу маселелерди тартынбай элдин алдына алып чыгууга кудуреттүү жаш жана таланттуу журналисттерди колдоо максатында уюштурган.

Уланбек Эгизбаев 2016-жылы Эгемендиктин 25 жылдыгына карата Ардак грамота менен сыйланган.

2016-жылы анын кочкорлук окуучу Нургазы тууралуу тарткан “Кыял” даректүү тасмасы дүйнөлүк Webby Awards же Интернет-Оскар сыйлыгын жеңип, тасма авторлору Нью-Йоркко барып келишкен.​

Нургазыны Нью-Йоркко жеткирген кыял
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:18 0:00

Уланбек Эгизбаев дагы бир тасма менен элдин эсинде калды. Журналист 25 жылдан бери Түп районундагы Долон кыштагынан Жылдыз айылына чейин ат менен барып-келип иштеген карапайым мугалим Кеңешбек Шоруков тууралуу "Жол" деп аталган тасма тарткан эле. Тасмада анын күн сайын эки сааттык азаптуу жолу жана мугалимдик кесипке болгон сүйүүсү чагылдырылган. Көп өтпөй “Жол” аттуу даректүү тасманын каарманы Кеңешбек Шоруковго "Эмгек сиңирген мугалим" наамы ыйгарылган.

"Азыркынын Дүйшөнү" тасмасы Нью-Йорк фестивалынын мыкты телеберүүлөр сынагынын күмүш медалын да жеңген.

Азыркынын Дүйшөнү
please wait

No media source currently available

0:00 0:08:43 0:00

Уланбек Эгизбаев журналисттик негизги кесибинен тышкары, коомдогу актуалдуу маселелерге карата жарандык позициясын ар дайым билдирип келгени менен айырмаланчу. Ал адилетсиздикке, мыйзамсыздыкка кайдыгер карап тура алчу эмес. Эмгекчилдиги, кандан-бектен кайра тартпаган курчтугу менен башкалардан айырмаланган өзгөчө жигит болчу.

"Фейсбук" баракчасындагы акыркы постунда да карапайым элдин көйгөйүн жазган экен.

Уланбек Эгизбаев өз материалында көтөргөн көйгөйлөр чечилип, ал эми анын каармандарынын тагдырлары жакшы жагына өзгөргөн учурлар арбын. Ал жаштыгына карабастан артына бай журналисттик мурас калтырып кетти.

Бир койго сатылган Азамат...
please wait

No media source currently available

0:00 0:11:34 0:00

"Азаттыктын" жамааты Уланбек Эгизбаевдин ата-энесине, жубайына жана жакындарына терең кайгыруу менен көңүл айтат. Жаш болсо да кыргыз тилин мыкты өздөштүрүп, бай тилде сүйлөп, жазган таланттуу, абдан сабаттуу, мыкты кесиптешибизди жоготуу биз үчүн өтө оор кайгы.

Чыгаан кесиптешибизден айрылганыбызга ишенип-ишенбей, кабыргабыз кайышып турат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кодиров: Жээнбеков туура жолду тандады

Абдумалик Кодиров.

Кыргызстандагы соңку саясий окуялар, коррупцияга каршы күрөш, мурдагы жогорку даражалуу чиновниктердин камалышы тууралуу коңшу өлкөлөрдөгү байкоочулар эмне дешет? Тажикстандык саясат талдоочу Абдумалик Кодиров “Азаттык” менен ой бөлүштү.

“Азаттык”: Абдумалик мырза, Кыргызстанда акыркы эки ай ичинде коррупцияга шектелип, мурдагы эки премьер-министр, бир министр, эки мэр камакка алынды. Сыртка качып кетүүгө үлгүргөндөр да болду. Тыштан байкоочу катары бул окуяларды кандай баалап жатасыз?

Кодиров: Биз аймактык прессадан окуп жаткандарыбызды, Кыргызстандагы кесиптештерибиз социалдык тармактарга чыгарган маалыматтарды эске алсак, чынын айтсам мен коңшу өлкөнүн жараны катары силерде жүрүп жаткан коррупцияга каршы өнөктүккө кубанычтамын деп айтсам аша чаппайм.

Сооронбай Жээнбеков жарандык коом менен жолугушуудан кийин, 19-июль, 2018-жыл.
Сооронбай Жээнбеков жарандык коом менен жолугушуудан кийин, 19-июль, 2018-жыл.

Мындагы эң башкы нерсе, менимче, силерде коррупцияга каршы өнөктүк жасалма эмес, реалдуу жүрүп жаткандай көрүнөт. Менимче, азыркы президент бул маселеге олуттуу киришкендей. Анын тушунда бул нерсени турмушка ашыруу мүмкүндүгүнүн башкы себеби – Жээнбековдун кайсы бир бизнес структуралар, өз кызыкчылыгын сүрөгөн кайсы бир кызыкчылыктар тобу менен байланышы жок. Башкача айтканда колу-жону бош. Андыктан Кыргызстандын өнүгүүсү үчүн ал коррупцияга каршы аёосуз күрөштү жүргүзө алат деп ойлойм.

Кыргызстандын азыркы президентинде, менимче, коңшу Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёев тандаган жолдо кетүү мүмкүнчүлүгү бардай. Ал дагы узак жылдар бою мурдагы президент Ислам Каримовдун командасында жүргөнү менен, анын жолу туура эместигин сезгенин, билгенин көргөзүп жатпайбы.

Жээнбеков: Дос-таанышка карабайм

Жээнбеков: Дос-таанышка карабайм

​Президент Сооронбай Жээнбеков коррупция менен күрөшүү аёосуз жүрөөрүн эскертти.

“Азаттык”: Президент Сооронбай Жээнбековдун сегиз айлык ишмердигине азыр коомдук колдоо дагы бардай. Албетте социологиялык көрсөткүч менен айта албайбыз, себеби андай иликтөө жүрө элек. Бирок мурдагы президент Алмазбек Атамбаевди ага жан тарткандарды эске албаганда, Жээнбековго жана анын командасына саясий күчтөрдөн азырынча сын деле жок. Ушул коомдук колдоону жоготпош үчүн кыргыз президенти эмнелерди эске алышы керек?

Кодиров: Жаңы президент коррупцияга каршы күрөштү жогорку тепкичтеги чиновниктерден баштаганы жакшы. Бирок эң башкысы - бул иштин арты оюнчуларды гана алмаштырууга айланып кетпеши керек. Башкача айтканда кайра эле коррупциялык схемалар менен алектенип, элди, бюджетти уурдай турган өз кишилерин коюш үчүн мурдагы президенттин адамдарын четтетип жаткандай болбош керек.

Эң башкысы - президентте коррупцияга каршы күрөштү аягына чындап чыгаруу үчүн ак ниети бар. Анткени жогорку тепкичтеги аткаминерлер соттоло баштаганда, орто жана төмөнкү звенодогу чиновниктер бюджеттик каражатты уурдап же пара алаардан мурда эки-үч жолу ойлонушса керек. Бирок чыныгы коррупцияга каршы күрөш өтө татаал жол. Көп аракетти, ырааттуу жана узак ишти талап кылат.

Жарандык коомдун окулдөрү менен жолугушуу, 19-июль, 2018-жыл.
Жарандык коомдун окулдөрү менен жолугушуу, 19-июль, 2018-жыл.

Президент бул иште жарандык коомго, көз карандысыз маалымат каражаттарына таянышы керек. Бактыга жараша Кыргызстанда көз карандысыз медиа бар. Алар президенттин өзүн, анын оппоненттерин, коррупционерлерди сындоого жөндөмдүү. Андыктан президент медиа менен кызматташуудан качпай ачык болуп, жарандык коомду душман катары көрбөшү керек. Президент өзүнүн алдына койгон максаттарга жетүүдө журналисттер жана жарандык активисттер кол кабыш кыла алат.

Жарандык коом, жарандык активисттер менен иштешүү, биринчиден, анын элден колдоо алышын шарттайт. Экинчиден, баштаган ишин аягына чыгарууга жардам берет.

“Азаттык”: Сооронбай Жээнбеков мамлекет башчылыкка келгенден бери биринчи жолу 19-июлда жарандык активисттер менен жолукту. Төрт саатка созулган пикир алышуудан ал жыйынга катышкандардын дээрлик баары жайдары чыгышты.

Кодиров: Ал алдыңкы маалымат агенттигине каршы мурда берген доо арызын чакыртып алганы, жарандык коомдун өкүлдөрү менен жолугуп жатканы кырдаалды түшүнүп турганынан, ниети чындап эле ак жана түз экенинен, туура жолду тандаганынан кабар берет. Бирок эми алдыда анын максаттарын ишке ашырат делген кадрларды тандоодо өтө этият, сак болушу абзел.

Эгер ал Борбор Азиянын көпчүлүк президенттериндей туугандык-кландык мамилеге таянса, Кыргызстанды өнүктүрбөй эле эски жолго түшкөн болот. Коңшу өлкөдөгү саясат таануучу катары Жээнбеков Кыргызстандын президенттигине келгенден бери туугандарына кызмат берип жатканын байкай элекмин. Бул жагы бизге абдан жагып, атүгүл бизди суктандырып жатат.

“Азаттык”: Коррупцияга каршы өнөктүктө президент Сооронбай Жээнбеков үчүн кандай тобокелчиликтер бар?

Кодиров: Коррупция ачык-айкындуулук жок жерде башталат да. Андыктан бардык чөйрөдө ачык-айкындуулукту орнотпой, ага жетишпей туруп, коррупцияны жеңүү мүмкүн эмес. Тобокелчиликтер да мына ушул жерде жатат.

Менимче, Кыргызстанда деле Жээнбековго коррупцияланган чиновниктердин чоң институту тымызын каршылык көргөзсө керек. Анткени алардын жашоо артыкчылыктарынын, жакшы үйлөрү менен машиналарынын, дачаларынын ачкычы бюджетте, коррупциялык мүмкүнчүлүктөрдө жатат. Мындан улам ошол чиновниктер ачык-айкындуулуктун орношуна болушунча каршылык жасашат, электрондук өкмөттүн түзүлүшүн создуктурушат, тендерлерди көз боёмочулук менен өткөрүүгө аракеттенишет, жаңы схемаларды иштеп чыгышат.

Бирок эгер президент жарандык коом, жалпыга маалымдоо каражаттары менен кызматташса, ошондой эле оппозициялык партиялардан чыга турган сынга кулак салса, бир нерсеге жетише алат. Президент оппозициячыл ишмерлерден душманды көрбөшү керек.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Шаардык кеңеште кимдер отурат?

Шаардык кеңеште кимдер отурат?
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:07 0:00

Акыркы аристократ Алиаскар Токтоналиев

Алиаскар Токтоналиев. Сүрөт slovo.kg сайтынан алынды.

“Эл ичи - кенч” деп бекеринен айтылбаса керек. Ойлоп отурсаң эмне деген кызыктуу да, даңктуу да, ошону менен бирге кайталангыс да адамдар арабызда жашаганына же жашап өткөнүнө таң каласың, сыймыктанасың. Ошондой эч бир кайталангыс, өтө сейрек инсандардын бири - советтик Кыргызстанда чейрек кылымдан ашуун финансы министри болуп иштеген Алиаскар Токтоналиев болсо керек.

Кыргызстандын тарыхындагы эң жаш жана эң таланттуу, баарынан да эң таза финансы министри Алиаскар Токтоналиев болгон. Баса, Совет доорунда да паракорчулук менен жемекейлик четтен кездешчү, бирок Алиаскар ага алардын арасында эч качан болгон эмес. Отузга жашы жаңы чыкканда министр болуп, болгондо да Исхак Раззаковдун учурунда ошол кызматка дайындалып, кийин Турдакун Усубалиев менен 23 жыл бирге иштешип, 1985-жылы гана кайра куруу доорунун ыктуу да, ыгы жок да шарпасы менен кызматтан кеткен. Башкача айтканда, чачы көөдөй кара, жүзүндө бир тырышы жок жаш жигит катары министрлик кызматка отуруп, бирок ошол кызматтан чачын ак бубак, өңүн бырыш аралаганда союздук маанидеги пенсионер катары узаган.

Бирок менин чакан макаладагы максатым - Алиаскар Токтоналиевдин министр катары жасаган опол тоодой иштери, чынында да адамды суктанткан көп жылдык саясий карьерасы тууралуу эмес, анын адам катары, инсан катары бейнесине аз да болсо боек сүртсөм, портретин тартсам деген ой болуп турат. Анан калса Алиаскар аганын жүрүш-турушу, оор басырыктуу мүнөзү, айрыкча маданиятка, адабиятка, музыкага өтө жакындыгы, адамдан башкача сүйкүмдүүлүгү, башкача айтканда харизмасы, нака интеллигенттиги тууралуу көптөгөн легендалар азыркыга чейин айтылып келет.

Чынында да Алиаскар Токтоналиев кыргыздын мактана турган жигиттеринен болгон экен. Эгер андай болбосо СССРдин эң башкы финансисти В.Ф. Гарбузов Фрунзеден келген кыргыз коллегасын ар дайым союздук министрликтин кире беришинен тосуп алмак эмес. (Баса, ал экөө министирлик кызматка бир жылы отуруп (1960), кийин 1985-жылы бир мезгилде кызмат орундарын ташташкан). Же болбосо кадрларга аябай катуу караган Турдакун Усубалиев 23 жыл чогуу иштешмек эмес жана "Токтоналиевдей адамдар тарыхтын барактарына алтын тамгалар менен жазылышы керек" деп бир нече жолу айтмак эмес.

Ал эми жашоо стили, жүрүш-турушу, табити жана жакшы көргөн көнүмүштөрү жагынан карай келсек Алиаскар Токтоналиевге "тубаса аристократ, жаратылышынан ак сөөк" деген сөз абдан жарашаар эле. Кесипкөй финансист болсо да, тамашага жакын, сүйлөсө оозунан таамай сөз менен таасын ой качып кутулбаган, билимдүү, көп тараптуу, маданиятка, искусствого каны-жаны тартылган чыныгы элита кишиси болгон. Дагы тактап айтсам, совет доорунун акыркы аристократы, жаңы доордун сейрек интеллигенти экен. Алиаскар аганын фотосүрөттөрүн байкап отурсаң, анын ак жуумал өңүнө, уюлгуган кара чачына, философтордукуна окшогон ойчул көздөрүнө, табит менен кийген кийимине, европача көрүнгөн үстү-башына эч бир көңүл бурбай коюуга мүмкүн эмес.

Алиаскар Токтоналиев тууралуу чыккан китеп. Автору - Вячеслав Равилевич Тимирбаев. 2004-жыл.
Алиаскар Токтоналиев тууралуу чыккан китеп. Автору - Вячеслав Равилевич Тимирбаев. 2004-жыл.

Демейде финансист же бухгалтер деген адамдар эсеп-чот менен санарипке мыкты болсо да, башка тарабынан мокогураак же чоркогураак келишет эмеспи. Бирок Алиаскар Токтоналиев таптакыр башкача жаралган инсан болгон. Ал кишинин комузга ышкысы, ыр жандуулугу, кадимки Чалагыз Иманкулов менен тыгыз ымалалаш болгону, Төлөмүш Океев сыяктуу кыргыз маданиятынын чеберлери менен чын ыкластан дос болгону буга жакшы мисал. Баса, Алиаскар ага борбордогу жалгыз номур бешинчи кыргыз мектебин алтын медаль менен бүтсө да, чындап эле музыкант болушка аракет кылып, "комузчу болсом" деген тилеги тууралуу анын жакын окуучуларынын бири, мурунку эл депутаты жана финансист Мурат Мукашев мындай дейт: “Алике "комузчу болсом" деген тилегин ишке ашырыш үчүн Филармониядагы конкурска катышып, биринчи турдан өтүп, экинчи турга калганда көз айнек кийгендиги үчүн акыркы тизмеге илинбей калган экен. Себеби ал киши сегизинчи класстан баштап көз айнек кийип, конкурска да көз айнекчен келгенде кадимки Калык Акиев “көз айнекчен кишиге комуз чертиш кыйын болот” дей койсо, бери жактагылар тизмеден чийип коюшуптур”.

Алиаскар Токтоналиев инсан катары чынында да сейрек кездешкен киши болгон. Анын өмүрү эки маанилүү стихиянын—финансы менен маданияттын, мамлекеттик иш менен руханий байлыктын ортосунда жүрүп өткөн десек туура болот го. "Ушундай уникалдуу адамдын үй-бүлөлүк турмушу, өмүрлүк жары, бала-чакасы кандай болгон?" деген да суроо туулбай койбойт. Чынын айтсам, бул өзүнчө сөз кыла турган ары кызыктуу, ары ойлонто турган тема же сөздүн жакшы маанисиндеги легенда. Ошол жакшы легенданын бири - Алиаскар аганын жубайы Жаңыл эже же ата-энеси тамаша-чынга аралаштырып атаган Жаңыл Мырза. Азыр да көзү тирүү Жаңыл апа убагында сулуунун сулуусу аталган модел кыз болгон дешет. Ал кишинин кимди болсо да кылчая караткан келишими, вуаль карматылган англис шляпасы, чыканагына чейин жеткен ак мээлейи, ошол кол мээлейчен чеккен узун сигаретасы - азыркыга чейин айтылып келаткан аңыз кеп.

Алиаскар Токтоналиевдин көзгө атаар мергендиги, Бишкектеги чоң квартирасынын бир бөлмөсү жалаң лицензия менен аткан аркар-кулжалардын, Казакстандан аткан сайгактардын, куландардын мүйүздөрү менен кооздолгону да атайлап айта кете турган сөз.

Суроо туулат: бу турмушта армансыз адам, жаза баспаган кадам болбойт эмеспи. Анын сыңары, "Алиаскар агада эмне арман, өрнөктүү өмүрүндө эмне өктөсү болду экен?" деген суроо да туулат. Аттиң, кайран киши болгону 61 жаш өмүр сүрүптүр. Экинчи өктөсү - Кудай ага уул буюрбаптыр. Бирок биринен экинчи сүйкүмдүү, биринен экинчиси ыймандуу да, акылдуу да чыккан үч кызын "дүйнөдөгү эң сүйүктүү адамдарым, таажыма таккан алмаздарым, мактанычтарым" дечү экен.

Чынында да кыргыз тарыхынын кайталангыс инсандарынын бири Алиаскар Токтоналиевди изи жок кетти деп айтууга болобу? Жок, албетте. Алиаскар Токтоналиев атындагы жогорку окуу жайы, Бишкектеги кең көчө, татынакай музей, ж.б. бар.

Эң негизгиси жана эң башкысы – Алиаскар Токтоналиев деген мактай да турган, мактана да турган легендарлуу тарыхый ысым кыргыз элинин эсинде калды.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ысык-Көлдө инвестициялык форум өттү

Ысык-Көлдө инвестициялык форум өттү
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:17 0:00

Апта: Ибраимовду "кармоо операциясы"

Узап бараткан аптанын урунттуу окуяларына сереп.

Президент Сооронбай Жээнбеков "Биз жарандык коом менен иштөөгө, өнөктөш болууга даярбыз, ачыкпыз" деп, өлкөдө күчтүү жарандык коом калыптанганын, андагы актвисттердин ордун жогору баалады.

Мамлекет башчы бул күрөштө "жалаң эле мамлекеттик органдардын күчү менен ийгиликке жетүү мүмкүн эмес. Жарандык коомдун көмөгү керек, биргелешкен иш керек" - деп бейөкмөт уюмдарды өнөктөштүккө үндөдү.

“Сөз эркиндигин коргоо комитетинин” өкүлү, экс-депутат Равшан Жээнбековдун айтымында, жолугушууга барган 40 адамдын 30у сот жана укуктук маселелерге байланыштуу көйгөйлөрдү белгилешкен. Алар адам укуктарынын бузулушу, сөз, саясий эркиндиктердин чектелип жатканы, соттордун, укук коргоо органдарынын мыйзамды тепсеп, экологиялык нормалардын сакталбай жатканы тууралуу маселелерди көтөрүшкөн.

“Өкмөттүк эмес жана коммерциялык эмес” уюмдар ассоциациясынын жетекчиси Токтайым Үмөталиева президент Жээнбековду "элдин башын кошуш үчүн саясий мунапыс” жарыялоого чакырганын “Азаттыкка” берген комментарийинде айтты.

"Президенттикке талапкер болгон саясий оппоненттер, оболу азыр сыртта качып жүргөн Өмүрбек Бабанов менен жолугуңуз" дедим. Молдомуса Конгантиевдин иши токтоду. "Анын ишин саясий негизде камакка алынган жигиттердин, маселен, Текебаевдин ишине салыштырсак асман менен жердей. Анда ошолордун иши дароо токтотулушу керек болчу" дедим. Абакта жаткандардын бири дагы "ырайым сурабайт”деген укук коргоочу “саясий мунапыс” жөнүндө кайрылуусун эл аралык уюмдарга да жөнөткөнүн кошумчалады.

Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты Өмүрбек Бабанов былтыркы президенттик шайлоодо Жээнбековдун башкы атаандашы болуп, добуш топтогон. Шайлоодон кийин ага “мамлекеттик бийликти кулатууга аракеттенген” деген оор айыптар тагылып, өзү өлкөдөн чыгып кеткен.

"Ата Мекен" партиясынын лидери, Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты Өмүрбек Текебаев "Коррупция" беренеси менен айыпталып, сегиз жылга эркинен ажыратылган. Азыр ал түрмөдө жазасын өтөп жатат.

Мурдагы ички иштер министри Молдомуса Конгантиев 2010-жылкы кан төгүүгө “себепкер болгон" деп айыпталган. Жакында анын сегиз жылдан бери токтоп турган кылмыш иши сотко жетпей жабылды. Экс-министрдин Жээнбековдун президенттикке шайлоодо жигердүү тарапкерлеринин бири болгону коомчулукта ар кандай талкуу жараткан.

Төлөкан Исмаилова.
Төлөкан Исмаилова.

"Бир дүйнө - Кыргызстан" укук коргоо кыймылынын жетекчиси Төлөкан Исмаилова жарандык коомдо президентке чоң үмүт байлап турганын айтты. “Биз бул адамга ишенебиз. Кичине бир ишенкиребеген нерсе - бул анын чөйрөсү» - деген укук коргоочу президенттин командасындагымурунку системада иштеген адамдарга анча ишене албай жатабыз” деген оюн кошумчалады.

"Коомдук анализ институтунун" жетекчиси, укук коргоочу Рита Карасартова жолугушууда Улуттук коопсуздук комитетин реформалоо маселесин көтөрүп, Коррупцияга каршы кызматты бул мекемеден чыгарууну сунуш кылды. Бирок мамлекет башчы сунушту колдогон жок. “Президентке бул "курал" жагып жатат окшойт. Так ушул "курал" президентке башка бийлик бутактарын өзүнө баш ийдирип алганга мүмкүнчүлүк берет” – деген активист муну менен бийлик бутактарындагы тең салмактуулук “бузулуп жатат” деп түшүндүрөт.

Президент жарандык коом менен жолугушту
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:53 0:00

Саясий аналитик Табылды Акеровдун пикиринде президент Жээнбеков активисттерди коррупцияга каршы чогуу күрөшүүгө чакырып, алардын толук колдоосуна ээ болду. “Жарандык коом дагы бийликтин эркин көрсөтүп, коррупцияга каршы күрөшүп жатканына ынанып, өздөрү дагы ал жаранга катышууга кызыкдар экенинин белгиси. Мен дагы алардын таасирлерин, реакциясын карап, сөздөрүн угуп чыктым. Бирөөнүн дагы сындап, “жакпай калды” дегенин окуган жокмун. Баары тең позитивдүү маанайда экени байкалат” – деди Акеров “Азаттыкка” берген комментарийинде.

Мурунку президенттердин тушунда дагы жарандык коом өкүлдөрү менен жолугушуулар маал-маалы менен өтүп турган. Бирок Акаев менен Бакиевдин үй-бүлөлүк башкарууга жол бергенин, демократиялык принциптерди бузуп жатканын бейөкмөт уюмдар эскертип чыкканда, алардын айрымдары бийликтин куугунтугуна кабылганы белгилүү. Экс-президент Атамбаев болсо бийлик мөөнөтү аяктап баратканда укук коргоочулар менен журналисттерди сотко берип, миллиондогон сом айыпка жыкканы менен эсте калды.

Ибраимовду "кармоо операциясы" кандай болгон?

19-июлда Улуттук коопсуздук комитети Бишкек шаарынын мурдагы мэри Албек Ибраимовду кылмышка шектүү катары кармап, Биринчи май райондук соту 29-августка чейин камакта калтырган чечим чыгарды.

Жума күнү Чүйдүн Арашан айылындагы маданият үйүнө чогулган мурдагы шаар башчынын тарапкерлери жыйын өткөрүп, Ибраимовду коргоо комитетин түзүштү. Он кишиден турган комитеттин мүчөсү Жагаш Өмүркулов УКМК кызматкерлеринин Ибраимовду күчкө салып кармап кеткенин айыптады. “Террористти кармагандай кылып беткапчандар келип алып кеткени туура эмес. Себеби Албек эч жакка качкан эмес, өзүнүн үйүндө отуруп, ар бир суроого жооп берип аткан. Бул иштер туура эмес» - деди Арашанга барган «Азаттыктын» кабарчысына.

Айылдагы жыйында "Албек Ибраимовдун үйүнүн күзөтчүсүмүн" деген Азат Көбөков аттуу жаран куралчан адамдар мурунку мэрдин үйүнө кирип келишип, аларды сабап, видео көзөмөл тасмаларын алып кеткенин айтты. “Тосмону талкалап киришкен. Кароолчу болуп жашы элүүдөн ашып калган атам турчу. Аны тепкичтен сүйрөп түшүп, бурчка байлап коюшуптур. Атамды “сүйлөбө” деп коркутуп койгон окшойт. Биз ары жакта ишибизди кылып атканбыз. Келип бизди да тээп, уруп-чаба башташты. Биз бешөөбүз алар эмнеге келгенин түшүнбөй калдык. Отузга жакын беткапчан, куралданган кишилер болчу» - деп окуяны айылдаштарына айтып берди.

УКМК Ибраимов эмнеге кармалганын түшүндүрдү
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:18 0:00

Бишкек шаарынын мурдагы мэринин ондогон гектер жери менен курчалган үйү Арашан айылынын четинде турат. Күндүзгү саат бир чамасында Ибаримовдун үйүнүн тегерегинде телефон байланышы өчүп калган. Үйдүн кароолчулары дагы рация иштебей калганын байкашкан. Ошол маалда атайын кызматтын ыкчам тобу үйдүн короосуна кирип барып, кароолчуларды "былк" эттирбей кармашкан. Андан кийин үйдүн ичинен Ибраимовду алып чыгып, машинеге салып кетишкен.

Жума күнкү жыйынга чогулгандар Ибраимов негизсиз камалганын айтып, азыркы бийликти кескин сындашты. Алар массалык маалымат каражаттарында чыккан айылдагы 30 гектар жерди мурдагы мэр жергиликтүү тургундардан мыйзамдуу түрдө сатып алганын белгилешип, Ибраимовду атайын каралоо жүрүп жатканына нааразы болушту.

Азырынча арашандыктардын мындай нааразылыгына бийлик органдары комментарий бере элек. Жыйынга катышкан Аламүдүн районунун акими Алтынбек Намазалиев элдин талабын бийликке жеткирүүгө убада берди.

Улуттук коопсуздук комитети тараткан билдирүүдө "Ибраимовду кармоо учурунда ок атуучу курал же атайын каражаттар колдонулган жок. Ал жердегилердин бири да УКМКнын кызматкерлерине кандайдыр бир каршылык көрсөтүүгө үлгүргөн эмес. Сакчылардан алынган курал кайра өздөрүнө кайтарылып берилди” деп айтылат. Ошондой эле Ибраимовдун "курал колдоном" деп айтканы, жакынкы айылдардын элинин артына жашынууга аракет кылганы анык” деп белгиленет билдирүүдө.

Укук коргоо органдарынын маалыматына караганда, Ибраимов “Дастан” ишканасынын жетекчиси болуп турганда 270 миң доллар өлчөмүндө мыйзамсыз сый акы алган, Ысык-Көлдөгү “Күнөстүү жээк” пансионатын сатууда мамлекетке 152 миллион сомдук зыян келтирилген жана Бишкектин түштүк четинде беш гектар жерди мыйзамсыз бөлүп берүүгө тиешеси бар деп шек саналууда.

6-июлда Ибраимовдун биринчи орун басары Ренат Макенов менен мэриянын Жер ресурстары башкармалыгынын башчысы Урмат Мурзакановду УКМК жер мыйзамдарынын бузулушуна байланыштуу козголгон иштин алкагында камакка алган.

Бейшембиде Социал-демократтар партиясы лидери Алмазбек Атамбаевдин атынан тараткан билдирүүдө "Сапар Исаков менен Кубанычбек Кулматовдун ишинде чындык эске алынбай жатканын көрүп, мен Албек Ибраимовго карата тергөөдө да объективдүүлүк болоруна ишене албайм". “Дастан” ишканасына “миллиондогон киреше” алып келгени үчүн Албек Ибраимовду “кантип айыптоого болорун түшүнүш кыйын" деп айтылат Социал-демократтардын билдирүүсүндө.

Өткөн аптада Бишкек шаардык кеңеши Ибраимовго ишеним көрсөтпөө тууралуу чечим кабыл алган. Эмгек өргүүсүнө чыгып кеткен шаар башчы мындай чечимди "саясий буюртма" деп сыпаттаган эле.

51 жаштагы Албек Ибраимов 1997-жылдан бери экс-президент Алмазбек Атамбаевдин үзөңгүлөштөрүнүн бири. Атамбаев “Кыргызавтомашты” башкарып турганда Ибраимов бөлүм башчы, коммерциялык директор болуп иштеген. Ал эми Атамбаев соода, өнөр жай жана туризм министри болуп турганда Ибраимов анын кеңешчиси болгон.

2010-жылы бийлик алмашкандан кийин “Бишкек” эркин экономикалык аймактын башчылыгына барган. Бир жылдан кийин эле “Дастан” ишканасынын жетекчиси болуп дайындалган. 2012-жылы президенттик аппараттын жетекчисинин орун басары болуп иштеген.

Ибраимов 2013-2016-жылдары эл аралык “Манас” аба майданын жетектеген. Бишкек шаарынын мэрлигине 2016-жылы февралда шайланган.

Трамп – Путин жолугушуусу: мактоо аз, сын арбын

Дүйшөмбүдө Хелсинкиде АКШнын президенти Дональд Трамп менен Орусиянын лидери Владимир Путиндин көптөн бери күтүлгөн жолугушуусу өттү. Сүйлөшүү бүткөндөн кийинки басма сөз жыйынында лидерлер АКШ - Орусия ортосунда сууп кеткен мамилени жандантуу үчүн "алгачкы кадамдар" жасалганын белгилешти.

Сүйлөшүүдө Орусиянын Америкадагы президенттик шайлоого кийлигишүүсү, Украина менен Сириядагы жаңжалдар, дүйнөдө өзөктүк куралды кыскартуу, соода жана башка маселелер талкууланды.

Трамп эки держава ортосундагы "конструктивдүү диалог – дүйнөдө тынчтыкты жана туруктуулукту камсыздоонун жолдорун табуу үчүн жаңы мүмкүнчүлүк" деп билдирди.

Трамп жана Путин Хельсинкидеги басма сөз жыйында. 16-июль, 2018-жыл.
Трамп жана Путин Хельсинкидеги басма сөз жыйында. 16-июль, 2018-жыл.

"Тынчтыкка жетүү үчүн мен саясий тобокелдикке барууга даярмын. Саясат үчүн тынчтыкты тобокелге салбаймын” – деген Трамп кайда болбосун “Америка жана америкалыктардын пайдасын гана көздөөрүн” баса белгиледи. “Президент Путин менен жолукканда Орусиянын биздин шайлоого кийлигишкени тууралуу суроону койдум" – деди америкалык лидер дүйшөмбүдө журналисттердин суроолоруна жооп берип жатып.

Путин Хелсинкидеги жолугушууну "ийгиликтүү жана пайдалуу" болду деп баалап, АКШдагы 2016-жылкы шайлоого Орусия "эч кандай кийлигишкен эмес" деген сөзүн кайра кайталады. Ал шайлоодо Трамптын жеңишин каалаганын, анткени Республикачылардын талапкери Орусия менен алаканы оңдоо ниетин билдиргенин жүйө келтирди.

Хелсинкидеги жолугушуунун жуп алдында, өткөн жуманын этегинде АКШнын Башкы прокуратурасы Орусиянын башкы аскерий чалгын мекемеси - ГРУнун он эки офицерине расмий айып коюлганын жарыялаган. Алар атайын прокурор Роберт Мюллер жетектеген иликтөөнүн алкагында, 2016-жылы Демократиялык партиянын компьютерлик түйүндөрүн "хакерлик жол менен бузууга аралашкан" деп айыпталган.

Трамп-Путин жолугушуусу
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:53 0:00

Хелсинкидеги жолугушуу аяктаар замат АКШда саясатчылар менен эксперттер Трамптын айткандарын айыптап, айрымдары аны "сөзгө сынды" деп чыгышты.

Таасирдүү сенатор-республикачыл Жон Маккейн “Тарыхта Хелсинкидеги басма сөз жыйынындагыдай америкалык президенттер “сөзгө сөлтүк болгон” эмес. Трамптын баёолугунан, өзүн ашкере баалагандыгынан жана авторитардык лидерлерди жактырганынан [америкалыктар] ченемсиз зыян тартты” деп айыптады.

Сенаттагы демократтардын лидери Чак Шумер Хелсинкидеги саммит аяктары менен Конгрессте билдирүү жасады. “Америка өз тарыхында президент Трамптын президент Путинди колдоп, жан тартканындай мамлекет башчыны көргөн эмес. Кошмо Штаттардын лидери президент Путин менен бирге туруп, Американын укук коргоо органдарына, америкалык коргонуу кызматтарына, чалгын агенттиктерине каршы болгону – акылсыз, кооптуу жана чабал экенин көрсөткөнү" - деп баалады.

АКШнын Улуттук чалгын кызматынын жетекчиси Дэн Коутстун билдирүүсүндө “2016-жылкы шайлоого орусиялыктардын кийлигишкени жана Орусиянын биздин демократияны алсыздандыруу үчүн талбаган аракети уланып жатканына так-таамай баа айтылат деп күткөнбүз” деп айтылат.

АКШ – Орусия мамилесиндеги Вашингтон үчүн эң талылуу маселелерге президент Трамп бир күндөн кийин түшүндүрмө берип, тактоо киргизүүгө аргасыз болду. “Мен биздин чалгын жамаатынын "Орусия 2016-жылдагы шайлоого кийлигишкен" деген бүтүмүнө макулмун”- деп Хелсиндидеги сөзүн кайра алгандай болду. “Мен чындап эле Хелсинкиде айткан жообумду дагы бир сыйра карап көрдүм, ага тактык киргизүү зарыл экенин түшүндүм. Ал жердеги чечүүчү сүйлөмдө “Бул эмне үчүн Орусия эмес экенинин эч себебин көрбөй турам”, - демекмин, анын орунда “Бул эмне үчүн Орусия экендигинин эч себебин көрбөй турам” деп айтылып кеткен, - деди Трамп 17-июлда Ак үйгө чогулган журналисттерге.

Ошол эле маалда АКШ президенти 2016-жылдагы шайлоодо анын штабы менен Орусиянын ортосунда эч кандай келишүү болбогонун кайра кайталады. Быйыл күздө Конгресске болчу шайлоого кийлигишүү аракеттери жасалса, Вашингтон администрациясы “агрессивдүү жооп” кайтарарын кошумчалады.

Хелсинкидеги кездешүүдө Трамп Москванын шайлоого кийлигишүүсү тууралуу маселе көтөргөндө Путин аны “бекем жана ишенимдүү” четке какканын билдирген.

Бейшембиде Ак үйдүн өкүлү Сара Сандерс Трамп Путинди быйыл күздө Вашингтонго чакыруу ишин улуттук коопсуздук боюнча кеңешчи Жон Болтонго тапшырганын, талкуулар жүрүп жатканын кабарлады.

Трамп "Твиттердеги" баракчасында Хелсинкиде апта башында өткөн саммитти “чоң ийгилик” деп баалап, анда сөз болгон айрым идеяларды талкуулаш үчүн “биздин экинчи жолугушууну чыдамсыздык менен күтөм” деп жазды.

Ушул эле күнү Москвадан президент Путин да Трамп менен жолугушуусун “абдан ийгиликтүү” деп сыпаттады. Орусиялык лидер АКШда айрым бир күчтөр Москва менен Вашингтондун мамилесин өз кызыкчылыгы үчүн “садага чабууну көздөйт” деп эсептээрин билдирди.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ак падышанын талаштуу тарыхы

Екатеринбургдагы "Кресттүү жүрүш". 17-июль, 2018-жыл.

Орусияда бул аптада акыркы падыша Николай II жана анын үй-бүлөсү атып өлтүрүлгөнүнүн жүз жылдыгы белгиленди.

“Падышалык кресттүү жүрүш” деп аталган диний жөрөлгөнүн башында быйыл Орусиянын патриархы Кирилл өзү турду. Орус православ чиркөөсү акыркы падышаны жана анын жакындарын диний жактан ыйык деп саналгандардын катарына мындан 18 жыл мурда эле кошкон. Арадан жүз жыл өткөнү менен орус коомунда акыркы императордун ишмердиги жана тарыхый ролу боюнча карама-каршылыктуу көз караштар азыр да жаңырып турат. Ал эми Кыргызстан үчүн өткөн кылымдын эң трагедиялуу окуясы - Улуу Үркүн Орусия империясын дал ушул Николай II бийлеген доорго туш келген.

"Саныбыз жыл санап көбөйүүдө"

Акыркы падышанын же императордун урматына Орусияда “падышалык кресттүү жүрүш” деп аталган диний жөрөлгө акыркы 15 жылдан ашуун убакыттан бери өтүп келет.

Өлкөнүн булуң-бурчунан чогулган зыяратчылар менен диниятчылар, чет өлкөлөрдөн келген православ христиандар адатта бул диний жөрөлгө учурунда Екатеринбург шаарында Николай II, анын үй-бүлөсү жана кызматчылары 1918-жылдын 16-июлунан 17-июлга караган түнү большевиктер тараптан атылган жерден алардын сөөгү ташталып, өрттөлгөн жерге чейинки аралыкка жүрүш жасашат.

Кеминде 21 чакырымдык аралыкка быйыл патриарх Кирилл өзү баштаган ошол диний жүрүштүн миңдеген катышуучулары менен зыяратчылары арасында Орусиянын округдук жана облустук деңгээлдеги бийлик башчылары да болду:

- Бул жер азыр дүйнөнүн бардык христиандары үчүн сыйына турган жерге айланды. Жыл өткөн сайын жыйналгандардын саны өсүүдө. Башында 30-40-50 миң, андан кийин 60 миң болсо, быйыл 100 миңге жакындады,- деди “Рейтердин” кабарчысына Екатеринбургдун четиндеги Ганина Яма деген монастрдын жанынан жергиликтүү диниятчылардын бири Гермоген Еремеев.

Екатеринбургдагы "Кресттүү жүрүш" диний жөрөлгөсү. 17-июль, 2018-жыл.
Екатеринбургдагы "Кресттүү жүрүш" диний жөрөлгөсү. 17-июль, 2018-жыл.

Уюштуруучулардын быйыл “кресттүү жүрүшкө” 150 миңге адам жыйналды деген маалыматын айрым жергиликтүү байкоочулар “чиркөөнүн пропагандасы” катары четке кагышты.

Орусиялык тарыхчы Михаил Бабкин “Азаттык” радиосунун орус кызматына курган маегинде акыркы падыша атылганынын жүз жылдыгын белгилөөдө төмөнкү жагдайларга көңүл бурду:

- Орусия тарыхы үчүн эмнеси маанилүү эле - падыша бийлигинин кулатылышыбы же мурдагы императордун өлтүрүлүшүбү? Албетте эң маанилүүсү - монархиянын кулатылганы. Анда эмне үчүн алдыга биринчисин эмес, экинчисин коюп жатышат? Анткени жашыра турган бир нерсе бар. Мен бул теманы терең изилдегем. Тарыхый булактар менен документтерге ылайык, орус православ чиркөөсүнүн жогорку чөйрөлөрү институт катары падыша бийлигинин кулатылышында эң маанилүү ролдордун бирин ойногон. Мунун баары 1917-жылдын март айынын алгачкы күндөрү болгон. Андыктан аларды акценти падышалык үй-бүлөнүн өлтүрүлүшүнө коюшу, менимче, эки максатты көздөйт. Биринчиси - чиркөөнүн жана анын башчыларынын монархиянын кулатылышындагы ролун жашыруу. Экинчиси - монархиялык картаны ойноо.

please wait

No media source currently available

0:00 0:09:51 0:00
Түз линк

Большевиктик бийлик тарабынан атылгандан 73 жылдан кийин сөөгү 1991-жылы табылып, кийин 1998-жылы Санкт-Петербургдагы Петропавловск соборуна коюлгандан кийин Николай II жана анын үй-бүлө мүчөлөрүн орус православ чиркөөсү 2000-жылы 20-августта ыйыктардын катарына кошкон. Екатеринбургда алар жертөлөсүндө атылган үйдүн ордунда Храм-на-Крови деген чиркөө да тургузулган.

Николай экинчи жана анын үй-бүлөсү. Архивдик сүрөт.
Николай экинчи жана анын үй-бүлөсү. Архивдик сүрөт.

Орусиялык дагы бир тарыхчы, Санкт-Петербургдагы Европа университетинин профессору Борис Колоницкий “Азаттык” радиосу менен маегинде акыркы орус падышасынын коомдук аң-сезимдеги орду мурдагы СССРде, кийин Орусияда үч башка тарыхый жагдайда кандайча өзгөргөнүн айтып берди:

- Совет доорунда окуу китептериндеги чечмелөө жалпысынан мындай эле: Романовдор контрреволюциянын желеги, өз ара уюшуунун, советтик бийликке каршы күрөшүүдө монархиялык бийликти актоонун символу боло алмак деген. Кийин революцияга чейинки Орусияны идеалдаштыруу “кайра куруу” доорунан эле башталды. Адегенде ал эмигранттардын жазгандарына негизделип турду. Андан соң Николай Экинчи орус православ чиркөөсү тараптан канондоштурулду (ыйыктардын катарына кошулду - ред.). Динзарлардын көбү үчүн ал эми диний фигура, алар сыйык деп санашкан объект. Өзүмдүн эле жеке тажрыйбамдан бөлүшө кетейин. Николай II канондоштулгандан бери лектор жана популярдуу тексттердин автору катары мен үчүн да кыйынчылык жаралды. Бир жагынан мен болгонун болгондой айтып, тарыхый чындыкты бурмалагым келбейт. Экинчиден, аудиториямдын, угармандарым менен окурмандарымдын динге берилген бөлүгүнүн сезимине ойногум келбейт. Өзүңдү жарым-жартылай цензуралоо мен үчүн ыңгайлуу эмес. Бирок бул азыркы Орусиянын реалдуулугу.

Ал эми Кыргызстан үчүн өткөн кылымдын эң трагедиялуу окуясы - Улуу Үркүн жана ага алып келген жараяндардын башаты Орусия империясын Николай II бийлеген доорго туш келген.

Акыркы орус падышасынын колониалдык саясатын “Азаттыкка” тарых илимдеринин доктору, профессор Токторбек Өмүрбеков чечмеледи:

- Николай экинчинин тушунда Түркстанда, анын ичинде Кыргызстанда падышалык Орусиянын колониалдык саясаты туу чокусуна жеткен деп айтууга болот. Ал 1894-жылдан тартып, 1917-жылга чейин падыша болуп турган заманда колониалдык саясаттын бардык багыттарында жергиликтүү колониалдык элге зыяндуу иштер жасалган. Андыктан кыргыз элинин, башка колониалдык элдердин көз карашынан караганда, Николай Экинчини мактай турган жакшы нерсе жок деп айтсак тарыхый чындыкка толук дал келет. Кыргызстанда 1916-жылкы көтөрүлүштүн түпкү себеби болгон жер саясатынын өтө зыяндуу көрүнүштөрү дал ушул Николай Экинчинин дооруна туш келет.

Токторбек Өмүрбеков тарыхчылар Улуу Үркүндүн 100 жылдыгы белгиленген 2016-жылкы конференциялардын жүрүшүндө 1916-жылы кыргынга учураган кыргыздардын саны кеминде 100 миң деген бүтүмгө келишкенин кошумчалады.

Москвалык тарыхчы, профессор Андрей Зубов - Николай Экинчинин ишмердигин оң баалаган илимпоздордун бири. Ал акыркы падыша 1917-жылдын март айында тактыдан Орусиянын келечеги үчүн баш тарткан деп санайт. Бирок илимпоз орус коому жүз жыл мурдагы окуяны баалоого келгенде экиге бөлүнүп турганын белгилейт:

- Биздин коом чынында эле бөлүнгөн. Бул жерде кандайдыр бир бурмалоо да эч нерсени өзгөртө албайт. Коом болжол менен советтик өткөндү, ошондой эле советтик эмес өткөндү берилген жакшылык катары кабыл алгандар болуп теңме-тең бөлүнгөн. Жаңы заман боюнча бөлүнүү башкача, бирок өткөн доор боюнча болжол менен мына ушундай.

Былтыр Орусияда режиссер Алексей Учителдин "Матильда" тасмасын көрсөтүүгө тыюу салынган. Николай II тууралуу бул тасма диний ишенимге шек келтирет деп табылып, ага тыюу салуу боюнча расмий демилгени бийлик да колдогон.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Инвестиция: Өкмөттүн үмүтү жана дымагы

Инвестициялык форум.

21-июлда Ысык-Көлдүн Чолпон-Ата шаарында эл аралык инвестициялык форум өттү. Форумда Кыргызстандагы инвестициялык климат талкууланып, өлкөнүн продукцияларын башка мамлекеттерге экспорттоо боюнча онго жакын келишимге кол коюлду.

Инвестициялык форум быйыл бешинчи ирет уюштурулду. Буга чейин андан кандайдыр бир жыйынтык чыгып, канча инвестор тартылганы тууралуу маалымат жок. Өкмөт бул ирет инвестор тартуу ыкмасы өзгөргөнүн билдирип жатат.

Эл аралык инвестициялык форумда кытайлык "Кыргыз-Кытай Жибек жолу" соода компаниясы менен Инвестицияларды илгерилетүү жана коргоо агенттиги келишим түздү. Ага ылайык, кытайлык компания Чүйдүн Ивановка айылында өндүрүш жана айыл чарба продукцияларын кайра иштеткен индустриалдык парк курат.

Аталган агенттиктин жетекчиси Шумкарбек Адилбек уулу “Азаттыкка” билдиргендей, чет элдик компания бул үчүн 20 миллион доллар жумшап, 200дөн ашык кишини ишке орноштурууну убада кылып жатат:

- Бул форум натыйжалуу болду десек болот. Мурда мындай жыйынтыктар болгон эмес. Бүгүн экспорттук келишимдерге кол коюлду. Инвестиция тартуу боюнча келишимдер болду. Мурдагы жылдардан айырмаланып быйыл долбоорлорду, бизнес демилгелерди тааныштырууга басым жасадык. Форумга келген чет элдик коноктордун да географиясы кеңейди.

Эл аралык форумга Кытай, Казакстан, Орусия, Өзбекстан, Бириккен Араб Эмирлигинен жана кыргызстандык ишкерлер катышты. Чет элдиктер менен кол коюлган макулдашуулардын арасында кытайлык “Тутар инвест” компаниясы менен кыргыз балын, Өзбекстандын “Кирбиуз” компаниясы менен картөшкө экспорттоо, Жалал-Абад облусундагы "Кыргыз мрамор заводу" жоопкерчилиги чектелген коомун Өзбекстан менен чогуу иштетүү тууралуу документтер бар.

Форумга катышкан биринчи вице-премьер-министр Кубатбек Боронов заводду иштетүү жана бал экспорттоо боюнча “Азаттыкка” буларды билдирди:

- Завод өз продукциясын экспортко чыгарат. Кыргызстанда сары таш, травертин деп атпайбы, ошонун запасы бизде өтө көп. Токтогулда, Ала-Букада, Өзгөндө, Баткенде, Таласта бар. Ошолорду иштетип жаткан компания Өзбекстан менен экспорт тууралуу келишимге кол койду. Бал боюнча көптөн бери иштер жүрүп жаткан. Бүгүн аны Кытайга чыгаруу боюнча келишимге кол коюлду.

Талды-Булактын алтыны таламайга түшкөнбү?

Талды-Булактын алтыны таламайга түшкөнбү?

Кыргызстандын ондогон тонна алтын корун ичине камтыган тоо-кен тармагы эл аралык чайкоочулардын оңой олжосуна айланууда.

Ошондой эле кытайлык “Куньшень Горнопром” ЖЧКсы менен Инвестицияларды илгерилетүү жана өнүктүрүү агенттигинин ортосунда Баткендеги “Кан” коргошун кенин өздөштүрүү тууралуу келишимге кол коюлду. Долбоорго ылайык, кытайлык компания андан ары тоо-кен байытуу заводун куруп, ага жалпы 13 миллион доллар инвестиция салат. Мындан тышкары орусиялык "Продмассив Сибирь" ишканасы менен диллерлик кызмат көрсөтүү боюнча эки келишим түзүлдү. Бириккен Араб Эмирлигинен келген ишкерлер Кыргызстандын туризм тармагына кызыкдарлыгын билдиришти.

Инвестиция тартууну көздөгөн форум ушуну менен бешинчи жолу өттү. Былтыркы форумда ошол кездеги өкмөт Кыргызстандын инвестициялык мүмкүнчүлүктөрү менен кошо “Таза коом” долбоорун тааныштырууга, ага каражат тартууга басым жасаган. Мурдагы форумдардан канча инвестиция тартылып, алардын канчасы ишке ашырылганы тууралуу так маалымат жок.

Буга чейин өкмөт алдыдагы беш жылда инвестиция тартууну кескин көбөйтөөрүн жана "ар бир облуска жыл сайын кеминде 20 млрд. сомдук чет элдик салым киргизилээрин" убада берген. Азыркы инвестициялык форумда да Аймактарды өнүктүрүү жылынын алкагында жер-жерлерге инвесторлор тартыла баштаары кабарланды. Ишкерлер чөйрөсүндө инвесторлорго мамлекеттик органдардагы бюрократия менен коррупция тоскоол болоорун айткандар, андыктан мындай дымактуу план аягына чыгаарынан күмөн санагандар да жок эмес.

Ош базары.
Ош базары.

Кыргызстанда даярдалган продукцияларды чет жактарга экспорттоо жана башка мамлекеттерден жашылча-жемиш, үрөн ташуу менен алектенген “Ысык-Көл АГРО” жоопкерчилиги чектелген коомунун жетекчиси Аскар Сулайманов “Азаттыкка” ишкерлер кабылган көйгөйлөрдү атады:

- Бизнестин өнүгүшү, инвестицияларды тартуу жана ал инвестициялар натыйжалуу болушу үчүн мыйзамдарыбыз иштеши керек. Биринчи кезекте керектүү мыйзамдарды туура, убагында кабыл алып, ошону иштеткен механизмдерди камсыздоо керек. Бизде көп мыйзамдар иштебегендиктен, өнүгүү начар болуп атат деген ой бар. Бизде болгон механизмдер түзүлгөн. Мисалы, үрөн инспекциясы деген бар. Ошол инспекция эгерде өздөрүнүн укуктарын пайдаланып, иш жүргүзсө, талаачылык, өсүмдүк өстүрүү боюнча жасап жаткан жумуштарыбыздын натыйжалуулугу абдан жогору болот эле. Биз эми экспортко чыгалы деп атканда ЕАЭБдин алкагында түзүлгөн лабораторияларыбыз толук жабдылбай турат. Ошол жердеги кадрлардын жетишсиздиги экспортко терс таасир этеби деп кооптонуп отурабыз. Бажы союзуна продукцияларыбызды алып чыгуу үчүн сертификацияга даяр эмеспиз. Мисалы, Түптө уюшулган лабораторияда вирусолог адис жок. Лаборатория бар, бирок вирусолог жок. Ошол себептүү учурда картошканын вирусун текшерте албай, Москвага барып убара тартып жатабыз.

Кубатбек Боронов.
Кубатбек Боронов.

Биринчи вице-премьер-министр Кубатбек Боронов Кыргызстандагы инвестициялык климат тууралуу “Азаттыктын” суроолоруна жооп берип жатып, ишкерлерди көйгө салган себептер жана аны чечүү аракеттери тууралуу айтып берди:

- Биринчиден, бюрократия бут тосууда. Дагы эки-үч себеби бар. Келген инвесторду татыктуу тосуп, коопсуздукту да камсыздай албай атабыз. Буга биринчиден, бийлик, экинчиден, жергиликтүү эл күнөөлүү. Тоо-кен тармагында абдан жаман көрүнүштөр болуп кетти. Макмалда, Ала-Букада, Чаткалда ар кандай чыр чыкты. Эл кичине эле бирдеме болсо былтыркы алар берген жардамды унутуп калып, жол тосуп же болбосо ошол жакка чейин кирип барып, завод-фабрикаларды талкалап, өрттөп ийген учурлар кездешүүдө. Ушундайды эл туура түшүнүп, Кыргызстанга же ошол айылына, жерине келип аткан пайда катары мамиле кылса климат жакшы жакка өзгөрөт эле. Туристтерди үйүбүзгө кандай конок келсе ошондой тосуп, ошондой мамиле кылышыбыз керек, эл да, бийлик да. Бюрократияны жок кылышыбыз керек, аны жок кылыш үчүн инвестицияны жолго коюшубуз зарыл. Ошол жолго салынса бюрократия жоюлат. Инвестор мындан кийин ар бир кабинетке жүгүрбөйт.

Форумдун алкагында Кыргызстанда чыгарылган азык-түлүктөрдүн жармаңкеси, "Евразиялык санариптик платформалар" деп аталган долбоорлорго жарыяланган сынактын жарым финалы өтүп, жеңүүчүлөр аныкталды. Сынактан өткөн долбоорлор мамлекеттик тейлөө, кызмат көрсөтүү тармактарын санарипке өткөрүү ишинде колдонулат.

Расмий маалыматка караганда, Кыргызстанга инвестиция салгандардын сап башында Кытай турат. Андан кийин Казакстан, Орусиядан каражат келет. Акыркы жылдарда Британиядан тартылган инвестициянын көбөйгөнү да байкалууда.

Ысык-Көлдө инвестициялык форум өттү
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:17 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Көкбөрүчүлөр Орусияда өнөрүн көрсөттү

Көкбөрүчүлөр Орусияда өнөрүн көрсөттү
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:54 0:00

"Кытайлар ишке олуттуу мамиле жасайт"

Кытайда билим алган кыргызстандык студент Бекетай Артыкбаев.

Кытайда билим алып жаткан кыргызстандык студент Бекетай Артыкбаев чет өлкөдө окуунун жолдору, тил үйрөнүү, кытайлардын маданияты менен өзгөчөлүгү туурасында "Азаттыкка" маек курду.

“Азаттык”: Чет өлкөдө билим алгысы келген жаштар абдан көп. Кытайда окуу шарты кандай?

Бекетай Артыкбаев: Негизи оңой эле. Азыр “Бир жол - бир алкак” демилгесинин нугунда Кытай гранттарды көп берип жатат. Көбүнчө университеттер өздөрү да буга кызыгат. Бул демилгеге кирген өлкөнүн жарандары ошол окуу жайына каражат берет. Өкмөттүн, ушул демилгенин, шаардык жана окуу жайынын өзүнүн гранттары болот.

“Азаттык”: Көп жаштар кайсы жол менен келишти билишпейт...

Бекетай Артыкбаев: Аны Интернеттен эле тапса болот. Мен маалыматты Билим берүү жана илим министрлигинин сайтынан тапкам. Мамлекеттик гранттар боюнча атайын сынак өтөт. Сынак тапшырууга мен кечигип калгандыктан, келишимдик негизде окууга келгем.

“Азаттык”: Кытай тили эң татаал тил экени айтылат. Тилди үйрөнүү кыйын болдубу, канча убакытта өздөштүрдүң?

Бекетай Артыкбаев: Үйрөнүү кыйын деле болгон эмес. Анткени мен Бишкекте университетте бир жыл окугам. Кандай тил экенин, кайсы сөздү каерге коюш керек экенин, кандай сүйлөнөрүн бир аз түшүнүп калгам. Ал эми Бээжинде практика болду. Бул жакка келгенде айла жок, керектүү болгондо сүйлөп каласың. Аэоропорттон түшкөндөн баштап кытайча гана сүйлөшүң керек, калктын көпчүлүк бөлүгү англисче түшүнбөйт. Кытай тилинин дагы бир тоскоолдугу – бул жакта диалект көп. Бээжинде өзүнчө, борбордук диалектин путунхуа деп койот.

“Азаттык”: Диалектилерде өтө чоң айырма барбы?

Бекетай Артыкбаев: Түштүк жагын караганда чоң эле айырма бар, бири бирин түшүнбөй калышат. Бирок мамлекеттик мекемелер, мугалимдер, телеканалдар путунхуа менен сүйлөшү керек. Ушундай мыйзам чыгарып коюшкан. Бизде да анча-мынча орусча аралашып кетет го, буларда эки-үч тамга аралашып кетсе эле мааниси таптакыр өзгөрүп кетет.

“Азаттык”: Тил үйрөнүүгө канча убакыт кетет?

Бекетай Артыкбаев: Бул адамдын өзүнөн болот го. Эгер кызыгып келсе, каалоосу болсо жеңил болот. Окууга өтүп, бирок кыйналып, бир жыл тил үйрөнүп эле кетип калгандар да бар. Тил үйрөнүү абдан кызык.

“Азаттык”: Кытайда кайсы окуу жайында, кайсы адистикке окуп жатасың?

Бекетай Артыкбаев: Бээжиндеги Тоо-кен технологиялык университетинин бизнести башкаруу факультетинде окуп жатам. Окууну бүтүп сөзсүз түрдө Кыргызстанга барып иштейм.

“Азаттык”: Билим берүү жагында айырма барбы? Бизде бул тармак реформага муктаж, сапаты начарлап кетти деп көп сын айтылып жатпайбы?

Бекетай Артыкбаев: Бул жакта бир адистикке окусаң, ошону жакшы үйрөнүп чыкканга шарт түзүлөт, ошону гана окутат. Кыргызстанда тоо-кен инженериясында окусаң тарыхты, философияны, "Манас" таанууну, дин таанууну кошуп окуй бересиң. Бул жакта андай эмес. Кайсы адистикте окусаң, ошого тиешелүү гана сабактарды окушат, ошондуктан абдан сапаттуу адис болуп чыгышат.

“Азаттык”: Сени менен окуган башка да кыргыздар барбы?

Бекетай Артыкбаев: Мен окуган университетте эки эле кыргыз бар. Бул окуу жайында чет элдик студенттер аз. Биз менен кошо өткөндөрдөн мен жалгыз чет элдикмин. Өзүм да кытайга окшош болгондуктан көбү кыргыз экенимди деле байкабайт. Башында экзамен тапшырганда чет элдиктерге сөздүк колдонууга уруксат берилет. Мени кытай деп ойлошту окшойт, сөздүгүмдү да алып салган. Эч нерсе дей албай калгам.

“Азаттык”: Кытайга биринчи келгенде эмнеден кыйналдың эле?

Бекетай Артыкбаев: Мен күздүн башында келгем. Аябай ысык убак болчу, адам көп. Адегенде эле тамактан кыйналгам, эки жумадай көнө албай жүргөм. Бул жакта англисче да сүйлөшсө түшүнөт го деп ойлогом. Өзүм да кытай тилин кыйратпайт элем. Документтерди тапшырыш керек, катталыш керек, жатакана табыш керек. Үрүмчүдө аэропорттон түшкөндө эле кыйнала баштайсың. Тил жагынан гана кыйналбасаң, кытайлар чет өлкөлүктөргө жакшы жардам берет.

“Азаттык”: Кытайдын тарыхы бай, маданияты өзгөчө. Бат эле көнүп кеттиңби?

Бекетай Артыкбаев: Маданиятына тургай манераларына көнүп каласың. Башында кол чатыр көтөрсө, тырмак өстүргөнүн көрүп келгенде түшүнбөйсүң. Ар биринин мааниси болот. Буларда маданият менен тарых чогуу кеткен, андан менталитет кетет.

Кыргызстанда көбүнчө улгайгандарга орун бошотуп бересиң да. Кытайда жаштар, балдар отурат. Булар "балдар биздин келечек, аларды жакшы карашыбыз керек" дегендей мамиле кылышат. Карыларга орун берсең алар башкача ойлоп калышат. “Сен карысың, отур, чарчадың, менин күчүм бар, тура берем” дегендей кабыл алып, аягына чейин отурбай тура беришет. Башында ушундай майда-чүйдөнү түшүнбөйсүң, кийин билесиң.

“Азаттык”: Кытайлардан эмнени үйрөнүшүбүз керек?

Бекетай Артыкбаев: Иш тартибин, мыйзамды аябай сыйлашат, мыйзамдан чыкпайт, "болбойт" десе - демек болбойт. Булар үй-бүлөнү, тууганды аябай сыйлайт. Өтө баалуу нерсе. Бирок иште, бизнесте канчалык тууган болсо да кадимкидей кызматкер катары мамиле кылышат.

Кыргызстанда жумуш жетиде бүтсө жетиде чыгып кетишет, кытайлар жумушун бүтмөйүнчө отура беришет. Ошондуктан жумуш булардын экинчи үйү. Иш натыйжалуу болушу үчүн түштө укташат. Ошондой шарт түзүп беришкен. Мугалимдерге да атайын салкын бөлмөлөрдө керебеттер коюлган. Саат 11:30дан 13:30га чейин чоң тыныгуу болот. Ошол убакытта түштөнүшөт, укташат, жаңы күч алып алышат. Бирок ошол чын эле жардам берет. Бизде кандай? Жумуштун, сабактын аягында, акыркы сааттарда шалдырап, чарчап, бири-бирине да сүйлөбөй калышат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Туристтин жүрөгүн меймандостук жибитет

Соң-Көл.

Кыргызстан өткөн жылы туризм тармагында жалпысынан 365 миллион доллардан ашык киреше тапкан.

Канткенде Кыргызстан туристтер үчүн кызыктуу болот? Кайсы көйгөйлөрдү каражатсыз чечип, саякатчылардын көңүлүн тапса болот?

"Азаттыктын" "Элдик экономика" түрмөгүндө кыргыздын канындагы, каадасындагы меймандостукту ийгиликтүү бизнеске айландыруу сырлары менен бөлүшөбүз.

Иллюстрациялык сүрөт.
Иллюстрациялык сүрөт.

Польшада жашап-иштеген, теги бразилиялык журналист Гүлхерме Лозанно Кыргызстанга келгенче Борбор Азиядагы чакан өлкө жөнүндө уккан да эмес.

Лозанно саякатын пландоодо визасыз кире ала турган өлкөлөрдү карап чыккан. Анын айтымында, Кыргызстан туристтерди кооз жаратылышы жана бийик тоолору менен өзүнө тарта алат. Ал эми визасыз режимдин жоктугу экзотикалык саякатка кызыккандардын санын ого бетер арттырат. Бирок туристтердин басымдуу бөлүгү сүйлөгөн англис тилинин Кыргызстанда кеңири тарабаганы туризмдин өнүгүүсүнө бут тосууда:

- Мен туш болгон негизги проблема - тил маселеси болду. Анткени мен орусча билбейм. Менимче, кыргызстандыктардын 95% жакыны англис тилинде сүйлөбөйт экен. Музейде да, клубда да орус тили кеңири жайылыптыр. Бирок дүйнөнүн көпчүлүк эли англис жана испан тилдеринде сүйлөшөт. Андыктан эч болбосо англис тилин жайылтуу керек. Болбосо мен сыяктуу орусча билбеген туристтерге бир топ эле кыйын болот экен.

Сууусамыр жайлоосу. 11-июль, 2018-жыл
Сууусамыр жайлоосу. 11-июль, 2018-жыл

Ошондой эле европалык туристтин көңүлүн тоо-токойдогу таштандылар ирээнжиткен.

"Чынын айтканда бул көпчүлүк туристтердин көңүлүн бурган жагдай", дейт европалыктар үчүн Борбор Азияга саякат уюштурган туристтик компаниянын жетекчиси, испаниялык ишкер Ричард Томас:

- Негизги өңүтү – бул элдин маданияты жана тейлөөнүн сапаты. Европалык туристтер көл үчүн келбейт, алар Кыргызстандын күнүмдүк жашоосу, маданияты, жаратылышы, эли менен таанышкысы келет. Албетте, алар бутка чалынып жаткан сыранын бөтөлкөсүн жана башка толгон-токой таштандыны көргүсү жок.

Туристтерди тартуудагы дагы бир маанилүү жагдай - бул чынчылдык. Эгер туристке үч жылдыздуу мейманкана сунуштасаңыз, анда ошол деңгээлден кем эмес кызмат көрсөтүңүз, башкача айтканда, конокту алдабаңыз.

Ысык-Көл.
Ысык-Көл.

Дагы бир жагдай - бул ач көздүк. Көптөр кишинин башка тилде сүйлөп жатканын байкап калса эле кызмат акысын эселеп кымбаттатып, эски товарын берип, айтор көбүрөөк акча алып калгысы келгени байкалат. Алдоо, тоноо, керек болсо зордуктоо катталган өлкөгө туристтер кантип кайтып келет?! Демек бул жагынан бардык кыргызстандыктар күнүмдүк пайдасын ойлобой, келечекте чоң пайда алып келе турган кадыр-баркын сактоого аракет кылышы керек.

"Кыргыздын канындагы, каадасындагы меймандостукту туристтерге туура көрсөтө билүү керек", - дейт “Супара” этно-комплексинин жетекчиси Жаңылсынзат Турганбаева:

- Меймандостук - бул дасторкон толо тамак эмес, алды менен конокту чын дилден күтө билүү. Илгери кыргыздар келген коноктун атын ала коюп, сыпайы сый көрсөткөн. Меймандостуктун мына ушул элементтерин бизнес өз ишмердүүлүгүндө ийгиликтүү колдонсо болот.

Кыргызстан өткөн жылы туризм тармагында жалпысынан 365 миллион доллардан ашык киреше тапкан. Бул өлкөнүн жалпы улуттук бир жылдык кирешесинин 5% түзөт. Ал эми дүйнөлүк экономика туристтердин агымынан жылына бир жарым триллион долларлык киреше табат. Айрым өлкөлөрдө туризм тармагынан түшкөн кирешенин ички дүң өндүрүмдөгү үлүшү 11% чейин жетет.

Назгүл Коңурбаева, журналист.

"Азаттык+": турист баккан жаштар
please wait

No media source currently available

0:00 0:28:01 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Элеттиктер: "Чоңдордон суу артпай калды"

Элеттиктер: "Чоңдордон суу артпай калды"
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:59 0:00

Тажикстан Сарез көлүн сатат

Иллюстрациялык сүрөт.

Орусиянын басылмаларындагы Борбор Азия тууралуу макалаларга сереп.

"Регнум" Казакстанда балдар, студенттер менен ардагерлер өз кирешеси жөнүндө өкмөткө билдирүүгө милдеттендириле турганын жазат. 2020-жылдан тартып Казакстанда 12,9 миллион калк, анын ичинде чет өлкөлүктөр, кыймылсыз мүлккө ээ болгон балдар, студенттер жана пенсионерлер кирешелерин ачыкка чыгарышы керек болот.

Декларацияда үйдө сакталган акчанын сумманын да көрсөтүү талап кылынат. Июлда Казакстанда иштеген эмгек мигранттарына 9 620 теңге өлчөмүндө салык төлөмүн киргизүү боюнча мыйзам долбоору каралып жатканы айтылат.

Regnum.ru
Regnum.ru

Агенттик Тажикстанда өкмөт шаарлар менен райондордогу үйлөр менен имараттардын чатырларын бир өңчөй түскө боёону буйруганын да кошумчалайт. Мисалы, Дүйшөмбүнүн бир тарабындагы имараттардын чатырларын жашыл түскө, экинчи тарабын сыя түскө сырдоо тапшырылган. Муну менен бийлик шаарлардын көркүн ачууну көздөйт. "Бирок өкмөттөн каражат бөлүнбөгөндүктөн, тажикстандыктар чыгымдарды өздөрү көтөрөт" деп жазат "Регнум" агенттиги.

"Фергана" интернет-басылмасы орусиялык "Газпром" ишканасы Тажикстанда мунай менен газ кендерин чалгындоо иштерин токтотконун баяндайт. Муну кабарлаган тажик бийлиги "Газпром" Сарикамыш кенинде бир гана скважина казганына, кен чалгындоо иштери толук жүргүзүлбөгөнүнө нааразылык билдирген.

"Газпром" Сарикамыш жана Шохамбара кендерин чалгындоого 2009-жылы лицензия алган. Эки жыл мурун "чалгындоо иштеринен эч майнап чыкпаганы" айтыла баштаган. Башында Сарикамыш эң келечектүү кен катары бааланып, 60 миллиард кубометр газы бар деп бааланып келген эле. Мурдатан орусиялык компания Саргазон менен Ренган кендерин иликтөөдөн баш тарткан.

"РИА Новости" Тажикстандагы Сарез көлү ташкындоо коркунучунда турганын баяндайт. Тажик өкмөтүндөгү Айлана-чөйрөнү коргоо боюнча комитеттин башчысы Талбак Салимов Борбор Азиядагы ири суу ташкынынын алдын алыш үчүн Сарездеги сууну тез арада агызып жиберүү же каалоочуларга сатуу керек экенин айтып чыккан.

Сарез көлү.
Сарез көлү.

​Сарез көлү Тоолуу Бадахшан облусундагы Мургаб районунда жайгашкан. Анын узундугу 70 чакырым, тереңдиги 500 метр, анда 17 чарчы чакырым суу сакталат. Көл жер титирөөдөн кийин пайда болгон. "Сарезде суу ташкындаса Арал деңизине чейин сел каптап, 6 миллион адам коркунучка кабылат" деп жазат "РИА Новости".

Ал арада орусиялык "Спутник" маалымат агенттиги расмий Дүйшөмбү Сарездеги сууну эмес, көлдүн өзүн кытай компаниясына сатууну ойлонуп жатканын маалымдайт. Борбор Азия боюнча Москвадагы эксперт Андрей Грозин Тажикстан көлдү кытайларга сатып жиберсе, мындан Өзбекстан жабыр тартпайт деп ишендирген. Кытайдын "Heaven Springs Dynasty Harvest Group" компаниясы азыр Сарезден суу сатып алып, Тажикстанда таза суу өндүрүшүн ачып, аны аймакка сатууга бел байлап жатканы кошумчаланат.

​"Газета. Ру" Өзбекстан чет жактан кайтып келген эмгек мигранттарына жеңилдетилген насыя таратууга убада берип жатканына токтолот. Калкты иш менен камсыз кылуу боюнча президенттин токтомуна ылайык 7 пайыздык насыя чакан айыл чарба менен ишкердикке 11 миң долларга чейин, миграциядан кайткандарга, аз камсыз болгон үй-бүлөлөргө жана оор социалдык абалдагы аялдарга 2,5 миң долларга чейин берилмекчи. Мындай насыя үчүн өзбекстандыктар биринчи жарым жылда салыктардан бошотулуп, насыяны күрөөсүз ала алышат.

"Газета.Ру" былтыр Өзбекстанда мекеме-ишканаларга калктын социалдык жактан жабыркаган топторуна атайын жумуш орундарын түзүү тапшырылганын эске салат. Андан тышкары өзбек өкмөтү чет жакта иштеген мигранттардын укуктарын жана кызыкчылыктарын колдоо фондун түзүүгө 26 миллион доллар бөлүүгө да убада берген.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Атамбаевдин сөзү логикага жатпайт"

Даниел Кадырбеков.

Бишкек шаарынын мурдагы мэри Албек Ибраимов соттун чечими менен тергөө аяктагыча, 29-августка чейин камакка алынды. Бирок Ибраимовдун адвокаты Сергей Слесарев алар бул чечимге каршы Бишкек шаардык сотуна даттанышаарын билдирди.

Бул аракеттерди Албек Ибраимов өзү жана экс-президент Алмазбек Атамбаев "саясий куугунтук" деп баалап келатат. Ушуга байланыштуу "Азаттык" саясат талдоочу Даниел Кадырбековду кепке тартты.

“Азаттык”: Даниел мырза, Албек Ибраимовдун Бишкек шаарынын мэрлик ордунда ишеним көрсөтпөө жолу менен иштен алынып, камалышын кандай баалап жатасыз? Бул коррупция менен күрөштөгү кадамбы? Же ал саясий тирештин курмандыгы болуп калдыбы?

Кадырбеков: Албек Ибраимовдун камакка алынышын саясий тирешүүнүн жемиши деп айтууга болбойт. Себеби Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет (УКМК) ага койгон айыптарды карасак, анда так эпизоддор менен күнөө коюлганы көрүнүп турат.

Биринчиден, Албек Ибраимов “Дастанда” иштеп жүргөндө мамлекеттин бюджетине зыян келтиргени боюнча факты, экинчиден, жер боюнча “коррупциялык схема түзүп, өзүнө пайда табыш үчүн бир чечимдерге барган” деген айыптар коюлду. Булар өтө олуттуу айыптоо.

Адатта биздин укук коргоо органдары ким кайсы жерде мыйзам бузуп жатканын үстүртөн билишет, көрүп жүрүшөт. Болгону кээ бирлерин камаганга жогорку бийликтен уруксат болбой, көп кылмышкерлер сыртта калып калышат.

Менимче, Ибраимовго байланыштуу бул фактылар деле мурда эле аныкталган болушу мүмкүн. Бирок акыркы алты-жети жылда экс-президент Алмазбек Атамбаев өзүнүн жан-жөкөрү Ибраимовду каматкан эмес. Ошондуктан азыр ага карата аракеттер табигый, логикалык чечим болду.

Бул жерде президент Жээнбеков деле “камагыла” деп буйрук бербесе керек. Болгону азыр укук коргоо органдарына аз да болсо эркиндик берилди. Натыйжада алар өздөрүнүн түздөн-түз милдеттерин жана жумуштарын аткара баштады. Анын жыйынтыгы ушул.

Мурдагы мэр Ибраимов 29-августка чейин камалды
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:59 0:00

“Азаттык”: Бирок Албек Ибраимовдун иштен алынышын жана камакка алынышын ал өзү жана экс-президент Алмазбек Атамбаев ачыктан-ачык саясий куугунтук катары баалап жатышпайбы?

Кадырбеков: Албек Ибраимовдун камакка алынышын саясий куугунтук деп баалаган экс-президент Алмазбек Атамбаевдин билдирүүсү анын буга чейинки өзүнүн сөздөрүнө карама-каршы келет. Ал бул логикасы менен өзүнүн алты жылдык башкаруусунда “укук коргоо органдарын көз каранды эмес кылдым", "сот системасын реформаладым”, “бизде жеке адамдар башкарбайт, бизде институттар башкарат”, “бизде мыйзам иштейт, уурулардын орду түрмөдө” деген ураандарын өзү төгүнгө чыгарып жатат.

Эгер Атамбаев Ибраимовдун камалышын "саясий куугунтук” деп айтып жатса, анда өзү алты жылда “коррупциядан башка эч нерсе кылбадым” дегенди мойнуна алганы болуп саналат. Соңку камалгандардын ишине "куугунтук" деп баа берүү экс-президенттин ишин жокко чыгарат.

“Азаттык”: Негизи Сооронбай Жээнбеков президент болуп келгенден бери коррупцияга байланыштуу бир топ адамдар камакка алынды. Анын ичинде мамлекет башчы мурда мүчө болгон Кыргызстан социал демократиялык партиясынын (КСДП) өкүлдөрү, экс-премьер-министр Сапар Исаков, депутат Осмонбек Артыкбаев жана Бишкек шаарынын мурдагы мэри Кубанычбек Кулматов да бар. Эми болсо Албек Ибраимов да камалды. Бирок алдыда тергөө, сот бар. Сиз аларга коюлган айыптар боюнча тергөө аягына чейин иликтенип, кармалгандар жазага тартылат деп ишенесизби?

Кадырбеков: Бул жерде бир-эки элементти караш керек. Биринчиси - сот жана укук коргоо органдарынын реформасы мындан ары кандай нукта жүрөт? Эгерде азыр ушул эле инерция менен кете берсек, жакшы жыйынтык болбойт. Анткни азыр сотторду сатып алса болот, укук коргоо органдарынын, тергөө кызматтарынын манипуляциясы менен каалаган киши күнөөсүз болуп чыгып калышы мүмкүн.

Экинчиси - ошол эле соттордун жана укук коргоо органдарынын кызматкерлеринин квалификациясынын жетиштүүлүгү. Алар ошол эле өздөрү тагып жаткан айыптоолорду мойнуна коюш үчүн кынтыксыз иш алып бара алышабы, айныгыс далилдерди келтире алышабы? Андан кийин сот көз каранды эмес чечим чыгара алабы? Кийинки иштердин тагдыры, камалгандардын жазага тартылаар-тартылбаасы ушундан көз каранды.

Албетте, бул жерде президент Сооронбай Жээнбеков “муну же тигини камагыла” деп, тергөөнүн жана соттун ишине кийлигишпеши керек. Ал бардык нерсе мыйзамдын алдында гана болушун көзөмөлдөп турушу зарыл. Президенттин ролу бул жерде мыйзамдуулукту камсыз кылууга көзөмөл жүргүзүү болуп саналат. Ал эми укук коргоо органдары менен соттор өзүнүн ишин аткарышы керек.

Ошондуктан мурдагы мамлекет башчы Алмазбек Атамбаевдин жан-жөкөрлөрүнө ачылган кылмыш иштери аягына чыгабы-чыкпайбы, алар жазасын алабы-албайбы - мына ушул эки нерсе менен байланыштуу.

Тасмада: "Азаттыктын" иликтөөсү

Борбордогу “майлуу” жерлер кимдики?
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:59 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жаңы өнөр издеген жаштар

Жаңы өнөр издеген жаштар
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:20 0:00

Абактагы саясатчылардын тагдыры таразада

Иллюстрациялык сүрөт.

Коомчулукта камактагы депутат Канатбек Исаевдин бир иши кыскарып, экинчи бир иши боюнча үй камагына чыгарылышы ар кандай пикирлерге жем таштады. Алардын арасында "Ортодо саясий соодалашуу болдубу?" деген божомолдор да бар.

Ошондуктан "бул жагдайда абакта отурган башка саясатчылардын иштерин кароого да мүмкүнчүлүк түзүлүшү керек" деген талаптар көтөрүлө баштады. Буга мурдагы ички иштер министри Молдомуса Конгантиевди актоо тууралуу чечим да негиз болду.

Айрым саясат талдоочулар "Бийлик анын ыгына көнгөн саясатчылардын абалын жеңилдетип, башкаларын абакта кармоону көздөп жаткан жокпу?" деген көз караштарын айтышты. Ошол эле кезде кээ бир укук коргоочулар президент сот ишине кийлигишкенге акысы жок экенин айтып, "Жогорку соттун өкүмү чыгып калган саясий иштер эми жаңы жагдайлардын негизинде гана каралышы керек" деген жүйөсүн келтиришти.

Атамбаевди "алсыратуунун" зарылдыгы

Былтыр президенттик шайлоонун астында төңкөрүш даярдоо боюнча шек саналып, камалган "Кыргызстан" фракциясынын депутаты Канатбек Исаевдин үй камагына чыгарылышы камактагы башка саясатчылардын иштерин да кайра кароо маселесин көтөрдү. Буга чейин Канатбек Исаевдин Токмок шаарынын мэри болуп турган кездеги кылмыш иши соттон кыскарган болчу.

Саясат талдоочу Марс Сариев учурда бийлик ыкка көнгөн, бирок таасирдүү саясий күчтөрдү өзүнө тартууну көздөп жатат деп эсептейт. Ал Исаевдин абалынын жеңилдешин ушул шарттагы саясий сүйлөшүүнүн жыйынтыгы катары баалады:

Марс Сариев.
Марс Сариев.

- Өткөндө мурдагы ички иштер министри Молдомуса Конгантиевди актаган чечимден кийин коомчулукта бийликке карата мамиле бир аз өзгөрдү. Ошондуктан бийлик электоратты өзүнө тартып, топтоого аракет кыла баштады. Бул айрыкча Талас менен Чүйдө татаалыраак болуп жатат. Анткени КСДП ичинен ыдырап жатпайбы. Ошондуктан бийлик жаңы партия түзүп, Канатбек Исаев жана Өмүрбек Бабанов сыяктуу саясатчыларды өзүнө тартып, өнөктөш кылып алып, Алмазбек Атамбаевдин күчүн алсыратышы керек. Демек Исаевдин үй камагына чыгышы бекеринен эмес. Анан калса Канатбек Исаев өзү деле бийлик менен тил таап кете ала турган саясатчы. Өмүрбек Бабанов деле бийлик мүмкүнчүлүк берсе, Кыргызстанга кайтып келип, кызматташууга кызыгат. Ал эми Өмүрбек Текебаев жана Садыр Жапаров сыяктуу камактагы саясатчылар абактан чыгышса, өз алдынча саясат алып барып, бийликке атаандаш саясий оюндарды жүргүзүшү мүмкүн деген кооптонуу бар. Ошондуктан алардын ишин кароо маселесин чечүү Канатбек Исаевдикине караганда татаал болуп жатат...

"Жашыл жарык баарына бирдей болсун"

2010-жылдагы апрель окуясы боюнча айыпталган мурдагы ички иштер министри Молдомуса Конгантиевди актаган өкүм чыккандан кийин коомчулукта эки ача пикирлер пайда болду. Бул окуя соттогу башка бир саясий иштердин тагдыры тууралуу маселени күн тартибине чыгарды. Айрыкча саясий куугунтуктан улам качып жүргөн, иштери сотто каралып жаткан же Жогорку соттун өкүмү менен жаза мөөнөтүн өтөп жаткан саясатчылардын абалын жеңилдетүү мүмкүнчүлүгү тууралуу маселе көтөрүлдү.

Укук коргоочу Токтайым Үмөталиева Канатбек Исаев менен кошо айыпталган Өмүрбек Бабановго карата да "саясий куугунтукту токтотууну" талап кылды:

Токтайым Үмөталиева.
Токтайым Үмөталиева.

- Буга чейин соттор адилетсиз карап, чечим чыгарган иштердин баары кайра каралышы керек. Буга Бектур Асанов, Кубанычбек Кадыров, Өмүрбек Текебаев, Талгарбеков сыяктуу саясатчылардын иштерин мисал келтирсе болот. Мисалы, Конгантиевдин иши менен Текебаевдин, Жапаровдун кылмыш иштерин салыштыра келгенде кийинки экөөнүн иштери чиркей чаккандай эле болуп калат. Ал эми Өмүрбек Бабановдун ишинде эч кандай далилдер жок. Бул кызылдай эле саясат. Ошондуктан ал Кыргызстанга кайтып келип, ага карата саясий куугунтук токтотулушу кажет. Президент баарын ынтымакка чакырып, журт атасы катары элди бириктирүү вазийпасын колго алышы керек. Анткени Бабанов шайлоодон кийин мамлекеттин коопсуздугун ойлоп, өзүнүн саясий бедели түшкөнүнө карабай өлкөдөн сырткары чыгып кеткен. Ошондуктан бул жерде саясий куугунтук көргөндөрдүн баарына саясий мунапыс жарыяланышы керек.

Анткен менен президент Сооронбай Жээнбеков 19-июль күнү жарандык коом өкүлдөрү менен жолугушууда "саясий себеп менен соттолду" деген саясатчылардын иштери боюнча өзүнүн көз карашын билдирди. Мыйзам боюнча сот ишине кийлигишүүгө акысы жок экенин айткан президент сот бийлигинин жетекчилери менен жолугушканда мыйзамсыз чыккан сот чечимдерин кайра кароо маселесин көтөрүп жатканын кошумчалады:

Сооронбай Жээнбеков.
Сооронбай Жээнбеков.

- Саясий куугунтукка байланышкан көптөгөн сот иштери мага оор жүк болуп калды. Мен өткөндө сотторду чакырып, "иш козголгону туура болсо карап, камакта калтыргыла, туура эмес иш козголуп, адилетсиз жерден абакта отурушса, аларды боштондукка чыгаргыла" деп айттым. "Бирок кылмыш кылгандарды, мамлекетке зыян келтиргендерди боштондукка чыгара турган болсоңор, бул башка маселе болуп калат" деген оюмду билдирдим. Азыр Коопсуздук кеңеши укугу бузулгандардын арыздары менен эле иштеп калды. Аябай көп арыздар келип түшүп жатат. Аларды карап үлгүрбөй жатабыз. Анан эми буларды сот чечсин. Кечээ бир нерсени байкадым. Сот бирөөнү абактан чыгарса, "сот жакшы, Жээнбеков жакшы", башка бирөөнү сот камаса "сот жаман, Жээнбеков жаман" деген да пикирлер бар экен. Сотттордун чечимдерине калыс баа бергенге үйрөнүшүбүз керек.

"Мыйзам чегинен чыкпаш керек"

Ошол эле кезде башка бир укук коргоочулар президент сотторго кайсы бир иштер боюнча көрсөтмө берүүгө жана кандайдыр бир чечим чыгарууга түртү берип, кийлигишүүгө укугу жок деген ойдо.

Ошондуктан президенттин бул туруму туура экенин айткан укук коргоочу Азиза Абдирасулова бир катар саясатчыларга мыйзамсыз чыккан сот өкүмдөрү жаңы ачылган жагдайлардын негизинде гана каралышы мүмкүн экенин белгиледи:

Азиза Абдирасулова.
Азиза Абдирасулова.

- Негизинен саясий себептер менен камалгандардын иштеринин көбү эле Жогорку сотко чейин барып, чечимдер чыгып калган. Президент ушуга байланыштуу суроолорго жооп берип жатып, өкүнүү менен ушул жагдайды белгиледи. Анткени Жогорку соттун өкүмдөрү акыркы чечим жана даттанууга жатпайт. Бирок президент "бул иштер боюнча адвокаттар иштеши керек" деди. Анткени ал иштерди кайра каратыш үчүн жаңы ачылган жагдайлар болушу мүмкүн. Ошолорду таап чыгып, сотто аларды кайрадан каратууга жетишүү керек. Азыр биз ушундай укуктук жол менен гана чындыкты табышыбыз зарыл. Анан "президент сотторго буйрук берсин" деген болбойт. Анда бул мыйзамсыз болуп калат.

Буга чейин Саясий туткундарды коргоо боюнча коомдук комитет 2014-жылдан бери кармалып, камакка алынган жана соттолгон саясатчылардын, жарандык активисттердин саны отузга чукулдап калганын жарыялаган болчу. Комитет бул иштерди саясий себептер менен козголуп, мыйзамсыз сот өкүмдөрү чыккан деп эсептейт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бишкекке кандай мэр керек?

Бишкекке кандай мэр керек?
please wait

No media source currently available

0:00 0:35:23 0:00

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG