Линктер

жекшемби, 21-июль, 2019 Бишкек убактысы 13:40

Кыргызстан

Жапониянын үнү бульварда жаңырды

Жапониянын үнү бульварда жаңырды
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:16 0:00

Нарын: медреседеги ашпоздук сабактары

Ашпозчулукту үйрөнгөн Нарындагы медресе окуучулары.

Нарын облустук казыятына караштуу балдар медресесинде окугандар жайкы каникул учурунда ашпозчулукту жана англис тилин үйрөнүп жатышат.

Бул окууну Кыргызстан мусулмандар дин башкармалыгы менен эл аралык “Авеп” фонду уюштурган. Учурда окуучулар тамак жасаганды өздөштүрүп, англис тилинде сүйлөп калышты.

Медресенин ашканасында ондон ашык бала казанды айланчыктап, мугалими үйрөткөн тамакты жасоо менен алек. Үйдөн апасына жардам бермек тургай, ашканага баш бакпаган балдар ашпозчулукту бир топ эле өздөштүрүп калыптыр. Торттун сыртын жасалгалап жаткан 1-курста окуган Азамат Талантбеков тамак жасоо түйшүгүн бүгүн жон териси менен сезип жатканын айтты:

- Апам жасаган тамагын жеп эле жардамдашпасам, дегеле ашканага басып барчу эмесмин. Эми минтип тамак жасаганды үйрөндүм. Эми дагы өркүндөтсөм деп турам. Анткени кийин жаныбызды багып кеткенге өзүбүзгө жакшы. Бул кесипти биз өзүбүздүн негизги кесибибиздин бирден бир канаты катары алып кетүүгө далалат кылып жатабыз. Окуудан каникулга чыккан убакта иштеп, өзүбүзгө кошумча каражат таап алсак да болот. Эгер колубуздан келсе... Бирок бул кесипти мындан ары да алып кетебиз го деген ишеничте турабыз. Азыр биздин оюбуз бир гана окуп, илим алуу болуп турат. Ашпозчулук кесипти болсо бош убактыбызда пайдаланабыз. Өркүндөтүп кетсе эмнеге болбосун? Азыр бизге жогорку деңгээлдеги сертификат бербесе да орто деңгээлдеги сертификатка ээ болобуз.

Медресе окуучуларын ашпозчулукка үйрөтүү учуру.
Медресе окуучуларын ашпозчулукка үйрөтүү учуру.

Бул медреседе окуган балдар ислам илимдери менен кесипти шайкеш алып кетүүгө дилгир экенин билдиришти. "Куран жаттап, мечитте молдолук кызмат кылуудан тышкары ар тараптуу кесиптин ээси болсок, келечекте турмушубузга тың болобуз" дейт медресенин дагы бир курсанты Самат Билал уулу:

- Жигит деген миң кырдуу, бир сырдуу болушу керек. Азыр ашпозчулукту үйрөнүп жатабыз, анткени адамга таттуу тамак берип сыйласак бирден-бир жакшы иш кылганыбыз болот. Мисалы, эки кишинин башын бириктирип, өзүбүз эле “чый-пый” кыла калсак сонун да! Биз ушуну менен эле токтоп калбайбыз. Келечекте дагы көптөгөн кесиптерди окуйбуз деген тилектебиз.

Ашпозчулукту Нарын шаарындагы №87 кесиптик лицейдин мугалимдери окутуп жатышат. Бул кесипти окутуу программасы он айга ылайыкташтырылган. Бирок медресенин жетекчилигинин суранычы менен бир айлык программа атайын иштелип чыккан. "Убакыттын тартыштыгы бир аз ыңгайсыздыкты жаратты, бирок ошентсе да колдон келишибизче үйрөткөнгө аракет кылдык" дейт сөз болуп жаткан лицейдин мугалими Таалайкүл Асакеева.

- Медреседеги балдарды окутуш бир жагынан жеңил болсо, бир чети кыйыныраак болуп калды. Кыйын дегенибиздин себеби - убакыт аз болуп калды. Ошол кыска убакыттын ичинде тамактын түрлөрүн үйрөтүүгө үлгүрүш керек болду. Бирок ошентсе да медресенин балдары бат кабыл алат экен. Бизге ошонусу жеңил болду, - деди ал.

Медресе окуучулары үчүн өткөрүлгөн англис тили сабагы учурунда.
Медресе окуучулары үчүн өткөрүлгөн англис тили сабагы учурунда.

​Ашпозчулукту учурда медреседе билим алгандардын 15и үйрөнүп жатат.

Мындан тышкары, Агахан фондунун мугалимдери медреседеги 13 балага англис тилине үйрөтүүдө. Бул окуу курстары тууралуу Кыргызстан мусулмандар дин башкармалыгы демилге көтөрүп, "Авеп" аттуу коомдук фонд каржылаган. Нарын облустук казыятынын басма сөз катчысы Тойчубек Сагындыков көпчүлүк балдардын каалоосу менен ушул курстар тандалганын айтты:

- Негизи “Авеп” коомдук фонду бизге "каалаган курсуңарды окутсаңар, чыгымын биз төлөп беребиз" деп сунуш кылышты. Анан медреседе окуган балдардан сурамжыладык. Алардын көпчүлүгү "ашпозчулукту окуйбуз" дешти. "Ширетүүчү же башка кесиптерди да үйрөнсөңөр болот" деп түшүндүрдүк.

Нарын шаарындагы бул медреседе 16 жаштан 22 жашка чейин 65 эркек бала билим алат. Алар Куран жаттап, араб тилин үйрөнүшөт.

Кесипке маани берген медреселер
please wait

No media source currently available

0:00 0:09:08 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Карыя багбандын кыялы

Карыя багбандын кыялы
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:06 0:00

Айдын 100 жыл ичинде эң узак тутулушу

Айдын 100 жыл ичинде эң узак тутулушу
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:21 0:00

Тамак-аштан уулангандар көбөйдү

Иллюстрациялык сүрөт.

Жайкы аптапка байланыштуу ооруканага тамак-аштан ууланып кайрылгандар көбөйдү.

Жугуштуу илдеттер боюнча республикалык ооруканага бир күндө 270-300 адам кайрылууда. Буга чейин кызамык дарты да жайылып жатканы айтылган. "Арай көз чарай" берүүсүндө дарттын алдын алуу жөнүндө суроолорго жооп издейбиз.

Талкууга Республикалык иммунопрофилактика борборунун директору Гүлбара Ишенапысова жана Жугуштуу илдеттер боюнча республикалык оорукананын бөлүм башчысы Надыр Жөөбаев катышты.

“Азаттык”: Жайкы аптапта оорукана бейтапка толгону, күнүгө 300гө чейин киши кайрылып жатканы айтылды. Жалпы кырдаал кандай болуп жатат, ооруканага кайрылуунун себептерине токтолсоңуз?

Надыр Жөөбаев.
Надыр Жөөбаев.

Надыр Жөөбаев: Күндүн ысышына байланыштуу курч мүнөздөгү ич өткөк оорулары күчөп турган учур. Эгер 26-июлдагы статистиканы алсак, биздин стационарда жалпысынан 350дөй бейтап бар. Анын 200гө жакыны ич өткөк оорулары менен кайрылгандар.

Бир сутканын ичинде 250 киши кайрылды, анын ичинен 90дон ашууну ооруканага жатты. Басымдуу бөлүгү балдар. Негизги себептери - балдар болобу, чоңдор болобу, өздүк тазалыкты сактабаганы, экинчиден, базарлар жер-жемишке толуп турган учур. Аларды жуубай, тазалабай жегенин улам да болууда.

Мындан сырткары, бир бейтап ооруса башкалар менен да байланышып, жугат. Учурда жандандыруу бөлүмүндө төрт бейтап жатат. Алардын экөө ич өткөк, экөө көк жөтөл менен келген. Быйыл жугуштуу көк жөтөл оорусу менен кайрылгандар да көбөйүп жатат. Былтыр ушул маалда 75 киши жатса, быйыл 265ке жетти.

“Азаттык”: Ушул маалда жугуштуу кызылча дартына чалдыккандар да көбөйүп жатат. Ага эмне себеп болуп жатат?

Гүлбара Ишенапысова.
Гүлбара Ишенапысова.

Гүлбара Ишенапысова: Бүгүнкү күндө 350дөй учур катталды. Анын ичинен 45% - бир жашка чейинки, эмделбеген балдар. Андан сырткары эмдөөдөн баш тарткандардын балдары кызылча дартына чалдыгып жатышат. Алардын саны азыр 20% жетип калды.

Негизи эле бул дарт менен катталгандар Европа аймагында Румынияда, Украинада, Орусияда, Италияда көбөйүп жатат. Бул жакта 12 миңге жетти. Бизге да былтыр Москва шаарынын эки эмделе элек бала ооруп келген. “Эки жакка чыкпагыла, оорулуулар менен байланыш болуп калды” дегенине карабай жаңы жылдык майрамга Кыргызстанга келип, үйүндө дарыланып жата беришкен.

Оору аба менен жуккандыктан ооруканага жатканда ал жерден 40тай балага жуккан. 3-4 жылдан бери диний көз караштан улам эмдөөдөн баш тарткан учурлар көбөйүп кетти. Жалаң эле ушундай себептен эмес, ата-энелер социалдык тармактардан эле туура эмес маалымат алып жатышат. Биз көп жылдан бери эмдөө жүргүзүп, кийинки жылдары кызылча дээрлик катталбай калган. Ушундай эле шал оорусу да эмдөөнүн натыйжасында кыйла азайды.

(Талкуунун толук вариантын ушул жерден угуңуз)

Кыргызстанда күчөгөн ич өткөк, кызылча, көк жөтөл дарттары
please wait

No media source currently available

0:00 0:23:35 0:00
Түз линк
"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Журналисттин коопсуздугу: сактыкта кордук жок

Иллюстрациялык сүрөт.

Журналисттик кесиптин опурталдуу жагдайларынан улам Кыргызстанда жалпыга маалымдоо каражаттарынын кызматкерлеринин коопсуздугун камсыз кылыш үчүн атайын мыйзам керекпи?

Өлкөдөгү массалык маалымат каражаттарынын өкүлдөрүнүн коопсуздугун камсыз кылыш үчүн атайын мыйзам же болбосо мамлекеттик деңгээлдеги камкордук керекпи? Чет жактагы башка өлкөлөрдө ушундай мыйзамдар барбы? Дегеле журналист болуу өмүрдү тобокелчиликке салууга тете ишпи?

Ушул жана башка суроолорго "Арай көз чарай" талкуусунда Кыргыз улуттук "Кабар" маалымат агенттигинин жетекчиси, журналист Кубанычбек Таабалдиев жана белгилүү талдоочу, журналист Нарын Айып менен кошо жооп издедик.

"Азаттык": "Чек арасыз журналисттер" ("Reporters Without Borders") уюмунун маалыматы боюнча 2017-жылы дүйнөдө 65 медиа өкүлү киши колдуу болуптур. Айрым эл аралык бирикмелер журналисттик кесипти эң опурталдуу деп эсептелген беш кесиптин катарына кошууда. Журналистика ушунчалык коркунучтуубу?

Нарын Айып.
Нарын Айып.

Нарын Айып: Журналист кайсы темага кайрылса, коркунуч деңгээли да ошого жараша болот го. Эгерде жөн эле маданият, театр, кино жөнүндө баяндамаларды жасаса - анда эч кандай коркунучу жок.

Саясат, коррупция менен байланышкан темаларды, өзгөчө бизнес жана кылмыш дүйнөсүн чагылдырган кабарчылардын жашоосу дүйнө жүзүндө дайыма коркунучта болот. Мына, былтыр эле Мальта өлкөсүндө белгилүү журналист аял каза болду. Швецияда мындан эки жыл мурун да атактуу эле бир журналист аялды өлтүрүп кетишти. Европа Биримдиги Мальтадагы өлүмдү иликтеп, ким экенин тактай албай жатат. Швециялык журналистти ишкер өз кемесине алып кетип, кантип өлтүргөнү азырынча табышмак бойдон.

Бүткүл дүйнөдө кылмыштуулукту же ишкерликти чагылдыргандарга байланыштуу ушундай окуялар улам катталып турат. Мурда мага деле кимдир-бирөөлөр телефон чалып, СМСтер келип турчу. Азыркы тапта андайлар азайып, дээрлик жокко эсе болуп калды. Былтыр сот болуп жатканда жана соттун алдында ошентип телефон чалгандар болгон. Бирок Уланбек Эгизбаевге келгендей бош кагаздуу конверт сыяктуу сырдуу нерселер болгон жок.

"Азаттык": Кубанычбек Абдыменович, айрым эл аралык уюмдар журналист иликтөө жүргүзгөн учурда бир жума же бир ай бою коркунучта жашагандыктан, анын коопсуздугун камсыз кылууну бардык органдардан талап кылышы керек деп эсептешет. Буга кошуласызбы?

Кубанычбек Таабалдиев: Чындыгында менин кесиптик тажрыйбамда иликтөө жүргүзөөрдө "коопсуздугумду камсыз кылып бергиле" деп журналисттер кайрылган учурлар болгон эмес. Бирок теманы тандагандан кийин кабарчы жетекчилигине маалымдап, кандайдыр опуза болсо дароо ал тууралуу айтып, өз коопсуздугуна аяр мамиле кылышы керек. Анткен менен мамлекеттик органдарга же жалпы элге "тигил же бул теманы иликтеп жатам" деп кабар берсе, анда иликтөөнүн бейтараптыгына шек келип, кайсы бир күчтөрдүн таасири ачык болушу мүмкүн.

Нарын Айып айткандай, иликтөөдө тандап алган багытына жараша коркунуч көбөйөт. Мисалы, кылмыш дүйнөсү, бизнес чөйрөсү, жемкорлук сыяктуу темалардын бетин ачууда албетте, сөзсүз редакторлор менен кеңешип, өтө тыкан болгону дурус. Бизде деле журналисттин жашоосуна коркунуч туулган учурлар болуп келет. Бул айрыкча Курманбек Бакиевдин бийлигинин убагында көп учураган. Ошол кезде бир топ журналисттер көз-көрүнөө эле ур-токмокко алынып, өлтүрүлүп, кээси куугунтукталган.

"Азаттык": Экөөнөрдө тең ири маалымат каражаттарын жетектөө жагынан тажрыйбаңар бар. Кол алдыңардагы журналисттерге, кабарчыларга жөнөкөй эле коопсуздук эрежелерин айтасыңарбы? Кандай кам көрөсүңөр?

Кубанычбек Таабалдиев.
Кубанычбек Таабалдиев.

Кубанычбек Таабалдиев: Ири маалымат каражаттарында, алардын карманган саясатына ылайык журналисттердин коопсуздугуна байланыштуу көрсөтмөлөр болот. Алар жөн эле оозеки айтылып калбай, жазуу түрүндө да кол койдуруп алабыз. Мисалы, биздин агенттикте ар бир жаңы келген журналист өзүнүн жеке милдеттеринен тышкары агенттиктин жүргүзгөн саясаты, кайсы жерге барганда өзүн кантип алып жүрүшү керек экендиги, кызматтык иш сапарларынын учурундагы коопсуздук боюнча көрсөтмөлөрдү алат.

Нарын Айып: Менимче коопсуздукту камсыз кылууда эки тараптуу иш болушу керек. Биринчиси - жеке журналисттин өзүнүн сак болушу. Экинчиси - ошол кабарчы иштеп жаткан уюм же редакция кайсы бир опурталдуу теманы иликтеп жатканда кызматкеринин коопсуздугуна көз салышы керек. Маалымат кызматынын редакторунун милиция же дагы башка күч органдары менен байланышы бар да. Коркунуч сезилсе, журналистке байкатпай сыртынан көзөмөлгө алып, коопсуздугун камсыз кылса болот. Жеке журналисттин өзүнүн да бир топ эрежеси бар. Маселен, күнүгө бир жол менен жүрбөй, ал тургай автоунаа айдаса да бир эле маршрутту тандабай, ар башка жолдорго салганы жакшы. Жумуштан же үйдөн ар дайым бир убакта чыкканга да болбойт. Телефондоруна үн жаздыруучу программаларды коюп, ким чалса да бардык сүйлөшүүлөрдү катташы керек. Ири корпорацияларда албетте, мындай эрежелер бар жана журналисттердин үстөлүнө коопсуздук эрежелерин жабыштырып койгон дурус.

"Азаттык": Акыркы убакта коомдо популярдуу болгон социалдык тармактар да журналисттин коопсуздугуна коркунуч жаратпайбы? Анткени ар бир кадамыбызды эле сүрөткө тартып, элге жарыялай беребиз го?...

Кубанычбек Таабалдиев: Албетте, дал ушул Интернетте өрчүгөн социалдык тармактар өз оюн ачык-айкын, тайманбай айткан журналисттердин артынан түшүп алгандар үчүн компастай эле кызмат кылып берет. Ушундан улам журналисттик иликтөө менен алектенгендер өтө этият болушу керек.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мурат Салихов: койчу, мандикер, президент

Мурат Салихов.

Мурат Салихов 1905-жылы Баткендин Кара-Тоо (азыркы Рават) айылында кедей-дыйкандын үй-бүлөсүндө туулган. Жетишпеген турмуштун айынан атасы байларга малай, мандикер болуп, мунай кенинде иштеп, эрте эле каза болгон. Ошондой эле оор турмушту болочок кыргыз мамлекетинин жетекчилеринин бири Мурат Салихов да башынан кечирген. Жетимчиликтин айынан эртелеп кара жумушка кирип, тырышып жүрүп билим алууга жетишкен. Ошонун аркасында кызмат тепкичтерине тез көтөрүлүп, 33 жашында сталиндик кандуу жазалоого туш келген. ​

Мунай кенинен башталган билим жолу

Мурат Салиховдун өмүр жолу ошол кездеги курбалдаштарынан анча деле айырмаланбайт. Атасынан эрте ажырап, каргадай бала кезинде ар кыл кара жумуштарды кылып, байдын малын багып, эгинин эгип, малчысы да, мандикери да болгон. Кийин Санто мунай кенинде иштеп, ошол жерде окуган. Андан соң Кокондогу педагогикалык техникумду бүтүргөн.

Алгачкы муун кыргыз интеллигенция өкүлү катары жаңыдан куралып келаткан кыргыз мамлекетинин кызматын кылып, аягында “эл душманы” катары атылып кеткен. Арадан кыйла жылдар өткөн соң акталган. Артында калган жакындары канча азаптарды көрүп, жашырын-жабык кысымдарга кабылганын айтып отурса узун сөз. Ошол кезде канча бала жетим, аялдары жесир калды? Эчен үй-бүлөлөрдүн ыйы, муңу аёо билбес мезгил бүктөмүндө унутулуп баратат.

Мурат Салихов өз колу менен толтурган өмүр баянында ата-энесинин жери жоктугун, бирок азыноолак малы бар экенин белгилеген. Турмуш-тириликтин айынан атасы бирөөлөрдүн ишин кылып, малчы, мандикер да болгон. Өкүнүчкө, оор турмуштун айынан атасы Мурат кичине кезинде эле каза болуп калган.

“Менин ата-энем дыйкан болчу, айыл чарба кызматкери, кээде башка жакта кара жумушчу болуп иштечү, “Нефть Промсантодо” иштечү, ал жер биздин айылдан анча деле алыс эмес. Атамдын суулуу жери жок болчу, эшик алдында 15-20 майда жандыгы бар эле. 1914-жылы турмушу кыйындап кеткендиктен Баткен-Бужум болуштугунан мени таштап Анжиян округуна иш издеп кетип, 1916-жылга чейин ал жерде бир байдын коюн багып, мандикерлик кылыптыр. Ал жерден келип атам каза болуп, мен тоголок жетим калдым. Ушундан кийин 1917-жылы биздин болуштуктагы бир байдын малын багып калдым. 1919-жылы Сантодогу 1-баскыч мектепте окуп, мунай кенинде иштей баштадым. 1919-жылдын аягында Санто башкармалыгы мени Кокондогу жетим балдар үйүнө жөнөттү. Бул мезгилде мен бир да партияда болгонум жок жана алардын ишине катышкан жокмун”.

Ким билет, Сантодогу “Нефтьпром” ишканасы болбогондо атасынан ажыраган тоголок жетим баланын тагдыры кандай болор эле? Каарманыбыз Кокондогу жетим балдар үйүндө эки жыл окуп, андан соң ошол эле жердеги педагогикалык техникумдан билим алган.

1923-жылы Фергана обкому аны Ташкентке окууга жөнөткөн. Ташкенттеги кыргыз агартуу институтун Мурат Салихов 1925-жылы бүтүргөн. Ташкентте саясий билимин тереңдетип, ийримдерге катышып, партиянын тарыхын, саясий экономиянын кыскача курстарынан өткөн. Ошентип Мурат Салихов совет бийлигинин жаңы муун кадрларды даярдоо өнөктүгүнө туш келип, кызмат тепкичтеринен тез эле көтөрүлгөн.

Партиянын үгүт насаатчысы

Буга чейин жаңы бийлик падышалык Орусиянын тушунда кызмат кылгандарды ишке тартып, ага улай жалаң коммунисттик идеяга берилген жаштарды жооптуу кызматтарга даярдай баштаган. Мурат Салихов мына ушул маанилүү саясий өнөктүккө туш келип, 1919-жылы коммунисттик жаштар, ага улай большевиктер партиясына мүчө болуп өткөн. Ташкенттеги эки жыл ичинде Мурат Салихов бир топ саясий курстардан окуп, совет бийлигине кызмат кылчу ишенимдүү кадрлардын катарына кирген.

“Өз алдынча билим алууну улантып жатам. Борбордук “Правда”, “Правда Востока”, ошондой эле күндөлүк ар кыл адабияттарды окуудамын. Быйыл мен күндөлүк саясат ийримине катыштым. Мектептерде партия тарыхын окудум, саясий экономиканын кыскача курсунан өттүм. 1926-жылы РСФСР Эл агартуу комиссариатына караштуу Элге билим берүү бөлүмүнүн жооптуу кызматкерлер үчүн уюшулган курсунан окудум”, - деп жазган ал күндөлүгүндө.

1919-жылы Мурат Салихов Коммунисттик жаштар союзунун мүчөсү, 1925-жылдан тартып Жалпы орусиялык коммунисттер партиясына талапкер, бир жылдан кийин мүчөсү болуп өткөн. Өмүр жолундагы мына ушул урунттуу учурга Мурат Салихов өзгөчө маани берген. ВКП(б) катарына өтүш үчүн үч жооптуу коммунист мүнөздөмө бергенин, 1917-жылкы кош революция учурунда эч кандай саясий ишке аралашпай калганын, мүчө болгонго чейин саясий иштен оолак калып келгенин атайын белгилеген.

Жаңы бийликке жан-дили менен берилген жаш коммунист саясий иштерден артта калганын кандайдыр өкүнүч менен эскеришинин деле жөнү бар. Совет бийлигинин жасаган иш-аракеттеринин баарын жактыруу менен кабыл алып, ага аянбай кызмат кылууга даяр алгачкы муундагы кыргыз интеллигенциясынын өкүлдөрү айныксыз романтиктер болушкан. Алар жаңы бийликтин алдыга жайган чакырыктарын эч кылчактабай кабыл алып, партия койгон милдеттерди алеки саатта аткарып жибергиси келген ишмерлер болчу. Анын үстүнө Мурат Салихов каргадай бала кезинен жетимчиликтин азабын тартып, жашоо-турмуштун оордугун жон териси менен сезген сезимтал жигит эле. Жалаң жарды-кембагалдардын таламын талашкан жаңы бийликти абдан жактырып, анын айткан-дегенин илгиртпей аткарууга бел байлап отурушунун жөн-жайы ушундай.

Туңгуч гезиттин туусу

Мурат Салиховдун кыска өмүр жолундагы жаркын барактардын бири анын жаңыдан уюшулган “Эркин тоо” гезитинде 1925-жылы иштеген учуру болгон. Кыргызстандын маданий турмушундагы мына ушул үлкөн окуя, туңгуч гезиттин чыгышы, анан да ал кезде бирин экинчисине душман көрүп, “эл душманын” издөө азезили кулач жая элек, кайсы бир деңгээлде сөз эркиндиги орногон кызыктуу учур эле. Коомдук турмушта болуп жаткан жаңылыктарды, чечиле элек маселелерди, өлкө "эмне менен дем алып жатканын" толук баяндаган басма сөз органы кийин бийликтин гана камчысын чапкан, коркунучтуу идеологиялык курал болуп чыга келбедиби.

"Эркин-Тоо" гезити. 1925-жылдар.
"Эркин-Тоо" гезити. 1925-жылдар.

“Эркин тоо” гезитинин жамааты саналуу гана адамдардан турган, бирок алардын баары тең Кыргызстан үчүн күйүп-жанган жаш, өлкөсүнүн чыныгы мекенчилдери болчу. Ташкенттен келгенден кийин да Мурат Салихов гезит менен кызматташтыгын токтотпой, макалаларды жазып турган. Негизи ал өзүн биринчи иретте мугалим, агартуучу деп эсептеген.

1928-жылы өз колу менен жазган өмүр баянында журналисттик ишке аралашканын, кыргыздын туңгуч гезити менен кызматташуусун сыймык менен эскерген. “Эркин тоо” гезитинин кыргыз турмушунда ойногон ролун, анда алгач кандай инсандар иштегенин басылманын тарыхын кенен изилдеген айтылуу публистчи, журналист Мундузбек Тентимишовдон уксак:

- Ошол Ташкент шаарында китеп окуган кыргыз интеллигенттерине атайын тапшырма берип жаздырган. Мен иликтеп көрдүм. Ал кезде редакторлор бат-бат эле алмашып турчу экен. Анткени редакторлордун негизги иштей турган кызматы башка жерлерде болгон. Алар партиялык, комсомолдук, советтик кызматкерлерден болушкан. Ошол эле учурда редактор да болушкан. Жалпы эле кыргыз алфавитинин жайылышына жардам берген “Эркин тоо” университеттин, академиянын милдетин аткарган.

Гезит ишине Мурат Салихов да салым кошкон. Ташкенттен келгенден кийин ал эки жыл Ош округдук эл агартуу бөлүмүнүн башчысы болуп иштеген. Андан партиянын кантондук комитетинин үгүт-насаат бөлүмүн жетектеп, жаш болгонуна карабай, жооптуу кызматтарга дайындалган. Өзгөн райондук аткаруу комитетинин төрагасы, Ош округдук аткаруу комитетинин жетекчиси болгон. Анан кайра эле Ташкентке окууга марксизм-ленинизм институнунун угуучусу катары жиберилген.

Уламдан күчөп бараткан репрессиянын тушунда окууга жиберилген угуучуну кайсы бир кызматка дайындоо же иштеп жаткан жеринен окууга жиберүү учурлары көп катталган. 1931-жылдан 1934-жылга чейинки Мурат Салиховдун окууга жөнөтүлүп, андан чакыртылып башка жумушка дайындалып, андан кайра эле Ташкентке жөнөтүлгөнү ошол учурдун шартынан чыккан.

Ташкент менен Ош, Пишпек ортосунда калчанган тагдыр жолу катаал багытка баратканын ал өзү деле сезсе керек. Анткени ошол кездеги республиканын бир топ жооптуу жетекчилеринин асманында кара булут айланып, түн ичинде кирип келип капыс камоо күчөй баштаган болчу.

Абакка алпарчу кызмат

Райондук, облустук жооптуу кызматтардан кийин Мурат Салихов партиянын борбордук комитетине которулган. 1937-жылдын 27-сентябрында Кыргыз АССРинин Эл комиссарлар кеңешинин төрагасы болуп шайланган. Республиканын аткаруу бийлигинин башчысына Мурат Салихов өтө эле опурталдуу учурда келген. Жусуп Абдырахмановдун тагдыры чечилип, аны менен үзөңгүлөштөрдүн текши баарына НКВДнын укуругу салынып, көбү камакта, азы камакка алууну күтүп калган кез эле.

Жусуп Абдрахманов баштаган жетекчилер. 1927-жыл
Жусуп Абдрахманов баштаган жетекчилер. 1927-жыл

Жусуп Абдрахмановго оголе оор айыптар коюлган. Анын кыйын кезеңде элин ачарчылыктан сактап калышы большевиктик пландын кандай да болсо аткарылышын көжөлүп талап кылгандарга жаккан эмес. Ошондой жооптуу кызматка Мурат Салихов кысталыш маалда келген. Партия тапшырган иштен баш тартууга, моюн толгоп кетүүгө мүмкүн эмес. Эмки кеп "Кезектеги өкмөт башчы качан жана кандайча камакка алынышы мүмкүн?" деген суроо алдында калган.

Азыноолак Компартиянын Борбордук комитетинин 3-катчысынын кызматын аткарып, анан саясий иштерге караганда чарбалык иштерге көбүрөөк көңүл бурулчу жооптуу орунга келип отурбайбы. Анын үстүнө ал кезде жооптуу кызматка ыкчам көтөрүлүп, ошондой эле ыраатта андан шыпырылып, НКВД абагына түшүп калуу коркунучу алардын баарынын башында турган.

Совет өлкөсүндө өз элин жок кылуу, билимдүү адамдарын камакка алып, өлүм жазасына тартуу өнөктүгү күч алып, жогортон жазага тартылчуларды дагы көбөйтүү, жок кылынчулардын тизмесин узартуу жөнүндө байма-бай тапшырма берилип, катаал жазанын арааны ачылып калган.

Андай кандуу жалмагычтан жаза-тайып эле кутулуп кетпесе, тирүү адамдын аман калышы арсар эле. Мурат Салихов кысталыш учурда жооптуу кызматка келгенден кийин кандай ойлорго кептелгени белгисиз. Бири экинчисине ишенбей, “эл душманы” болуп калуудан жүрөкзаада болуп турган коммунисттердин өзү деле катарын суюлтуп жаткандардын ана башында ким турганына ишенип-ишенбей калышкан.

Советтик Кыргызстан. 1940-жылдардын башы.
Советтик Кыргызстан. 1940-жылдардын башы.

Жаңы кызматта жарым жыл иштебей кыргыз өкмөт башчысы 1938-жылдын 15-февралында Борбордук аткаруу комитетинин төрагасынын милдетин аткаруучу болуп шайланат. Республиканын мыйзам чыгаруу, аны көзөмөлдөө жагына жоопкер, большевиктер заманында "кожо көрсүнгө" шайланганы менен парламент аты бар жооптуу кызмат. Бул орунда Мурат Салихов баш-аягы үч айга жетпеген убакыт гана иштейт.

Бийликтин андан ары күтүүгө убактысы да, каалоосу да жок эле. Москвадан келген атууга кетчү тизмеге кирчүлөр катары калыңдап, репрессия жетер жерине жетип калган. Албетте, андан аз өтпөй большевиктер таякты өтө эле катуу ийип салышканын эстеп, атып-асууну азайтып, кан төгүүнү азыноолок жайлатып, бир аз көкшүнү сууп отуруп калышат. Антсе да коммунисттик коомго жан-дили менен кызмат кылган азаматтардын көбү жок кылынган эле. Алардын ордуна коё турган кадрлар жетишпей, буга кошумча кандуу жазалоонун жаңырыктары айрым өлкөлөрдү сестендирип, этият эскертүүлөр айтыла баштаган. “Бардык мезгилдер менен замандардын атасы” Сталин кагаздагы душмандарын түгөл жок кылып, каш кайтарчу душмандары жок, бутту кенен сунуп бейгам жашоосуна шарт түзүлүп калган.

Мурат Салихов жаңы коомго өзгөчө ишеним арткан, анын келечегине кылдай күмөнү жок берилген коммунист болчу. Ал өзүн коммунисттик идеологиянын үгүт-насаатчысы деп эсептеген. Мугалимдиги менен агартуучулугунан кийин эле өзүн партиялык улуу идеяны жалпыга жайылтчу ишмери катары эсептеген. Анан ага "Социал-туран партиясынын мүчөсү" деген жалган айып коюлуп, оор жазага кириптер болду.

Бийликтин өз адамдарын минтип боо түшүрүп кыра баштаганы толгон-токой суроолорду жаратпай койбойт. Бала кезинде оор турмушка туш келип, жаңы заманды жактырып тосуп алып, ага айныксыз ишенген улуу инсандын өмүрү орто жолдон чорт үзулүп, белгисиз калып кетти. Эмнеликтен социализм өзүнө чындап берилген, коммунизмге кудайындай ишенген балдарын жок кылды? Буга так жооп бериш кыйын. Айрым адистердин ырастаганы боюнча, большевиктердин идеологиясы марксизмге негизделгени менен иш жүзүндө ага каршы, социалдык жалган иллюзияга азгырылган авантюра болчу.

Убакыт өткөн сайын репрессиянын аза бойду титиреткен кандуу барактары мезгил бүктөмүндө калып баратат. Мурат Салихов кыйын турмуштан төбөсү көрүнүп, жаңы идеал, жаңыча жашоого үмүт артып жашап аткан чагында кандуу жазалоонун капшабына илинди. 33 жашында атылып, артында калган жакындары азап тартып, опсуз кыйынчылыкка туш келди. Арийне, 50-жылдардын аягында акталды. Ага чейин, андан кийин деле кыйла жылдар аты аталбай, эмгеги эскерилбей келди.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Тажикстан Кытайга карызы үчүн алтын төлөйт

Алтын кени.

Орусиянын басылмаларындагы Борбор Азия тууралуу макалаларга сереп.

"Независимая газета" "расмий Дүйшөмбү Кытайга карызын алтын менен төлөөдө" деп жазат. "Тажикстандагы Жогорку Кумарг алтын кени TBEA кытай ишканасына берилген.

Тажикстандагы алтын иштетүү.
Тажикстандагы алтын иштетүү.

Кенди иштетүүдөн түшкөн каражат тажик өкмөтү "Душанбе-2" жылуулук станциясын куруш үчүн Бээжинден алган насыяны жабууга багытталмакчы.

"Душанбе-2" станциясын курууга 340 млн. доллар жумшалган, анын 331 млн. доллары Кытайдан алынган. Тажик парламенти келишимди кабыл алгандан кийин жыл аягына чейин кытай ишканасы Согдий облусундагы кенди иштете баштайт" деп жазылат макалада. Тажикстанда Жогорку Кумарг алтын кенинен тышкары Тарор, Джилау, Чоре, Пакрут, Чыгыш Дуоба кендери кытайлык компанияларга берилген.

Расмий Дүйшөмбүнүн тышкы карызы 1,2 млрд. долларды түзөт. "Карыздын айынан Тажикстан Бээжинге көз каранды болуп калды" деп белгилейт макаланын автору.

Орусиянын Илимдер академиясынын илимий кызматкери Александр Воробьев "Дүйшөмбү Кытайдын убагында арзан жана узак мөөнөткө берилген насыялары үчүн эми кен жерлери төлөп жатат" деген ою менен бөлүшкөн. Эксперт мындай долбоорлор кытай-тажик келишимдери катары көрсөтүлгөн менен толугу бойдон Кытайдын көзөмөлүнө өтүп жатканын белгилеген.

Russian media. Regnum 7/07/2018
Russian media. Regnum 7/07/2018

​"Регнум" Өзбекстан Кытайга жашылча-жемиш жөнөтө баштаганын кабарлайт. Ташкент менен Бээжин керектүү документтердин топтомун кабыл алышкан. Бул маалга Кытайга Өзбекстандан 22,4 млн. долларга бааланган жашылча-жемиш жөнөтүлгөн. Ошондой эле Ташкент жыл аягына чейин 10 миң тонна алча, 3 миң тонна мейиз менен 2 миң тонна жаңгак экспорттоону пландаган.

"​CA-News" Түркмөнстанда Ооганстанга электр өткөрүүчү линиялар ишке киргенин баяндайт. "Ишке кирген Рабаткашан-Калайнау электр линиялары түркмөн өкмөтүнө кошуналарга электр сатууну көбөйтүүгө жардам берет" деп жазылат макалада. Мурунтан түркмөн электр энергиясы Имамназар-Андхой жана Серхетабат-Герат маршруттары аркылуу Ооганстанга жөнөтүлүп келген. Түркмөн электр энергиясы Ооганстандан тышкары Иран менен Түркияга да экспорттолот.

EurAsia Daily
EurAsia Daily

​"EurAsia Daily" басылмасы КМШда эң төмөн айлык Кыргызстан менен Тажикстанда деп жазат. Москвадагы Жогорку экономика мектеби мурунку совет өлкөлөрүндөгү айлык акылары боюнча изилдөө жүргүзүшкөн. Былтыр Тажикстанда орточо маяна 137 долларды түзсө, Кыргызстанда 216 доллардын тегерегинде аныкталган.

Макалада жазылган маалыматка караганда, эң жогорку айлык Орусияда 670 доллардын тегерегинде, Казакстанда 459 доллар, Беларуста 421 доллар, Азербайжанда 306, ал эми Украинада 272 доллардын тегерегинде.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Индиялык студенттер даттанган Асаналиев кармалды

Нургалы Асаналиев.

Бишкекте Эл аралык илим жана бизнес университетинин жетекчиси Нургалы Асаналиев кармалды. Ал бир нече факты боюнча алдамчылыкка шектелүүдө. Анын ичинде окуу жайында билим алган элүүдөй индиялык студенттин 150 миң доллардай акчасын алып, окуудан чыгарып жибергени жөнүндө да айыптоо бар. Чет элдик студенттер буга чейин Кыргызстандын президентине чейин кайрылууга үлгүргөн.

Кармоонун төркүнү

Кыргызстандын күч кызматтарынын билдирүүсүнө ылайык Эл аралык илим жана бизнес университетинин кожоюну Нургалы Асаналиев Орусияга учуп бараткан жерден кармалган. Анын кармалышына үстүнөн түшкөн бир нече арыз себеп болгон.

Бишкек шаардык ички иштер башкармалыгынын басма сөз катчысы Адыл Оморов буларды билдирди:

Адыл Оморов.
Адыл Оморов.

- 20-июлда Бишкек шаарынын тургуну Октябрь райондук ички иштер бөлүмүнө арыз менен кайрылган. Даттануучу Нургалы Асаналиев ага "батир алып берем" деп, акчасын алып качып жүргөнүн жазган. Бул боюнча Кылмыш-жаза кодексинин 166-беренеси (“Алдамчылык”) менен кылмыш иши козголуп, иликтөө иштери башталган. Анын үстүнөн индиялык студенттер да арыз жазган. Натыйжада Нургалы Асаналиев Москва шаарына учуп бараткан жерден, аэропорттон токтотулуп, кармалган. Учурда убактылуу кармоочу жайга киргизилген. Азыр бул фактылар боюнча да иликтөө иштери жүрүүдө.

Бизге жеткен маалымат боюнча Бишкек шаардык милициясына Асаналиевге каршы мындан башка да бир нече арыздар түшкөн. Алардын мазмуну да алдамчылыкка байланыштуу.

Андан мурдараак ушул эле индиялык студенттердин арызынын негизинде Экономикалык кылмыштарга каршы күрөш боюнча мамлекеттик кызмат (Финансы полициясы) да Кылмыш-жаза кодексинин 166-беренеси (“Алдамчылык”) менен кылмыш ишин козгогон эле. Анда мекеме Бишкектеги аталган окуу жайдагы чет элдик 50 студент 2900 доллардан (жалпысынан 145 миң доллар) акча төлөп, бирок окуудан айдалып кеткенин аныктаган. Бул ишти тергөө ушул күнгө чейин уланууда.

Эл аралык илим жана бизнес университетинин студенттери.
Эл аралык илим жана бизнес университетинин студенттери.

Финансы полициясынын жетекчисинин орун басары Эмилбек Жамгырчиев тергөөнүн алгачкы маалыматтары менен бөлүштү:

- Индиялык студенттер алгач өздөрүнүн тайпасынын старостасы акча чогултуп, андан ары “жетекчиликке берем” деп бербей койгонун айтып, арыз жазышкан. Бул арыз иликтенип, материалдар чогултулган. Ага юридикалык баа берилип, кылмыш иши козголгон. Бирок ошол учурда даттануучулар келбей коюшкан. Ыкчам тергөөчүлөр аларга барып чакыруу берсе да, келүүдөн баш тартып коюшкан. Ошентип алар бир жума мурдараак кайра чыгып, “акчаны биздин ортомчу алган эмес, окуу жайынын жетекчиси Нургалы Асаналиев алган экен” деп кайра арыз жазып беришти. Бирок алар Асаналиевге акча берген фактысын далилдеп бере албай жатышат. Учурда беттештирүү жана сурак жүрүп жатат. Буга жанаша түрдө окуу жайына лицензия берүүнүн өзүн да иликтеп жатабыз. Иш объективдүү жана калыс тергелип жатат деп ишендирип кетем. Ишти өз мөөнөтү бүткүчө, аягына чейин иликтеп чыгабыз.

Ал эми индиялык студенттер болсо арызды бир айча мурдараак жазышса да тергөө бүтпөй жатканын айтып нааразы. Алар ошол себептүү иштин калыс иликтенишинен да күмөн санап турушат. Индиялык студенттер ал тургай буга чейин Бишкекте басма сөз жыйынын да өткөрүп, видео аркылуу президент Сооронбай Жээнбековго кайрылышкан.

Чет элдик студенттердин өкүлү Хурия Кхану “Азаттыкка” буларды айтып берди:

- Биз Илим жана бизнес боюнча эл аралык университетке 2016-жылы тапшырганбыз. Ошол жылы октябрда 2900 доллар келишим акыны окуу жайдын директору жана кожоюну Нургалы Асаналиевге бергенбиз. Ал учурда университеттин китепканасы, лабораториясы - эч нерсеси жок болчу. Окутуучулары да тынбай алмашып турчу. Ага карабай 2017-2018-жыл үчүн да 2900 доллардан акча төлөдүк. Нургалы Асаналиев анын баарын биздин колубуздан жекече алган. Эч кандай кассага төктүргөн эмес, ага эсеп-дүмүрчөк да берген эмес. Анан быйыл жыл башында эле “келишим акы төлөбөдүңөр” деп, акча төлөгөн эле студенттерди окуудан айдап жиберди. Барсак кароолчулар окуу жайына жөн эле киргизбей коюшту. Сессияга да жолотушкан жок. Биз Финполицияга да, УКМКга да, ИИМге да арыз жаздык. Асаналиев алардын баарынан жазасыз чыгып кетип жатты. Анын чоң байланышы болгону үчүн, ишти иликтөөдөн эч кандай жыйынтык чыкпай жатат.

Хурия Кхану ырастагандай, окуу жайынан жабыр тарткан студенттер 60тан ашат. Алардын айрымдары университетке айласыз келип кетип жатса, кээлери окуудан четтетилгени үчүн визасыз калып, кайра мекенине кайтып кетишкен.

Ал эми Илим жана бизнес боюнча эл аралык университеттин жетекчилиги жагдай боюнча азырынча үн ката элек. Окуу жайынын ээси, камкордук кеңешинин төрагасы Нургалы Асаналиев өзү бир ай мурда берген комментарийинде күнөөнү студентердин өздөрүнө оодарган:

Нургалы Асаналиев.
Нургалы Асаналиев.

- Индиялык студенттердин өздөрүнүн ортомчулары болот. Мурдараак келип, Кыргызстанда жагдайды түшүнүп калган Индиянын эле жарандары. Студенттерди да ошолор чакырып, алып келишкен. Анан алар акчасын ошол ортомчуларга берип коюшкан. Алар биздин кассага акча төкпөй эле, аларды алдап жүрө беришкен. Студенттердин акчасы биздин окуу жайыбызга түшкөн эмес. Биз “ошол ортомчуларды айткыла, биз алар менен сүйлөшөлү, юристтер менен барып чечели” десек же анысын айтпайт. Баары жаш болгондуктан, аларды ошол ортомчусу коркутуп коет экен да. Болбосо биз аларды кетирүүгө, окутпай коюуга таптакыр кызыкчылыгыбыз жок. Студенттердин көбү сабакка таптакыр келбей коюшту. "Келгиле, окугула" деп эскертсек да келбей жатышты. "Акчасын да албасак, сабак да окушпаса" деп аргасыз окуудан четтеткенбиз. Эми ошолор баары биригип алып, арыз жазып, бизди коркутуп, “акчаны кечип жибергиле” деп жатышат. Эптеп сессиясын бүтүрүп алгысы келип атат. Ошондуктан бизге жөн гана жалаа жаап жатышат.

Нургалы Асаналиев бул кызматынан сырткары “Каганат” партиясынын лидери болуп саналат. Буга чейин ички иштер министринин кеңешчиси болуп иштеген.

Лицензия маселеси эмне болот?

Кеп болуп жаткан Бишкектеги Илим жана бизнес боюнча эл аралык университет (Международный университет науки и бизнеса - МУНиБ) 2016-жылы ачылган. Эски “Электротехник” заводунун короосунда жайгашкан окуу жайы союз учурундагы имаратты жаңылап, ошого жайгашкан. Ошентсе да корпус ушу убакка чейин толук курулуп бүтө элек.

Бишкектеги Илим жана бизнес боюнча эл аралык университет.
Бишкектеги Илим жана бизнес боюнча эл аралык университет.

Билим берүү мекемеси бизнес, экономика жана медицина багытында орто жана жогорку кесиптерге окутат. Келишим акысы 1200 доллардан 2900 долларга чейин жетет. Бирок соңку чыр-чатактардан кийин Билим берүү жана илим министрлиги университетке берилген медициналык лицензияны чакыртып алганы турат.

Билим берүү министринин орун басары Кудайберди Кожобеков мындай деди:

Кудайберди Кожобеков.
Кудайберди Кожобеков.

- Бул окуу жайынын шарттарын, жагдайларын карап көрүп, талапка жооп бербегендиктен медициналык дарылоо иши боюнча лицензиясын убактылуу токтотконбуз. Эгер азыр студенттердин бул жылкы сессиялары бүтсө, аларды башка окуу жайларына которуп жиберебиз да, лицензияны биротоло кайтарып алабыз. Аны биз сот аркылуу чакыртып алабыз. Ага документтер даярдалып жатат. Биз билгенден бул университетте 110дой чет элдик студент билим алчу. Алар келишим акы боюнча талаш маселесин ошол окуу жайынын ээси менен өздөрү чечишип алышы керек. Ал эми ишти болсо күч кызматтары иликтеп, чекит коет, ага биз кийлигише албайбыз.

Буга чейин Индиянын Кыргызстандагы элчилиги Илим жана бизнес боюнча эл аралык университетке Индиянын атайын стандартында окутууга лицензия берилбегенин ачыкка чыгарган. Элчиликтин өкүлү Ракеш Кумар Верма аталган окуу жайы индиялык студенттерди окутууга уруксаты жок экенин ырастаган эле:

Индиянын Кыргызстандагы элчилиги.
Индиянын Кыргызстандагы элчилиги.

- Мен андай окуу жайы бар экенин билем жана ал жакта биздин студенттер окуй турганын да билем. Бирок ал окуу жайы биздин, Индиянын Медициналык кеңешинин тизмесине кошула элек, бизден лицензия ала элек. Башкача айтканда бул окуу жайы жана алар окуткан студенттердин диплому бизде таанылбайт. Бирок алар ошого карабай эле биздин студенттерди окутуп жатышат. Анткени студенттерди алып келген контракторлор аларды ушуга окшош окуу жайларына алдап тапшыртып коюп жатышат, - деген Верма “Азаттык" менен маегинде.

Ага карабай Илим жана бизнес боюнча эл аралык университет эки жыл ичинде жергиликтүү жана чет элдиктерди кошкондо 700дөй студентти топтой алган.

Индиянын Кыргызстандагы элчилиги кабарлагандай, Кыргызстанда жалпысынан 9 миңдей индиялык студент окуйт. Алардын көбү Эл аралык университеттин Медицина боюнча жогорку мектебинде, Ош мамлекеттик университетинде, Кыргыз-Орус (Славян) университетинде жана Иса Ахунбаев атындагы мамлекеттик медициналык академияда билим алышат.

"Азаттыктын" өнөктөшү "Настоящее время" долбоорунун аталган окуу жайдагы индиялык студенттер боюнча жасалган видеосюжети:

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Беларус: Даниил Урицкий деген - Данияр Үсөновбу?

Даниилби же баягы эле качкын Даниярбы? Булак: Belapan (naviny.by)

Кыргызстандын мурдагы премьер-министри, издөөдөгү Данияр Үсөновго коёндой окшош кишинин сүрөттөрүн 27-июлда Беларустун интернет басылмалары жарыялады. Алардын биринин кабарчысы Даниил Урицкийдин ысымына жазылган беларус паспортун көргөзгөн бул сырдуу ишкер киши менен сүйлөшүүгө да үлгүргөн.

Кыргызстандын мурдагы премьер-министри, издөөдөгү Данияр Үсөновго коёндой окшош адамдын сүрөттөрү Беларустун “TUT.BY” интернет басылмасында 27-июлда жарыяланды.

Фото сүрөттөр “Беларус улуттук биотехнология корпорациясы” (БНБК) жабык акционердик коомуна караштуу өндүрүш жайларынын курулушун 27-июлда расмий баштоо жөрөлгөсү учурунда тартылган. Иш-чарага Беларустун вице-премьер-министри Михаил Русый да катышкан.

“БНБКнын башчысынын гана өмүр баяны бүдөмүк бойдон калууда. Кыргызстанда Беларуста бизнес жүргүзгөн Даниил Урицкий – өлкөнүн мурдагы премьер-министри Данияр Үсөновдун өзү деп ырасташууда.

Иш-чаранын уюштуруучулары директор Урицкий журналисттерге комментарий бербей турганын билдиришти. Компаниянын кызматкерлери өз жетекчисин Даниил Тимурович Урицкий деп гана билээрин айтышууда”, - деп жазды “TUT.BY” интернет басылмасы.

Даниил Урицкий - Данияр Үсөнов (ортодо) “Беларус улуттук биотехнология корпорациясындагы” (БНБК) салтанаттуу жыйында. Сүрөт булагы: “TUT.BY” интернет басылмасы. 27.7.2018.
Даниил Урицкий - Данияр Үсөнов (ортодо) “Беларус улуттук биотехнология корпорациясындагы” (БНБК) салтанаттуу жыйында. Сүрөт булагы: “TUT.BY” интернет басылмасы. 27.7.2018.

"Өзүн Даниил Урицкий деп атаган адам” деген жазуусу бар сүрөттү 27-июлда “naviny.by” интернет басылмасы да жарыялады.

“Беларус ишкериби же Кыргызстандын качкын премьериби?” - деген аталыштагы макалада басылма алардын кабарчысы Кыргызстандын мурдагы өкмөт башчысына койондой окшош киши менен маектеше алганын белгилейт.

Урицкий болсо кабарчынын: “Даниил Урицкийди Кыргызстандын мурдагы премьер-министри Данияр Үсөнов деп санаса болобу?” - деген суроосуна: “(Муну) кыргыздардан сурагыла!” - деп жооп кайтарып басып кеткен.

“Анткен менен журналисттер кетүүгө камынып калганда бир жигит аркылуу биздин жакын келүүбүздү, камераны жана телефонду четке таштообузду өтүндү. Ушундан кийин гана сүйлөшүүгө макул болду. БНБКнын директору (кабарчыларга) Даниил Урицкийдин атына жазылган беларус паспортун көргөзгөн”, - деп “naviny.by” басылмасы 27-июлда жазып чыкты.

Басылманын кабарчысы Александр Ярошевич "Азаттык" үналгысына берген комментарийинде Даниил Урицкий “Мен Кыргыз Республикасынын премьер-министри Данияр Усенов 2013-жылы Малайзияда өлгөн деп уккам”, - дегенин айтып берди.

Ал ошондой эле журналистке Данияр Үсөнов менен байланышы жоктугун ырастаган. Ярошевичтин билишинче, Урицкий (Үсөнов) беларус паспортун 2016-жылы алган.

“Naviny.by” белгилегендей, Данияр Үсөнов жана Даниил Урицкий бир эле киши экендиги тууралуу маалыматты жакшы кабардар булак бул басылмага ырастаган.

"Үсөновдун Урицкий деген ысым менен беларус паспортун алганынан Кыргызстандын Минсктеги элчилиги да кабардар", - деп жазат басылма.

Даниил Урицкий - Данияр Үсөнов (солдон үчүнчү) “Беларус улуттук биотехнология корпорациясына" (БНБК) тиешелүү курулушту расмий баштоо аземинде. Сүрөт булагы: “TUT.BY” басылмасы. 27.7.2018.
Даниил Урицкий - Данияр Үсөнов (солдон үчүнчү) “Беларус улуттук биотехнология корпорациясына" (БНБК) тиешелүү курулушту расмий баштоо аземинде. Сүрөт булагы: “TUT.BY” басылмасы. 27.7.2018.

Бул басылманын маалыматына караганда, Даниил Урицкий башкарган “Беларус улуттук биотехнология корпорациясы” президент Александр Лукашенконун жардыгы менен 2016-жылы түзүлгөн. Корпорация Кытай насыясынын эсебинен 160 гектар жерге бир ири технологиялык түйүнгө бириккен 12 ишкана курууну мерчемдеп жатат.

БНБКнын ишканалары бодо мал, балык, чочко, канаттуулар үчүн заманбап жем, ошондой эле аминокислота, ун, крахмал, глютен, глюкоза, треонин, триптофан заттарын өндүрмөкчү.

Кыргызстан Беларуска нота жөнөттү

Кыргызстандын Тышкы иштер министрлиги өлкөнүн мурдагы премьер-министри Данияр Үсөновдун Даниил Урицкий деген ысым менен чыгып, Беларус мамлекетинин расмий бийлик өкүлдөрү менен чогуу коомдук иш-чараларга катышып жүргөнү боюнча Беларуска нота жөнөттү. Бул тууралуу тышкы иштер мекемеси кабарлады.

Нота 28-июлда Беларустун Кыргызстандагы убактылуу ишенимдүү өкүлү Сергей Ивановго тапшырылды.

Нотада кыргыз тарап "Кыргызстанда өмүр бою абакка кесилген Данияр Үсөновдун Беларус Республикасынын аймагында жашап жатышы жана ишмердүүлүк жүргүзүшү таптакыр кечиримсиз экенин" белгилеген.

Документте сот жообуна тартылган Кыргызстандын мурдагы аткаминерлерин расмий Минсктин колдоого алышы соңку мезгилде жанданып жаткан кыргыз-беларус мамилесине жана КМШ, ЕАЭБ, ЖККУ уюмдарынын алкагында биргелешкен кызматташуусуна дагы бир жолу залакасын тийгизери айтылат. Ошондой эле бул кыргыз коомчулугунун нааразылыгын жаратып, 2010-жылкы 7-апрель окуясында каза болгондордун жакындарынын жана жабыр тарткандардын жарасын козгоору белгиленген.

Кыргызстандын Тышкы иштер министрлиги Беларус Республикасын маселеге карата мамилесин өзгөртүп, эл аралык милдеттенмелерди аткарууга дагы бир жолу чакырат.

Үсөнов жарандыктан баш тарткан эмес

Мурдагы премьер-министр Данияр Үсөнов Беларуста Даниил Урицкий деген ысым менен жашап, ишкана жетектеп жатканы тууралуу маалыматтар беларус медиасында алгач былтыр декабрь айында пайда болгон эле. Мындан кийин “Айкөл Ала-Тоо” кыймылынын активисттери Беларустун Бишкектеги элчилигинин алдында нааразылык иш-чарасын уюштуруп, Үсөнов - Урицкийдин Кыргызстанга тез арада өткөрүлүп берилишин талап кылышкан.

Кыргызстандын Мамлекеттик каттоо кызматынын басма сөз катчысы Мелис Эржигитов “Азаттык” үналгысына Кыргызстандын жарандыгынан расмий баш тарткандардын арасында мурдагы премьер-министр Данияр Үсөновдун ысымы жоктугун кабарлаган.

Данияр Үсөнов Кыргызстанда 2010-жылдагы экинчи элдик ыңкылаптын - апрель окуяларынын учурундагы оор кылмыштары үчүн айыпталып, өмүр бою түрмөгө сыртынан кесилген. Ошондон бери анын сүрөтү эч бир жерде көзгө чалдыккан эмес.

Үсөновдун мурдагы жетекчиси - 2010-жылкы ыңкылаптан соң бозгунга кетүүгө мажбур болгон жана сыртынан абакка кесилген мурдагы президент Курманбек Бакиев да ушул тапта Лукашенконун режиминин калкасы астында Минск шаарында жашап келет. Анын уулу Максим Бакиев Лондон шаарында бозгунда жашоодо.

Ал эми К.Бакиевдин бир тууган иниси, Кыргызстандын Мамлекеттик күзөт кызматынын мурдагы башчысы, Кыргызстан соту тарабынан сыртынан өмүр бою эркинен ажыратылган Жаныш Бакиев учурда Беларустун ордо шаарында баш калкалап жаткандыгы айтылып келет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Коррупциядан түшкөн алгачкы миллиондор

Иллюстрациялык сүрөт.

Кыргызстанда коррупцияга байланыштуу козголгон кылмыш иштеринин алкагында өткөн жарым айда 170 миллион сомго чукул каражат өндүрүлдү.

Бул каражат Башкы прокуратура менен Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттен (УКМК) Финансы министрлигинин карамагында түзүлгөн бирдиктүү депозиттик эсепке келип түшкөн. Тиешелүү укук коргоо органдары ал каражат коррупциялык кылмыштардын негизинде тергөө учурунда өндүрүлгөн акча экенин белгилешкен. Мыйзамга ылайык, анын отуз пайызга жакыны аны өндүргөн тараптын эсептерине кайра которулмакчы. Саясат талдоочулар бирдиктүү депозиттик эсеп ачык-айкын болуп, ага түшүп жаткан каражаттын каяктан өндүрүлгөнү жана кайда жумшала турганы дагы ачык көрсөтүлүшү керек деп эсептешет.

Жарым айдын жыйынтыгы

Финансы министрлигинин карамагындагы борбордук казыналыктын 2018-жылдын 24-июлуна карата берген маалыматына караганда, бирдиктүү депозиттик эсепке өткөн он жети күндө 169 миллион 314 миң 359 сом келип түшкөн. Бул каражат кылмыш иштери козголгон экономикалык жана кызматтык кылмыштардын айынан мамлекет тарткан зыяндын ордун толтуруш үчүн тергөө учурунда өндүрүлгөнү көрсөтүлгөн. Анын 60 миллион сомго жакынын Башкы прокуратура, калган 110 миллион сомго жакынын УКМК өндүргөн. Финансы министрлигинин басма сөз кызматынын өкүлү Самат Тоялиев бирдиктүү депозитке түшкөн каражат өкмөт атайын токтом менен бекиткен тартиптин негизинде бөлүштүрүлө турганын билдирди:

Финансы министрлиги.
Финансы министрлиги.

- Өкмөттүн 22-июндагы №298 токтому менен бекитилген жобонун негизинде ошол бирдиктүү депозиттик эсепке түшкөн каражатты бөлүштүрүүнүн тартиби каралган. Анын 11-пунктунда бирдиктүү депозиттик эсепке келип түшкөн каражат өкмөттүн өзүнчө чечимдеринин негизинде бөлүштүрүлө тургандыгы көрсөтүлгөн. Бул жерде ал акчаны өндүргөн тарапка анын канча пайызы которула тургандыгы да белгиленген. Анан ал каражаттын калган бөлүгүн өкмөттүн тиешелүү чечими менен максаттуу пайдалануу жагы көрсөтүлгөн.

Салыштырма талдоонун жоктугу

Мындан жарым ай мурун мамлекет башчысы Сооронбай Жээнбековдун жеке демилгеси менен коррупцияга каршы күрөш өнөктүгүнүн алкагында экономикалык жана кызматтык кылмыштарга байланыштуу ачылган иштердин негизинде өндүрүлө турган каражат үчүн өзүнчө бирдиктүү депозиттик эсеп ачылган. Андан өндүрүлгөн акча мурда тиешелүү органдардын өзүнүн атайын эсебине түшүп, кайсы мекеме канча өндүргөнү көрүнбөй келген. Саясат талдоочу Орозбек Молдалиев эми бирдиктүү эсепке түшүп жаткан каражаттын динамикасын салыштырыш үчүн маалыматтар салыштырма статистиканын негизинде берилсе деген оюн ортого салды:

Орозбек Молдалиев.
Орозбек Молдалиев.

- Чынын айтканда, бул сандарга ишенич азыраак болуп турат. Анан албетте, коррупцияга каршы иш жүрүп жатат. Анын деңгээли деле жаман эмес. Бирок анын натыйжалуулугун так жана чынчыл статистика аныктайт. Ошондуктан ал каражат түшкөнү тууралуу маалымат берип жатканда аны дүңүнөн эле жарыялабай, аны мурдагы айлардагы же болбосо мурдагы жылдын ушул учурларына салыштырып беришкенде, бир топ ынандырарлык болмок. Анан азыркы көрсөткүчтөрдү да кийинки айларга же жылдарга карата салыштырганга андан бетер оңой болмок. Статистика бул жерде дайыма салыштыруу менен берилет. Ошондуктан жанагы айтылган сандарга карата салыштыруу болгондо, ал мурдагыга караганда азбы же көппү деген суроо калтырбайт эле.

Ачык-айкындуулук камсыздалабы?

Буга чейин коррупциялык кылмыштардан мамлекет тарткан зыяндын ордун толтуруу иретинде мамлекеттик казынага өндүрүлгөн акчаны бирдиктүү депозиттик эсепке түшүрүп, аны мамлекеттин тышкы карызын жабыш үчүн топтоо жагынан демилге көтөрүлгөн болчу. Андыктан “акчанын каяктан өндүрүлгөнү жана канча өлчөмдө өндүрүлгөнү тууралуу маалыматтар да ачык жарыяланышы керек” деген маселе келип чыкты. Коррупцияга каршы ишкер кеңештин баш катчысы Нурипа Муканова өндүрүлгөн каражаттын ачык-айкындуулугун камсыз кылуу зарыл экенин белгиледи:

Нурипа Муканова.
Нурипа Муканова.

- Мурун деле укук коргоо органдары коррупциялык кылмыштарды изилдөөнүн натыйжасында келтирилген зыяндын кандайдыр бир бөлүгүн өндүрүү тууралуу отчеттор жарыяланчу. Бирок ал каражат каякка жана кимден түштү деген маселе жабык бойдон калчу. Андыктан бирдиктүү депозиттик эсептин ачылганы бул жагынан коррупциялык кылмыштарды иликтөөнүн негизинде өндүрүлгөн акчаны бир жерде чогултууга жана анын аныктыгын текшерүүгө чоң мүмкүнчүлүк түзүлдү. Бирок дагы деле ошол билдирүүлөрдөгү акчанын кайсы кылмышты ачуунун негизинде, кандай коррупциялык схемаларды жабуунун эсебинен өндүрүлгөнү ачык болбой жатат. Бул жерде ошол бирдиктүү эсепке түштү деген акчанын каяктан алынганы, өлчөмү жана анын кайра каякка кайра жумшала турганы анык болмоюнча, буга элдин ишеничи болбойт.

Ошол эле кезде Экономикалык кылмыштарга каршы күрөш боюнча мамлекеттик кызмат (Финансы полициясы) жыл башынан бери ар кандай кызматтык кылмыштардан жана каржылык мыйзамдардын бузулушунан мамлекет 4 миллиард сомго чукул зыян тартканын жарыялады. Анын ичинен учурда келтирилген зыяндын 2 миллиард 387,1 млн. сому мамлекеттин казынасына кайра кайтарылганы белгилүү болду. Өндүрүлгөн зыян былтыркыга салыштырмалуу элүү пайызга жогору экени айтылган. Бирок коомчулук өкүлдөрү Армениядагы көрсөткүчкө караганда, Кыргызстандагы коррупционерлерди кустуруу өнөктүгү өтө эле жайбаракат экенин сынга алып келишет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Паркур өнөрүн багындырган жаштар

Паркур өнөрүн багындырган жаштар
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:01 0:00

Орус паспортун алдыргандардын арманы

Москва.

Орусияда "жарандыкты мыйзамсыз алган" деп айыпталып, паспортсуз калган мигранттар көп.

Теги азербайжандык Фахреддин Кулиев Орусияда 1990-жылдардын башынан бери жашайт. Армияда кызмат өтөп, орус жарандыгын алып, орус жергесинде иштеп, салык төлөп келген.

Эки жыл мурун жашы 45ке толгондо паспортун алмаштырыш үчүн өкмөттүк органдарга кайрылып, паспортунан ажырап калган.

- 45ке чыкканда паспортумду алмаштырайын деп бардым. "Эки жумадан кийин келип, жаңысын алып кетиңиз" дешти. Анан Верх-Исетскидеги паспорт-виза кызматына келсем эле, "сиз паспортту мыйзамсыз алгансыз" дешпедиби, - дейт Фахреддин.

Ошондон бери Фахреддин паспортсуз жашап жүрөт. Анын колунда Орусияда алган айдоочулук күбөлүгү менен аскердик билети бар. Бирок алар менен бир да жумушка расмий орношо албайт, полиция кызматкерлерине көрсөтүүгө да алар жетишсиздик кылат.

Фахреддин Орусиянын Ички иштер министрлигин сотко берип, сот анын паспортун алып коюуну мыйзамсыз деп тапкан. Бирок ага паспортун кайтарып берүүгө эч ким шашпай жатат. Кулиевге орус жарандыгын кайрадан алууну сунуш кылышкан.

- Мен азыр жарандыкка башынан документ тапшырсам, эмгек стажым жоголуп кетет. Мен бул жакта 26 жылдан бери иштеп келатам, - дейт нааразы болгон Фахреддин.

Тажикстандык Боисиддин Шарипов да Орусияда отуз жылдан бери жашайт. Ал 2000-жылдын башында соттолуп, түзөтүү абагына отуруп чыккан. Ошондо эле аны "орус жарандыгын мыйзамсыз жол менен алган" деп айыптап, паспортун бербей коюшкан.

Боисиддиндин келинчеги Оксана азыр кош бойлуу. Паспорттун жоктугунан алар мыйзамдуу никеге тура алышпайт. Өзү кант диабети менен ооруйт, өкмөттөн бекер жардам да ала албайт.

- Инсулинди мурун бекер алчумун, азыр паспорт жок. Мен айына дарыга эле 3-5 миң рубль коротом, - дейт Боисиддин.

Паспорту жок ал ишке да орношо албайт.

- Мен аларга "силер адамды уурулук кылууга же дагы бир жаман иштерге түртүп жатасыңар" деп айттым. Мен бул жашоодо өзүмдү-өзүм бага албайм, - деп сөзүн жыйынтыктады Боисиддин Шарипов.

Юрист Александр Цинк азыр анын колунда буга окшош 14 иш бардыгын айтат. Бардыгы Орусияга ишке келип, жарандык алып, кийин документти алмаштырганда же абактан чыккан соң орус паспортунан ажырап калган мигранттар. Убагында Федералдык миграция кызматкерлери бир дагы иш боюнча акт түзүшкөн эмес, паспорт мыйзамсыз алынды делген менен бир дагы кылмыш иши козголбогон.

Цинк адамдардын укуктарын коргоп, сотту жеңип чыккан маалда деле ИИМ аларга документтерин кайтарууга шашпай жаткандыгын белгилейт. Кээде жаңы айыптар менен текшерүүлөр башынан жүргүзүлүп, сот иши кайталанган учурлар болот. Бул маалда адамдар жумушсуз, медициналык жардамсыз, жада калса банкка же нотариуска кайрыла алышпайт.

- Азыр бул адамдардын статусу мыйзам чегинде эч аныкталбаган. Мындай макам жок. Алар Орусиянын жарандары, бир гана паспортсуздар, - деп белгилейт Александр Цинк.

Фахреддин Кулиев менен Боисиддин Шариповдун паспортторун алып койгон Свердловдун ИИМинин миграция боюнча башкармалыгы расмий кайрылууга жооп беришкен эмес. Бул убакта ИИМ кызматкерлеринин айынан Орусияда паспортсуз калган мигранттар Адам укуктары боюнча Европа сотуна кайрылууга даярданышууда.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Эгизбаевге келген "сырдуу" каттардын учугу

Уланбек Эгизбаевге келген актай кат.

"Азаттыктын" иликтөөчү журналисти, маркум Уланбек Эгизбаевге көзү тирүү кезинде почта аркылуу келген талаштуу каттарды аны сотко бергендердин адвокаты жибергени ырасталды.

Ичинде актай кагаз салынган эки кат Эгизбаевге көзү тирүү кезинде, 16-июлда “Кыргыз почтасы” аркылуу келген. Ал кат А.Үсөнбаев көчөсү 24, 4-батир дарегинен жөнөтүлгөн. Кат ээсинин аты-жөнү "Ю.В.Охналёва" деп жазылган. Сотко доо арыз берилгени тууралуу маалымдама катта да адвокаттын ысымы, дареги дал ушундай жазылган. Сотко чакыруу кагазы "Азаттык" радиосуна 24-июлда тапшырылган.

Жогоруда аты аталган Юлия Охналёва - Уланбек Эгизбаевдин “Көрүстөндөгү коррупция” иликтөөсү үчүн сотко берген Бишкектин Түштүк-батыш көрүстөнүнүн жетекчиси Чыңгыз Апасовдун жана ушул эле көрүстөндүн кызматкери Алихан Алиевдин кызыкчылыгын коргогон адвокат.

“Азаттык” 27-июлда Юлия Охналёванын өзү менен байланышканда, ал жогорудагы сотко жиберген арыздын ээлеринин адвокаты экенин бышыктады, бирок "бош кат эмес, доо арыздын көчүрмөсүн жөнөткөнүн" кыскача гана айтып телефонду коюп салды:

- Мен бош кат жөнөткөн эмесмин, мен доо арыздын көчүрмөсүн жөнөткөм. Бош кат деп ойлоп атсаңар - ал силердин маселеңер.

Сотко доо арыз берген Чыңгыз Апасов менен Алихан Алиев Юлия Охналёва алардын адвокаты экенин ырастап, мезгилсиз каза тапкан Уланбек Эгизбаевге карата доо арыздарынан баш тартуу ниети бар экенин билдиришти.

Чыңгыз Апасов.
Чыңгыз Апасов.

- Биз да Уланбектин өтүп кеткенине кайгырып атабыз. Эми бизде башынан эле Уланбекке дооматыбыз жок болчу. Максат менен Саматка дооматыбыз бар болчу. Алар биз жөнүндө жалган нерсени айтып салбадыбы, - деди Бишкектин Түштүк-батыш көрүстөнүнүн жетекчиси Чыңгыз Апасов.

Уланбек Эгизбаевге соттон келген маалымдамада Сулайманов С.М. деген жаран да жоопкер катары көрсөтүлгөн. “Көрүстөндөгү коррупция” телепрограммасында сүйлөп берген Түштүк-батыш көрүстөнүнүн мурдагы жетекчисинин аты-жөнү - Самат Сулайманов.

Уланбек Эгизбаевдин көзү тирүү кезинде, андан кийин да сөз болуп жаткан дарекке биздин кабарчылар барган учурда үйдүн кожоюндары эшигин ачпай, сүйлөшпөй койгондуктан, каттын чоо-жайын тактай алган эмеспиз.

Ушул эле даректен ушундай эле кат Бишкектеги ритуалдык кызматтын мурдагы кызматкери Максат Баялиевге да келгени Уланбек Эгизбаевдин көзү өткөндөн кийин белгилүү болду. Ага актай барагы менен кат 17-июлда келген. Ал бул жөнүндө эч кимге айткан эмес.

Максат Баялиев - Уланбек Эгизбаев даярдап, ушул жылдын 30-майында жарыяланган “Көрүстөндөгү коррупция” телепрограммасында кабырлар кызылдай акчага сатыла тургандыгын айтып бергендердин бири.

Максат Баялиев.
Максат Баялиев.

- Ичинде актай эле А4 барагы бар. Ал эми сыртында Бишкек шаары, Үсөнбаев 24-үй, 4-батир деп жазылып турат. Ал дарекке барганым жок. Себеби, ал жакка барсам дагы бир нерсе болуп, "сага арыз жазышат" деп койду. Уланбек каттын сүрөтүн алыстан эле тартып коюптур. Бирок экөөбүздүкү окшош эле болуп атат, - деди ал.

Интернеттеги форумдарда айрым адвокаттардын жоопкер тарапка актай барак жибергени боюнча ар кандай түшүндүрмө жазылган экен. Адвокат Бактыбек Жумашев соттук иштерде ушундай айлакер ыкма колдонулуп жүргөнүн айтып берди:

Бул ошондой ыкма. Доо арыз өзү келбегенден кийин жоопкер эмне кат экенин билбейт.

- Доо арызды сотко берип атканда "доо арыздын көчүрмөсү берилди" деп почтадан берилген дүмүрчөктү далил кылат. "Биз жибердик, эскерттик, алар билет" дейт. Ал эми чынында каттын ичине эч нерсе салбай коет. Почточу аны текшергенге укугу жок. Иш башталганда почтанын дүмүрчөгүн көрсөтүп, "биз эскерткенбиз" деп коет. Бул ошондой ыкма. Доо арыз өзү келбегенден кийин жоопкер эмне кат экенин билбейт. Анан соттон чалышат, ал болсо билбегендиктен анча даярдыгы жок барат. Муну далилдеш кыйын, анткени кат келип жатат. "Анын ичинде эч нерсе жок болчу" деп далилдей албайсың.

Уланбек Эгизбаевдин "Көрүстөндөгү коррупция" берүүсү​

Коррупциялык былыктардын жүзүн ачкан бир топ ири иликтөөлөрдүн автору, "Азаттык" радиосунун кабарчысы, 28 жаштагы Уланбек Эгизбаев 22-июлда Чолпон-Атада каза болду. Милициянын алгачкы божомолдуу жыйынтыгында ал сууга чөгүп кеткен.

Экспертизага катышкан анын жакындары анын бутундагы тактарды байкашкан. Бирок милиция анын баары соттук-медициналык экспертизанын акыркы жыйынтыгында белгилүү болоорун маалымдады. Жыйынтык бир айдан кийин чыгарылат.

Акыркы мүнөттөр: күбөлөрдүн айтымында
please wait

No media source currently available

0:00 0:26:24 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Балаңдын бактысы сенин колуңда

Иллюстрациялык сүрөт.

Эми бул тууралуу мага чейин далай айтылган, жазылган. Бирок жеке башыңдан өткөндөгү сезим, ой башкача болот экен...

Мындан төрт жылдай мурда Кудайдын белектеринен бири тартууланып, кыздуу болдум. Сөз менен жеткире албаган сезимге бөлөндүм, кудум эле экинчи жолу туулгандай болдум. Бир тараптан сүйүнүп жатсам, экинчи тараптан жаңы жоопкерчиликти эстеп, бир аз коркуп да коём. Баланы тарбиялоо деген жоопкерчилик... Анткени адамдын жаралышы Кудайдын колунда болгону менен киши болуп калыптанышы дээрлик толугу менен ата-энелердин колунда эмеспи. Кыска убакыт ичинде кызымдын келечегине барып келдим, ой-санаамда. Акыл-эстүү, билимдүү, татынакай кыз кылып коомго кошуу да, Кудай анын бетин ары кылсын, жашоодон ордун таба албаган, колунан эч нерсе келбеген бечара кылып калтырып кетүү да биздин колубузда экенин аңдадым.

Арадан үч жылдан ашуун убакыт өттү. Этине кир жугузбай, мээрим төгүп, бөпөлөп өстүрүп келе жатабыз. Жумуштан колум куру келгенден өткөн кордук жок. Анткени дайыма каректеринен мени күткөнү көрүнүп турат. Мен кирээрим менен оюнун таштап, дароо чуркаганда кадамдары чалыштап, эки колун алдыга сермеген бойдон жете келген кызымды көргөндө ал күнкү бүт кайгы-капаларым, чарчоом унутулуп эле калат. Анан кантип болсун, ошондой балапанды белексиз калтырган?

Дээрлик күнүгө кечинде кызым менен ойнойм; мен туурабаган жаныбар калбайт, кээде ат кылып минип алып чапкыласа, кээде карышкыр кылып улутат. Паркка чыккысы келгенде күн-түн дегенди карабайт. Андан ары маркетке да учурай келиш керек болот, көбүнчөсү... Мультфильмди жакшы көрөт. Адатта менин алдыма олтуруп, чалкалап жатып көргөндү жактырат. Анысы аз келгенсип, кээде мультфильмдеги каармандарды да сахналаштырган учурларым аз эмес. Кыязы, кызым деп кылбаганым калбайт.

Буларды эмне үчүн кылам? Туура тарбия менен чоңойсун деп. Кызыма педагогика илиминин негизинде тарбия берүү аракетиндемин. Алсак, балдар педагогикасы боюнча адис мугалимдин айтуусуна караганда, учурда кызымдын фантазиялык ой-жүгүртүүсү өтө өнүгүп жаткан учур экен. Ошол себептүү бир туруп ат, бир туруп карышкыр, дос, ата кылыгына кирип, берилип кошо ойногонум өтө туура болуп жатыптыр. Өзгөчө бир жарым, эки жашка чейин баланын өзүнө болгон ишеними калыптанат. Бул аралыкта балага чектөө, сунушун четке кагуу сыяктуу адаттан качыш керек. Эки жашка жакындай баштаганда гана кээ бир үй эрежелерине акырындык менен көндүрүү туура болот. Ушул себептүү кызыма адатта "жок" дебейм. Бирок азыр бир аз чоңоюп калды; кээде атайын "маркетке баралы" деген сунушун «бүгүн мультфильм көрөлү. Маркетке башка күнү баралы, э кызым?» деп акырын четке кагам. Кыскасы, кызымды келечекке даярдаш үчүн колумдан келгендин баарын кылып жатам. (Апасынын кызына көргөн камына токтолбодум. Анын үстүнө тема мен тууралуу болмокчу).

Бүгүнкүгө чейин, жаңылбасам, эки же үч жолу кызыма дабышымды көтөрүп алыпмын. Бул менин кемчилигим, катачылыгым. Кыйкыра койсом, мени карап ыйлап жиберсе дароо эле чыдабай кетип, кызым менен кошо өзүм да көзүмө жаш алып, кучактап алып, кечирим сурап сооротком. Анткени жүрөгү тап-таза, жан-дүйнөсү пакиза бир наристе... Атайын кайыптан жол тартып, «атам менен апама кыз болом» деп келсе, менин кылганым кантип болсун? Өзгөчө бала кезинде али эч нерсеге күчү жетпейт, коргоого, аёого, жардамга муктаж, ата-энесин опол тоодой көргөн, андан эч бир учурда жамандык күтпөгөн кезде балага заар чачуу - акмактын иши сыңары.

Кудайдын жер бетиндеги эң ыйык нерсесин киши кылып тарбиялап, коомчулукка кошконго менин күчүм жетет беле, жетиштүү күч, билим, эрк, адеп-ахлак бар беле менде?

Бишкек шаары.
Бишкек шаары.

Биз кандай ата-энебиз же кандай ата-эне болобуз? Канчалаган балдарыбыздын купуя ыйы, үмүттөрү, келечеги ата-энелердин чабалдыгына көмүлүп турат болду экен? Үй-бүлөлүк жашоого кадам шилтегенге камынган жаштар, канчалык даярбыз, бул жооптуу миссияны улап кетүүгө? Жубайыбыздан издеген, талап кылган касиеттер өзүбүздө да барбы? Биз издеген идеалдуу жубайга өзүбүз канчалык төп келебиз? Жаңы келе турган бала тууралуу эмнелерди билебиз, ким ал? Эмнелерге муктаж, курагына карап эмнелерди кылыш керек, ыйлаганы же күлгөнү эмнеден кабар берет? Алардын билим алышы, өздөрүн өнүктүрүшү үчүн шарт түзүп берүүдөн качпайлы; алардын өз убагында оюнга короткон убакыттарын жоготуу катары көрбөйлү. Балага башынан туура тарбия берилсе, бүтүндөй журтчулуктун керегине жарай турган эр- азамат же кыздар чыгаарын, тескерисинче болсо бүтүндөй улуттун башына балээ болуп калышы толук мүмкүн экендигин жадыбыздан чыгарбайлы.

Балдарга колдон келген шартты түзүп бербөө, колдоо көрсөтпөө, убактысын уурдоо – бул чоң күнөө. Бул күнөөнү Кудай да кечирбейт. Балдар - Кудайдын аманаты. Бул каргышка калган ата-эненин жазасы көп деле күттүрбөй келет: алгач «бала да, бир аз чекилик кылып койгондур», же «кысталак, таекелерин тартып калган го...» деп айыпты «чоочун» тарапка оодара салабыз. Кийин бар «өнөрү» чыкканда, анан эринди кырча тиштейбиз. Муну каргыштын айынан келген тозоктун башталышы деп койсо деле болот...

Эч бир ата-эне артынан байкуш бирөөнү калтырып кеткиси келбейт, карыганда бечара абалга түшүп калууну да каалабайт. Көпөлөк канатын какканда пайда болгон абадагы майда толкун ыраакка узаган сайын чоңоюп олтуруп чоң толкунга айланган сыңары, учурда майда көрүнгөн балдарыбыз учуру жетип эбегейсиз зор ырахатка же машакатка айланып каларын азыртадан аңдайлы.

Элмурат Кочкор уулу.
Элмурат Кочкор уулу.

Тарбияны качан башташ керек? Качан гана коңшунун тоогун уурдап бет кызаркан кезде колго камчыны кармап «тарбиялап» калбай, башынан, бешитеги кезинен башташ керек. Балким, андан да эрте, ата же апа болуп берүүгө камданган учурубуздан башталат деп ойлойм. Тарбияны өзүбүздөн баштайлы. Азрети Умар бир кишини акча берип жалдап «Күн сайын мага келип өлүмдү эстетип тур» деп бекеринен айтпаган чыгар. Өзүбүздүн улуу жазуучубуз Чыңгыз Айтматов «Адамга эң кыйыны - күн сайын адам болуу» деп таамай айткан эмеспи.

Элмурат Кочкор уулу,

Түркиянын Кайсери шаарындагы Эржийес

университетинин (Erciyes Üniversitesi) докторанты

P.S: Автордун ою "Азаттыктын" көз карашын билдирбейт.
"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Инвесторлорго бюрократия бөгөт болууда

Кубатбек Боронов.

Кыргыз өкмөтү инвесторлорду тартуу, инвестициялык климатты оңдоо максатында тиешелүү мыйзамдарга өзгөртүү киргизип жатат.

Бул тууралуу биринчи вице-премьер-министр Кубатбек Боронов өткөн аптада Чолпон-Атадагы бешинчи инвестициялык форумдан кийин “Азаттык” менен болгон маегинде билдирди. Боронов Кыргызстандагы инвестициялык абал, мурдагы өкмөт баштап кеткен "Акылдуу шаар", "Коопсуз шаар", "Таза коом" долбоорлору, Чолпон-Атадагы форумда чет элдик ишкерлер менен кол коюлган 10 чакты келишимдин чоо-жайы тууралуу суроолорго жооп берди.

"Азаттык": Форумда Кыргызстанда чыгарылган өндүрүмдү башка мамлекеттерге экспорттоо боюнча онго жакын келишимге кол коюлуп отурат. Бул макулдашуулар өлкөнүн экономикасына кандай пайда алып келет?

Кубатбек Боронов: Инвестициялык форум Кыргызстанда бешинчи жолу өтүп жатат. Быйыл анын форматы башкача болду. Географиясы да кеңейди. Ага Бириккен Араб Эмиратынан ишкерлер, Кытайдан жана башка мамлекеттерден чоң компаниялардын өкүлдөрү келишти. Форумдун алкагында негизинен Кыргызстанга инвестиция тартып келүү, туризмди өнүктүрүү багытында жакшы келишимдерге кол коюлду.

Буга чейин Кыргызстандын өндүрүмүн экспортко чыгаруу боюнча иштер жүрүп жаткан. Анын ичинде балды Кытайга чыгаруу тууралуу келишим түзүлдү. Жакында эле президент Кытайга барып келгенде электромобилдерди чыгаруучу компаниянын өкүлдөрү менен жолугуп келбедиби. Алар да форумга катышты.

Келишимдер негизинен Кыргызстанга инвестор тартып, кайра иштетүү тармагын өнүктүрүү, завод-фабрика куруу жана жергиликтүү өндүрүмдү экспортко чыгаруу максатын көздөдү.

Кыргызстан иш-чарада инвестициялык климатты оңдоо тууралуу презентация жасады. Бул түшүнгөн кишиге абдан маанилүү маселе. Жөнөкөй сөз менен айтканда, Кыргызстанга келген инвесторду мындан ары документтердин даяр пакети күтүп турат. Мурункудай болуп көрүнгөн аткаминер менен сүйлөшүп, ар кайсы кабинеттин каалгасын какпайт. Инвестор келгенде баары даяр болот. Коммуникациясы менен баары даяр жерди, документтерди жергиликтүү бийлик өзү же инвестиция алып келген жергиликтүү ишкер даярдап турат. Бул үчүн тиешелүү мыйзамдарды өзгөртүү аракети жүрүп жатат.

Буюрса, быйыл ушуларды жолго койсок, андан кийин жергиликтүү бийликке - район акимине же айыл өкмөт башчысына "ар бир райондо жок дегенде эки инвестициялык долбоор, инвестициялык лот менен даяр турушу керек" деген тапшырма коебуз. Анан даярдап коюп эле "сырттан качан келет" деп күтүп отура бербестен, акимдерге, мэрлерге, айыл өкмөт башчыларына башка жактардын тажрыйбасын көрүүгө уруксат берилет. Алар башка жактарда өткөн форумдарга барып, долбоорлорун, шарттарын тааныштырып, инвесторлорду чакырса болот. Мындан тышкары, салык боюнча жеңилдиктер каралууда. Булар жакын арада ишке аша турган маселелер.

Ысык-Көлдө инвестициялык форум өттү
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:17 0:00

"Азаттык": Кытайга бал качан экспортко чыгат?

Кубатбек Боронов: Бул эки компаниянын ортосундагы келишим. Анда кандай жазылганын билбейм. Бирок быйылкы өндүрүмдөн чыгара бергенге мүмкүнчүлүк бар. Ага Кыргызстандын сертификат берүүчү органдарыбыз да даяр.

"Азаттык": Инвестициялык форумда Жалал-Абад облусундагы "Кыргыз мрамор заводу" жоопкерчилиги чектелген коомун Өзбекстан менен чогуу иштетүү тууралуу документтер бар. Биргелешкен ишкана кандай негизде иштейт?

Кубатбек Боронов: Ал ишкана өз өндүрүмүн экспортко чыгарат. Кыргызстанда травертин деп атпайбы, сары таш, ошонун запасы бизде өтө көп. Токтогулда, Ала-Букада, Өзгөндө, Баткенде, Таласта бар. Ошолорду иштетип жаткан компания Өзбекстан менен экспорт тууралуу келишимге кол койду. Өзбекстанда чоң-чоң имараттардын сыртын сары таш менен жасалгалаган учурлар көп экен. Президенттин, премьер-министрлердин буга чейин Ташкентте болгон сапарларында бул багытта сүйлөшүүлөр болгон. Ошол боюнча макулдашуу түзүлдү.

"Азаттык": Мындай форум бешинчи жолу өткөрүлүптүр. Буга чейинки иш-чаралардан жыйынтык чыгып, инвесторлор тартылып иштеп жатабы?

Кубатбек Боронов: Ал боюнча маалыматым жок. Бирок бүгүнкү келишимдер - буга чейинки форумдардын жыйынтыгы десек болот.

"Азаттык": "Акылдуу шаар", "Коопсуз шаар" долбоорлорунун тагдырлары эмне болду?

Кубатбек Боронов: "Коопсуз шаар" боюнча жаңы сынак жарыяладык. Өкмөттүн буйругуна кол коюлду. “Коопсуз шаар” - “Акылдуу шаардын” компоненти. "Акылдуу шаар" өзү чоң долбоор да. Августтун аягында сынактын жыйынтыгы чыкса, сентябрь-октябрда ишти баштайбыз.

"Азаттык": Ал эми Сапар Исаков башында турган мурдагы өкмөттүн "Таза коом" долбоору боюнча иштер улантылып жатабы?

Кубатбек Боронов: Негизинен бул ишти 2016-жылы баштаганбыз. Билсеңиздер, ал убакта Сооронбай Шарипович премьер-министр болуп турганда "Таза коом", "Түндүк" мамлекеттик органдардын арасындагы маалымат алмашуу системасы боюнча иштер башталган.

Тилекке каршы, былтыр "тез арада ишке ашырабыз" деген жана кандайдыр бир туура эмес кадамдар болуп кетип, "Хуавей" компаниясы менен келишим ишке ашпай калбадыбы. Жаңы өкмөт ишке киргенден кийин ушул маселенин үстүнөн иштеп жатат. Үч ай ичинде нөлдөн баштадык десек болот. Техникалык-экономикалык негиздеме, техникалык тапшырмалардын эч нерсеси даярдалган эмес экен. Ошолордун баарын кайрадан жазып, даярдоого туура келди. Сынактык документтерди, анын ичинде 20дан ашык мамлекеттерде ушул иштерди алып барган компанияларды чакырып, алар менен сүйлөшүү, статистикалык талдоо жүргүзүү иштеринин баарын тез арада, үч айда даярдаганга мүмкүнчүлүк болду.

"Азаттык": "Кыргызстанда инвестициялык климат начар" деген сын пикирлер көптөн бери айтып келатат. Мунун себебин сиз эмнеден көрөсүз?

Кубатбек Боронов: Эң негизги себептеринин бири - бюрократия. Андан кийин эки-үч эле себеп бар. Келген инвесторду татыктуу тосуп, коопсуздукту да камсыз кыла албай атабыз. Буга биринчиден, бийлик, экинчиден, жергиликтүү эл күнөөлүү. Тоо-кен тармагында абдан жаман көрүнүштөр болуп кетти. Макмалда, Ала-Букада, Чаткалда ар кандай чыр чыкты.

Эл кичине эле бирдеме болсо былтыркы алар берген жардамды унутуп калып, жол тосуп же болбосо ошол жакка чейин кирип барып, завод-фабрикаларды талкалап, өрттөп ийген учурлар кездешүүдө. Ушундайды эл туура түшүнүп, Кыргызстанга же ошол айылга келип аткан пайда катары мамиле кылса климат жакшы жакка өзгөрөт эле. Туристтерди үйүбүзгө кандай конок келсе ошондой тосуп, ошондой мамиле кылышыбыз керек. Эл да, бийлик да. Бюрократияны жок кылышыбыз керек, аны жок кылыш үчүн инвестиция тартуу маселесин жолго коюшубуз зарыл. Ошол жолго салынса бюрократия жоюлат. Кыскасын айтканда, инвестор мындан кийин ар бир кабинетке жүгүрбөйт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Сурамжылоо: Бишкекке кандай мэр керек?

Сурамжылоо: Бишкекке кандай мэр керек?
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:23 0:00

Бир саатта жүз элечек оролду

Бир саатта жүз элечек оролду
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:49 0:00

Мавлюда: Кызыма үлгү болгум келет

Мавлюда Жапарова.

Кыргызстандык Мавлюда Жапарова Британиянын "Chevening" стипендиялык программасы аркылуу Вестминстер университетинде окуйт.

Британиянын баш калаасында үч жашар кызын жетелеп алып магистратураны окуп жаткан Мавлюда Жапарова учурда балдарды зордук-зомбулуктан коргоонун жолдорун изилдөөдө.

"Азаттык": Дүйнө жүзү боюнча мыктыларды тандаган "Чивнинг" программасына кантип өттүңүз? Кандай даярдыктар талап кылынды?

Мавлюда: 2017-2018 окуу жылында "Чивнинг" программасына дүйнө жүзүнөн 54 миң адам сынакка катышкан. Анын арасынан 1700 киши тандалган. Кыргызстандан жети киши сынактан өтүп, Британиянын ар кайсы шаарларында окуп жатышат. Алардын арасында мен Лондонго үй-бүлөм менен келдим. Мен өзүм муну көп жылдан бери кыялданып, ар кандай программаларга тапшырып жүргөм.

Башка программаларга салыштырмалуу "Чивнинг" болочок студенттен көп нерсени талап кылат. Биринчиден, программа сенин дараметиңди, лидерлик сапаттарыңды, болочок пландарыңды, карьерага байланышкан максаттарыңды, эл менен баарлашуудагы сапаттарыңды сынайт. Экинчиден, окуу жайына өзүң тапшырып, алдын-ала өтүшүң керек. Үчүнчүдөн, англис тилинен тестти өзүң тапшырып, керектүү упай алып, жыйынтыгын көрсөтүшүң керек. Негизи бир жыл бою даярдандым.

"Азаттык": Буга сиздин кандай билимиңиз, тажрыйбаңыз өбөлгө болду?

Мавлюда: Мен Бириккен Улуттар Уюмунун Бишкектеги өкүлчүлүгүндө Балдар фондунда иштегеним чоң өбөлгө болду. Буга кошумча менин жумушумда жана жеке жашоомдо болгон окуяларды айтып берип, талап кылган сапаттарга жооп берүүгө аракет кылгам. Өзүм Кыргыз-Орус (Славян) университетинде эл аралык журналистика жана PR бөлүмүндө окугам. Англис тилин мектепте, кийин студент кезде эки жыл катары менен АКШга "Work and Travel" программасы менен барып, өздөштүрүп кеткем.

Тайпалаштары менен бирге.
Тайпалаштары менен бирге.

​"Азаттык": Вестминстерде окуу кандай? Окуу шарттары кандай?

Мавлюда: Чындыгында мен окуу катаалыраак болот деп даярданып келгем. Мен күчтүү үч университетти тандагам, үчөөнө тең өткөм. Алардын арасынан Вестминстерди тандагам. Анткени, "Guardian" веб-сайты PR багытындагы мыкты магистратуралык программалардын рейтингин түзгөн. Ошондо Вестминстерди тандагам.

Мен ушул окуу жайын тандаганыма өзүмө ыраазы болдум. Анын башкы себеби – бул окуу жайы борбордо болгондуктан, биз тез-тез ар кандай пиар-агенттиктерге барып, ал жактан конок лекторлор келип, көп иш-чаралар болду. Бизге премьер-министрдин кабинетинен да адистер келип, жолугуу өткөрүп кетишет. Мен башка окуу жайын тандасам, мындай мүмкүнчүлүктөр аз болмок. Вестминстердеги магистратура - бул өз алдынча окуу, бул жакта китепкана экинчи үйдөй болуп калат.

"Азаттык": Чет өлкөдө, ал аз келгенсип окуу талабы күчтүү университетте үч жашар кызыңыз менен кантип окуп жатасыз? Кандай кыйынчылыктар болду?

Мавлюда: Бала менен окуганда энергияңды, убактыңды, акчаңды туура пайдаланууга үйрөнөсүң. Албетте, бала менен жүргөндө тиричиликте кыйынчылыктар бар. Ошол эле турак жай, бала бакча табуу маселеси. Лондондо үй-бүлөлүү, балалууларга үй табыш татаал экен. Балдарды коргоо мыйзамдары катуу, ошондуктан кыймылсыз мүлк агенттиктери кардарларды баласы менен алгысы келбейт. Баары эле жалгыз-жарым студенттерди же ишмерлерди издейт. Мындай кардарлар эртең менен кетип, кечинде келет, суу, электр, газ үнөмдөлөт.

Батир менен бизде бир окуя болду. Окууга жана бала бакчага жакын жакшынакай батир таап, баасын сүйлөшүп, анан кийин агенттик бизди «ылайыктуу эмессиңер» деп, Жаңы жылдын алдында биз батирсиз калдык. Мага келгин катары мамиле кылып, ушундай адилетсиздикке учураганыма капа болуп, күрөшөйүн деп чечтим. Баланын укуктарын коргоо уюмдарына кайрылып, жардам алып, агенттикти бир уюм аркылуу сотко бердим. Биздин ишибиз жарым жыл каралып, бул айда чечим чыгарылды. Биз уттук, алар мен сураган акчадан да көбүрөөк кайтарганга милдеттүү болушту.

Ал эми кызым Софияны өстүрүүдө, анын үйдө отурганын каалабадым. Бул жакта мыйзам үч жаштан баштап ар бир баланын бала бакчага жумасына 15 саат бекер барышына укук берет. София келгенден тартып бала бакчага барып жатат. Башында тилди түшүнбөй, кичине ыйлактады. Бирок көнүшүп, азыр кызым англис тилинде сүйлөп, ырдап, ойноп жүргөнүн көрүп, мен аябай сыймыктанам. Сүйлөгөндө сөздөрдү нукура англичандардай айтат. Бул жерде ошол бакчадагы тарбиячылардын ролу маанилүү. Алар София менен тил табышыш үчүн кыргызча, орусча сөз үйрөнүп, көңүлүн таап алышты.

Мавлюда кызы София менен.
Мавлюда кызы София менен.

"Азаттык": Сиз кызыңызга кандай үлгү болоюн дейсиз? Жаш эне катары кыргыз кыздары кандай өссө дейсиз?

Мавлюда: Мен мурун бир сөз окугам, мага ошол сөз аябай таасир эткен: "Эркек балага билим берсең, билимдүү адам болот, кыз балага билим берсең – билимдүү калк болот". Бала кандай болуп чоңоюшуна баары таасир этет. Албетте, эненин ролу өтө маанилүү. Анткени кызым менин басып-турганыман үлгү алып турат. Ошону билип, мен өзүмдүн басып-турганымды оңдоп, туура адаттарды колдонууга аракет кылам. Мисалы, мен китеп алсам, София да китепке кызыгат, телефонду карап отура берсем, ал да кайталайт.

Өстүрүү боюнча айтсам, менин байкаганым боюнча Британияда балдарга аябай сылык мамиле кылышат. Энеси үч жашар баласына "коляскага отурасыңбы, кичи пейилдикке" деп айтат. Отургандан кийин "рахмат" деп мактап коет. Бул мага аябай жагат. Биз балага кичинекей жашынан баштап ушундай мамиле кылсак, ал башкаларды сыйлайт, бирок, эң маанилүүсү – өзүн өзү сыйлайт.

Өзүңдү өзүң сыйлоо – бул англичандардын маданиятынын өзөгүнүн бири. Мисалы, бул жакта кезекке туруу кадимки нерсе. Кофе сатып алганы келсе, эки киши болуп калса, кезекте туруп күтүшөт. Кезекти бузган турист же башка бирөө болсо, алар эч нерсе дебейт, аны менен урушпайт. Анткени алардын ою боюнча адам өзүн өзү сыйлабаса, андан төмөн түшкөн деңгээл жок. "Өзүн өзү басынтып жаткам адамга андан өткөн жаза жок" деп кейип калышат.

Мен Софиянын эркин өсүшүн каалайм. Анын эң негизги максаты - бактылуу болуу деп ойлойм. Кызым менин максаттарымды же менин комплекстеримди чечиш үчүн төрөлгөн жок. Анын өз жолу бар. София азыр мен таанышып жаткан кызыктуу инсан.

"Азаттык": "Турмушка чыккандан кийин билим алууну улантып, өз кесибимди таштабайм" деген айымдарга күйөөсүнүн колдоосу канчалык маанилүү? Лондондо конок болгон эки апаңыз «келин үйдө күйөөсүнө тамак жасап отурат» деген жокпу?

Мавлюда: Ар бир максаты бар адамга жакындары колдоо көрсөтсө, бул баарына утуш болот. Колдоо көрсөтпөсө да тоскоол болбошу керек. Бул жактан мен өзүмдү бактылуумун деп эсептейм. Анткени менин үй-бүлөм мени дайыма колдоп, жардам берип турат. София төрт айында мен жумушка чыккам, апам менен чоң апам келип, алмак-салмак карап турушкан. "Окууга барам" дегенде да алар мени аябай колдошкон.

"Азаттык": Чет жактагы окуу өзүңүзгө кандай таасир этти?

Мавлюда: Чет жакта окуп жатканда, чөйрө алмашат. Менин чакан эле тайпамда ондон ашык улуттардын жаштары окуйт. Баарынын адаттары, ой жүгүртүүсү айырмаланат. Аларды байкап, ар түрдүү адамдардын өзгөчөлүктөрүн билип, суктанып, үйрөнөсүң. Анан чөйрө ушундай эркин, сени менен эч кимдин иши жок, сага сүйлөсө сылык кайрылып, урмат менен мамиле кылышат. Адам кандай болбосун, ушундай чөйрөдө жашагандан кийин, өзү дагы ушундай болуп калат.

Жеке өзүмдү айтсам, мен адамды ичимден тез сындап, ал жөнүндө тез жыйынтык чыгарып койчумун. Ал сапатыман ажырап баратам, ичимден кишилерге чыдамкайлык, түшүнүк, урмат менен мамиле кылам.

"​Азаттык": Сиз илимий ишиңизди "Балдарды зордук-зомбулуктан коргоо" темасына арнапсыз. Азыр бул Кыргызстандагы оор мүшкүл. Адис катары коомчулук, ата-эне жана мамлекет балдардын балалыгын коргош үчүн эмне кылышы керек деп ойлойсуз?

Мавлюда: Балдарды зордук-зомбулуктан коргоо тема негизи көп өлкөлөрдө аябай чоң жана оор маселе. Британия аны 1970-жылдардан бери талкуулап жатат.

Башында "балага кол көтөргөн ата-эне медициналык тараптан көзөмөлгө алынышы керек" деп эсептелсе, 1980-жылдан тартып бул маселени кароодо экологиялык модел колдонулат. Тактап айтканда, баланын үй-бүлөсү эле эмес, жашоо-шарты, ата-энесинин бири-бирине болгон мамилеси, үй-бүлөдөгү балдардын саны, мектеп, кошуналар, коом, улуттун маданияты, мыйзамдар каралат. Мисалы, Швеция балага кол көтөрүүгө тыюу салган эң биринчи өлкө болуп, 1979-жылы балдарды зордук-зомбулуктан коргоо үчүн мыйзам кабыл алган. Андан кийин 25тен ашык өлкө бул мыйзамды кабыл алышкан.

Бирок маселени бир гана мыйзам чечпейт. Эмнеге балага кол көтөрүшөт? Кээ бир ата-эне башкача тарбиялоонун жолдорун билбейт же болбосо коомдо зомбулук кадимки көрүнүш болуп, алсызды уруу адатка айланган. Негизи баланын зомбулукка кабылышын алдын ала айткыдай факторлор бар. Алар - ата-эненин билими, жашоо шарты, чөйрө, үй-бүлөдөгү балдардын саны. Мисалы, изилдөөчүлөрдүн айтканы боюнча, көп балалуу үй-бүлөдө баланын зомбулукка кабылуу коркунучу 26 пайызды түзөт.

"Азаттык": Кыргызстандагы үй-бүлөлөрдө балдарына мамиле кандай болушу керек? Коомчулукта балдардын укугу кандай корголушу керек?

Мавлюда: Кыргызстанда балдардын статусун көтөрүш керек. Коомубузда балдар чоңоюп, ишке жарап калганда гана сыйлай башташат. Бизде карыларга эң жогорку сый мамиле күчтүү. Башка өлкөлөрдү байкап көрсөм, балдар биринчи орунга коюлуп, алардын муктаждыктары, керектөөлөрү каралат, аларга бардык шарттар түзүлөт, керек болсо балдарынын кызыкчылыгы үчүн ата-энесин кароодон баш тартышат. Мен "карыларды таштап койгула" дебейм. Бирок балдарга көңүл бурулушу керек. Бала күтүүдө ага шарт түзүш керек, аны пландаш керек, өстүрүүнүн ыкмаларын жана баланын психологиясын изилдеш керек, анын келечегин ойлош керек.

Кызы менен.
Кызы менен.

"Азаттык": Үй-бүлө менен кошо билим алып, кесиптик жашоону тең алып кетүү боюнча кыз-келиндерге кандай кеңеш айтасыз?

Мавлюда: Менин оюм боюнча, адам өзүн бөлүп, майдалабаш керек. Бул бир адам, анын бир өмүрү бар, анын жашоодогу башкы максаты – бактылуу болуу. Адам үй-бүлө менен бактылуу болгусу келсе, өзүн ошого арнасын, карьераны тандаса - бул дагы туура. Экөөнү бирдей алып кете ала турган болсо - андан бетер жакшы. Негизи, кыз-келиндер астына так, бийик максаттарды коюп, өз жашоосуна милдетти, жоопкерчиликти алып, максатына жетишин каалайт элем. Коомдо бактылуу адамдар, үй-бүлөлөр көп болсо - бул өсүп келе жаткан балдар үчүн эң жакшы чөйрө.

​"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мамлекетти "сынаган" Матраимов маселеси

Райымбек Матраимов (солдо).

Мамлекеттик бажы кызматынын жетекчисинин мурдагы орун басары Райымбек Матраимовго байланыштуу сот чечими коомчулукта кызуу талкууланууда.

Сот аныктамасы бийликте укуктук жана моралдык маселелер али көп экендигин көрсөттүбү? Кыргызстанда мамлекеттик кызматкер өз укуктарын коргой алабы? Кадрды кызматка коюп жатканда же бошоткондо анын моралдык ички сапаттары каралышы керекпи?

“Арай көз чарай” талкуусуна коомдук ишмер Эмилбек Каптагаев жана саясат таануучу Бакыт Бакетаев катышты.

“Азаттык”: Эмилбек мырза, Кыргызстанда мамлекеттик кызматкерлер сот аркылуу кайрадан мурдагы ордуна келген учурлар аз эмес. Райымбек Матраимовду мурдагы ээлеген кызмат ордуна коюу жөнүндөгү сот аныктамасы эмне үчүн кызуу талаш-тартыш жаратууда? Анын негизги себебин сиз эмнеден көрөсүз?

Эмилбек Каптагаев.
Эмилбек Каптагаев.

Эмилбек Каптагаев: Бул суроонун коомдук чоң деңгээлде, мамлекеттик мааниси бар маселе катары көрсөтүүгө аракет кылып жаткан Алмазбек Атамбаев болуп жатат. Атамбаев бул жылдын март айынан бери көп эле билдирүүлөр менен чыкты, анын экөөндө ушул Матраимов жөнүндө сүйлөдү.

Атамбаев элге “Матраимов деген абдан ыплас киши, коррупционер, Жээнбеков таза адам болом десе мындай булганган адамды кармаганга болбойт” дегенди жеткиргиси келип жатат. “Жээнбековго кам көрүп, өкмөт башчы Исаковго айттырып Матраимовду кызматтан кетирткем” дегенди айтып жатат. Эми ушул ойлордон суроо туулат: эгер Атамбаев Матраимовдун ошондой жегич экенин билсе, 2010-жылы аны эмне үчүн мактап-жактап кызматта алып калды?

2010-жылы Атамбаев менен Бекназаровдун элге жайылып кеткен телефондогу сүйлөшүүсү дал ушул маселе боюнча болгон. Анда Бекназаров Атамбаевге: “Эмне үчүн Матраимов кызматта калды? Аны революциядан кийин кетириш керек болчу” деп жатпайбы. Атамбаев көгөргөн боюнча Матраимовду алып калды, кийин бажы жетекчисинин орун басарлыгына чейин көтөрдү. Бул убакка чейин Мамлекеттик бажы кызматына далай жетекчилер келип кеткен, анын баары менен элдин иши деле жок болгон. Ушунун баары көрүп отуруп, Атамбаевге: “Матраимов ушунчалык эле ыплас киши болсо, эмне үчүн жети жыл аны кармап жүрдүң?” деген суроо туулат.

Бул жерде эки жүздүүлүк болуп жатат. Убагында Атамбаев Райымды чакырып, “эми Жээнбеков менен эмес, Исаков менен иштешесиң” деп айтканда, ага макул болбой коюшу мүмкүн. Чатактын төркүнү Атамбаевдин жеке кызыкчылыгы менен байланыштуу, “президенттен кетсем да бийликти мыкчып кармап турам” деген тилеги ишке ашпай калганында болуп жатат.

“Азаттык”: Бакыт мырза, "Райымбек Матраимовдун ээлеген орду саясий кызмат эмес болчу, административдик кызмат болчу, маселе саясатташып кетти" деген пикирлер көп. Эгер ошол чын болсо эмне үчүн бул орун саясатташат? Анын түпкү маселеси эмнеде?

Бакыт Бакетаев.
Бакыт Бакетаев.

Бакыт Бакетаев: Азыр саясат катышпаган кызмат жок. Айыл өкмөт башчысынан президентке чейин саясат болуп турат. Азыр саясат аба катары, ансыз эч ким жашай албай калды. Биз жаңы доордогу жаңы укуктук мамлекетти эми куруп жатабыз. Ким күнөөлүү экенин далилдегенден кийин сот гана айтышы керек, ушуга биз көнүшүбүз керек. "Текебаев миллион доллар алды" деп соттоп салышты, бирок ал факты сотто далилденген жок да. Ошол эле Матраимовду "миллиондорду алды" деп жатышат, кана далили?

Эмилбек Каптагаев: Атамбаев Матраимовду “коррупционер” деп күнөөлөп, “а” дегенден кийин, эми “б” деп аны далилдеши керек. Атамбаев өзү иштеп турган убакта "Матраимов кандай булганыч иштерди жасады эле же өзү жасашты эле, бажыдан канча акча агып сол чөнтөккө түшчү эле, ошонун башында Матраимов турган" деп өзү тастыкташы керек. Атамбаев фактысы жок эле “ал булганыч киши” деп эле туюк айтып жатат.

“Азаттык”: Эмилбек мырза, мурунку президент Атамбаев сот чечимине өз оюн билдирип, “бул саясий оппоненттерден өч алуу аракети, азыркы бийликтин коррупция менен күрөшүү курсунун кадырын кетирет" деп билдирди. Буга кандай карайсыз?

Эмилбек Каптагаев: Атамбаев бул сөздү экинчи жолу айтып жатат. Ал Матраимовду азыркынын баарын уюштуруп жаткан адам катары көргөзүүдө. "Исаковду, Кулматовду, Ибраимовду да өч алуу үчүн отургузган да Райымбек Матраимов" дегендей кылууда. Соттордун ишин тескеп аткан да Матраимов имиш.

Биринчи май райондук соту “Матраимов бажыдагы кызматынан мыйзамдуу кеткенби же мыйзамсызбы” деген бир эле маселени карады. Сот болсо чечиминде “өкмөт Матраимовду мыйзамсыз кетирген” деди, бул маселенин бир жагы. Экинчи жагы - ал ушунчалык эле коррупционер болсо ага тиешелүү органдар фактылар менен тастыктап бериши керек. Атамбаев жана башка айтып жаткандар күбө катары суракка чакырылышы керек, далилдеп беришсин.

Бакыт Бакетаев: Укуктук мамлекетте мындай чечимдер чыкпашы керек. Бизде сотко ишеним аз. Кыргызстандагы соттор айрыкча саясий жүйөсү бар маселелерди караганда бийликтин көзүн карап келатат. Өлкөдө эл ишенгидей сот реформа болгон жок. Эмгек кодекси бизде иштеген жок, ал советтик замандан бери келатат, аны менен кайра жумушка орношуп алыш оңой эле. Биз системаны өзгөртүшүбүз керек...

(Талкуунун толук вариантын ушул жерден угуңуз)

please wait

No media source currently available

0:00 0:23:20 0:00
Түз линк

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кесипке маани берген медреселер

Кесипке маани берген медреселер
please wait

No media source currently available

0:00 0:09:08 0:00

Финполиция аныктаган төрт миллиард сом

Иллюстрациялык сүрөт.

Экономикалык кылмыштарга каршы күрөш боюнча мамлекеттик кызмат жыл башынан бери бюджетке төрт миллиард сомго жакын каражат зыян келтирилгенин аныктады.

Мекеме алты айда 700дөн ашуун факт боюнча кылмыш ишин козгогон.

Экономикалык кылмыштарга каршы күрөш боюнча мамлекеттик кызмат (Финансы полициясы) 2018-жылдын алгачкы жарымында 981 мыйзам бузууну аныктаган. Материалдарды карагандан кийин мунун 715и боюнча кылмыш иши козголгон. Ал эми мамлекетке келтирилген чыгым төрт миллиард сомго жакындаган.

Бул маалыматтар мекеме жетекчилеринин Бишкектеги атайын басма сөз жыйынында жарыяланды. Финполициянын ыкчам башкаруу бөлүмүнүн башчысы Сагынбек Абдылдаев келтирилген чыгымдар жана аларды өндүрүү боюнча төмөнкүдөй сандарды келтирди:

Сагынбек Абдылдаев.
Сагынбек Абдылдаев.

- Жыл башынан бери каржылык мыйзам бузуудан мамлекет 3 миллиард 914 миллион сом зыян тартканы такталды. Мунун ичинен 2 миллиард 387,1 млн. сом мамлекетке кайтарылды. 2018-жылдын алты айында 344 салыктык текшерүү жүргөн, анын натыйжасында 2 млрд. 122,4 миллион сом салык төлөнбөй калганы аныкталган. Бирок анын 1 миллиард 124,7 миллион сому кайра төктүрүлдү.

Мындан сырткары, январь-июнь айларында Финансы полициясы териштирген материалдардын негизинде башка органдар 238 кылмыш ишин козгогон. Алардан канча чыгаша келгени жана канча акча өндүрүлгөнү такталган жок.

Ошентип, быйыл жылдын алгачкы жарымында козголгон кылмыш иштери былтыркыга салыштырмалуу 55ке көп экени (былтыр алгачкы алты айда 660), ал эми чыгашалар 41,9% көп экени ачыкка чыкты. Натыйжада өндүрүлгөн зыян да былтыркыдан 50% арбын экени белгилүү болду (былтыр алты айда 1 миллиард, 0,26 миллион сом өндүрүлгөн).

Солдон экинчи Эмилбек Жамгырчиев.
Солдон экинчи Эмилбек Жамгырчиев.

Мекеме жетекчилиги муну коррупция менен күрөштүн күчөгөнү жана бир топ функциялардын ага өткөрүлүп берилгени менен түшүндүрүүдө. Финполициянын жетекчисинин орун басары Эмилбек Жамгырчиев мындай дейт:

- Мыйзам бузуу эрежелеринин өзү көбөйүп жаткан жок. Аны аныктоо иштери жанданганы үчүн ал көрсөткүч көбөйдү. Буга чейин президенттин буйругунун негизинде бардык экономикалык кылмыштарды иликтөө биздин мекемеге өткөрүлүп берилген. Башкача айтканда, буга чейин козголгон кылмыш иштери жана учурда аныкталган мыйзам бузуу учурлары да бизге өткөрүлүп турат, аны биз тергейбиз. Балким ошол себептүү да кылмыштардын динамикасы өскөндөй көрүнүшү мүмкүн.

Мекеме жетекчилери буга чейин козголгон резонанстуу кылмыш иштери боюнча да маалымат берип, алардын айрымдары сотко өткөрүлгөнүнө, кээ бирлерин тергөө уланып жатканына токтолушту.

Эң чуулгандуу иш катары Мамлекеттик бажы кызматынын кызматкерлерине козголгон иш тууралуу айтылып, бул боюнча иликтөө бүтө элек экендиги маалымдалды. Бажыдагы кошумча нарк салыгы жана бажы төлөмдөрүн жашыруу боюнча Башкы прокуратура менен кошо жалпысынан он чакты кылмыш иши козголгон.

Ал эми “Росинбанк” мекемеси менен алтын, жез казган “Казминералз Бозымчак” компаниясына байланыштуу козголгон иштер да иликтенип жатканы маалым болду. Финансы полициясынын өкүлдөрү мурдагы премьер-министр Сапар Исаковдун аты аралашкан Мамлекекеттик каттоо кызматы жана “Госзнак” аттуу ишкана боюнча ачылган кылмыш ишин тергөө Башкы прокуратурага өткөрүлүп бергенин айтышты.

Бирок жарандык активисттер каржылык кылмыштарды тескеген бул кызматтын ишин кескин сынга алып, коррупция менен күрөш солгун жүрүп жатканын айтып чыгышты. Активист Анара Дауталиева кылмыш иштерине тандалма мамиле жасалып жатат деп айтты:

- Бул кызматтын өзүнө кайра коррупционерлер кызматка келип жатат. Кадрлар тааныш-билиштик менен дайындалып жатат. Анан кантип булар өздөрү коррупция менен күрөшөт? Финансы полициясынын азыркы жетекчилиги коррупция менен күрөшүүдө эч качан биз ойлогон максатка жетпейт. Президент да, эл да жетпейт. Коррупция менен таза жана чынчыл адамдар гана күрөшө алат. Кызматтык адамдарга карата кылмыш иштерди көбүнчө Башкы прокуратура козгоп, тергөөнү Финансы полициясына берип коет. Булар болсо бир кылмыш ишин беш-алты ай иликтеп, кээде жылдап созуп жиберишет. Соңунда тергөөнүн аягына чыкпай, акыры актап жиберип жатышат. Кээ бир иштерди кыскартышат, токтотушат. Айрым иштердин актуалдуулугу да жоголуп кетип жатат. Быйыл жарым жылдык коррупция менен күрөш мени канааттандырган жок. Ошондуктан кызматтык адамдарга карата козголгон кылмыш иштерин иликтөө милдетин кайра Башкы прокуратурага бериш керек.

Жыл башынан бери аткезчилик жол менен товар ташуу боюнча 87 факты аныкталган. Алардын ичинде күйүүчү-майлоочу майды жана унду мыйзамсыз ташуу да бар.

Контрабандалык фактылардын эң чуулуусу бир апта мурдараак кармалган. Анда Кыргызстандын аймагына 112 автоунаа контрабандалык жол менен ташылып келгенин, андан мамлекет 100 млн. сом зыян тартканын аныкталган. Андан мурдараак болсо Кыргызстанга импорттолгон “DAF”, “MAN”, “IVECO”, “SCANIA” жана башка үлгүдөгү 354 жүк ташуучу автоунаа мыйзамсыз алынып келгени аныкталган. Анда автоунаалар эч кандай бажы төлөмү алынбай турган трактордун коду менен катталганы такталган. Алардын баары учурда камакка алынды.

Ага карабай бул кызматтын ачык-айкын эместиги коомчулукта кеп болуп келет. Коомдук ишмер Жылдызбек Турганов кепке кошулду:

- Финансы полициясынын коррупция менен күрөшүүсүнө мен жарандык активист катары канааттанбайм. "Акча түшүп жатат, ишти кылып жатат" дейт, кана анысы? Канча иштер каралбай, тергелбей калып кетип жатат. Аларды ким айтат? Жалпы коррупцияга каршы күрөштө жумуш көбөйүп жатат. А булар кандай иштер жүрүп жатканын ачыкташпайт. Баары жабык, ачык-айкындуулук жок. Грузияны, башка мамлекеттерди караңыз, кайсы кылмыш иши козголуп, ал кандай иликтенип жатканы тууралуу ачык маалымат берип турушат. Мамлекет тарткан зыян булар келтирген төрт миллиарддан эки-үч эсе көп, аларды ким кайтарат? Кайра ким төктүрөт? Бажы боюнча иш козгодук дейт, андан канча акча түштү? Башка фактылар боюнча эмне иштер жүрүп жатат? Айыптуулар жоопкерчиликке тартылып жатабы? Же акча алып актап жиберип жатышабы? Мына ушул суроолордун баарына жооп жок.

Турганов ошондой эле Финансы полициясындагы кадр маселесин сынга алды. Ал ошондой эле аталган кызмат президент тарабынан түзүлгөн бирдиктүү депозиттик эсепке жемкорлордон өндүрүлгөн каражаттарды төкпөй жатканын да айтты. Ал эми мекеме жетекчилиги болсо бул процесс айрым мыйзам жоболору өз ара дал келбей жаткандыктан кармалып жатканын билдиришти.

Президент Сооронбай Жээнбеков жемкорлордон өндүрүлгөн акчаны топтош үчүн эсеп ачууга буйрук берген. Өкмөттүн токтому менен 3-июлда Финансы министрлигинин карамагында Бирдиктүү депозиттик эсеп ачылган. Бул эсепке Башкы прокуратура, Экономикалык кылмыштарга каршы күрөш боюнча мамлекеттик кызмат (Финполиция), Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет (УКМК) жана Ички иштер министрлиги (ИИМ) коррупционерлерден кайтарылган каражатты топтошу керек. Акча өкмөттүн негизделген чечими менен кайра бөлүштүрүлөт. Бирдиктүү депозиттик эсепке түшкөн акчанын жалпы суммасы бүгүнкү күндө 130 миллион сомго жакындады.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Аялды абакка жеткирген жагдайлар

Аялды абакка жеткирген жагдайлар
please wait

No media source currently available

0:00 0:38:32 0:00

Көпчүлүк коалиция мэрликке Суракматовду сүрөдү

Азиз Суракматов.

Бишкек шаардык кеңешиндеги көпчүлүк коалиция шаар башчылыгына Азиз Суракматовду бирдиктүү талапкер катары сунуш кылды. Ага альтернатива боло турган талапкерлер көрсөтүлөрү-көрсөтүлбөсү азырынча белгисиз.

Жогорку Кеңештин 5-чакырылышынын депутаты Азиз Суракматов ага чейин шаардык кеңештин төрагасы болуп, андан мурун шаардын архитектура тармагын жетектеп келген.

Жарандык активисттер анын курулуш компаниясына байланыштуу ызы-чуу чыккан учурлар болгонун эске салып, мындай адамдын шаар башчылыгына келиши бийликтин аброюна доо кетире турганын белгилешти.

Атаандашсыз тандалган талапкер

Бишкек шаардык кеңешинин көпчүлүк коалициясы мэрлик кызматка бирдиктүү талапкер катары Азиз Суракматовду тандады. Мындай чечим КСДП, “Өнүгүү-Прогресс”, “Мекеним Кыргызстан” жана “Кыргызстан” фракцияларынан турган көпчүлүк коалициянын жабык жыйынында кабыл алынды. Башкаруучу коалициядагы фракциялардын 33 депутатынан 26-июлдагы жыйынга 27 депутат катышып, Суракматовдун талапкерлиги бир добуштан колдоо тапты.

КСДП фракциясынын депутаты Эрнис Докенов көпчүлүк коалициянын атынан бирдиктүү талапкерге токтолуу боюнча чечими тууралуу мындай дейт:

Эрнис Докенов.
Эрнис Докенов.

- Көпчүлүк коалицияга кирген ар бир фракция өз алдынча талапкер чыгарбай, бир эле талапкер көрсөтүү тууралуу чечимге токтолдук. Эми мэрликке башка бир талапкерди шаардык кеңештеги азчылык коалициясы же болбосо оппозиция сунуш кылышы мүмкүн. Мындан сырткары, өкмөт башчы да өзүнүн талапкерин көрсөтөт деп күтүлүп жатат. Ошондо шаар башчылыгына үч талапкер атаандашат. Үчөөнүн арасынан бирөөнү биз - шаардык кеңештин депутаттары тандайбыз.

Шаардык кеңештин маалыматы боюнча башкаруучу коалиция Азиз Суракматовдун гана талапкерлигин талкуулап, анын шаарды өнүктүрүү программасы менен таанышкан.

Бишкек шаары.
Бишкек шаары.

Эмнеге альтернативалуу талапкер көрсөтүлбөгөнү тууралуу суроо жоопсуз калды. Анткени демократиялык шайлоонун бирден-бир принциби анын атаандаштык шартта өтүшү менен байланыштуу.

"Өнүгүү-Прогресс" фракциясынын жетекчиси Таалайбек Сариев бул талапкер эмнеси менен депутаттарды ынандырганына түшүндүрмө берди:

- Эми бул талапкерге альтернативалуу талапкер болобу же болбойбу, аны билбейт экенмин. Муну биздин шаардык кеңештин азчылык коалициясы чечет да. Талкуунун жүрүшүндө бирдиктүү талапкерге биз өзүбүздүн суроолорду берип, анын шаарды өнүктүрүү боюнча пландарын угуп, ошонун жыйынтыгы боюнча ага токтолдук. Бул адам мурда өзү шаарда иштеп, депутат, шаардык кеңешке төрага болгону жана шаар турмушунун маселелерин мыкты түшүнө турганы белгилүү.

"Балдардан жер талашкан болочок мэр"

Анткен менен парламенттин мурдагы депутаты, шаардык кеңештин мурдагы төрагасы, башкы архитектор кызматтарын аркалап жүрүп, шаардагы ири курулуш ишкердигине аралашкан Азиз Суракматов тууралуу пикирлер бир кылка эмес. Ал мезгилдүү басма сөздө шаардагы "Елизавета" деген курулуш компаниясынын көмүскө кожоюну, парламент депутаты Азамат Арапбаевдин ишкер-өнөктөшү катары сыпатталган.

Жарандык активист Айбек Мырза уулу 2012-жылы анын компаниясынын балдар аянтчасын тартып алууга байланышкан окуясын эске салды:

Айбек Мырза.
Айбек Мырза.

- Балдар ойной турган аянтчаны тартып алууга ниеттенген адам кантип шаарды оңдосун? Менимче бул адам мэрликке келсе, коррупция менен күрөшпөй эле аны кайра гүлдөтүшү мүмкүн. Мындан беш жыл мурун, 2012-жылы болсо керек, биз, жарандык активисттер, шаардагы мыйзамсыз ээленген жер тилкелери жана балдар аянтчаларын өзүнө каратып алган фактыларды иликтеп чыкканбыз. Ошондо Бишкектеги №7 кичирайондогу көп кабаттуу үйлөргө караштуу балдар ойногон аянтчаны Азиз Суракматовго караштуу компания талашып, бир топ чыр болгон. Биз буга байланыштуу нааразылык акциясын да өткөргөн болчубуз.

Шаардык кеңештеги көпчүлүк коалициянын жыйынынан кийин шаар мэрлигине талапкер Азиз Суракматовду издеп таап, байланышууга мүмкүн болгон жок. Ал жыйын бүтөрү менен эле башка эшиктен сыртка чыгып кеткени белгилүү болду. "Азаттык" бул дооматтарга байланыштуу Азиз Суракматовдун жүйөлөрүнө орун берүүгө даяр.

Жогорку Кеңештин жанындагы мыйзамсыз курулуш

Мында сырткары прокуратура Жогорку Кеңештин имаратынын батыш тарабындагы кайтаруудагы жер тилкесине мыйзамсыз көп кабаттуу үй тургузган факты боюнча кылмыш ишин козгогон болчу.

"Биздин укук" уюмунун жетекчиси Калича Умуралиева мыйзам боюнча Суракматовдун курулуш ишкердигине кожоюн экени анын мэрлик кызматка келишине тоскоол болоруна токтолду:

Калича Умуралиева.
Калича Умуралиева.

- "Азиз Суракматовго караштуу болушу мүмкүн" деген "Елизавета" компаниясы "Россия" кинотеатрынын артындагы №1 кайтаруу тилкеси деп аталган жерге көп кабаттуу үй кура баштаган. Ошол мыйзамсыз курулушка анын тиешеси бар экени тууралуу буга чейин какшап эле келатабыз. Ал шаарга эми мэр болуп келсе, буга окшогон жер тилкелерине көп кабаттуу үй курууга уруксат берип, кызыкчылыктардын кагылышы болушу мүмкүн. Анткени ал курулуш ишкердигиндеги адам. Ал буга түп орду менен байланган. Анан кантип ал бул тармактагы жакындарынын же өнөктөштөрүнүн кызыкчылыгын колдобой койсун? Колдойт. Ошондуктан мен Азизге "эгерде мэрликке бара турган болсоң ошол мыйзамсыз курулушуңду токтот" деп айттым. Угабы же укпайбы, аны билбейм. Бирок ушул бойдон мэр боло турган болсо, ага мыйзам жол бербейт. Анткени бул жерде кызыкчылыктардын кагылышы болуп жатат. "Мыйзамсыз курулуштун артында ким турат?" деп айтып келген элем. Бүгүн биз көрүп тургандай, анын артында Бишкек шаарынын мэрлигине талапкер Азиз Суракматов турат.

Бишкек шаарынын мэрлигине көпчүлүк коалиция көрсөткөн Азиз Суракматов 46 жашта. Аймактык шайлоо комиссиясы баш калаанын башчылыгына талапкерлерди катташ үчүн 26-июлдан тартып документтерди кабыл ала баштады.

Талапкерлерди көрсөтүү укугуна Бишкек шаардык кеңешиндеги фракциялар жана премьер-министр укуктуу. Бишкек шаарынын мэрин шайлоо 8-августка дайындалган. Мурдагы шаар мэри Албек Ибраимов коррупцияга шектелип, кармалып, камакка алынган болчу.

Мансаптуулардын жер “бизнеси”
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:31 0:00
"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Айылдык кеңештердин "ээнбаш" депутаттары

Иллюстрациялык сүрөт.

Жалал-Абад милициясы түндүк-түштүк кошумча жолун салып жаткан кытайлык компаниянын жумушчусунун тонолуп, сабалышын иликтеп жатат.

Чуулгандуу окуяга байланыштуу кармалган төрт адамдын бири айылдык кеңештин депутаты болуп чыккан. Бул өз кезегинде жергиликтүү кеңештердин сапаты, депутаттардын кылмышка аралашуусу, уюшма кылмыш топтору менен алака-катышы тууралуу маселени кайрадан козгоду.

Жалал-Абад облустук ички иштер башкармалыгынын маалыматы боюнча, окуя 12-июлга караган түнү болгон.

Облустук милициянын басма сөз өкүлү Мыктыбек Турдубековдун айтымында, түндүк-түштүк кошумча жолунун Тогуз-Торо районунун Көк-Ийрим айыл аймагына караштуу бөлүгүн куруп жаткан кытайлык "Чайна роуд" компаниясынын жумушчусун белгисиз адамдар сабап, ири өлчөмдөгү күйүүчү майды тоноп кетишкен:

- Ошол жердеги базада турган 200 литрлик үч бачоктогу, 20 литрлик 25 канистрдеги солярканы тоноп кетишкен. "Спринтер" үлгүсүндөгү кичи автобуска жүктөп кетишкен. Натыйжада кытай жараны ооруканага түшкөн. Буга байланыштуу райондук милиция тоноо фактысы боюнча кылмыш ишин козгогон. Тергеп-иликтөөдө Тогуз-Торо районунун төрт жараны кармалган. Алардын арасында айылдык кеңештин бир депутаты да бар. Алар алгач 48 саатка камалган. Сотто бөгөт чарасы каралып, эки айга үй камагына чыгарылды.

"Азаттыктын" ишенимдүү булактары кылмышка шектүү катары кармалгандардын бири Сары-Булуң айылдык кеңешинин 37 жаштагы Алтынбек аттуу депутаты экенин, учурда Макмал алтын комбинатында иштей турганын билдиришти. Тогуз-Торо районунун акими Айбек Кожошев кылмышка шек саналган депутат күнөөлүү эмес экенин айтып жатканын маалымдады:

- Азыр тергөө амалдары жүрүп жатат. Ошол жаранды мен кабыл алып, өзү менен да сүйлөштүм. "Сен айылдык кеңештин депутаты болсоң, эл өкүлү деп жатсак, уурулук кылып кармалганың кандай болот?" деп сурадым. Ал болсо: "Мен кылган жокмун, ошол ишке барган балдардын жанында эле болуп калгам, кытай жаранын уруп-согуп, колу-бутун таңган эмесмин" деп жатат. Мурда-кийин мындай иштерге барган эмес, "кылмыштуу топтун мүчөсү" дегенин уккан эмесмин. Өзү Макмал алтын комбинатында иштейт.

"Азаттык" буга чейин жергиликтүү кеңештин депутаттары тууралуу бир канча макалаларды жазган. Анда депутаттардын мурда-кийин уюшма кылмыштуу топтун мүчөсү болгону, кылмышка аралашкан, соттолгону тууралуу фактылар айтылган. Жогорку Кеңештеги "Республика - Ата Журт" фракциясынын депутаты Кенжебек Бокоевдин пикиринде, мындай окуялар шайлоочуларга сабак болушу керек:

- Ушундай фактылар чыккан сайын шайлоочулардын көзү ачылып, мурунку жолу туура эмес тандашканын билип, кийинкисинде ар бир талапкерди карап, добуш бергенде уюшма кылмыш топтун мүчөсүбү, криминалга аралашканбы же ууру-кески, коррупционерби - айтор буларды өткөрбөгөнгө аракет кылышы керек. "Биздин айылдан, биздин жамааттан экен" деп эле айылдык кеңештерге өтүп кетип жатышат. Акчасына, берген убадаларына алданбай, баскан жолун карап, байкап шайлаш керек. "Бюджет" деген сөздү түшүнбөгөн балдар келип калып атат. Талапкерлердин сапатына карап, ошого көңүл бурулушу керек.

Өкмөткө караштуу Жергиликтүү өз алдынча башкаруу иштери жана улут аралык мамилелер боюнча мамлекеттик агенттиктин мурдагы директору Бакыт Рыспаевдин баамында, айылдык кеңештерге талапкерлерге жогорку билими, иш тажрыйбасына байланышкан талаптарды жоюп салыш керек:

- Шайлоочулардын шайлоо маданиятына жетишибиз керек. Шайлоону дайындоо катары эмес, тандоо катары түшүнүшүбүз керек. Көптөрдүн арасынан биз эң мыктыларын тандаганды үйрөнүшүбүз керек. "Жогорку билими, иш тажрыйбасы болсун, ал-бул" деген талаптар бар. Мамлекеттик кызматта иштебеген, убагында шартына байланыштуу жогорку билим ала албай калган, бирок түшүнүгү чоң, кыт куйгандай сүйлөгөн, билими, диплому бар адамдардан да кыйын адамдар бар. Ошондуктан тоскоолдук кылганга болбойт. Мен болгону "соттолгон адамдар депутат боло албайт" деген гана чектөөгө макулмун. Болбосо азыр соттолуп, бирок ар кандай жолдор менен акталып алып жатышпайбы. Болбосо алар эшиктен куусаң тешиктен кирип, айланып-тегеренип эле келип алып атышат.

Ал арада "айылдык кеңештердин өзүн жоюп салыш керек" дегендер да бар. Алардын бири, Оштогу талдоочу Төлөгөн Келдибаевдин пикиринде, айылдык кеңештер кайсы бир топтордун тар кызыкчылыгынын эле куралы болуп калды.

Төлөгөн Келдибаев.
Төлөгөн Келдибаев.

- Жергиликтүү кеңештерге шайлоо болгондо айрыкча түштүк жергесинде кылмыштуу топтордун мүчөлөрү, коррупциянын символу болгон адамдардын кадрлары катышып жатат. Кыргызстандагы айыл өкмөттөрдүн басымдуу бөлүгү дотацияда отурат. Алар бюджетти деле беките алышпайт. Республикалык бюджеттен каржылангандан кийин анын баарын райондун каржы бөлүмү карайт. Ошондуктан айылдык кеңештин депутаттарын деле кармоонун кереги жок. Алар төрт жылда бир жолу айыл өкмөт башчысын шайлайт. Башка иши жок. Райондук, облустук кеңештер деле жоюлду, эч нерсе деле болгон жок. Айыл өкмөттүн башчысы өкмөттүн өкүлүнүн сунушу, премьер-министрдин макулдугу менен шайланышы керек, - деди Төлөгөн Келдибаев.

Соңку жергиликтүү кеңештерге шайлоодо БШК сегиз талапкер боюнча "уюшма кылмыш топторго байланышы бар" деген материалдарды ИИМге жөнөткөн. ИИМ анын бирөө гана шайлоодон четтетилгенин маалымдаган. Кылмыштуу топтордун айынан айыл өкмөт башчыларын шайлоо ызы-чуу менен коштолгон учурлар да болгон.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG