Линктер

шейшемби, 23-июль, 2019 Бишкек убактысы 22:28

Кыргызстан

Кулматов, Артыкбаев, Исаков камакта калды

Кубанычбек Кулматов, Осмонбек Артыкбаев жана Сапао Исаков.

31-июлда соттор Бишкектин мурдагы мэри Кубанычбек Кулматовдун, парламент депутаты Осмонбек Артыкбаевдин жана экс-премьер-министр Сапар Исаковдун бөгөт чарасын карап, аларды камакта калтырды.

Жогорку сот Бишкектин мурдагы мэри Кубанычбек Кулматовдун бөгөт чарасын карап, аны 28-августка чейин камакта калтырган райондук жана шаардык соттун чечимдерин күчүндө калтырды. Кулматов "коррупция" жана "жараксыз паспортту пайдалануу" боюнча айыпталып жатат. Анын адвокаты камактагы саясатчынын орус жарандыгы жок экенин далилдеген Орусия элчилигинен жооп келгенин, соттор ага көңүл бурбай жатканын билдирүүдө.

Ушул эле күнү Бишкектин Биринчи май райондук соту парламент депутаты Осмонбек Артыкбаевдин жана экс-премьер-министр Сапар Исаковдун бөгөт чарасын карап, аларды да камакта калтырды.

Камактагы экс-мэрдин бөгөт чарасы

25-июнда Бишкектин Биринчи май райондук соту Кулматовдун камактагы мөөнөтүн узартуу маселесин карап, аны 28-августка чейин абакта калтырган. Адвокаттар экс-мэрди үй камагына чыгарууну өтүнүп жогорку инстанцияга даттанган. 31-июлда Жогорку сотто саясатчынын бөгөт чарасы каралып, аны камакта калтырган райондук жана шаардык соттун чечимдери күчүндө калды.

Кулматовдун жактоочусу Сергей Слесарев "соттор мыйзам бузуп жатат" деп, эми президентке кайрыла турганын билдирди:

Сергей Слесарев.
Сергей Слесарев.

- Тилекке каршы, Жогорку сот, буга чейинки райондук жана шаардык соттордун катасын оңдомок тургай, өзү мыйзам бузууга барды. Биздин жергиликтүү сотторго карата дооматтарыбызды четке какты. Мен буга чейин Жогорку соттун төрөйымына эки жолу кайрылдым, бирок эч кандай жыйынтык чыккан жок. Эми мамлекет башчысына кайрылууга туура келип жатат, анткени ал судьялар сот бийлиги катары кадыр-баркын жоготуп жатканын көрсүн.

Кулматовдун жарандык маселеси

Быйыл 18-майда Башкы прокуратура Бишкек Жылуулук электр борборун (ЖЭБ) жаңылоого байланыштуу козголгон кылмыш ишинин алкагында Кулматовго Кылмыш-жаза кодексинин 303-беренесинин 1-бөлүгү ("Коррупция") боюнча айып тагылган. Камакта отурган саясатчыга кийинчерээк экинчи кылмыш иши козголгон.

Экинчи иште Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет (УКМК) Кулматовду "1995-жылы Кыргызстандын жарандыгын мыйзамсыз алган жана чек арадан мыйзамсыз өткөн" деп айып таккан. Буга экс-мэрдин тарапкерлери аны камакта калтыруунун аргасы катары баа беришкен болчу. Адвокат Слесаров жарандык боюнча факты мурда эле такталганын билдирип жатат:

- Орусиянын элчилиги мага "Кулматов Орусиянын жараны эмес" деп жооп берген. Такталбаган жана мыйзамсыз аракеттер Кулматовду камакта калтыруунун аракети экени көрүнүп эле жатпайбы.

Кыргызстанда жогорку кызматтагы аткаминерлердин кош жарандыгын текшерүү мүмкүн эмес. Аны атайын кызматтар гана кайсы бир саясатчы жөнүндө конкреттүү арыз түшкөн учурда карашат.

Бирок мамлекеттик жана муниципалдык кызмат мыйзамынын 21-беренесинде кош жарандуулар жетекчилик кызматтарда иштей албай турганы көрсөтүлгөн. Мамлекеттик кадр кызматынын мамлекеттик кызмат өтөө бөлүмүнүн башчысы Алмаз Аттокуров буларды айтты:

- Мамлекеттик кызматта иштеш үчүн Кыргыз Республикасынын жараны болуш керек. Бирок ошол эле убакта кош жарандуулар катардагы кызматта иштей берсе болот, бирок жетекчилик кызматка иштей алышпайт. Мыйзам тыюу салат.

Акыркы убакта айрым аткаминерлердин мындай кош жарандыгы коомчулукта кызуу талкууга айланды. Акыркы окуялардан кийин коомчулукта кош жарандыгын жашырган аткаминерлерди жазага тартуу демилгеси да көтөрүлдү.

Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты Мукар Чолпонбаев кош жарандуулардын жогорку кызматтарда отурушу улуттук коопсуздукка коркунуч келтирет деп эсептейт:

Мукар Чолпонбаев.
Мукар Чолпонбаев.

- Ишкерлер кош жарандуу болушун колдойм. Бирок ошолор бизнесин коргош үчүн саясатка келип жатпайбы. Ошол жагы жаман. Анткени мамлекеттик кызматка келген адам мамлекеттин купуя сырын алып жүрүүчү болуп саналат. Кийинки убакта "кош жарандыгы бар экен" деп сөз болуп, бирок "аныкталган жок" деп жатышпайбы, башка мамлекеттер биздей болуп кош жарандыкка уруксат беришпейт. Ал жактын жараны болуш үчүн мурунку жарандыктан чыгышы керек. Ошондой маселелерди караш керек.

55 жаштагы Кубанычбек Кулматов мурдагы президент Алмазбек Атамбаев бийликте турган алты жыл ичинде бир катар жогорку кызматтарды ээлеген. Алгач ал Мамлекеттик бажы кызматын, кийин Чүй облусун, Бишкек шаарын, Улуттук банкты, Орус-кыргыз өнүктүрүү фондун башкарган.

Исаков менен Артыкбаев да камакта болот

31-июлда түштөн кийин Бишкектин Биринчи май райондук соту мурдагы премьер-министр Сапар Исаковдун да бөгөт чарасын карап, 5-октябрга чейин камакта калтырды.

Мурдагы өкмөт башчынын абактагы мөөнөтүн узартууну тергөө органдары өтүнгөн. Камакта дагы эки айга калган экс-премьердин адвокаты Нурбек Токтакунов беш күндүн ичинде Бишкек шаардык сотуна апелляциялык арыз менен кайрыларын айтты.

Сот Сапар Исаковду камакта калтырды
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:06 0:00

Буга чейин Жогорку соттун кылмыш иштери жана административдик мыйзам бузуу боюнча соттук коллегиясы Сапар Исаковдун бөгөт чарасын карап, Биринчи май райондук жана Бишкек шаардык сотторунун чечимин өзгөрткөн.

Жогорку соттун басма сөз кызматы кабарлагандай, буга чейинки инстанциядагы соттор "Сапар Исаков 13-августка чейин тергөө абагында болушу зарыл" деген чечим чыгарган. Ал эми Жогорку соттун соттук коллегиясы бул датаны 5-август деп аныктаган болчу.

Бишкек Жылуулук электр борборун (ЖЭБ) жаңылоого байланыштуу кылмыш ишинин алкагында айып коюлган мурдагы премьер-министр Сапар Исаков 5-июнда камакка алынган.

Бул иштерге удаалаш эле 31-июлда Бишкектин Биринчи май райондук соту парламент депутаты Осмонбек Артыкбаевдин бөгөт чарасын карап, аны 13-октябрга чейин камакта калтырды. Анын жактоочуларынын Артыкбаевдин ден соолугуна байланыштуу үй камагына чыгаруу өтүнүчтөрүн сот канааттандырган жок. Артыкбаев да Бишкек Жылуулук электр борборун (ЖЭБ) жаңылоого байланыштуу козголгон кылмыш ишинин алкагында кармалган. ​

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Сот Сапар Исаковду камакта калтырды

Сот Сапар Исаковду камакта калтырды
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:06 0:00

Суракматов мэрликке жалгыз аттанды

Азиз Суракматов.

Шаардык кеңештеги оппозициялык азчылык да, премьер-министр да талапкер көрсөткөн жок.

Борбордук шайлоо комиссиясында (БШК) Азиз Суракматов 31-июлда кыргыз тилинен экзамен тапшырды жана анда программасы тууралуу учкай айтып берди. Ал "Елизавета" курулуш компаниясына тиешеси бар экенин моюнга алды. Бир катар жарандык активисттер мэрликке жалгыз талапкер көрсөтүлгөнүн сындап жатышат.

Анткени жакында Ош шаарынын мэринин кызматына Таалайбек Сарыбашев да атаандашсыз шайланган жайы бар. Мындан тышкары, болочок мэр өз бизнесин кеңейтүүгө аракет кылат деп кооптонгондор да табылат.

Бишкек шаарынын мэрлигине талапкер Азиз Суракматов негизги проблемалар катары жол, коомдук танспорт, жарыктандыруу өңдүү маселелерди атап өттү. Ал мэрияда коррупцияга каршы аёосуз күрөш болот деп убада берди:

- Шаарда 200 чакырым жаңы жол салууга, 400 чакырым эски жолду оңдогонго аракет кылыш керек. Советтер Союзунун убагындагыдай чоң автобустарды алып келиш керек. Ошол кезде миң чоң автобус, 400-500 троллейбус бар болчу. Шаарды көбүрөөк жашылдандырууга аракет кылышыбыз зарыл. 45 миң бак-дарак, 15 миңден ашык бадалдарды отургузуу керек. Шаардын чет жактарын жарыктандырышыбыз керек. Эски шамдарды диоддук шамдар менен алмаштыруу абзел. Муну менен биз электр энергиясын 75-80 пайызга үнөмдөй алабыз. Коррупцияга жол бербешибиз керек. Коррупция менен күрөш мэриянын биринчи милдети болот.

Азиз Суракматов журналисттердин суроолоруна жооп берип жатып "Елизавета" ири курулуш компаниясына тиешеси бар экенин ырастады. Ал бул компанияны курулуш тармагында бир топ жыл бою жетекчилик кызматтарда жүргөн атасы түптөгөнүн билдирди. Кызматы менен жакын туугандарынын бизнестеги кызыкчылыктарынын кагылышы тууралуу маселени шайлоо өткөндөн кийин ойлонорун айтты: ​

Биз азыр "кандай жагынан туура болот" деп, кызыкчылыктар кагылышы боюнча ойлонуп жатабыз. Сиздер түшүнүшүңүздөр керек, ал жакта жүздөн ашык адам иштейт.
Азиз Суракматов

- Мен бул компанияда 2015-жылга чейин иштеген эмесмин. 2015-жылдан баштап кеңешчи, инвестиция боюнча директор болгом. Ал жакта жетекчи, жүздөй адамдан турган жамаат бар. Азыр курулуш жүрүп жатат. Биз азыр "кандай жагынан туура болот" деп, кызыкчылыктар кагылышы боюнча ойлонуп жатабыз. Сиздер түшүнүшүңүздөр керек, ал жакта жүздөн ашык адам иштейт. Аларды "көчөгө баргыла" деп айтууга туура келет. Азыр "Елизавета" 270 батирлүү үй салып жатат. Анын 70и сатылган. Компания насыя алган, ал насыяны батирлерди сатып төлөп берет. Балким алар бул үйдү куруп бүткөндөн кийин, жаңы үйдү курууну баштабаса керек. Компаниянын жамаатын, иш билги адистерди мындан ары эмне кылыш керектигин ойлонушубуз зарыл.

Бишкек шаардык кеңешиндеги оппозициялык азчылыкты түзгөн "Республика - Ата Журт" фракциясы депутаттардын биримдигин, туруктуулукту эске алуу менен өз алдынча талапкер көрсөтүүдөн баш тартты. Премьер-министр жана анын аппараты эмнеге талапкер көрсөтпөгөнү тууралуу комментарий берген жок.

Шаардык кеңештеги "Кыргызстан" фракциясынын лидери Таалайбек Сагынбаев анын фракциялаштары ушул жуманын аягында мэрликке талапкер Азиз Суракматов менен жолугуп, план-программасын талкуулай турганын маалымдады:

- "Республика - Ата Журт" фракциясы менен премьер-министрдин талапкер көрсөткөнгө укугу бар да. Бирок алар бул укугунан пайдаланган жок. Эми 8-августта жабык добуш берүүдө баары белгилүү болот. Ушул бейшемби же жума күнү биздин фракция Суракматов менен жолугат. Шаарда көйгөйлүү маселелер абдан көп. Биздин фракциянын ой-пикири бар. Эң башкы маселе - шаардын бюджетин кошумча акча менен толтуруу зарыл. Акча жок болсо кандай план болсо деле ишке ашпай, жел боюнча калат.

Анткен менен мэрликке жалгыз талапкер көрсөтүлүшүнө нааразы болгондор да бар. Жарандык активист Мавлян Аскарбековдун пикиринде, кийинки убакта борбор шаардын башчысын шайлоо кайсы бир топтордун кызыкчылыгына айланды:

Мавлян Аскарбеков
Мавлян Аскарбеков

​- Буга чейин деле Бишкек шаарынын мэри кандайдыр бир топтордун, олигархтык күчтөрдүн кызматы болуп калган. Биз такай эле "шаар башчысын шаардын тургундары шайлашы керек же атаандаштык болушу керек" деп айтып келатабыз. Президент бул талапкерге деле макул эмес экенине ишенип турам. Бирок аймактык, олигархтык күчтөрдүн таасирин эске алуу менен ушундай мунасага барып жатат окшойт деген ойдомун. Бул адам шаардыктардын алдында жоопкерчилик албай эле, муну шайлаган, сүрөгөн адамдардын ишкерлик кызыкчылыктарын көздөгөн адам болуп жатат. Саясий кызмат, миллиондон ашуун адам жашаган шаардын жетекчисин шайлоо ачык болмоюнча ушундай ыплас иштер улана берет.

Бишкек шаарынын мэрин шайлоо 8-августта өтөт.

Азиз Суракматов Жогорку Кеңештин 5-чакырылышында "Ата Журт" партиясынын тизмеси менен депутат болгон. 2015-жылы парламенттик шайлоого КСДПнын тизмеси менен катышкан жана 54-орунда болгон. Учурда анын кезеги дээрлик келип калган, эгер бул фракциянын кайсы бир депутаты мандатын тапшырса, анын ордуна Суракматов депутат болмок.

Азиз Суракматов: “Елизаветага” тиешем бар
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:00 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өкмөт "Коопсуз шаарды" жаңыча ишке ашырат

Бишкек.

Кыргыз өкмөтү “Коопсуз шаар” долбоорун ишке ашыра турган компанияны тандоо алдында турат. Он күн мурда жарыяланган сынак онлайн тартипте жүрүп жатат. Азырынча ага канча компания катталганы белгисиз.

Маалыматтык технологиялар жана байланыш комитети жети жылдан бери жүзөгө ашпай келаткан "Коопсуз шаар" долбоору бул ирет сервистик модел ыкмасы аркылуу ишке киргизилерин билдирүүдө. Тагыраагы, долбоорго мамлекеттик казынадан каражат берилбейт, ал сынактан утуп чыккан инвестордун жардамы менен ишке ашат.

Өкмөткө караштуу Маалыматтык технологиялар жана байланыш комитетинин төрагасы Бакыт Шаршембиев "Азаттыкка" билдиргендей, "Коопсуз шаар" долбоору боюнча сынак 20-июлда жарыяланды. Ага катышууну каалаган компаниялар онлайн түрдө каттоодон өтүп жатат. План боюнча сынакка кайсы компаниялар катышканы 10-августта белгилүү болот:

- Бул онлайн сынак. Каалоочулар 10-августка чейин каттоодон өтөт, бирок биз аны көрө албайбыз. Ошол күнү гана ачабыз. Долбоорго байланыштуу 20-июлга чейин биз талкууларды өткөрдүк. Ага 30га жакын компания катышты. Алардын баары эле сынак тууралуу сунуштарын беришкен. Азыр ага катышууга кызыккан үч-төрт компания бар.

Бишкек
Бишкек

Бакыт Шаршембиевдин айтымында, өкмөт бул ирет "Коопсуз шаар" долбоорун ишке ашырыш үчүн сервистик модел ыкмасын тандап алды. Ага ылайык, долбоорго мамлекет каражат салбайт. Керектүү жабдууларды сынактан жеңип чыккан компания орнотот. Кийин өкмөт ал компаниядан видеокаттоо системасына жазылган маалыматтарды сатып алат. Ошентип, сынактан уткан компания жол эрежеси бузулган учурларды чогултуп, аны өкмөткө сатат. Өкмөт айдоочулардан алынган айыппулдан компанияга да бөлүшүп, натыйжада ал долбоорго берген инвестициясын кайтарып алат.

Буга чейин сыноо иретинде Бишкекте төрт көчөнүн кесилишине орнотулган видеокамералардын иши талданып, анын алкагында долбоордун техникалык-экономикалык негиздемеси иштелип чыккан. Өкмөттүн эсебинде, Бишкек шаарында видео көзөмөл жабдууларын орнотуп, ишке киргизүүгө 12,5 миллион доллар керектелет.

Өткөн айда биринчи вице-премьер-министр Кубатбек Боронов Кыргызстан "Коопсуз шаарды" ишке киргизүүдө эки жолдун бирин тандай турганын билдирген. Алардын бири - Москванын тажрыйбасын колдонуу, экинчиси - мамлекеттик-жеке менчик компания түзүү болчу. Өкмөт азыр Москва тажрыйбасын тандап алды. Боронов "Азаттыкка" долбоордун техникалык-экономикалык негиздемеси башынан баштап иштелип чыкканын айтты:

Кубатбек Боронов.
Кубатбек Боронов.

- Жаңы өкмөт ишке киргенден бери ушул маселе менен иштеп жатат. Үч ай ичинде нөлдөн баштадык десек болот. Техникалык-экономикалык негиздеме, техникалык тапшырмалардын эч нерсеси даярдалган эмес экен. Ошолордун баарын кайрадан жазып, даярдоого туура келди. Сынактык документтерди, анын ичинде 20дан ашык мамлекеттерде ушул иштерди алып барган компанияларды чакырып, алар менен сүйлөшүү, статистикалык талдоо жүргүзүү иштеринин баарын тез арада, үч айда даярдаганга мүмкүнчүлүк болду.

"Коопсуз шаар" долбоорун киргизүү аракети 2011-жылы башталып, ошондон бери ишке ашпай келет. Ушул жылдын башында ошол кездеги премьер-министр Сапар Исаковдун өкмөтү "Коопсуз шаардын" ордуна "Акылдуу шаар" долбоорун ишке ашыруу боюнча кытайлык "Huawei Technologies" компаниясы менен келишим түзгөн. Жалпы баасы 60 миллион долларлык долбоордун алкагында өлкөдөгү эки башкы шаарга жана үч кан жолго көзөмөл камераларын орнотуу каралган. Бирок март айында кыргыз тарап кытайлык компания менен келишимди бир тараптуу жокко чыгарган. Аны өкмөт “келишимде жазылган мөөнөт сакталган жок, долбоорду ишке ашыруу боюнча документтер сапатсыз даярдалды" деп түшүндүргөн. Долбоор мамлекеттин күчү менен ишке киргизилери жарыяланган. Эми аны жүзөгө ашырууга кайрадан инвестор тартылмай болду.

"Акылдуу шаар" долбоору кирген "Таза коом" программасынын мурдагы координатору Талант Султанов азыркы өкмөттүн "Коопсуз шаар" долбоорунун масштабы чакан болуп жатат деген ойдо:

Талант Султанов.
Талант Султанов.

- Биз сунуш кылган долбоор "Акылдуу шаар" болчу. Бишкек, Ош шаарлары, чоң трассалар - Бишкек-Ош, Бишкек-Ысык-Көл, аэропортко кеткен жол кошулмак. Долбоорго чоң инвестор келип, баарын баштан аягына чейин бүтүрүп берет деп ойлогонбуз. Бирок "Huawei" компаниясы алган милдетин аткара албай, келишим жоюлган. Андан кийин биз аны өз күчүбүз менен жасайбыз дегенбиз. Сапар Исаков премьер-министр болуп турганда төрт кесилишке видеокамера илинип, программалар иштей баштаган. Ошол тажрыйбаны башка кесилиштерде да колдонсо оңой болмок. Бул жерде бир маселе чечилбей жаткан, мыйзамдарды толуктоо багытында. "Камерага жазылган айыппулдарды жарандарга кантип маалымдайбыз, кантип чогултабыз?" деген маселе чечилиши керек болчу. Азыркы менчик сектор катыша турган долбоор мурункусунан чакан. Бишкектеги жол кесилиштерин гана камтып, жол эрежелерин бузгандарды гана текшерип турат. Ошентсе да, акырындап иштин башталганы жакшы жышаан. "Акылдуу шаарда" көп компонент камтылган эле. Эң негизгиси - жарандарга, айдоочуларга ыңгайлуу шарт түзүп берүү, жол тыгындарын иретке салуу, "Акылдуу жол чырак", "Акылдуу автоунаа токтотуу жайы" деген компоненттер бар болчу. Шаардагы зымдардын баары жер алдына көмүлмөк. Эми мамлекеттик органдар сынакты ачык өткөрүүгө аракет кылышы керек. 2011-жылдан баштап ар бир премьер ушул долбоорду ишке ашырам деп жетишпей калууда. Анткени премьер-министрлер бир жылдан аз иштеп атышат. Мындай чоң долбоорлорду ишке ашырыш үчүн көп убакыт керек. Пландаштыруу этабы эле көп убакытты алып коет.

Ошол эле учурда коомчулукта "Коопсуз шаар" долбоорунун ишке ашаарынан күмөн санагандар да бар. Жарандык активист Чоробек Сааданбек өкмөт тандап алган ыкманы колдоп, бирок аны ишке ашырууда мурдагыдай мүчүлүштүктөргө жол берилбеши керек деп эсептейт:

Чоробек Сааданбек
Чоробек Сааданбек

- Сырттан карыз албай эле аны компанияларга берип, андан түшкөн кирешеден бөлүшүп ишке ашыруу - жакшы идея. Туура аткарса жакшы болот. Анын ишке ашуусуна абдан тилектешпиз. Бирок долбоор канчалык деңгээлде ишке ашаарын азырынча айтыш кыйын.

Кыргызстанда “Коопсуз шаар” долбоорун ишке ашыруу демилгеси жол кырсыктарын жана кылмыштуулукту азайтуу максатында көтөрүлгөн. Алгач видеокамералар трассалар менен кошо чоң шаарлардагы көп кабаттуу үйлөрдүн алдына да коюла турган болгон. Бирок долбоор ишке ашпай, ызы-чуу менен коштолуп келе жатат. 2012-жылы алгачкы тендерде кытайлык компания утуп чыгып, "баасы өтө эле кымбат, мыйзам бузуу болгон" деген негизде сот анын жыйынтыгын жокко чыгарган. Бирок тендер өткөргөн жооптуу аткаминерлерге чара көрүлгөн эмес.

Кийинки тендер 2014-жылы болуп, жеңүүчү деп табылган “Стилсофт-Бишкек” компаниясынын айланасында да талаш тартыш чыккан. Аталган компания менен соттук териштирүүлөргө азыр да чекит коюла элек.

Ал арада өлкөдө жол кырсыктары күн санап көбөйүп жатат. Расмий маалыматка караганда, соңку он беш жыл ичинде Кыргызстанда жол кырсыктары 15 миңден ашуун кишинин өмүрүн алды. Авариялардан жылына орто эсеп менен миңден ашык киши каза табат. Ар кандай жараат алып, майып болуп калгандар мындан көп.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Азиз Суракматов: “Елизаветага” тиешем бар

Азиз Суракматов: “Елизаветага” тиешем бар
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:00 0:00

Айтматовдун тайлары менен таанышуу

Чыңгыз Айтматовдун таятасы тууралуу китеп.

«Мачкаралык Хамза – Чыңгыздын таятасы» деген китептин таржымалы тууралуу эскерме.

2004-жылы Саха-Якутия Республикасынын Алдан шаарында насип буйруп жашап калдым. Бир тууган сиӊдим ал жакта уулу экөө базарда соода кылышчу. "Келип кет, эл көрүп, жер көрүп кетесиң, жанымда эле жүрчү" деп чакырган. Бир жолу Хабаровск шаарына кетишип, ордуна мен товар сатып калдым. Түшкө жуук якут аял келип, өз тилинде товар наркын сурады. Кыргыздар менен якуттардын кебетеси кээ бир жагынан окшошуп кетишет. Ал мени якут деп ойлоду окшойт. Орусчалап түшүнбөгөнүмдү, якут эмес, кыргыз экенимди айттым.

"Кыргыз Орусиянын кайсы облусуна карайт?" деп күйдүрүп атпайбы. Кыргызстан өзүнчө республика экенин, Орто Азияда жайгашканын, түнт тайгасынан чыкпаган элүүдөн ашкан сөзмөр аялга түшүндүрсөм да билбейт. Акыры: "Улуу жазуучу Чыңгыз Айтматовду билесиңби?" десем, жан кире түшүп бакылдай баштады. Жазуучунун «Деӊиз бойлой жорткон ала дөбөт» чыгармасын көп окуганын, башка чыгармаларын да билээрин саймедиреди. Айтматов кыргыз экенин, мен дагы кыргыз экенимди, 1978-жылы 50 жылдык мааракесинде жолугушууга келгенде эл менен кошо сүрөткө түшкөнүмдү, китебине автограф жаздырып алганымды айтып мактандым. "Улуу жазуучунун улутташысыӊ, ал баскан жерди басасыӊ, ал дем алган абадан дем аласыӊ" деп якут аял бакылдаганын койбойт, "Кыргызстанды билбейт, Айтматовду билет" деп мен сыймыктандым. Мекенден алыста жүргөндө Мекендин кадыры билинет. "Кыргызстанды билишпейт, Айтматовду билишет" деп, ыӊгайы келгенде айта коюп жүрдүм.

Чыңгыз Айтматовдун чоң ата, чоң энеси жана таята-таенесинин сүрөтү. Сүрөт Бурулкан Бакееваныкы.
Чыңгыз Айтматовдун чоң ата, чоң энеси жана таята-таенесинин сүрөтү. Сүрөт Бурулкан Бакееваныкы.

Буйруктанбы, тагдыр мени 2014-жылы курбум Венера аркылуу жазуучунун апасы Нагима Айтматованын бир тууган агасы Шарифтин баласы 80 жаштагы Ренат Шарифович Абдувалиев менен кездештирди.

«Мачкаралык Хамза – Чыңгыздын таятасы» деген китебин сатып жүрүптүр. Китеп орус тилинде, 500 гана нускада чыгыптыр. Автору өзү. Өмүр бою дарыгер болуп иштептир. Чоң атасы, Ч. Айтматовдун таятасы жөнүндөгү чыккан биринчи китеп. Демөөрчүсү 66 жаштагы пенсионер Жамиля Хамидова экен. Мен эртеси өз иштерим менен Астанага бараткам. Беш китепти ала кеттим. Базардагы кыргыздар алышты. "Кыргызчасы барбы? Жок болсо которуп кыргызчасын чыгарбайсыңарбы?" деп суранышты. "Сонун идея экен, эмнеге кыргызчасын которуп чыгарууга болбосун?

Таятасы кайдан, качан келгени, окурмандарга кызыктуу болмок. Орусчадан которуу менин колумдан келбейт. Кимге айтып, кимден сурансам?" деп ойлонуп калдым. Астанадан келсем үйгө курбум, ОшМУнун профессору Бүшарипа Укуева келип калыптыр. Иш оӊ келет деген ушул. Ал студенттерге жазуучунун чыгармаларын окутчу. Экөөбүз кеңештик. Бүшарипа «автор уруксат берсе которуп көрсөмбү» дейт.

Чыңгыз Айтматовдун тайларынын санжырасы (сүрөт автордуку).
Чыңгыз Айтматовдун тайларынын санжырасы (сүрөт автордуку).

Ренат Шарифович Абдувалиевди үйгө чакырдык. Үч пенсионер сүйлөштүк. Бүшарипа котормой болду. Абдувалиевде жазуучунун таятасынын 1900-жылы үй-бүлөсү менен түшкөн, эч жерде жарыяланбаган сүрөтүн жана Айтматовдун кичинесинен берки 34 сүрөтүнүн түп нускасын көрүү жана апасынын, агасынын баласы менен үйүбүздө бир дасторкондон даам сызуу, бирге сүрөткө түшүү, эжеси Нагима жөнүндө көп нерсени угуу Бүшарипа экөөбүзгө буйруган экен.

Татарлардын Мачкара кыштагынан качан, кантип келип калышканы, атасынын байлыгы, чоңойгон чоң үйү, 1932-жылдардагы кыйынчылыктары жөнүндө эжесинин айткандарын Ренат Шарифович айтып берди. Эч жерде жазылбаган көп нерсени айтып берген.

Китепти Бүшарипа эки ай ичинде которуп бүттү. Басмакананын иштерине бүт өзүм чуркадым. 500 нускадагы китеп сапаты жакшы кагазда бир далай эле акча болду. Улуу жазуучунун таятасы жөнүндөгү китептин кыргызчасын чыгаруу Бүшарипа экөөбүзгө Аллах тарабынан буйруган болсо керек. Баары бүткөндө балдарыбыз менен кеӊештик. Балдарыбыз басмаканага акчасын төлөп коюшту. Китепти чыгаргандан кийин көбүнө бекер эле тараттык.

Чыңгыз Айтматовдун таятасы жашаган үй. Бурулкан Бакеева алып келген сүрөт.
Чыңгыз Айтматовдун таятасы жашаган үй. Бурулкан Бакеева алып келген сүрөт.

Бүшарипа экөөбүздүн балдарыбызга, неберелерибизге улуу жазуучу жөнүндөгү 34 сүрөттүн түп нускасынан алынган, таятасынын өмүрү жөнүндөгү документтеринин, Төрөкул Айтматовдун качан кайтыш болгону тууралуу аялына берген справканын көчүрмөсү флешкабызда сакталып калды. Бүшарипа экөөбүздүн жашыбыз 70ке жакындап, өмүр бизде канча калды? Көзүбүз өтсө урпактарыбыз сыймык менен сүрөттөрдү көрүп жүрүшөт эмеспи.

Бир өкүнгөнүм - "Ренат Шарифовичке жолугуп, эжеси жөнүндө айткандарын жазып калсаңар" деп тааныш журналисттерге кайрылдым. Кайдыгер болуштубу же сааты чыкпадыбы, жолугушпай калышты. Ренат Шарифович Абдувалиев 83 жашында каза болду. Бүшарипа экөөбүз билген Айтматов мына ушундай!

Бурулкан Бакеева

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Чөккөн адамга ар бир секунда кымбат

Иллюстрациялык сүрөт.

Сууга чөккөн кишини аман алып калуунун кандай ыкмалары бар? "Азаттык" бул суроо менен адистерге кайрылды.

Бишкектеги травматология жана илим изилдөө институтунда 25 жылдан ашуун реаниматолог-дарыгер болуп иштеген Айгүл Кенжакунова чөккөн адамга кандай жардам көрсөтүү керектигин айтып берди:

Биринчи эле суудан алып чыкканда адамдын башын ылдыйлатып, көкүрөгүн тизесине коюп, оозуна эки манжаны салып, кустуруш керек.

- Биринчи эле суудан алып чыкканда адамдын башын ылдыйлатып, көкүрөгүн тизесине коюп, оозуна эки манжаны салып, кустуруш керек. Эгерде адамдын кусуу рефлекси бар болсо, 5-10 мүнөткө чейин анын көкүрөгүн, ашказанын басып, ичинде жутуп алган суунун баарын дем алуу органдарынан чыгарган оң. Бирок кусуу рефлекси жок болсо, өпкө-жүрөк реанимация ыкмасына өтөт. Ичиндеги суу чыккандан кийин капталынан жаткырып, дем алуу жолдорунун баарын бошотуп, ээгин өйдө тартып, башын 15-20 градуска чейин көтөрүп, капталдатып жаткырып коёт.

Дарыгер сууга чөккөн адам эсине келгенден кийин эки-үч күн дарыгердин көзөмөлүндө болушу керек деп кеңеш берди.

- Реанимациялык жардам туура көрсөтүлүп, адам акыл-эсине келип, туруп басып калган күндө деле дарыгердин көзөмөлүндө, ооруканада эки-үч күндөй болушу зарыл. Анткени туздуу, хлорлуу жана таза сууга чөккөн кишилердин айырмасы болот. Эки-үч күндөн кийин баары бир бейтаптын абалы оорлоп кетиши мүмкүн. Мисалы, туздуу сууга чөккөн кишинин организминдеги суюктуктун баарын туз тартып алып, өпкөгө кан плазмасындагы ак суюк заттар чогулуп, оозу-мурдунан ак көбүк агып, дем алуу жолдорун суу гана эмес, көбүк да тосуп калат. Ал тургай жүрөккө массаж жасап, ооз менен дем алдырып, жада калса жасалма кычкылтек койгондо деле чөккөн кишинин өпкөсүнө аба толук жетпейт. Адамдын организминде аба болгону менен газ алмашуу жүрбөйт. Хлорлуу сууга чөккөн кишиде деле ушундай өзгөрүүлөр болгону менен организмдеги электролиттердин тең салмактуулугу бузулуп, өпкөнү сезгентет. Ошондуктан сууга чөккөн адам тирүү калганда дарыгердин көзөмөлүндө жок дегенде эки-үч күн болушу керек.

Эл аралык "Кызыл жарым ай" коомунун Кыргызстандагы өкүлчүлүгүндө бир нече жылдан бери биринчи жардам көрсөтүү боюнча сабак өтүп келе жаткан Замир Дүйшеев суудан алып чыккан кишиге жасала турган өпкө менен реанимациясы тууралуу да кеңири айтып берди. Жүрөккө туура массаж жасоонун жолдоруна ал мындайча токтолду:

Замир Дүйшеев.
Замир Дүйшеев.

- Суудан алып чыгабы же жөн эле көчөдөн адамдын эстен танып жатканын көрсөңүз, биринчи кезекте анын акыл-эс рефлексин текшеришиңиз керек. Атын билсеңер адамды атынан чакырып же "чоң кыз", "чоң жигит" деп эки далысына чапкылап, катуу кыйкырасыңар. Эч кандай реакция болбосо, анда алдыңкы эки манжабыз менен ээгин өйдө көтөрүп, чалкасынан жаткырып, аба жолдорун ачып алып, демин текшерип көрөбүз. Сол кулак менен оозун тыңшап, жылымык абанын чыгып жатканын карайбыз. Ошол эле кезди оң жактан адамдын көкүрөгү же ичи дем алуунун белгисин берип, өйдө-ылдый көтөрүлүп жатканын текшеребиз. Мына ушул нерселердин баарына 10 секунд талап кылынат. Мындайча айтканда, кишинин демин онго чейин санап текшеребиз. 10 секунддун ичинде текшерип, эгер дем жок болсо дароо эле "Тез жардамга" чалып, окуя кайсы жерде, кантип болгонун дайындап айтып, өпкө-жүрөк реанимациясын башташ керек. Анда бир алаканды көкүрөктүн үстүнө коюп, экинчисин да анын үстүнө жайгаштырып, чыканакты бүкпөй, колду түз кармап, кырсыктаган чоң киши болсо көкүрөгүн 30 жолу басабыз. Анан адамдын мурдун колубуз менен бекитип туруп, оозуна оозубуз менен эки ирет үйлөйбүз. Аба кирген-кирбегенин текшерип, кайра жүрөккө массаж жасоону уланта беребиз. Отуз жолу басып, эки жолу үйлөп, "Тез жардам" келип, адистер бизди токтотмоюнча бул иш-аракеттерди уланта берүү керек. Кээде эс-учун жоготкон адам мындай жардамдан улам өзүнө келип калат, ошого чейин же өзүң чарчап калгыча бул ыкманы колдоно берүү зарыл. Азыркы эл аралык стандарттар боюнча биздин эң негизги максат - адамдын дем алуусун калыбына келтирүү. Өпкөдөгү сууну эмес, токтоп калган канды жүгүртүүнү көздөшүбүз керек экен. Суу жутуп алса ал баары бир чыгат. Кээде суу чыкпай калышы да ыктымал.

Кандай дары керек?

"Сууга чөккөн кишиге биринчи жардам иретинде кандайдыр дарылар сайылышы мүмкүнбү?" деген суроого реаниматолог дарыгер Айгүл Кенжакунова мындайча жооп кайтарды:

Айгүл Кенжакунова.
Айгүл Кенжакунова.

- Дарылар ошол маалда муктаждык болсо сайылат. Бул чечимди биринчи жардам берген адис өзү кабыл алат. Ар бир оорулуунун жеке акыбалына жараша кайсы дарыны сайыш керек экени аныкталат. Азыр бардык жакта стандарттар менен иштешет. Маселен, "Тез жардам" кызматындагы бейтапты кароо стандарттары өзүнчө. Бишкектеги реанимобилдердин баары жасалма дем алдыруучу ар түрдүү жабдуулар менен камсыз болгон. Аймактарда кандай экенин айта албайм. Бишкектеги "Тез жардам" кызматында иштеген дарыгерлердин баары өпкөгө интубациялык жабдууну салууну толук өздөштүрүшкөн. Жабдууларды Кыргызстанда реаниматолог-анестезиолог дарыгер гана колдонушу керек. Фельдшердик "Тез жардам" кызматынын өпкөгө интубациялык жабдууну салып дем алдырууга акысы жок. Көп кишилер азыр Батыштын куткаруучулар тууралуу сериалдарынан ар түрдүү жабдууларды колдонгонун көрүп алып эле: "Эмнеге бизде мындай эмес?" деп жатышпайбы. Бизде куткаруучу-параклиник деген адистик жок. Батышта параклиниктер жасалма дем алуучу жабдууларды колдонушат. Дары-дармектерге келсек, эгер жүрөк токтосо атропин, кан басымы төмөндөп кетсе адреналин, гормондор сайылат. Аларды ийиндин алдындагы күрөө тамырга сайыш керек, себеби сууга чөгүп, кан айлануусу начар болгон адамдын тамырларын табыш өтө кыйын.

"Тоюп алып сууга түшкөнгө болбойт"

Сууга түшүүнүн коопсуздук эрежелерин айтып жатып, "Кызыл жарым ай" коомунун машыктыруучусу Замир Дүйшеев эмнелер коркунучту күчөтөрүн санап өттү:

Сууда сүзгөндү билген киши деле арак ичип алса чабак ура албай калат.

- Негизи эле тамакка чоң тоюп алып сууга түшкөнгө болбойт. Ошондой эле алкоголь ичип алып сууга түшсө, адамдын кыймылынын багыты өзгөрөт. Денесин башкара албай калат. Ал тургай сууда сүзгөндү билген киши деле кызымтал болсо чабак ура албай калат. Тоюп алып сууга чөккөн адамдын көкүрөгүн басса, жеген азыгы кайра чыгып, кусушу ыктымал. Мындай учурлар менин тажрыйбамда көп эле болгон. Суудан алып чыккандан кийин адамды түз эле жаткырыш керек. Бир гана кеңешим - суудан сүйрөп алып чыкканда жээк тарап сууну көздөй кичине эңкейип турат эмеспи. Кишинин башын ошол эңкейген суу тарапка каратып, анан биринчи жардам берген оң. Себеби суу өпкөсүнөн оңой чыгат. Анан тизелетип алып далыга чапкылайбы же көмкөрөсүнөн коюп алып ургулайбы - анын баары өпкөдөн сууну чыгаруу аракеттери. Биздин эл аралык куткаруу принциптерибиз - өпкөдөгү сууга алаксыбай, жүрөктү иштетип, кан жүгүртүп жиберүү.

Бул эл аралык уюмдун биринчи жардам боюнча сабактарына каалоочулар катышып, акысыз маалымат ала алышат. Жыл сайын жүздөгөн адамдар бул курстардан өтүшөт.

Ысык-Көлдө суучул, Чүйдө суу тартыш
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:34 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ит үйрөткөн опера ырчысы

Ит үйрөткөн опера ырчысы
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:19 0:00

Ала качууну жеңген Мээрим

Cүрөт Мээрим Догдурбекованын "Фейсбуктагы" баракчасынан алынды.

“Азаттык” радиосунун “Бурулайдын элесине” аттуу атайын түрмөгүнүн кезектеги чыгарылышында жаш режиссер Мээрим Догдурбекова окурмандарга өзүнүн башынан өткөн окуяны баяндап берди.

Учурда республикадагы таанымал кино студиялардын биринде иштеп жаткан илбериңки, назик, зирек кызды өткөн жылдардын биринде ала качып кетишкен. Бирок ал башка жүздөгөн кыздардан айырмаланып, өз укугун коргой ала турганын далилдеген. Ошол жагымсыз окуяга кантип кабылып калганын Мээрим "Азаттыкка" айтып берди:

- Мен анда 20 жашта элем. Аламүдүн кичи районунда өзүмдөн кичүү эки таежем менен батирде турчубуз. Мен даярдоо курсун аяктап, 1-курска жаңыдан кирип жаткан убагым. Күз мезгили эле. Бардык студенттердей эле бизге айылдан азык-түлүк келип турчу. Аны мен үйдүн улуусу катары өзүм барып алып жүргөм. Таежелеримдин ата-энеси да мага табыштап, мага жөнөтүшчү. Андай жүктү шаарга келген таенебиздин кошунасынын улуу баласы эки-үч жолу жеткирип бергени эсимде. Анан бир күнү сабактан кеч келатсам ошол байке мага: "Бүгүн үйдө болосуңбу?" деп чалды. Мен мурдагыдай эле "айылдан бирдеме салышкан го" деп үйдө болорумду айттым. Ал болжошкон учурда чалды, мен мурдагыдай эле үйдөгү кийимим менен сыртка чыктым. Ал мени машинасынын арткы эшигин ачып отургузду...

Жигит Мээримди машинасына отургузгандан кийин телефонун сурап, бербеген оюна койбой колунан жулуп алат. Аңгыча эле эки жагына кызымтал эки жигит баса отуруп, автоунаа айылды көздөй багыт алат. Алсыз кыз абалды түшүнүп, ошол учурда эч нерсе кыла албай турганын билип, өзүн колго алганга аргасыз эле:

Айылга жетейин деп калганда корко баштадым. Себеби көп эле окуяларды уккам.

- Кыялымды көрсөтүп, ыйлап, алсыздыгымды көрсөткөн жокмун. Чыгып баратканда болгону "мен баары бир отурбайм, сиз да, мен да жаман болуп калабыз. Экөөбүз тең атыбызды булгабай ушундай учурда токтотолу" дедим. Жанымдагы байкелер кызуу экен. Алар мени "бул ала качууну эле күтүп турган го, башкаларга окшоп ызы-чуу да кылып койбой өзү эле баратат" деп шылдыңдашты. Мен аларга эч нерсе дей алган жокмун. Себеби биринчиден алар мени укмак эмес, экинчиден алар баары бир менден күчтүүлүк кылышмак. Жолдон мени ала качып бараткан байкеге кайра-кайра "баары бир отурбайм, мен башкалардай эмесмин" деп айттым. Ал болгон жок. Айылга жетейин деп калганда корко баштадым. Себеби көп эле окуяларды уккам. "Балким ушинтип барып эле отуруп каламбы" деп да ойлодум.

Мээримди ала качкан жигиттер анын өзүнүн айылдаштары экен. Автоунааны тосуп алган аялдар кыз өзүнүн эрки менен келбегенин билсе да отургузууга болгон аракеттерин жумшап, ырым-жырымдарын кыла баштайт:

Машиненин отургучун кучактап алып көз жашымды токтото албай калдым. Бирок болушунча өзүмдү жакшы кармаганга аракет кылдым.

- Машиненин отургучун кучактап алып көз жашымды токтото албай калдым. Бирок болушунча өзүмдү жакшы кармаганга аракет кылдым. Анткени мени "ыйлабаш керек, күчтүү болуш керек" деп үйрөтүшкөн. Ошол мезгилде атамды, анын мага айткан сөздөрүн эстей баштадым. Атам бирде "Боз салкын" тасмасын көрүп отуруп, ал жерде Асеманын ыйлаганын мисал кылып "кызым, сен баарын өзүң чечишиң керек. Сени кинодогудай кылып бирөө ала качып кетсе отурба. Эч кимди, эч нерсени ойлобо. Андай окуяга туш болсоң сөзсүз мени чакыр. Болбосо апаңа чал..." деп кайра-кайра айткан. Машинеден түшпөй "атама чалайын" дедим. Бирок жеңелер ага болбой, "биздин өзүбүздүн кыз турбайсыңбы" дей башташты. Айтор, мындай окуяда эмне сөздөр айтыларын баарыбыз билебиз да. Мен көгөрүп отурам. Анан бир байке мени көтөрүп үйгө киргизди. Үйгө киргенде көзүмө ак көшөгө урунду. Ага кирбегенге болушунча аракет кылып жаттым. Баары бир сезимибизге "көшөгөгө киргенден кийин кайра чыкканга болбойт, жоолук салгандан кийин чечкенге болбойт" деген сөздөр сиңип калган экен да.

Мээрим Догдурбекова сыйлык алган учуру.
Мээрим Догдурбекова сыйлык алган учуру.

Элеттик кыргыз кыздарына тиешелүү ийменчээк, тартынчаак Мээрим тагдыр чечер окуяда өзүнөн улууларга каяша сүйлөгөнгө аргасыз болгонуна азыр да ызаланат. Ал өзүнө айылдын жеңелери, аксакал байбичелер ортого түшүп, туш тарабынан жаалай баштагынан эстеди:

Алдымда чоң кишилер чөгөлөп жатканына өзүмдү жаман сездим.

- Алдымда чоң кишилер чөгөлөп жатканына өзүмдү жаман сездим. Бирок бул нерселер мени алып кала албайт болчу. Атамдын "эгер кимдир бирөө сени эркиңден сырткары ала качып барса отурбашың керек" деген сөзү жаңырып турду. Айыл аксакалы деген энени кечирим сурап узаттым. Ал көшөгөдөн чыгып кетти. Анын артынан үйлөнө турчу баланын апасы кирди. Ал дагы "сенин ата-энең жакшы кишилер. Сени да жакшы кыз деп угуп алганбыз..." дей баштады. Бирок анын сөзүн такыр уккум келген жок. "Эже, кечирип коюңуз, мен да сизди жакшы тааныйм. Мен баары бир отура албайм. Атама чалгыла" деп сүйлөбөй отурдум. Апасы чыгып кеткенден кийин мага үйлөнө турган бала келди. Ал чоң эле байке. Менден он бир жаш улуу. Ага "бул эмне кылганыңыз, мен сизге айткам. Азыр элге экөөбүз тең жаман көрүнөбүз. Мен үйдүн улуу кызымын. Иним бар. Иниме жалгыз жөлөк боло турган менмин. Ата-энем мага ишенет. Мен максатыма жаңыдан талпына баштадым. Ага сиз тоскоол болбошуңуз керек" деп ага көптөгөн максатым, кыялдарым бар экенин айттым...

Мындай сүйлөшүүдөн улам жигит Мээримди үйүнөн алып чыгып, туугандары менен бирге кайра шаарга жеткирип коюуга аргасыз болот. Үйдөн узап жатканда баланын ата-энеси кыздан "сотко бербөө тууралуу тилкат жазып бер" дешет. Алардын колунан эптеп кутулууну көздөгөн кыз бул талапка макул болуп, сөзүнө туруп бул тууралуу эч жерге арызданбаганын айтат. Анткен менен бул жагымсыз окуя аруу кыздын жан дүйнөсүн жабыркатып, бул абалдан ата-энесинин колдоосу менен араң чыккан:

- Кыздардын мындай окуяга туш болуп, жыйынтыгында жеңип чыгышы биринчи кезекте ата-эненин берген тарбиясынан улам го деп ойлойм. Мага кичинекей кезимден атам да, апам да "кайсы бир нерселерге болгон чечимиңди өзүң чыгар" деп үйрөткөн. "Сен өзүңдүн жолуңду өзүң тандайсың, бул жашоо сеники" дешкен. Окууга тапшырып жатканда да туугандар тарабынан, апам тарабынан толтура сунуштар түшкөн. Акырында атам " өзүң чеч" деген.

Мээрим Догдурбекова учурда Кыргыз-түрк "Манас" университетинин радио, телевидение жана кино искусство факультетин ийгиликтүү аяктап, төбөсү көрүнгөн жаш режиссер катары "Кыргызфильм" киностудиясында иштейт.

Ушул жылдын башында анын "Бакыт" аттуу кыска метраждуу тасмасы Чита шаарында өткөн Байкал эл аралык кинофестивалында эң мыкты кыска метраждуу көркөм тасма аталган. Мындан сырткары, бул эмгеги Францияда, Германияда өткөн эл аралык сынактарга катышып, жогору бааланган.

Мээрим мүмкүн ала качып барган жерде отуруп калса, бул ийгиликтерге жетмек эмес жана келечеги кандай болору белгисиз эле.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Баңгиликтин жазасын жеңилдетүү сунушу

Иллюстрациялык сүрөт.

Кыргыз өкмөтү баңгизаттарды көзөмөлдөө боюнча токтомду өзгөртүүнү көздөп жатат.

Атайын түзүлгөн мекеме аралык комиссия өзгөртүү-толуктоо киргизилген токтомдун долбоорун коомдук талкууга алып чыкты.

Анда баңгизат менен кармалган жарандарды алардан алынган заттардын өлчөмүнө жараша жоопко тартуу каралган. Коомчулукта "бул документ кабыл алынса, баңгизат соодасын күчөтөт жана аны саткандарга жаза жеңилдейт" деп кооптонгондор көп.

Сөз болуп жаткан өкмөттүн токтому "Баңгизаттарды, психотроптук заттарды жана прекурсорлорду көзөмөлдөө" деп аталат. Бул документ 2007-жылдын 9-ноябрында бекитилген. Былтыр өкмөттүн тапшырмасы менен ушул токтомго өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизиш үчүн мекеме аралык жумушчу топ түзүлүп, анын курамына ИИМдин, Саламаттыкты сактоо министрлигинин, айрым өкмөттүк эмес уюмдардын өкүлдөрү кирген.

ИИМдин алдындагы Баңгизаттарды көзөмөлдөө боюнча координациялык комитеттин катчысы Тимур Исаков сунушталган өзгөртүүлөрдү минтип түшүндүрдү:

Тимур Исаков.
Тимур Исаков.

- Токтом долбоору жарандардын укуктарын коргоого багытталган. Эмнеге? Анткени азыркы күндө эгер кайсы бир жаран бир ууч героин менен кармалса, андан табылган каражат аралашма болсо деле героин деп эсептелет. Менимче, бул туура эмес. Ошондуктан мекеме аралык жумушчу топ токтом долбооруна өзгөртүү-толуктоолорду даярдап, "кармалган заттын канча пайызы баңгизат, канчасы аралашма экени аныкталышы керек" деген чечим кабыл алды. Бул жарандардын укуктарын коргоого оң таасир этет деп ойлойм.

Бул демилгени Кыргызстандагы "Сорос" фонду да колдоп жатат. Уюмдун юристи Илим Садыковдун айтымында, 2019-жылы күчүнө кире турган Кылмыш-жаза, Кылмыш процессуалдык, Административдик кодекстерге киргизилген өзгөртүүлөрдө жаңы жазалар камтылган. Ушундан улам ал өкмөттүн баңгизаттарды көзөмөлдөө тууралуу токтому да өзгөртүүгө муктаж деген ойдо:

Эгер өзүнө колдонуу максатын көздөсө жана андан алынган каражат аз өлчөмдө болсо, дароо эле кылмыш жообуна тартылбашы керек. Административдик кодекстин негизинде жеңилирээк чара колдонсо болот.

- Өзгөртүү-толуктоолор эл аралык келишимдерге, БУУнун Баңгизаттар жөнүндөгү конвенциясына, Баңгизаттарга каршы күрөшүү комитетинин чечимине туура келиши керек. Ар бир документти кабыл алуудан мурда коомдук талкууга коюлушу керек да. Азыр талкууланып жатат. Негизинен токтомдо баңгизаттардын, прекурсорлордун, психотроптук заттардын тизмеси бар. Бул тизмени мамлекет көзөмөлгө алып, анын мыйзамсыз тарап кетпешине көз салат. Аларды кандай убакта медициналык жактан колдонуу тууралуу жоболор жазылган. Ошондой эле документте баңгизаттардын жазасына байланышкан маселе бар. Баңгизаттар менен соттолгондорду анын көлөмүнө жараша аныктоо зарыл. Кайсы бир адам баңгизат менен кармалса, анын жазасын аныкташ үчүн баңгизаттын өлчөмүн аныкташ керек. Ал баңгизатты кандай максатта алып жүрөт? Башкаларга таратуу максатындабы же өзүнө колдоноюн дегенби? Эгер өзүнө колдонуу максатын көздөсө жана андан алынган каражат аз өлчөмдө болсо, дароо эле кылмыш жообуна тартылбашы керек. Административдик кодекстин негизинде жеңилирээк чара колдонсо болот. Мисалы, айыппул салып дегендей.

Эксперттер чөйрөсүндө талкууга коюлган бул токтом долбооруна тынчсыздангандар чыкты. Мурдагы чекист Талант Разаков сунуш кылынган өзгөртүүнү баңгизат менен шугулдангандар өз кызыкчылыгы үчүн колдонушу толук ыктымал деп эсептейт:

Талант Разаков.
Талант Разаков.

- Негизи, баңгизаттарды түрүнө бөлүп караган бир чети жакшы. Бирок акча төлөтүп кое берген болбойт. Биздин мыйзамдарга ылайык, укук коргоо органдары кармалган адамдарды баңгизатты кайдан алганын ансыз деле иликтеп, тактайт да. Көп өлкөлөрдө баңгизат менен кармалгандар катуу жазаланат. Кээ бирлеринде өлүм жазасына тартылып жатпайбы. Бизде өлүм жазасы жок. Бирок түрмөлөрдө баңгизат менен кармалып, оор жазага тартылгандар көп. Бул нерсени абдан кылдат караш керек. Анткени тегерегибиздеги өлкөлөрдө баңгизат өндүрүү, даярдоо боюнча кеңири шарт бар. Кыргызстан баңгизаттар үчүн транзиттик өлкө болуп калбадыбы. Эгер жеңилдик болуп калса, Ооганстандагы баңгизат ташуучулар бизди эң жакшы канал катары тандап алышы мүмкүн. Алар биздин мыйзамдарды эске алуу менен азыраак партия жөнөтүп, ошого өтүп алса, анда бизге кыйын болуп калат. Ошондуктан эки жакка да көз салыш керек.

Коопсуздук боюнча эксперт Артур Медетбеков да мындай пикирди колдойт. Ал өкмөттү кандай гана баңгизат менен кармалбасын, катаал жазалоого, анын артынан адамзатка зыяндуу заттарды жүгүртүүнүн алдын алууга чакырды:

Артур Медетбеков.
Артур Медетбеков.

- Акыркы убактарда түнкү клубдарда жаштар арасында ар кандай жеңил баңгизат колдонгондор көбөйүп, ага оор баңгизаттер да аралашып кетпедиби. Спайс, ЛСД таблеткалары, синтетикалык баңгизаттар бар. Балким, токтомго өзгөртүү киргизген тарап ошол каражаттарды колдонгондорго карата, алардан алынган заттын көлөмү 1 граммга жетпесе, кандайдыр бир административдик айыпка жыгып, жазалоону сунуш кылып жатышкан чыгаар. Бирок анткен күндө алар административдик жазасын алып, айыппулду төлөп, кайра эле ошону колдоно берет, мындай заттарды саткандар да кайра пайда болот. Ошондуктан, баңгизат менен күрөшүүдө эч кандай жеңилдик берилбеши керек. Кайра жазаны күчөтүү зарыл.

Расмий маалыматка караганда, Кыргызстанда каттоого алынган баңгизат колдонгондор 25 миңден ашат. Быйыл жыл башында "Кыргызстандагы Чыгыш-Батыш СПИД фонду" жүргүзгөн сурамжылоо өлкөдө 15-16 жаштагы окуучулардын басымдуу бөлүгү кара куурай тобундагы баңгизаттарды жана башка психотроптук каражаттарды колдоно турганын көрсөткөн.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Уланбек – улуттук баатыр

Уланбек Эгизбаевдин капилет өлүмү кыргыздын учурдагы жан маанайына канчалык таасир этет? Бул жоготуунун канчалык оор экендигин сезип-туйгандар, трагедиянын маанисин жетиштүү деңгээлде терең аңдап биле алабы? Балким бул үчүн убакыт керектир? Бирок беймарал күн өткөрө бербей, ар кимибиз дареметибиздин жетишинче ойлонушубуз абзел. Биз катуу ойлонуп, жетик түшүнүүбүз зарыл болгон бир катар маселелердин бири БААТЫРДЫК түшүнүгүнө тикелей байланышкан.

Жалындаган жашоо

Уланбек Эгизбаев жаштыгынан (эси жоктугунан деген мааниде) башын сайып чыккан жок, бул күрөшкө. Анын жашоодогу позициясы алабармандыкка эч окшобойт – Уланбек абдан акылдуу, оор басырыктуу, эмоцияга такыр алдырбаган жигит эле. Зор ийгиликтерге, жеңиштерге жеткенде да токтоолук кылып, кыжаалат абалдарда (ар кандай опузаларга кабылганда, сотко чакырылганда, Текебаев менен чогуу камакка алынганда ж.б.у.с. жагдайларда) да ал коркуусун жеңе билген, сабырдуулук кылган.

Уланбек "акыры башка бир өлүм" деп, акыйкат үчүн, элинин бактысы үчүн башын сайып койгон экен, баарын таразалап, ар тараптан талдап туруп, "тайманбай күрөшүүдөн башка жол жок" деп чечкен экен...

Албетте, бул жарыктан эрте кетти, кайдыгер эместердин баарын күйүткө салып. Аман болсо, буга чейинкиден он эсе зор ийгиликтерге жетмек, элине ошончолук көп шарапаты тиймек.

Уланбек жанынан тойгонунан тобокелге бел байлап келди беле? Жок. Ал жашоону сүйчү. Бирок ал намыстуу, бактылуу гана жашагысы келген.

Бактылуу жашоону байлык топтоо, бийликке жетүү, айбандык кумарга берилүү ж.б. деп түшүнгөндөр толтура. Уланбектин ЖАШООСУ мындай пас, тар түшүнүккө дегеле сыйбайт. Ал элин, өз өлкөсүн жанындай жакшы көрүп жашады. Элибизди малга теңегендердин көз карашына макул болбой, чыныгы намыстуу улут боло алабыз деп бекем ишенип жашады. Ата-энесин, өмүр шеригин, жакын туугандарын эле эмес, кыргызды, Ааламды кучагына алган СҮЙҮҮ менен жашады. Чындыкты, адилеттикти жактап жашады. Баарыбызды ойготууга, сергек, таза ЖАШООГО сөзү менен да, иши менен да чакырган ӨРНӨКТҮҮ ӨМҮР сүрдү. 28 жашында Уланбек башкалар жүз жылда деле аткара албагыдай көп да, мазмундуу да иштерди аткарууга үлгүрдү.

Кезинде Арстанбектин Жеңижокко батасын берип жатып айткандары бүгүнкү Уланбектин жашоо эрежеси болуп калган окшойт:

Ырчы болсоң сынчы бол!
Зөөкүрдү чабар камчы бол.
Кургак жерге тамчы бол.
Дүлөйлөргө кулак бол,
Чөлдүү жерге булак бол.
Аргымак минген баатыр бол,
Алсыздарга жакын бол.
Күлүк минген күчтүү бол,
Күйдүргөнгө миздүү бол.
Жесирлерге жөлөк бол,
Жетимдерге көмөк бол.
Канкорлорго касап бол,
Калп айтканга мазак бол.
Ууруларга айгак бол,
Бечарага калка бол.
Беделсизге арка бол…

Уланбек ырчы эмес эле, бирок сөз куну үчүн өмүрүн арнап койгон инсан болду, элдин уулу болду.

Манастын урпагы

Кыргыздын мамлекеттүүлүгүнөн кол жуушуна көөнөргүс дөөлөттөрдүн мааниси тайыздап, бурмаланышы жол ачкан деп ойлойм. Далай душмандарын доско айлантууга – курама жыйып журт кылууга, элди улут кылууга айкөлдүгү, адилеттиги менен жетишкен Манастын баатырдыгы менен бытырандылык доордогу кыргыздын эле урууларын ич ара касташтырган жылкы тийгичтердин «баатырдыгынын» ортосунда асман менен жердей айырма бар. Элинин намысы үчүн, өлкөнүн келечеги үчүн көкүрөгүн дзотко тоскон Чолпонбай Түлөбердиев менен төңкөрүшчүлөргө курал болуп берип, кийин өздөрү жактаган неме алкы бузуктугун айгинелегенде бир ооз каршы сөз айтуудан айбыккандардын да айырмасы ушундай.

Бүгүнкү расмий "баатыр" наамы барлардын көпчүлүгүнөн Уланбек Эгизбаев да кескин айырмаланып турат.

«Кыргыз эл баатыры наамына Уланбектин журналисттик ишмердиги толук татыктуу!!! Мамлекетти чырмаган коррупция менен күрөшөбүз десек, так ушул Уланбек Эгизбаевдей көк жалдарды даңазалашыбыз керек», - дейт жазуучу Олжобай Шакир. Бул сунушту жарыша айткандар, коштоп колдогондор, кошумча жүйөсүн келтиргендер көп. Сунуш айткандардын бири – белгилүү коомдук ишмер, «Kyrgyz Concept» компаниясынын президенти Эмил Үмөталиев.

Чын эле, Уланбекке ыйгарылса, бул наамдын баркы жогорулайт; эгер бийлик бул сунушту колдобой койсо, анда расмий сыйлык-наамдар тескери мааниге ээ болуп калары анык.

Эң жогорку деп эсептелген «Ак шумкар» ордени менен кошо берилүүчү "Кыргыз Республикасынын Баатыры" наамын жана андан кийинки орунда турган үч башка даражалуу «Манас» орденин алууга кимдер гана кызыкпаган, аларга жетиш үчүн кандай гана аракеттерди жасап жатышкан жок! Албетте, төшүнө орден-медаль таккандардын арасында татыктуулар да бар, бирок бул жана калган башка расмий наамдарды, сыйлыктарды негизинен жанталаша чуркап, арага киши салып, пара берип, бийлик башындагыларга кошоматты катыра жасагандар гана алып жатпайбы?

Сыйлыкка, наамга Уланбек өзү муктаж эмес. Анын эрдигин, элине кылган баа жеткис кызматын баалай билсек, бул бизге, элибизге, (мамлекетибизге) абдан керек: БААТЫРДЫК түшүнүгүн эзелки маанисине тууралап, бурмаланган баалуулуктар тутумун калыбына келтирүүгө мүмкүнчүлүк түзүлөт.

Дагы кайталап, баса белгилейли: Баатыр наамын ыйгаруу Уланбекке эмес, элибизге керек – чыныгы баатырдык деген эмне экендигин эстей жүрүш үчүн, анын татыктуу өмүрүн жаштарга өрнөк катары көрсөтүш үчүн керек. Кошоматчы "дүжүрлөргө" ыйгарыла берип кадыры кеткен расмий сыйлык-наамдардын баркын кайра көтөрүш үчүн керек. (Буларды ыйгаруунун жоболоруна олуттуу өзгөртүүлөрдү киргизүүгө убакыт келип жетти).

Күрөш уланат

"Уланбек Эгизбаевден коррупциячылар өч алды же кылмышы ашкерелене электер озунуп желдет жалдап эле өлтүртүп койду" деп божомол кылгандар бар. Алардын көбү "ушул окуядан кийин журналисттер чындык үчүн мынчалык өжөрдөнө күрөшпөйт, элдин баары коркот" дешет. Ырас, эми байлыгы, бийлиги ашып-ташып жаткандар жөнүндө сөз кылуудан журналисттердин кыйласы тартынып, этияттанып калышы толук ыктымал. Бирок баары эмес.

Азыркы учурда маркум Уланбектей курч, тайманбас журналисттер өтө аз, жокко эсе. Элдин мүдөөсүн жактап, чынчылдыгы үчүн өлтүрүлүп кетиши толук ыктымал экендигин сезип-туюп турса да, даана аңдап-билип турса да, көздөгөн бийик максатынан баш тартпай тобокелге баш байлаган эле Уланбек. Эми ал көтөргөн акыйкат туусун жерге түшүрбөй алып жүрүү – журналисттердин эле эмес, бардык чынчыл жарандардын да парзы. Колубуздан келишинче, кайрат-күчүбүздүн жетишинче бири-бирибизге колдоо көрсөтүп иштешибиз керек. Бул жаатта кандай мүмкүнчүлүктөр бар экендигин жетиштүү билип, толук пайдаланууга үйрөнүшүбүз керек.

Бийликтегилердин ар бир кадамы, бюджеттен каражаттын ар бир сомуна чейин кандай сарпталып жаткандыгы жөнүндө элдин ар тараптуу, кеңири маалымат алып туруу укугу үчүн бар кайрат-күчүн жумшаган журналисттердин коопсуздугун да колдон келишинче, мүмкүн болушунча камсыз кылуу зарыл. Бул жагынан мамлекеттик органдардын кызматкерлеринин жекече жоопкерчилигин күчөтүш керек.

Жолдош ТУРДУБАЕВ, публицист

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Аалам рухтун пайгамбары болсун" деп...

Калчоро Көкүлов.

Чыңгыз Айтматовдун кыргыз элиндеги орду жана вазийпасы тууралуу белгилүү акын Калчоро Көкүловдун ыр түрүндөгү ой толгоосу.

Алаарынан берери көп кыргызга,

Акылынан “өнөрү” көп кыргызга.

Адыраңдап эч нерсени аңдабай,

Али дагы көрөрү көп кыргызга,

Дооларынан карызы көп кыргызга,

Доллар алса пайызы көп кыргызга.

Темтелеңдеп басар жолдон адашкан,

Тереңинен тайызы көп кыргызга,

Жегенинен кусканы көп кыргызга,

Жек-жаатынан душманы көп кыргызга,

Жарык күндө жатып-туруп ныксырап,

Жасагандан бузганы көп кыргызга,

Күлүгүнөн чобуру көп кыргызга,

Күзүрүнөн момуну көп кыргызга,

Күпүлдөгөн уулу чыгып эл жегич,

Күйө турган жоругу көп кыргызга,

Жарыгынан иңири көп кыргызга,

Жарагандан чириги көп кыргызга,

Жакшылары жарталаңдап жан кечти,

Жасагандан бүлүгү көп кыргызга,

Кылганынан былыгы көп кыргызга,

Кырманынан чыгымы көп кыргызга,

Бүкүлүдөн бүлүнгөнү анча арбын,

Бүтүнүнөн сыныгы көп кыргызга,

"Жалгыз туруп жасаганы миңге тең,

Жалгыз туруп жарык чачкан күнгө тең.

Уулу болуп улут атын таанытчу,

Ушул элге керек го", деп "бир көсөм",

"Анда-мында кайрат кылып жүрсүн" деп,

"Аалам-айга айбат кылып жүрсүн" деп.

"Көңүлүнө тумар кылып жүрсүн" деп,

"Көтөргөнгө байрак кылып жүрсүн" деп,

"Аз эл экен, араң чыккан санактан,

Аз эл экен, араң кетип бараткан.

Аалам рухтун пайгамбары болсун" деп,

Айтматовду бериптир да, Жараткан...

Калчоро Көкүлов

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.​

Ысык-Көлдө суучул, Чүйдө суу тартыш

Ысык-Көлдө суучул, Чүйдө суу тартыш
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:34 0:00

Абылгазиевдин алгачкы жүз күнү

Өкмөт башчынын Баткендеги жолугушууларынын бири.

28-июлда Мухаммедкалый Абылгазиев баштаган өкмөттүн кызматка киришкенине 100 күн болду. Коомчулукта азырынча анын ишин мактагандарга караганда сындагандар көбүрөөк.

Коомдук-саясий чөйрөдө "экономикалык ири реформаларга бет алган демилгелер байкалбай жатат" дегендер да, өкмөт башчынын дараметин үч айлык иши аркылуу аныктоону туура эмес көргөндөр да бар. Айрымдар Абылгазиевдин эмгегин элге маалымдап, рейтингин көтөрүүдө анын командасы чабалдык кылып жатат деп эсептейт.

"Иши коомго жеткен жок"

Премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев кызматка 20-апрелде киришкен. Эксперттик чөйрөдө ал мурдагы өкмөттөр түзүп кеткен “жумуш машинасынын” ыргагында бараткан, “унчукпас” өкмөт башчы катары бааланууда. Мисалы, саясат талдоочу Медет Төлөгөнов Абылгазиевдин жүз күндүк ишин таразалап, ийгилигине караганда кемчилигин көбүрөөк байкаган:

Медет Төлөгөнов.
Медет Төлөгөнов.

- Негизги көйгөйдүн бири – ал киши анык бир программаны сунуш кыла алган жок. Жаңы өкмөт мурдагы премьер-министр Сапар Исаковдун “мурасын” кабыл алуу же четке кагуу маселесинде эки анжы абалда турду. Бул жерде саясий себеп да бар. Эски жана жаңы бийликтин ортосундагы күрөш да роль ойноду. Коомчулук өкмөттөн жаратмандык күтүп турат. Бирок үч ай ичинде ал байкалган жок. Эл өкмөт пландап жаткан, жасаган олуттуу кадамдар тууралуу билүүгө кызыгат.

Медет Төлөгөнов өкмөт өзү аткарган жумушту коомчулукка жеткирүүдө чабалдык кылып жатканын белгиледи. Ал өкмөттүн басма сөз кызматы расмий маалыматтарды таратуу менен гана чектелип, ал адамды кызыктырган ыкмада болбой жатканын кемчилик катары сыпаттады.

Экономика жаатында кадамдар байкалбайт

Абылгазиев өткөрүп жаткан жыйындардын бири.
Абылгазиев өткөрүп жаткан жыйындардын бири.

Ал эми экономика илимдеринин кандидаты, доцент Эркин Абдразаков өкмөттүн натыйжалуу иши катары таза суу маселесин чечүү жаатында жүрүп жаткан аракеттерди атап өттү. Бирок ал Абылгазиевди өз алдынча чечим кабыл ала албаган аткаминер катары баалап, анын тушунда өлкөнүн экономикалык жактан өнүгүшүнө таасир этчү аракет жок болуп жатканын айтты:

- Абылгазиевдин тушунда кадр алмаштыруу иштери кызуу жүрдү. Бирок эл анчалык жактырбаган кадрларды бир жерден алып, экинчи жерге койду. Коомчулукту нааразы кылган дайындоолор боюнча же чуулгандуу окуяларга премьер-министр реакция кылып, “үнүн чыгарып” койгонго жараган жок. Орун алмашуу элдин күткөнүндөй болгон жок, бул бала премьер-министрге рейтинг алып келбейт. Орусияга барып, Евразия өкмөт аралык кеңешинин жыйынынакатышып келди. Ал жерден Кыргызстандын атынан кандайдыр демилге көтөргөнүн, мамлекеттин кызыкчылыгын көздөгөн сунушун укпадык

Экономист Абдыразаков Казакстан жана Өзбекстан менен чек аралардан товар ташуу Кыргызстанга эмес, коңшу өлкөлөргө пайдалуу болуп жатканын айтып, "муну өкмөт көз жаздымда калтырды" деп сындады. Экономисттин божомолунда мындай мамиле күздө бюджетти санаганда күн тартибине чыгышы мүмкүн.

Абылгазиев баштаган өкмөттүн жүз күндүк иши жемкорлук кылмыштарынан өндүрүлгөн каражаттарды топтоочу атайын эсеп ачуу, чет өлкөдөн ташылган чөнтөк телефондорду каттатуу, таза сууну пайдалануу акыларына 100 сомдон төлөм киргизүү сыңары демилгелери менен да эсте калчудай. Муну сындагандар азыркы өкмөттү стратегиялык өнүгүүнү мелжебей, майда-барат менен алек болгон өкмөт катары баалап жатышат.

Команданы жаңыртуу жөнүндө сунуш

Анткен менен Мухаммедкалый Абылгазиевдин ишмердигин оң баалагандар бул өкмөт мурдагылардын каталарын түздөө менен көбүрөөк алек болуп калганын белгилеп, чон ишеним артып турушат. Алардын бири мурдагы омбудсмен Турсунбек Акун мындай деди:

Турсунбек Акун.
Турсунбек Акун.

- Ошол эле Жылуулук электр борбору, Кумтөр, альтернативалуу жол маселелери сыяктуу мурдагы өкмөттөр жасай албай кеткен чала иштер азыркы өкмөттүн мойнуна илинди. Анын баарын 100 күн ичинде чечип салуу оор. Бирок премьердин командасындагылардын баарын мактай албайбыз. Премьер күчтүү адистерди жумушка тартышы керек. Ал киши менен чогуу иштеп жүргөндөрдүн арасында чечкиндүүлөрү аз.

Мухаммедкалый Абылгазиев жана анын командасы мурдагы өкмөттүн тушунда башталган “Акылдуу шаар”, “Таза коом” долбоорлорун, Мамлекеттик органдардын маалымат алмашуу системасы боюнча иштерди улантып жатканын айтып келет.

Алгачкы жүз күндө өкмөт башчы Түркияга, Тажикстанга, Грузияга жана Орусияга иш сапары менен барып келди. Кыргызстандан ичинде Талас облусунан тышкары, бардык аймактарда болду.

Эл премьер тууралуу эмне билет?

"Азаттык" аймактарда жашаган айрым адамдарга микрофон сунуп, өкмөттүн жетекчиси тууралуу пикирлерин укту. Төмөндө Баткен жана Талас облустарынын тургундарынын ойлору:

Асеин Азамат уулу:

- Белгилүү бир программанын үстүндө иштеп жатканын байкай элекмин. Мурдагы өкмөттүн ишин улантып атат.

Ырысбек Мазасит уулу:

- Абылгазиев бул кызматка жаңы эле келди. Мен жасаган иштерине ыраазы элемин. Мисалы, биздин Баткенде жолдор оңдоло баштады, тротуар да салып атышат. Суу жетпеген жерлерге суу алып барышат деп уктум.

Дамира Арыкова:

- Аты Абылгазы, бирок фамилиясын унутуп койдум. Иши азырынча мактоого арзыбайт.

Анарбек Оңолбаев:

- "Жүз күн ичинде мындай иштерди жасашы керек" деп милдет коё албайбыз. Азыркы жумушуна орто баа берсе болот.

Мухаммедкалый Абылгазиевдин ишмердиги өкмөттүн сайтында жана “Инстаграмда” такай чагылдырылып келатат. Аталган социалдык желеде 2-майдан бери сүрөттөр жана видеолор жарыяланат. Ал жерде премьердин алты миңден ашуун окурманы бар. Өкмөттүн басма сөз кызматы @m.abylgaziev_official баракчасы расмий аккаунт экенин “Азаттыкка” билдирди. Бирок “Инстаграм” компаниясы азырынча расмий макам ыйгара элек.

Баракчага жарыяланган сүрөттөр менен видеолордун арасында өкмөт башчынын карапайым калк менен баарлашкан учурлары дээрлик жок. Негизинен расмий жолугушуулар жана иш сапарлары тууралуу баяндалат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Албек Ибраимов издеген "чындык"

Албек Ибраимов.

Бишкек шаардык соту мурдагы мэр Албек Ибраимовду тергөө бүткөнгө чейин камакта кармоо тууралуу райондук соттун чечимин күчүндө калтырды.

Ибраимовдун соттун астына чогулган жактоочулары "аны камакка алуу учурунда күч колдонулду" деп доомат коюшту. Муну Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет (УКМК) төгүндөп, "Албек Ибраимовду кармоо операцияснда курал жана атайын каражаттар колдонулган эмес" деген билдирүү таратты.

Шаардык соттун чечими

30-июль күнү Бишкек шаардык сотунда баш калаанын мурдагы мэри Албек Ибраимовдун райондук соттун бөгөт чарасына даттанган арызы каралды.

Бул учурда Ибраимовдун тарапкерлери сот имаратынын алдында анын таламын талашып турушту.

Бишкек шаарынын мурдагы мэри Албек Ибраимовдун бөгөт чарасын кароо учуру. 30-июль, 2018-жыл.
Бишкек шаарынын мурдагы мэри Албек Ибраимовдун бөгөт чарасын кароо учуру. 30-июль, 2018-жыл.

Буга чейин Биринчи май райондук соту Ибраимовду тергөө бүткөнчө, 29-августка чейин камакта кармоо жөнүндө чечим чыгарган. Аны күчүндө калтырган шаардык соттун чечими тууралуу Жогорку соттун басма сөз катчысы Сюита Соурбаева билдирди:

- Бишкек шаардык сотунун кылмыш иштери боюнча соттук коллегиясы баш калаанын мурдагы башчысы Албек Ибраимовдун бөгөт чарасын карап чыгып, райондук соттун чечимин күчүндө калтырды. Буга чейин Биринчи май райондук соту тергөө бүткөнгө чейин Албек Ибраимовду камакта кармоо тууралуу чечим чыгарган.

Албек Ибраимов сотто.
Албек Ибраимов сотто.

Анткен менен Ибраимовдун жактоочулары райондук жана шаардык соттордун чечимдерине байланыштуу Жогорку сотко даттана турган болушту. Муну адвокат Сергей Слесарев "Албек Ибраимовду камакта калтыруу тууралуу чечим мыйзам бузуу менен кабыл алынды" деп негиздеди:

- Эми биз райондук жана шаардык соттордун чечимдерине каршы Жогорку сотко даттанабыз. Мунун баары сот тармагынын кадыр-баркын кетирет. Иштерди аткаруудагы бир катар мыйзамдар бузулган учурларды таап чыктык. Ошондуктан биз мурдагы сотто эске алынбай калган жагдайларды мисал келтирдик.

Сергей Слесарев мурдагы мэр башында иш боюнча күбө катары өткөнүн айтып, күбөнү кармоодо күч колдонулганы мыйзамсыз экенин эске салды. Ал Ибраимовду кармоо операциясында айылда мобилдик байланыш өчүрүлүп, күнөөсүз адамдар да жабыр тартканын белгиледи.

Күч колдонуунун негиздүүлүгү

Албек Ибраимовдун үйүндөгү бул окуя тартылган видео байкоонун эстутуму сакталган системалык блок да алынганы көрсөтүлдү. Мурдагы мэрдин үйүндө иштеген жумушчу Азатбек Көбөков окуянын кандай өнүккөнүн мындайча баяндады:

- 4-5 бала алты жылдан бери экс-мэрдин чөбүн чаап, суусун сугарып иштейбиз. Ал эми күзөттө иштегендер жашап калган эле кишилер. Анын бири менин атам. Экинчиси болсо коңшубуз. Атайын аскерлер түштөнүү маалында эшик-терезени талкалап, беткапчан кирип келишти. Колдорунда куралы бар, отузга жакын адам экен. Эңги-деңги абалда болуп, эч нерсени деле байкай алган жокмун. Бардыгыбызды жерге жаткырышты. Биздин арабыздагы жансакчы жигиттерди катуу сабап салышты.

Ошол эле кезде УКМК Албек Ибраимовду кармоо учурунда күч колдонулганы тууралуу маалыматты четке какты. Ал Ибраимовдун жансакчылары токмок жебегенин жана кармоо операциясы учурунда атайын каражаттар колдонулбаганын мисал келтирди.

Анткен менен жарандык активист, "Эркин эл" партиясынын төрагасы Мавлян Аскарбеков Албек Ибраимовду кармоодо күч колдонууну негиздүү жана мыйзамдуу аракет катары баалады:

- Албек Ибраимовду УКМКнын тергөөчүсү бир нече жолу суракка чакырганда барган эмес. Анан жашыруун аудио тасмада аныкына окшош үн ачык эле "булар менен атышууга чейин барам" деп жатат. Ошондуктан Ибраимовду күч менен кармоо операциясын жүргүзүүгө бардык негиздер болгон.

30-июль күнү Албек Ибраимовдун 150-200дөй тарапкери соттун имаратынын алдына нааразылык акциясына чыгышты.

УКМКнын билдирүүсүнө караганда, Албек Ибраимов ""Дастан” ишканасынын жетекчиси болуп турганда "270 миң доллар өлчөмүндө мыйзамсыз сый акы алган, Ысык-Көлдөгү “Күнөстүү жээк” пансионатын сатууда мамлекетке 152 миллион сомдук зыян келтирген жана Бишкектин түштүк четинде беш гектар жерди мыйзамсыз бөлүп берүүгө тиешеси бар" деп шек саналып жатат.

Мындан тышкары ага 23-июлда Кылмыш-жаза кодексинин 303-беренесинде (“Коррупция”) каралган кылмыш белгилеринин негизинде жаңы айыбы угузулган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргыз-беларус алакасы, Үсөновдун залакасы

Өзүн Даниил Урицкий деп тааныштырган адам (сол жагынан үчүнчү).

Сыртынан өмүр бою соттолгон, издөөдө жүргөн мурдагы өкмөт башчы Данияр Үсөнов тууралуу соңку кабар соттолгондорду өз өлкөсүнө экстрадициялоо маселесин козгоду.

Өткөн аптанын аягында өзүн Даниил Урицкий деп тааныштырган, бирок Данияр Үсөновго куюп койгондой окшош адам Беларуста ири мамлекеттик мекемени жетектеп жатканы, коомдук иш-чарага катышканы маалым болгон. Кыргыз бийлиги качып кеткен мурдагы президент Курманбек Бакиевди жана анын жакындарын, үзөңгүлөштөрүн алып келе албай жүрөт.

Расмий Минск Бишкектин Данияр Үсөнов тууралуу нааразылыгына жооп кайтара элек. Кыргызстандын Тышкы иштер министрлиги экс-премьер-министр Данияр Үсөновго байланыштуу Беларустун Бишкектеги убактылуу ишенимдүү өкүлү Сергей Ивановго нота тапшырган жана беларус бийлигин бул жагдайга мамилесин өзгөртүп, эл аралык милдеттенмелерди аткарууга чакырган.

Даниил Урицский менен Данияр Үсөновдун кол тамгасы
Даниил Урицский менен Данияр Үсөновдун кол тамгасы

Документте "расмий Минск мурунку жогорку даражалуу кыргыз аткаминерлеринин ишмердигин колдогону эки өлкөнүн достук мамилесине шек келтирет, кыргыз коомчулугунун нааразылыгын жаратат, 2010-жылы апрель окуясында өлгөндөрдүн жакындарынын жана жабыркагандардын жүрөгүн оорутат" деп айтылат.

Жогорку Кеңештеги Эл аралык иштер, коргоо жана коопсуздук комитетинин төрагасынын орун басары, КСДП фракциясынын депутаты Абдывахап Нурбаев парламент жайкы тыныгуудан келгенден кийин бул маселени талкуулай турганын айтты:

Абдывахап Нурбаев.
Абдывахап Нурбаев.

- ТИМ нота жөнөткөн экен, эми ошонун жообун күтөбүз го. Негизи эле бул жерде келишимдерди карап көрүш керек. Биз менен Беларустун ортосунда көп эле келишимдер жок. Кээ бир маселелерде мамилебиз начар, жакшы эмес болуп калган. Алака оңолуп баратканда эми минтип Данияр Үсөнов чыкты. ТИМдин нотасына берилген жоопко жараша мамиле болот го. Сентябрда парламентте иш башталганда муну сөзсүз карашыбыз керек. Мүмкүн ал Кыргызстандан уурдап барган акчасын ошол жакка салып жаткандыр? Азыр эми социалдык тармактарда элдин ар кандай кыжырдануусун жаратып жатпайбы. Муну сөзсүз караш керек.

Кылмышка шектүүлөрдү, соттолгондорду экстрадициялоо милдети Башкы прокуратурага жүктөлгөн. Бирок мурдагы башкы прокурор Байтемир Ибраев бул жалгыз эле башкы көзөмөлдөөчү органдын иши эмес экенин белгиледи:

Байтемир Ибраев.
Байтемир Ибраев.

- Мурда деле Аскар Акаев качып кеткенден кийин анын тегерегинде жүргөн көп адамдарды Башкы прокуратура алып келе албай койгон. Азыр деле ошондой көрүнүш болуп жатат. Себеби КМШ жана башка мамлекеттерде башкы прокурорлор өз алдынча иш кыла албайт. Саясий маселелерге келгенде саясий жетекчиликке баш ийип калат да. Ошол себептен мындай маселелер ишке ашпайт. Бул маселени Башкы прокуратура чечиши керек деген көз караш деле туура эмес. Башкы прокуратуранын колунда бир гана курал бар - ал конвенцияга гана таянат. Бирок ар кандай шылтоолорду айтып экстрадиция кылбай коюп жатышпайбы. Бул жерде башка мамлекеттик институттар, ТИМ, саясий жетекчилик да жардам бериши керек.

Беларус медиасы 27-июлда Данияр Үсөновго куюп койгондой окшош адамдын сүрөттөрүн жарыялаган. Анда бул киши былтыр президент Александр Лукашенконун жардыгы менен түзүлгөн “Беларус улуттук биотехнология корпорациясын" башкарары, өзүн Даниил Урицкий деп тааныштырганы маалым болгон. Ошондой эле ал адам ким экенин, жердигин такып сураган жергиликтүү журналисттерге "Данияр Үсөнов 2013-жылы Малайзияда өлгөн" деген кабары бар экенин маалымдаганга үлгүргөн.

Саясат талдоочу Эмилбек Жороев Кыргызстандан чыгып кеткен, издөөдө жүргөн мурдагы жогорку бийлик өкүлдөрүн экстрадициялоонун оордугунун бир себебин ошол өлкөлөрдү ынандыра алган далилдердин жоктугу менен түшүндүрдү. Ал ТИМдин Данияр Үсөнов тууралуу нотасынан майнап чыкпайт деп эсептейт:

Эмил Жороев.
Эмил Жороев.

- Кыргызстанда бул кишилер боюнча чет мамлекеттерди, биздин өнөктөштөрдү ынандырарлык териштирүү, тергөө болгон эмес. Көбүнчө саясий нукка салып эле соттоп салып жатабыз. Жүйө жок болуп калып жатат. "Бул адамдардын кылмыштары бар, соттошубуз керек" деген далил жок. Экинчиден, Беларустун бийлиги Курманбек Бакиев өңдүү мындай адамдар менен жакын дос. Бул адамдар беларус жараны болуп алган. Даниил Урицкий деген паспортторду көтөрүп жүрүшөт. Курманбек Бакиевди деле "өткөрүп бергиле" деп канча жолу сурап, канча жолу нааразылык айтылды. Курманбек Бакиевди эч нерсе кыла албагандан кийин Данияр Үсөновдон деле майнап чыкпайт. Данияр Үсөнов өзү айткандай Данияр Үсөнов өлгөн экен, бул Даниил Урицкий экен.

Данияр Үсөновдун мурдагы жубайы, Жогорку Кеңештеги "Республика - Ата-Журт" фракциясынын депутаты Динара Исаева "Азаттыкка" учкай комментарий берди. Анда ал өзүн Даниил Урицкий деген адам мурдагы күйөөсү экенин ырастады. Бирок аны менен 2010-жылдан бери чогуу жашабай калышканын айтып берди:

Динара Исаева.
Динара Исаева.

- Мен анын кайда экенин билбейм. Биздин чогуу жашабай калганыбызга сегиз жыл болду. Мурда да "аты-жөнүн өзгөртүп алыптыр" деп жазып жүрүшкөн. Мен анда "жөн эле жазып жатышат го" деп ойлогом. Азыр Интернетте тараган сүрөттөн Даниярдын өзүн эле көрүп турам. Бирок жаман же жакшы деп айта албайм. Ага 2010-2011-жылдары жолуккам. Мен Кыргызстанга келдим, ал башка жакка кеткен.

Данияр Үсөновдун аты-жөнүн Даниил Урицкий деп өзгөртүп алганы, Беларуста ири мамлекеттик ишкананы жетектеп жатканы тууралуу маалыматтар былтыр жыл этегинде эле чыккан. Буга байланыштуу "Айкөл Ала-Тоо" коомдук бирикмесинин өкүлдөрү Бишкектеги Беларус элчилигинин алдында нааразылык акциясын да өткөрүшкөн.

Данияр Үсөнов Курманбек Бакиевдин бийлигинин тушунда эң таасирлүү бийлик өкүлдөрүнүн бири болгон. Ал 2010-жылы апрель окуяларынан кийин Кыргызстандан качып кеткенден бери дээрлик дайын-дарегин билгизбей жүргөн жана убагында Казакстанга келип кеткени тууралуу маалымат чыккан.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бишкекте кулчулукка каршы көргөзмө өттү

Бишкекте кулчулукка каршы көргөзмө өттү
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:40 0:00

Мектепке жакын, илимден алыс министр

Гүлмира Кудайбердиева.

Кыргызстандын билим берүү жана илим министри тууралуу "тармакты башкара албай жатат" деген сындар көп айтыла баштады. Министрди сындагандар билим берүү тармагында реформа ишке ашпай жатканын, буга жетекчинин түздөн-түз тиешеси бар экенин жүйө келтирип жатышат.

Гүлмира Кудайбердиеванын ысымы коомчулукка 2015-жылы ал социалдык маселелер боюнча вице-премьер-министр болуп дайындалганда кеңири белгилүү болду. Негизи анын дарегине сын ал министр болгондон кийин күчөдү.

Аны сындагандардын бири - мурдагы билим берүү министри Каныбек Осмоналиев. Ал акыркы он жылдан бери билим берүү министринин кызматы партиялардын арасында бөлүштүрүлүп, иш билги кадрлар келбей жатканына жана мекемени илимий даражасы жок кишилер жетектеп келатканына нааразы:

Каныбек Осмоналиев.
Каныбек Осмоналиев.

- Акыркы он жылдан бери билим берүү системасына президент, премьер-министрлер жакын адамдарын коюп, эрмек кылчу жайга айландырып алышты. Ошондуктан биз азыр чоң системалык кризисте турабыз. Өзүңүздөр ойлонуп көрсөңүздөр, билим берүү системасы деген эмне? Бул илимпоз, билимдүү, интеллектуалдардын жумушу. Себеби, ошондой даражага жетип, касиетке ээ болгон адамдар гана билим берүү тармагында иштеши керек. Ал эмне менен өлчөнүп бааланат? Ал окумуштуунун илимий даражасы менен бааланат. Жасалма илимпоз эмес, чыныгы күчтүү илимпоздор, чыныгы уюштуруучулар болгондо гана... Ар бир мектеп болобу, бала бакча болобу, анын лидери бардык жагынан жамаатта үлгү болушу керек. Тазалыктан да, билим берүүдөн да. Акыркы жылы, Атамбаевдин заманында КМШда эмес, дүйнө жүзүндө биринчи болуп эч кандай илимий даражасы жок кишилер министр боло баштады. Мисалы, Канат Садыков илимдин кандидаты, анын жада калса доценттиги жок болчу. Анан ал академиктерди, илимдин докторлорун башкарды. Андан кийин министр болуп келген Элвира Сариева өмүрүндө мектепти, бала бакчаны көздөй басып барган эмес. Программа менен окуу планынын айырмасын билбейт. Азыркы министр Гүлмира Кудайбердиева өмүрүндө бир илимий макала жазган эмес. Каяктагы сержант келип, генералдарды башкаргандай болуп атат да.

Гүлмира Кудайбердиеванын эмгек тажрыйбасына үңүлсөк, анын илимий даражасы жок. Ал 1966-жылдын 23-сентябрында Баткендин Лейлек районунун Исфана шаарында төрөлгөн. Педагогикалык институтту орус тили жана адабияты адистиги боюнча аяктаган. Кийинчерээк Ишеналы Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинен “юриспруденция” адистигин алган. Эмгек жолун 1988-1989-жылдарда Фрунзе шаарынын №20 орто мектебинин мугалими болуп иштөөдөн баштаган. Кийин он беш жыл бою медициналык окуу жайында окутуучу болуп иштеген. Бул иши менен кошо 1994-2000-жылдары Бишкек шаарынын мэриясынын билим берүү департаментинде жетектөөчү адис, кийин башкы адис болгон.

2000-жылы Азия өнүктүрүү банкынын “Билим берүү системасын өнүктүрүү” долбоорунун жергиликтүү консультанты катары эмгектенген. 2000-2002-жылдарда Жогорку Кеңештин аппаратында депутаттын жардамчысы, 2002-жылы парламенттин мамлекеттик түзүлүш жана мыйзамдуулук бөлүмүнүн башчысынын орун басары болсо, 2005-2008-жылдарда Бишкек шаарынын Октябрь районун билим берүү борборун, Бишкек шаарынын мэриясынын билим берүү башкармалыгын жетектеген.

2010-жылы өкмөткө өтүп, билим берүү жана маданият бөлүмүнүн эксперти, андан соң кыска мөөнөттө президентке караштуу билим берүү, илим жана маданият маселелери боюнча комиссиянын жооптуу катчысы, ошол эле жылы президенттик аппараттын социалдык саясат бөлүмүнүн башчысы болгон. Ал 2015-2016-жылдарда социалдык блок боюнча вице-премьер-министр, 2016-жылы декабрдан тартып билим берүү жана илим министри кызматын аркалап келет. Кудайбердиева 3-даражадагы мамлекеттик кеңешчи. Өкмөттүн Ардак грамотасы менен сыйланган.

Гүлмира Кудайбердиева экс-президент Алмазбек Атамбаевдин шопуру, кийин кеңешчиси болгон Икрамжан Илмиянов менен жердеш экени белгилүү.

Билим берүү чөйрөсүндөгүлөрдүн арасында министр мектептен эле келип, "жогорку окуу жайларынын ишин жакшы түшүнбөйт" деген сын да бар. Мурдагы министр Каныбек Осмоналиев жетекчилердин туура эмес дайындалышы билим берүү тармагын деградацияга кептеп жатат деп эсептейт:

Эптеп-септеп кандидаттыгын жактагандар, жактабагандары деле кафедра башчылыгын талашып, ага ээ болуп алып билген намазын окуп жатышат.

- Жетекчи өзүнө окшогондорду топтойт. Өзүнө окшогондорду ректор, проректор кылат. Азыр университеттерде илимдин доктору, илимдин кандидаты дегендер жаман сөзгө тете болуп калды. Эптеп-септеп кандидаттыгын жактагандар, жактабагандары деле кафедра башчылыгын талашып, ага ээ болуп алып билген намазын окуп жатышат. Студенттердин эч кандай мотивациясы жок. Илимдин жаш докторлору, профессорлор четке сүрүлүп калды. Дээрлик бардык университеттерде ушул көрүнүш.

Гүлмира Кудайбердиева ушуну менен төртүнчү премьер-министр менен иштешип жатат. Ал кызматка Темир Сариев премьер болгондо келип, өкмөттү азыркы президент Сооронбай Жээнбеков жана Сапар Исаков башкарганда да иштеди. Быйыл апрелде азыркы премьер Мухаммедкалый Абылгазиевдин өкмөтүнүн курамында да ордунда калды. Ал кызматка келгенден кийин билим берүү тармагында мугалимдерди аттестациялоо ыкмасы киргизилди. Жеке менчик мектептер, бала бакчалар көбөйдү.

Гүлмира Кудайбердиева аткарган иштери тууралуу журналисттерге анча ачыла бербейт. Ошентсе да акыркы жылдарда билим берүү тармагында жакшы жылыштар болгонун айткандар бар.

"Интербилим" коомдук уюмунун жетекчиси Гүлгаакы Мамасалиева жылыштар менен кошо тармакта топтолуп калган маселелер толук чечилбегенин айтып, министрди элдин пикирин угууга чакырды:

Гүлгаакы Мамасалиева.
Гүлгаакы Мамасалиева.

- Жылыш бар, бирок өтө аз. Ашып кетсе 10 пайыз десек болот. Көзгө көрүнөрлүк эмес. Балдардын баары мектепке чейинки билим алып жатат деп айта албайбыз. Ал эми мектептерде билим берүүнүн ыкмалары өзгөргөн жок. Эмнеге балдар 9-класстан кийин окубай жатышат? Айрыкча алыскы айылдарда 10-11-класста балдарды кармай албай жатабыз. 9-10-класста бирден класс эле калып жатат. Мектептер бош, окуучулар жок. Же мугалимдер начар, окута албай жатышат. Азыр министрлик мугалимдерге талапты күчөттү. Маянаны көбөйттү, алар кагаздан баш көтөрбөй, журналдарды толтуруп, аттестациядан өтүп атат. Бирок ал аттестация кайра коррупция болуп жатпайбы? Мугалимдерди көзөмөлгө алууну кайра коррупцияга айландырып койду го. Мисалы, комиссия райондорго келип мектептерди текшерет, акча берип койсо ошону менен кетет. Мугалимдер акча топтоп жатышат. Министрдин кызмат орду партияга байланбашы керек. Партияларга байланганы үчүн ушундай көрүнүштөр болуп жатпайбы. Жогорку Кеңештин депутаттары өздөрүнө ыңгайлуу адамдарды койбосо болот эле. Тармакты алдыга жылдыруу биринчи кезекте ким жетекчи болуп келгенине, кандай адис экенине байланыштуу. Экинчиден, жетекчи болуп дайындалгандар ошол тармакта мыкты адис болсо да бардык абалды жеринде көрүп, таанышып чыгышы керек. Жер-жерлерге барганда да билим берүү мекемелеринин жамааты менен эле жолукпай, эл, ата-энелер менен да жолугушуп, алардын ой-пикирин да угушу керек. Сиз кайсы бир министрдин ата-энелер менен жолугушканын көрдүңүз беле? Мен көргөн эмесмин. Ошко, Ысык-Көлгө жана башка жактарга барып жолукса болмок. Миң жолу кесипкөй болсо да эл менен баарлашуу жок болсо, анда кантип реформа жүргүзөт?

Гүлмира Кудайбердиева былтыр парламентте депутаттардын суроолоруна жооп берип жатып, мугалимдердин айлыгы канча экенин так билбей ыңгайсыз абалда калган.

Жаңы иштеп жаткан мугалимдердин айлыгынын канча экенин “тактап айтайын” дегени коомдо бир топ сынга кабылган. Андан кийин министрлик "айлык 8 жарым миң сомдун тегерегинде" деген маалымат тараткан. Кудайбердиева өзү былтыр августта "Азаттыкка" келген учурда жогоруда айтылган сындарга минтип жооп кайтарган:

- Жогорку Кеңештин отурумунда мен орточо айлыкты 13 миң 800 сом деп так айттым. Бирок депутатты башка суроо да кызыктырды. "Мектепке жаңы келген мугалимдин айлыгы канча?" деген суроо берилди. Мен суроолорго жооп бергенде маалыматтарды так айтыш керек деп эсептейм. Залда журналисттер да отурган. Мугалимдин маянасы бир нече факторго байланыштуу. Мугалимдин саатынын көлөмүнө, ал иштеген мектеп кайсы жерде жайгашканына, тоолуу аймактын коэффициентине жараша болот. "20 саат сабак менен иштесе, орточо эмгек акы 8000-8500 сом болот" деп айтып койсом болмок. Бирок ал депутат аябай агрессивдүү сүйлөй баштады, мен калып калдым. Мен көздү жуумп "8-9 миң" десем болмок, антпей бөлүп түшүндүрүп айтып жаткам.

"Азаттыктын" клубу: Билим берүү министри Гүлмира Кудайбердиева менен маек. 29-август, 2017-жыл

​Кудайбердиеванын бир катар демилгелери да коомдун талкуусуна түшкөн. Анын окуу жылынын башталышын 15-сентябрга которуу тууралуу сунушу быйыл кайра убактылуу токтотулду.

Министрликтин билим берүү мекемелеринде кыргыз тили, адабияты жана тарых сабактарын азайтуу боюнча чечимине дагы нааразы болгондор чыкты.

Коомдук ишмер Кыяс Молдокасымов мурдагы министрлерге салыштырмалуу Кудайбердиева тиешелүү тармактан келгенин айтып, аны системаны жакшы билген киши катары мүнөздөдү. Ошол эле кезде ал тармакты реформалоодо мүчүлүштүктөр болуп жатканын айтты:

Кыяс Молдокасымов.
Кыяс Молдокасымов.

- Ал системаны жакшы билгени менен, тармакты түп-тамырынан бери реформа кылуу, жаңы багытта жаңыча жолго түшүүгө келгенде дале бир топ алсыздык кылып жатат. Балким бул жалпы коомдун көйгөйү болсо керек. Албетте, өзгөчө тарых, кыргыз тили жана адабияты сабагына өгөй мамиле кылганы министрликтин ушул тарых, адабият, улуттук дух, ар-намыс жагын тарбиялоодо алсыз экенин көрсөтүүдө. Тарых сабагын жалаң эле мектептерде эмес, ЖОЖдордо да кыскартуу жагын карап, мамлекеттик экзамендерди кандайдыр бир деңгээлде алсыратуу аракети болгон. Жогорку окуу жайларында кыргыз тарыхы боюнча сабактар кыскарганы менен мамлекеттик экзамендер сакталып калды. Ал эми мектептерде кескин түрдө азайып кеткени - кыргыз тарыхына, өткөндү терең үйрөнүүгө, окуучуларды мекенчилдикке тарбиялоого каршы кыянаттык иш. Бул кыргыз тилине, тарыхына терең маани бербегендик. Аны терең түшүнбөгөндүк деп кескин айтса болот. Себеби, кыргыз тили, кыргыз тарыхы аркылуу улуттук ар-намыс, менталитет, мекенчилдик калыптанат. Ушуга министрликте иштеп жаткандар, жалаң эле министр эмес, башкалар да кайдыгер мамиледе экенин көрсөтүп алышты. Билим берүү тармагында улутка кыянаттык кылган мындай көрүнүш алгылыксыз. Ага жол бербеш керек болчу. Балким бул маселени министр өзү билбей калгандыр? Себеби, ЖОЖдордо тарых сабагын кыскартып, аны географияга кошуу маселесин министр жокто анын орун басарлары чечип койгонун биз тактадык. Министр биздин көзүбүзчө "аны кайра калыбына келтиргиле" деп кескин түрдө тапшырма берген. Эми кол алдындагылардын эмне кылып жатканын эмес, мугалимдердин айлык-акысы канча экенин билбей калган министрге мындай жооптуу системаны башкаруу оор эле болот. Министр жалаң эле кол алдындагыларды эмес, өзү иштеген тармакты терең билиши керек. Айрым учурларда ыңгайсыз абалда калып жатканы ошону өтө терең билбеген себептүү болуп жатат.

"Министр системаны өзгөртө албайт"

Мурда ректорлук кызматты аркалап келген Алмазбек Акматалиев "кемчиликтер үчүн министр жооптуу" деген пикирлерге кошулбайт. Анын пикиринде, министрдин ыйгарым укуктары чектелүү жана көп маселелерди чечүү казына менен байланыштуу:

Алмазбек Акматалиев.
Алмазбек Акматалиев.

- Азыр педагогикалык адистикке бюджетке тестирлөөдөн аз балл алгандар өтүп атат. Мисалы, 190-200 балл алып, президент алтын сертификат берген балдардын бирөө да педагогикалык адистикке барган жок. Алар экономика, укук, бизнес, эл аралык мамилелер деген адистиктерди тандады. 110-125 балл алгандар гана мугалимдик кесипке өтүп атат. Башкача айтканда, мектепти орто жана начар бүтүп, тестирлөөдөн аз балл алгандар ушул адистикти тандап жатат. Алардан жакшы деле адис чыкпайт да! Ушул нерсе билим берүүдө чоң көйгөй жаратты. Ал системаны өзгөртүшү керек. Муну министр чече албайт. Өкмөт аракет кылышы керек. Билим берүү жайларында орточо айлык 20 миң сом болгондо гана күчтүү адистер барат. Муну чечиш үчүн албетте, министрлик демилге көтөрүп турушу керек. Бирок министрде анчалык чоң функция жок. Анын иши, милдети - дүйнөлүк билим берүү системасындагы заманбап методикаларды, баалуулуктарды алып келгенге демилгечи болушу керек. Министрлик менен министрдин өзүнө гана көз каранды эмес. Ал үчүн жергиликтүү бийлик даяр болушу керек. Кыргызстандын бюджети ошого даяр болушу керек. Башкача айтканда, бул татаал маселе.

Министрдин өзүнөн анын дарегине карата айтылган сындар, алдыдагы иш-пландары, реформа тууралуу комментарий ала алган жокпуз. Мекеменин басма сөз кызматы ал ден соолугуна байланыштуу эс алууда экенин, тармактагы жүрүп жаткан иштер тууралуу кийинчерээк кенири маалымат берээрин билдирди.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Нарын: таштандынын түтүнүнөн тажадык

Нарындагы таштанды талаасы. 30-сентябрь, 2015-жыл.

Нарын шаарынан эки чакырымдай жерде жайгашкан жүз гектардай аянттагы таштанды талаасынан күн сайын өрт чыгат. Бул аймакка жакын жашагандар болсо шаарды каптаган таштандынын түтүнүнө чакап жатканын билдиришүүдө. Бул көрүнүш шаардын тазалыгын көзөмөл кылган мекеменин дарегине нааразылыкты күчөттү.

Карга жайлоо аймагындагы шаардыктардын таштанды жайынан чыккан кара түтүн кайра эле шаарды каптап, каңырсыган жыт каңылжаарды жарып, адамдардын жашоосуна да, саламаттыгына да терс таасирин тийгизип жатат.

Таштанды талаасына жакыныраак жашагандардын бири Адилет Болотбеков акыр-чикир өрттөп жаткандарга нааразы болду:

- Бул жердеги болгон таштандыны күн сайын өрттөшөт. Түтүн коктуну өрдөп келип шаарды каптайт, көпкө чейин тарабай уюлгуп турат. Ал жакта жашаган элдин баары ошол түтүн менен дем алат. Нарындан эмне таштанды чыкса, баары ушул жерден күйүп жатпайбы. Ушуларды өрттөбөй эле, түртүп топурак менен көөмп же бир башка жолун карашса болот беле? Жөтөлөбүз. Тамагыбыз ачышат.

Таштанды талаасы. Нарын.
Таштанды талаасы. Нарын.

Жергиликтүүлөр "төгүлгөн таштандыны Нарын шаарындагы "Таза Нарын" ишканасынын жумушчулары атайын келип өрттөп кетишет экен" деп угушкан. Бирок ишкананын таштанды талаасына күнүгө каттаган айдоочусу Кудайберген Бекматов таштанды шаардын ичине коюлган челектерден эле күйүп келерин айтты:

- Мен өткөндө бир келин менен айтыша кеттим. Таштанды челекти өрттөп жатыптыр. Айтсам, "мен эски кийимдерди өрттөп жатам" дейт. Жагымсыз жыт чыгып жатканын айтсам, "Сиздин ишиңиз эмне? Машинеңизди айдаңыз да кетиңиз" деди. Аял кишиге теңеле албайт экенсиң. Кечке таштанды жыттап жүргөнүбүз аз келгенсип, бул жерге келип кайра түтүн жыттап, өрттөп бизге эмне азап дейм да.

Нарын шаары.
Нарын шаары.

Нарын аймактык экологиялык жана техникалык инспекциясынын инспектору Рудбек Абдраев бул көрүнүштү көзөмөлгө албаган "Таза Нарын" ишканасынын жетекчилигин сынга алды.

Абдраев Экотехинспекция бул ишканага бир нече жолу эскертүү бергенин, бир-эки жолу айыппул салганын айтты. Бирок Абдраевдин айтымында "Таза Нарын" ишканасы экологияны таза сактоого көңүлкош мамиле кылып жатат:

- Күн сайын өрттөлүп атат. Биз ошол жерге барып машинесин көрдүк. Бизде сүрөтү бар. Алар айтып атат, "бизге "өрттөгүлө" деген буйрук берилген" деп. Кандай болгон күндө да бир абабызды булгап атпайбызбы. Абаны сактоо боюнча өзүнчө мыйзам бар. Буларда болсо "Жергиликтүү бийликти өнүктүрүү" деген гана мыйзам бар экен, "калганы эмне болсо ошо болсун" дешет экен. "Мага демектен талкаланып калсын" дешет экен. Айтып жатып тажап бүттүм. Эскертүү берилип, айыппул салынган. Бирок болбой эле өрттөп, шаарды түтүнгө каптатканын токтотпой атышат.

Тасмада: Москва-Бишкек: абаны ууландырган акыр-чикир

Москва-Бишкек: абаны ууландырган акыр-чикир
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:03 0:00

Абдраевдин айтымында, таштанды талаасынын өрттөлүп жатканына Экотехинспекция бир айдан бери мониторинг кылып жатат.

Ал жерде ооруканадан чыккан дары-дармектердин калдыктарынан баштап желим, кагаз, малдын тарпына чейин күйүп жатат. Абдраев таштандыны жок кылуунун жолу аны өрттөп коюу эмес экенин эске салды:

- Таштандыны дароо эле өрттөп жибербей, айрымдарын көмүш керек, айрымдарын ошол жерден хлор чачып, зыянсыздандыруу керек. Анын өзүнүн жолдору бар. Ага деле акча бөлүнөт да. Бизде болсо "эптеп кутулуш керек" деген бир эле жолу болуп жатпайбы.

Ал эми "Таза Нарын" ишканасынын башкы инженери Акылбек Турдубек уулуу таштанды талаасында кагаз эле өрттөлүп атканын айтты:

- Эми өрттөнсө ашып кетсе, биртике майда-чүйдө кагаздар өрттөнгөндүр. Калганы болсо Нарында курулуш таштандылары, кык дегендер көп чыгат да. "Желим өрттөнүп жатат" деген жөн эле куру сөз. Биз баарын көзөмөлгө алганбыз. Биздин жумушчулар жумасына бир жолудан түртүп, түздөп турушат.

Нарын шаарынан бир күндө 200-250 тоннага чейин таштанды чыгарылат. Аларды тазалаш үчүн "Таза Нарын" ишканасынын ондон ашык техникасы иш алып барат.

Нарын шаарында 40 миңге жакын эл жашайт. Анын ар бири таштанды үчүн 12 сомдон төлөйт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Түшүмдөгү кызыл алма

Иллюстрациялык сүрөт.

"Мен билген Айтматов" сынагына келген макаланы сунуш кылабыз.

Мансур ашыгып, шашып келатты. Колуна тоголок формадагы бир нерсе алып алган, кагазга ороп. Колунда тегиз бышкан, кыпкызыл, чоң алма. Чуркап келе жатты, шашып келе жатты сулуусуна алма сунганы, деги бир кадамы арбысачы. Кубанып алганын кантесиң.

Тердеп, кургап, толкунданып алганычы. Сагынычтан кубарган эки жаш. Кыз да аны көздөй чуркады. Жетип барып экөө тең бир демге токтоп калышты. Мансур берүүгө ашыгып келген алмасын сунат. Жамгыр да нөшөрлөп жаап кирет. Эки жаштын арзуусуна күбө болуп жамгыр төктү. Экөө тең эч нерсе болбогондой, "жамгыр, токтобостон төгө бер" дешип, жаанга жуулуп, жетелешип жөнөшөт. Бейкапар, дүйнө түгөл экөөнө тең.

Арууке түшүнөн чочуп ойгонду, сүйгөнү Мансурду көздөй умтулган кыздын жүзүн көрө албады. Төшөгүнөн туруп, “ушул түшүмдөгү кыз мен болсом экен” деп тиледи.

Жайкы каникул аяктап, окуучулардын баары мектепти көздөй жөнөгөн маал. Сентябрь. Айлана сапсары болуп, укмуштай кооз.

Бири окууну, бири жанында отурган шеригин, дагы бири жөн гана мугалимин сагынышып, дагы бири “ии, каникул бүтпөй турса болмок”, деп ичи ачышып мектепке кайтып келишти.

Класска биринин артынан бири кирип келип атышты. Арууке кирип келгенде, мугалимдин эшикке чыгып кеткенинен пайдаланып, баягы эле чоң мурун Эсенбек тийише кетти: “Оо, Арууке, мурдагыдан да арыктап алгансың го, ширенкенин чийиндей болуп”. Аны уккан тапан Айбек жөн калабы... "Арыктабай анан, үч ай бою Мансурун көрбөсө, сагыныч курттай жеди да!". Ха-ха-ха! Баары каткырып калышты.

Чын эле кусалыктан кубарган Арууке айыбы ачылган немече манаттай кызарды. Мансур эки класс өйдө, 11-класста окуган, шыңга бою келишкен, кара көз, кара каштуу, көргөндүн көзүн күйдүргөн жигит. Арууке болсо супсулуу болуп кетпесе да, орто бойлуу арыкчырай келген сары кыз. “Сүйүү деген ушинтип адамды жейт турбайбы”, - деп улантты дагы бири.

“Эй, кайдагы сүйүү, сүйүү жок бул жашоодо”, - деди Эсенбек.

Көп сүйлөбөгөн Арууке бул ирет сөзгө кошулду: “Кантип жок, сүйүү бар, ошол сезим бар үчүн жашоо уланып жатат”.

“Ооба, Эсенбек сен өзүн сүйүп көрбөсөң эле, сүйүү жок дей бересиңби”, - деп сөзгө аралашты, класстын старостасы Жазгүл.

Ошентип, каникулдан кайтып келген биринчи эле күнү окуучулар бул темада талашып-тартышты. Ар ким өз тажрыйбасына, уккан, билгенине карата өз оюн далилдеп жатышты. Өз оюн айткан боюнча башка эч нерсе дебеди, Арууке.

Эртең менен Арууке өзүн абдан жаман сезип турду, түшүндө Эсенбек “Сүйүү жок, жок, жок" деп кайталап жатты. Ата-энесинен эрте эле ажырап калган Арууке байкеси менен жеңесинин колунда өскөн. Түнт, эч кимге ачылып сүйлөй бербеген Арууке, үйүнөн да, мектептен да китеп колунан түшпөйт. Анын чыгармаларын окуганда, өзгөчө бир ажайып дүйнөгө түшкөндөй сезет өзүн. Анын жашоосунун маңызы - бул китеп жана өзүнөн эки класс өйдө окуган Мансурга болгон аруу, таза махабаты.

Жан дүйнөсү эңшерилип, күнү бою жаман болуп жүрдү. Китеп текчедеги китептерге көзү түштү. Китеп…. Көптөгөн суроолоруна жооп издеп, ушул китептерден жооп таап, жан-дүйнөсү жеңилдеп калаар эле. Бул жолу да ошондой болду. "Ч. Айтматов" деп жазылган кырынан турган боз китепти алды. Колуна алып, барактап отуруп, “Кызыл алма” чыгармасына көзү түштү. Бул чыгарманы мурда да окуган. Анан дагы мурдагы жумадагы кызыл алма тууралуу түшү эсине түштү. Кайра-кайра окуп, канааттанып, оорусуна дабаа тапкандай, суроосуна жооп табылгандай, жан-дүйнөсү тынч алып, көңүлү көтөрүлүп, денесине канат бүткөндөй, асманга оболоду… Арууке, Мансур көздөрүнөн бакыттын учкуну чачырап, эгиздердей жетелешип бара жатышты.

Бактыбекова Уулкан

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Уланбектин өлүмүнүн себептери иликтениши керек

Уланбек Эгизбаев калп айтканды, жасалма сүйлөгөндү, бирөөнү бөөдө жерден каралап жамандаганды жек көрчү. Баарыбызды өкүттө калтырган кыска өмүрүндө ошондойлорго тикесинен каршы турду. Уурулукту, ансыз да колунда жоктордун, жалпы мамлекетибиздин терисин сыйрыган жемкордукту, адилетсиздик менен ташбоордукту көрүп калса артынан сая түшүп жүгүрүп жүрүп материал даярдады.

Эми азыр Уланбектин капыстан келген кайгылуу өлүмүнүн тегерегинде жазылып, айтылып аткан ар түркүн маалымат, жоромол, ушак-айыңдарды угуп, окуп отуруп, "диванда жатып алып" оюна келгенди жазгандарды ал өзү тынч карап отура албай чыркырайт беле деп да ойлоп кетем.

Журналисттик кесипти чыныгы элдик кесипке айландырса болорун көргөзгөн Уланбектин ишке, оюнга, жашоого, сүйүүгө тойбой турган жапжаш кезинде арабыздан кетип калганы эч кимди кайдыгер калтырбады. Кочкордогу айылында өткөн тажыясына Оштон, Таластан жана башка жерлерден өз жолу менен келген карапайым окурмандары, угармандары, көрөрмандары өксүп ыйлап турганын көрүп жаш болсо да журналисттик кесиптин кадырын ушунчалык жогору көтөрүп кеткенине таң каласың. Качан, кайсы журналистке ушундай улуттук деңгээлде көңүл бурулуп, элдин баары тегиз кайгырды эле? Калың журт Уланбекке Орусияда жаңыдан киргизилип аткан "Элдик журналист" деген наамды ыйгарып койду, эми аны эч ким тартып ала албайт.

Дал ушундай коомдук кызыгуудан улам биз Уланды койгон күнү түштөн кийин анын акыркы мүнөттөрү өткөн жерге барып, ал жердеги жагдайды камерага тартып, окуяга күбө болгон адамдар менен маектештик. Антпесек тынчтана албайт элек. "Болор иш болду" деп үйүбүзгө барып тынч жата алмак эмеспиз.

Акыркы бир жумадан бери ички иштер министри Кашкар Жунушалиевге жолугуп, колубуздагы материалдардын баарын өз колубуз менен тапшырып, жакшылап иликтеп берүүнү өтүнөлү деген аракетибизден майнап чыккан жок.

"Уландын жеке телефонун тергөөчүлөр сураштыбы? Пансионаттагы байкоо камерасы жаздырып алган видеону көрүштүбү? Жумушка келип, аны эс алууга узаткан достору, кесиптештери менен маектештиби?" деген суроолорума "жок" деген гана жооп алып жаттым.

Азыр да болсо биз колубузда болгон материалдарды, видео, күбөлөр менен аудио, видеомаектерди тапшырууга даярбыз. Коомчулукта түмөн түркүн суроо көп болгондуктан, бул материалдардын баарын кесипкөй тергөөчүлөр иликтеп, бир сыйра текшерип чыгып, өз бүтүмүн айтса ата-энеси, жубайы жана "Азаттыкта" Уланбек менен акыркы беш жылдан ашуун мезгилде күнүнө орточо он сааттан иштешкен кесиптештеринин, досторунун көксөөсү сууй түшөт беле?

Акыры Уланбектин коомчулукту дүрбөткөн кайгылуу өлүмү, коопсуздугу боюнча бир жыйынтык чыгарылып, келечекте башкалардын коопсуздугу да тобокелге салынбагыдай чара көрүлүшү керек го?

Ага телефон чалгандар болуп, басым, кысым жасалганы дароо Ички иштер министрлигине кабарланган. Андан кандай жыйынтык жасалды, Уланбекти телефондон опузалагандар табылдыбы, аларга кандай чара көрүлдү?

Уланбек катардагы бир кабарчы болсо мынчалык суроо, кооптонуу жаралмак эмес. Азыр эми "тигил бийлик кылды, бул бийлик кылды, каралар жасады" деп улам бир жоромолду айтып, жазып жаткандарга бир жооп берилиши керек го.

Аягында айтаарым, Уланбек Эгизбаевдин журналисттик ишин, анын коомубузду, мамлекетибизди жакшыртууга, тазалоого, өнүгүү жолуна салууга кошкон салымын, Кыргызстандын жаркын келечеги үчүн эч нерседен тайманбаган эр жүрөктүгүн, чынчыл, ак ниет, ак көңүл, боорукер мүнөзүн, чыныгы элдик уул болууга жетишкен тубаса касиеттерин жогору баалап, ушул күндөрү кайгыбызды тең бөлүшүп, жакындарына жана анын экинчи үй-бүлөсү болуп калган "Азаттык" радиосунун жамаатына көңүл айтып, ар тараптан колдоо көрсөткөндөрдүн баарына терең ыраазычылык билдиребиз.

Экинчи үй-бүлөсү дегеним, Уланбек жакында эле белгилүү публицист Кален Сыдыкованын демилгеси менен "Алтын калем" сыйлыгын алганда, кесиптештерге дасторкон жайып, ыраазычылыгын билдирип, "Азаттык" радиосунда иштеп калган тагдырына, ар бир журналисттик материалына салымын кошуп колдогон чыгармачыл жамаатка терең сый-урматын билдирген экен.

Сенин өмүрүң, жада калса кабырганы кайыштырып, каңырыкты түтөткөн өлүмүң да баарыбызга сабак болушу керек, Уланбек! Бардык замандаштарыңдын, мекендештериңдин жүрөгүнөн орун тааптырсың, биз сенин атыңды, баштаган ишиңди өчүрбөгөнгө болгон күчүбүздү, аракетибизди жумшайбыз!

​"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Соң-Көлдөгү жайыт талашка түштү

Соң-Көл

Соң-Көл жайлоосундагы 15 миң гектардан ашуун жайыт жер Кочкор жана Жумгал районунун малчыларынын талашына түштү. Кочкордун жергиликтүү бийлиги "бул жерди Жумгалдан 2020-жылга чейин ижарага алганбыз" деcе, жумгалдыктар "малыбыз батпай калды" деп каршы болууда.

Кочкор районунун Шамшы айылынын тургуну Уларбек Абдрасуловдун асыл тукум деп эсептелген Тянь-Шань породасындагы миңге чукул кою бар.

Ал буга чейин Кочкор районунун ички жайлоолоруна малын жайып келген. Бирок ушул жылы айыл өкмөт башчысынан "ички жайытты кыштоого сактайбыз, жайкысын Соң-Көлгө көчкүлө" деген тапшырма алган.

Бир ай мурдараак миң коюн айдап, Соң-Көл жайлоосуна барганы менен ал жерди мурдатан байырлаган жумгалдыктар Уларбектин коюн батырбай, "ары айда, бери айда" деп өгөйлөп жаткан экен:​

Уларбек Абдырасулов.
Уларбек Абдырасулов.

- Эми ал жайытта кымындай эле жер бөлүп берип коюптур. Мен отурган жерге менин коюмду жайганга болбойт экен. Мен баккан кой асыл тукум болгондон кийин өзүнчө жайышым керек. Менин чарбам райондогу бирден бир асыл тукум заводдордун бири. Союз убагынан калган тоо меринос породасындагы койлордун тукуму. Жайыттын айынан бир айдан бери арыктап да бүтүштү. Жайыт комитетине кайрылсак, жооп бербей коюшту. Шарт боюнча мага өзүнчө жайыт бөлүп бериши керек болчу. Жайыт маселеси азыр курч. Бизди "бул жакка жайба, тигил жайытка алып бар" деп кубалап жатышат.

Ал эми Жумгал районунун малчылары болсо "өзүбүздүн малыбыз араң батып жаткан жайлоого башка райондун малы келип алды" деп, ижарага берген Жумгал районунун бийлигине нааразы. Алардын бири Адил Шайхидинов буларды айтты:

- Эми өзүңөр ойлоп көрсөңөр, Кочкор кайда, Жумгал кайда! "Биздин жайлоолорго Кочкордун кандай тиешеси бар?". Эл нааразы болуп атат. Быйыл Соң-Көлдө чөп жок. Жайытка чыккан мал оңолбой жатат. Анан өзүбүздүн малыбыз батпай жатса, башкалардын кереги барбы? Анын үстүнө кочкорлуктар топоз менен келиптир. Топоз өзгөчө жут болот экен. Жердин барын такырайтып салды.

Суусамыр жайлоосу.
Суусамыр жайлоосу.

Эки райондун бир пикирге келе албаган малчылары өткөн айда мушташканга чейин барган. Анткени Кочкордон көчүп барган кыркка жакын чабан малын батыра албай, айрымдары келген жагына кайра кетүүгө аргасыз болгон.

Өкмөттүн Нарындагы өкүлүнүн орун басары Касен Азизов алардын маселеси чечилип, малчыларды ынтымакка чакырганын айтты:

- Биз эл менен сүйлөштүк, алар өздөрүнүн сунуштары менен дооматтарын айтышты. Бир пикирге келдик. 2020-жылга чейин келишим түзүлгөн, жерди кочкорлуктар пайдаланып, малын жайып, пайдаланмай болду. Эч кандай талаш-тартыш болгон жок. Малчылар менен да сүйлөштүк.

Деген менен кочкорлук чабан Уларбек Абдырасулов өкмөттүн Нарындагы өкүлчүлүгү талаштуу жайытты толук чечпегенин, өкмөттүн токтомунун негизинде убактылуу колдонулууга берилген жайыт жерлерди туура пайдалануу үчүн түшүндүрүү иштери толук жүргүзүлбөгөнүн айтты:

- Чечсе ушинтип жүрмөк белек? Казыкты сайып, желек коюп, "бул райондун чеги" деп атайын белги коюп коюшу керек эле да! Ошондо маселе чечилет эле, антишкен жок. Келип сүйлөмүш болуп эле кетип калышты. Болбосо бизди ички жайыттардан кубалабай эле коюшса болот беле, убара кылбай?

"Кочкор районундагы ички жайыттардын кыртышы бузулуп, такырайып кетти" деген негиз менен Кочкор районунун жетекчилиги быйыл малды башка жайытка эки жылга чейин жаюу тууралуу токтом чыгарган.

Соң-Көл жайлоосуна Нарын облусунун Жумгал, Ак-Талаа, Нарын жана Кочкор районунун малчылары жайлашат. Ал эми аталган жайлоодо Кочкор районуна тиешелүү жалпы 16 миң гектарга чукул жайыт бар.

Тасмада: Миң койлуу фермердин кыялы

Миң койлуу фермердин кыялы
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:37 0:00
"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Көпчүлүккө таянган Көчмөндөр оюндары

2016-жылы Көчмөндөр оюнунун бөлүгү өткөн Кырчын жайлоосу. Ысык-Көл облусу.

III Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарын өткөрүүгө 2018-жылдын бюджетинен 307,2 миллион сом каралган. Бирок уюштуруучу топ бул сумма аздык кылышы мүмкүн деп эсептеп, мамлекеттик органдарга, жеке ишкерлерге өз демилгеси менен кошумча кошсо болору тууралуу кат жиберген.

Интернет айдыңындагы айрым медиа булактары жана социалдык тармактардын колдонуучулары Кыргызстанда 2018-жылдын сентябрынын башына белгиленген III Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарын өткөрүүгө каражат жетпей, "Манас" эл аралык аба майданындагы кызматкерлерге өз демилгеси менен акча чогултуу сунуш кылынганын жазып чыгышты.

Мамлекеттик бажы кызматынын басма сөз катчысы Жаманак Мүсүрканов "аэропортто күч менен акча чогултулуп жатат" деген сөздөрдү төгүндөдү:

Мамлекеттик бажы кызматы.
Мамлекеттик бажы кызматы.

- "Вечерний Бишкек" гезитинин веб-сайтында "Көчмөндөр оюндарын өткөрүүгө каражат жетпей, "Манас" аба майданында акча чогултуу боюнча жыйын өттү" деп жазылыптыр. Бирок оюндарды уюштурган катчылык болгону демөөрчүлүк боюнча кызматташтыкты сунуш кылган гана жыйын өткөрүптүр. Мажбурлап бирөөлөрдөн акча чогултуу деген нерсе жок. Демөөрчүлүк пакетти таанытуу боюнча жыйын болгону чын. Анда тийиштүү фирмалар, компаниялар акысын төлөп, оюн учурунда өзүнүн кызматтарын жарнамаласа боло тургандыгы айтылган экен. Бажы кызматында иштегендерден акча жыйноо тууралуу сөз чындык эмес.

Мамлекеттик казынадан оюндарды уюштурууга бөлүнгөн 307,2 миллион сомдун 175 миллиону Маданият, маалымат жана туризм министрлигине берилсе, 132,2 миллиону Мамлекеттик жаштар, дене тарбия жана спорт агенттигине бөлүндү.

Ал эми III Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарын уюштуруу жана өткөрүү катчылыгынын чыгымдары үчүн 3,6 миллион сом каралганы жыл башында эле белгилүү болгон. Катчылыктын төрагасы Нурсултан Аденов кошумча чыгымдар үчүн өнөктөштүк, демөөрчүлүк багытында сунуштар берилгенин айтты:

Нурсултан Аденов.
Нурсултан Аденов.

- Кошумча декорация, чет жактан ырчылар келип калабы, техникалык жабдууларды көбүрөк коюп калабызбы деп, демөөрчүлөргө кызматташтык келишимдерин сунуш кылабыз. "Демөөрчү болсоңор оюндар учурунда жарнамалык мүмкүнчүлүк беребиз" деп айтып эле келатабыз. 2017-жылдын декабрынан бери эле бул сунушту таркатуудабыз. Башкы, расмий демөөрчү жана расмий өнөктөштүк деген үч топ менен иш алып баруудабыз.

III Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарын уюштурган катчылыктын төрагасынын орун басары Айжан Абдесова кошумча чыгымдардын алдын алыш үчүн мамлекеттик бардык органдарга эч кандай мажбурлоосуз, өз ыктыяры менен акча чогултуу жөнүндө сунуштар таратылганын да кошумчалады:

Көчмөндөр оюндары: чыгымдардын эсеби

Көчмөндөр оюндары: чыгымдардын эсеби

Казына каржалып турганда көчмөндөр оюнун өткөрүүгө миллиарддаган сом сарпталганы коомчулукта сынга алынды.

- Министрликтерге бизден расмий кат жиберилген. Анда "бул иш-чараны уюштуруп, өткөрүүгө кимде-ким өз эрки менен материалдык жардам көрсөткүсү келсе, биз жардам кабыл алууга даярбыз" деп жазганбыз. Даярдык учурунда "Бул сыяктуу расмий кат зарылбы? деген суроо пайда болуп, "каалоочулар үчүн мындай документ керек" деген чечим чыгарганбыз.

Дүйнөлүк масштабдагы спорттук оюндарды уюштурууда коммерциялык өнөктөш, башкы демөөрчү деген эки топ болот. Маселен, жакында эле Орусияда аяктаган футбол боюнча чемпионатта ФИФАнын "Адидас", "Газпром", "Катар аба жолдору" баштаган жети коммерциялык өнөктөшү, алты расмий демөөрчүсү болду.

Ушундан улам "Биз - эксперт" тобунун жетекчиси Улукбек Кыдырбаев бизнес-чөйрөдөн демөөрчү издөө кадыресе көрүнүш болгону менен, мамлекеттик органдарды каражат топтоого мажбурлоо туура эмес деген пикирде:

Улукбек Кыдырбаев.
Улукбек Кыдырбаев.

- Мамлекеттик мекемелер элдин салыгынын эсебинен иштейт да. Аларга иш-чараны уюштуруп жаткан ошол эле мамлекеттик орган басым кылып, мажбурлап акча чогултушу албетте, туура эмес. Бирок жеке компаниялар үчүн оюндар жарнамалык мыкты мүмкүнчүлүк болуп бере алат да. Себеби Көчмөндөр оюндарын дүйнөнүн 180ге жакын мамлекети көрөт экен. Бул жеке ишкер чөйрө үчүн өзүн таанытуунун мыкты мүмкүнчүлүгү болуп саналат.

Оюндарды уюштурууну аркалаган катчылык демөөрчүлөр жана ыктыярчылар канча акча топтогону тууралуу маалымат берген жок. "Мунун баары 10-августтан кийин белгилүү болот" дешти.

2016-жылы II Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарын өткөрүүнүн чыгымы үч миллиард сом болгон. Каражаттын көбү Чолпон-Атадагы ипподромду куруп, Бишкек-Корумду жолун оңдоого кеткени айтылган. Бирок кийин жолдун да, ипподромдун да курулушундагы кемчиликтерден улам кылмыш иштери ачылган.

Эки жыл мурдагы оюндарга Кыргызстан менен чет элдик демөөрчүлөрдөн үч миллион доллар өлчөмүндө акча түшкөн.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жети-Өгүздө "сары кыздын тою" өттү

Жети-Өгүздө "сары кыздын тою" өттү
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:24 0:00

Эс алуу жайларында коопсуздук ойдогудай эмес

Эс алуу жайларында коопсуздук ойдогудай эмес
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:45 0:00

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG