Линктер

бейшемби, 18-июль, 2019 Бишкек убактысы 07:01

Кыргызстан

Конгантиевдин иши сотко жеткен жок

Молдомуса Конгантиев. 2009-жылы тартылган сүрөт.

2010-жылдагы апрель окуяларына байланыштуу мурдагы ички иштер министри Молдомуса Конгантиевге козголгон кылмыш иши "курамында кылмыш жок" деген негиз менен жабылды.

2010-жылдын 7-апрелине чейин ички иштер министри болуп турган Молдомуса Конгантиевге карата козголгон кылмыш ишинин жабылганы тууралуу атайын кызматтын токтомун жактоочусу Икрамидин Айткулов таратты. Конгантиевдин жактоочусунун “Азаттыкка” билдиргенине караганда, быйыл Коопсуздук кеңешинде мурда ачылып, бирок тергелип бүтө элек иштерди кайра карап чыгуу талабы коюлгандан кийин Конгантиевдин убактылуу токтотулган иши кайра карала баштаган.

Натыйжада тергөө жүргүзүп жаткан Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет (УКМК) адвокаттын “Конгантиевге карата коюлган айып негизсиз, кылмыш курамы жок” деген өтүнүчүн канааттандырып, 18-июнда иш жабылган.

- Сотко жетпей эле иш тергөөдө кыскартылган. "Эч кандай кылмыштын курамы жок" деп табылды. Буга чейин козголгон иши ден соолугуна байланыштуу токтотулуп турган. Баарыңар көргөндөй, анын абалы өтө начар болчу. Ал ушул кезге чейин дарыланып жатты. Эми кылмыш иши жабылды, - деди Икрамидин Айткулов.

Азырынча атайын кызмат бул боюнча комментарий бере элек. Башкы прокуратура 2010-жылы мурдагы ички иштер министри Молдомуса Конгантиевге Кылмыш-жаза кодексинин 305-316-беренелери ("Кызматтык ыйгарым укуктарынан аша чабуу", "Шалаакылык") менен кылмыш ишин козгогон болчу. Ага “ошол жылдын 6-апрелинде басма сөз жыйынында сүйлөгөн сөзү менен 7-апрелде Таласта элге курал колдонулушуна себепчи болгон" деген айып тагылган. Бирок ал ошол күнү Талас шаарында өзү катуу таяк жеп, ден соолугуна оор залака тийгендиктен тергөө убактылуу токтотулуп турган.

Алга Кылычов.
Алга Кылычов.

​Мурдагы ички иштер министрине карата козголгон кылмыш иши жабылганын апрель окуясына катышкан айрым активисттер кескин сындап чыгышты. Алардын бири, жарандык активист Алга Кылычов 2010-жылы элдик көтөрүлүштөргө каршы чыккан Конгантиевдин апрелдеги башаламандыкка толук күнөөсү бар деп эсептейт:

- Атайын чагымга, элдин канын төгүүгө алып барган, Бакиевден кийинки бирден-бир күнөөлүү болгон киши. Талас эли көтөрүлүп, ызы-чуу болуп жатса, “арак ичкендер жүрөт" деп элге туура эмес багыт берип козутушкан. Булар мамлекетке коркунучтуу адамдар, эртең азыркы бийликти да аңга түртүшөт. Бейкүнөө 87 баланын өлүмүнө, миңдеген карапайым адамдардын жарадар болгонуна түз байланышы бар. Саясат болдубу же башкабы, тарых муну кечирбейт. Бул чоң ката болду.

Камчыбек Ташиев, Сооронбай Жээнбеков жана Молдомуса Конгантиев.
Камчыбек Ташиев, Сооронбай Жээнбеков жана Молдомуса Конгантиев.

Конгантиев 2010-жылдагы кандуу окуялардан кийин өлкөнүн коомдук-саясий турмушуна дээрлик катышпай калган. Ошондой эле бир да маалымат каражаты менен ачык маектешкен эмес.

Бирок былтыр президенттик үгүт өнөктүгүндө Сооронбай Жээнбековду коштоп жүргөнү белгилүү.

Апрель окуяларына катышкан журналист Турат Акимов Конгантиевдин ишинин жабылышын саясат менен байланыштырды. Анын айтымында, ошол кезде бир максат менен чыккан апрелчилердин лидерлери баш болуп саясий кырдаалдардан улам бириндеп, башаламандыктын күнөөкөрлөрүн жазалоо талабы коомчулукта деле актуалдуулугун жоготту:

Турат Акимов.
Турат Акимов.

- 2010-жылдагы чоң үмүттөр өлдү. Баягы каршылыктар өчтү, андан бери баары өзгөрүп, эл сууду. "Молдомуса Конгантиев болсо жаңы бийлик менен мамиле түзүп, Сооронбай Жээнбековго добуш топтоп берди" деп эл билет. "Эми мындан ары бул маселеге кайрылып кереги жок, кечээки чатактын ызасы өчтү" деген таризде бүтүрүштү го. Эртең министр кылып койсо эле бир ызы-чуу чыкпаса, буга эч кандай каршылык болбойт.

Президенттин аппаратынан шайлоо маалында Молдомуса Конгантиевдин Сооронбай Жээнбековдун үгүт өнөктүгүндө жүргөнү тууралуу комментарий алууга мүмкүнчүлүк болгон жок.

Анткен менен 2010-жылдагы Курманбек Бакиевдин бийлигине каршы турган белгилүү саясатчылардын арасында Молдомуса Конгантиевге карата козголгон кылмыш иши жабылганын кубаттагандар толтура. Алардын бири, 2010-жылдан кийинки УКМКнын төрагасы болгон Кеңешбек Дүйшөбаев Конгантиев ошол кездеги бийликтин буйругун аткаруучу гана болгонун жана ден соолугунан ажыраганын белгиледи:

Кеңешбек Дүйшобаев.
Кеңешбек Дүйшобаев.

- Ошол мезгилде погон кийген аскер адамы катары буйрукка баш ийип, тынчтыкты камсыз кылууга милдеттүү болчу. Бул жагы да туура кабыл алынышы керек. Ал окуядан бери канча жыл өттү. Убакыт көрсөттү, ал да ден соолугунан ажырап калганын билебиз. Ошондуктан ал өз жазасын алды го деп ойлойм.

Ошол кездеги ички иштер министри Молдомуса Конгантиев 7-апрелдеги окуяларга чейин телеканалдар аркылуу сүйлөп, Бириккен элдик кыймылдын лидерлери Таласта кылмыштуу иш уюштурушканын, эми мындан ары андай иш-чаралар катуу басыларын эскерткен. Конгантиев Бакиевдин бийлигин тушунда Бишкек шаардык ички иштер бөлүмүнүн башчысы болуп да эмгектенген. Ошондой эле ал кийин мурдагы президент Курманбек Бакиевдин администрация башчысы Медет Садыркуловдун өлүмү боюнча да көрсөтмө берген.

Апрель окуяларына байланыштуу жалпысынан 28 адамга айып тагылган. Сот мурдагы өлкө жетекчилери баш болгон бир нече адамды өмүр бою эркинен ажыраткан. Апрель окуясы боюнча атайын кызматтын мурдагы төрагасы Мурат Суталинов 20 жылга, Мамлекеттик күзөт кызматынын башчысынын орун басары Нурлан Темирбаев 22 жылга, дагы бир орун басары Данияр Дунганов 25 жылга эркинен ажыратылган.

Ал эми сот чечиминин негизинде мурдагы башкы прокурор Нурлан Турсункулов, президенттик администрация жетекчиси Каныбек Жороев жана президенттин кеңешчиси Элмурза Сатыбалдиев эки жылга жакын абакта отуруп, 2016-жылдын башында мөөнөтүнөн мурун эркиндикке чыккан эле. Алар бул окуялар боюнча укуктук күнөөсү жок экенин билдирип келишкен.

P/S: Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет (УКМК) 6-июлда мурдагы ички иштер министри Молдомуса Конгантиевге 2010-жылы козголгон кылмыш иши айыпталуучунун кадамдарында “кылмыш аракети жок” деген жүйө менен 18-июнда кыскартылганын ырастады. Бул тууралуу комитеттин басма сөз кызматы кабарлады. Маалыматка ылайык, мындай чечим Конгантиевдин адвокатынын арызынын негизинде кабыл алынып, кылмыш ишин кыскартуунун мыйзамдуулугун Башкы прокуратура текшерген.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Прага-Бишкек: шаар кантип курулат?

Прага-Бишкек: шаар кантип курулат?
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:10 0:00

Исаевди экинчи иши кайра тергелет

Канатбек Исаев.

Бийликти басып алуу аракети боюнча айыпталган Жогорку Кеңештин депутаты Канатбек Исаевдин иши кайрадан тергөөгө жөнөтүлдү.

Жогорку Кеңештин депутаты, "Кыргызстан" партиясынын лидери Канатбек Исаевге бийликти басып алуу аракетине байланыштуу козголгон кылмыш иши кайра тергөөгө 5-июлда жөнөтүлдү. Мындай чечимди Бишкектин Биринчи май райондук сотунун судьясы Мирлан Термечиков кабыл алды.

Буга чейин Исаевдин адвокаттары жабык каралып жаткан иште тергөө калыс өтпөгөнүн айтып, судьядан ишти кайра тергөөгө жөнөтүүнү өтүнгөн. Сот бул арызды канааттандырып, бирок депутатты Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин (УКМК) тергөө абагында кармоонун мөөнөтүн узартты.

Канатбек Исаевдин адвокаттарынын бири Сергей Слесарев ишти кайра тергөөгө жөнөтүү айыпталуучуну үй камагына которууга негиз болорун айтып, ушундай өтүнүч менен прокуратурага кайрылууга камынып жатканын "Азаттыкка" билдирди:

Сергей Слесарев.
Сергей Слесарев.

- Биз Исаевдин бөгөт чарасын өзгөртүп, үй камагына чыгарууну өтүнүп тергөө менен прокурорлорго кайрылабыз. Прокурорлор бул маселени карашы мүмкүн. Биздин мындай укугубуз бар. Эгер тергөө бул өтүнүчтү канааттандырбаса, биз анын үстүнөн доо арыз менен кайрылышыбыз мүмкүн.

Ошентип, адвокат Биринчи май райондук сотунун ишти кайра тергөөгө жөнөтүү боюнча акыркы чечими Канатбек Исаевди тергөө маалында эркиндикке чыгарууга себеп болушу мүмкүн экенин четке какпайт.

Себепчи болгон жаңы жагдайлар

Канатбек Исаевди УКМК былтыр президенттик шайлоо алдында кармаган. Буга депутаттын акча алды-бердиси чагылдырылган видеонун тарашы себеп болуп, "Исаев шайлоодо өзү сүрөгөн талапкер шайланбаса бийликти күч менен басып алууга аракет кылып жатат" деген доо коюлган.

Исаев ал учурда президенттик шайлоодо экинчи келген Өмүрбек Бабановду колдогон эле. Кийинчерээк ушул эле окуя боюнча Бабановго да айып тагылып, анын иши өзүнчө өндүрүшкө бөлүнүп алынган. Дал ушундай шартта Исаевге козголгон кылмыш ишинин кайрадан тергөөгө жөнөтүлүшү кызыгуу жаратты. Себеби сот акыркы эки аптада "бийликти басып алууга аракет кылган" деген оор айып тагылган саясатчынын кызыкчылыгында эки чечим чыгарды.

Өткөн аптада Бишкек шаардык соту Исаевге карата "Коррупция" беренеси менен козголуп, райондук сот 10 жылга кескен ишти "мөөнөтү өттү" деген жүйө менен токтоткон эле. Анда Канатбек Исаев "2008-2010-жылдары Токмок шаарынын мэри болуп турган учурда жемкорлук кылган" деп айыпталып жаткан болчу. Эми бир жума өтпөй райондук сот саясатчыга карата козголгон экинчи иш боюнча анын адвокаттарынын өтүнүнүчүн канааттандырып отурат.

Саясий илимдердин кандидаты Орозбек Молдалиев соттун мындай чечимин "тергөөдөгү жаңы жагдайлар белгилүү болушу мүмкүн" деп болжолдоду:

Орозбек Молдалиев.
Орозбек Молдалиев.

- Ишти кайра тергөөгө жиберүүгө "тергөө сапаттуу болгон эмес" деген себеп болушу мүмкүн. Экинчи жагы бар - демек, бул иште кандайдыр жаңы жагдайлар пайда болушу мүмкүн. Мына ушул нерселерди себеп катары карасак болот. Бирок аны саясат менен байланыштыргандардын деле жүйөсү бар. Себеби бизди сот жараяндары көпчүлүк учурда саясат менен жанаша жүрүп, ошого жараша чечим кабыл алынып калган учурлар арбын.

Ошол эле учурда саясий эксперт Марс Сариев соттун акыркы чечими кайсы бир саясий сүйлөшүүнүн жыйынтыгы болушу мүмкүн экенин четке какпайт:

Учурдагы бийлик айрым оппоненттерин өз тарабына тартууга аракет кылышы мүмкүн. Ал эми Канатбек Исаев болсо "Кыргызстан" партиясынын лидери.

- 2020-жыл жакындап келатат. Мында парламенттик шайлоо өтөт. Анын алдында учурдагы бийлик айрым оппоненттерин өз тарабына тартууга аракет кылышы мүмкүн. Ал эми Канатбек Исаев болсо "Кыргызстан" партиясынын лидери. Учурда саясий чөйрөдө "президенттин айланасындагылар “Кыргызстан” менен “Замандаш” партияларын бириктирип, шайлоого аттанат" деген сөз жүрүп жатат. Балким бүгүнкү чечимдер ушул пландын алкагында болушу мүмкүн. Себеби азыр мурдагы президент Алмазбек Атамбаевге каршы, КСДП партиясына каршы ушундай жол менен атаандаш күч түзүлүшү мүмкүн.

Марс Сариев бул чечим Исаев менен бирге айыпталып, өлкөдөн чыгып кеткен саясатчы Өмүрбек Бабановго да ишарат болушу ыктымал экенин кошумчалайт. Анын пикиринде, бул ишти кайра кароо азыркы бийликтин шайлоо учурундагы атаандаштарына карата позициясын жумшартканынын көрсөткүчү болушу мүмкүн.

Кайра кароо өтүнүчү

Былтыр күзүндө өткөн президенттик шайлоодо экинчи келген Өмүрбек Бабановдун ишин кароо боюнча өтүнүчтөр буга чейин эле айтып келген. Маселен, апрель айында Жогорку Кеңештин депутаты Кенжебек Бокоев башкы прокурор Өткүрбек Жамшитовго кайрылып, Бабановго каршы козголгон кылмыш ишин кайра карап чыгууну суранган эле:

Кенжебек Бокоев.
Кенжебек Бокоев.

- Биздин лидер Өмүрбек Бабановго шайлоодон кийин кылмыш иши козголуп, фракциянын лидерлигинен баш тартты. Мандатын өткөрүп берди. Ушул маселени көзөмөлгө алып, карасаңыз. Саясий чечим менен козголгон кылмыш иштерин токтотушубуз керек. Биз ачык-айкындуулук, демократиялык жолдон тайбай, алдыга жылышыбыз керек.

Бирок Башкы прокуратура "бул боюнча кылмыш иши тергелип жатат" дегенден башка жооп бере элек.

Өмүрбек Бабановго "бийликти күч менен басып алууга аракет кылуудан" тышкары, шайлоонун үгүт өнөктүгүндө эл алдында чыгып сүйлөгөн айрым сөздөрү Конституциялык түзүлүшкө каршы келери белгиленип кылмыш иши козголгон. Учурда Бабановдун Москвада ишкердик менен алектенип жүргөнү айтылууда.

Ал эми иши кайра тергөөгө жөнөтүлгөн, 43 жаштагы Канатбек Исаев - Жогорку Кеңештин депутаты, "Кыргызстан" партиясынын лидери. Ал 2010-жылы Өмүрбек Бабанов негиздеген "Республика" партиясынын тизмеси менен Жогорку Кеңештин депутаттыгына шайланган. Кийин эки саясатчынын мамилеси бузулуп, Исаев депутаттыгын таштап, Чүй облусунун губернаторунун кызматына кеткен.

2015-жылдагы парламенттик шайлоо алдында болсо "Кыргызстан" партиясын негиздеп, аны менен Жогорку Кеңешке келген.

2016-жылы мурдагы президент Алмазбек Атамбаев Конституцияны өзгөртүү демилгесин көтөргөндө алгач аны колдоп, кийин каршы чыккан. Ошондон кийин бийлик менен мамилеси бузулган эле.

Кыргызстанда "бийликти күч менен басып алууга аракеттенген" деген айып менен бир нече саясатчы соттолгон. Акыркы жолу мындай айып тагылган Бектур Асанов, Кубанычбек Кадыров баштаган бир топ саясатчыларды Жогорку сот күнөөлүү деп, камакта калтырды.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Лейлекте май куюучу жайда өрт чыкты

Лейлекте май куюучу жайда өрт чыкты
please wait

No media source currently available

0:00 0:00:53 0:00

Ошто ишкерлер өкмөттүн өкүлүн айыпташты

Алай.

Мармар таш өндүрүүнү көздөп аткан алайлык ишкерлер өкмөттүн Ош облусундагы өкүлү Таалайбек Сарыбашевдин бизнестен үлүш сурап жатканын айтып чыгышты. Таалайбек Сарыбашев болсо бизнеске уруксат берүүгө же тыюу салууга укугу жок экенин айтып, ишкерлердин дооматын четке кагууда.

Алай менен Кара-Суу райондору чектешкен жерде жайгашкан мармар таш кенин иштетүүгө лицензиясы бар ишкер Калыйнур Жолонов өкмөттүн Ош облусундагы ыйгарымдуу өкүлү Таалайбек Сарыбашев кенди ачуудан үлүш сураганын “Азаттыкка” билдирди.

Калыйнур Жолонов.
Калыйнур Жолонов.

- Документтерибиз так болуп атса да өкмөттүн Оштогу өкүлү Таалайбек Сарыбашев жасалма тоскоолдуктарды жаратып жатат. Акыры мен өзүнө кирүүгө аргасыз болдум. "Кенге барып айыл тургундары менен жолугуп, аларды тартипке чакырып бериңиз. Иштейин, пайда табайын, салык төлөйүн, эл да иштесин" дедим. Ал "Эмнеге барашым керек? Сен мага 20-30% берип койсоң бир жөн. Ошондо мен барып аска-зоо болуп туруп бермекмин" дейт. Эгер ал мени менен беттешсе, ошентип менден 20-30% үлүш сураганын бетине коюп берем. Анын ишке бут тосуп атканына менде далилдер жетиштүү.

Ишкер Калыйнур Жолонов 2015-жылы Алай менен Кара-Суу райондору чектешкен жерде жайгашкан мармар таш кенин чалгындоого лицензия алган. Бирок ушул күнгө чейин чалгындоо ишине кирише албай келет. Ага Алай районуна караштуу Таш-Короо айылынын айрым тургундары каршы чыккан.

Калыйнур Жолонов кендин ачылышына каршы болгон айылдыктардын артында өкмөттүн Оштогу өкүлү Таалайбек Сарыбашевдин кызыкчылыгы бар деп эсептейт. Буга далил катары ал Ош облустук администрациясынан чыккан расмий каттарды көрсөттү.

- Ош облустук администрациясы Геология агенттигине “бул жер аянтында жүздөн ашык үй жайгашкан” деп кат жызыптыр. Ал жерде бир да үй жок. Таш чыккан жер менен айылдын аралыгы беш чакырымдан ашык. “Булактар бар” деп жазыптыр. Кендин участкасында бир да булак жок. "“ЖолМедКен” ЖЧКсы Кара-Суу районуна караштуу эмес, Алай районуна караштуу жерге чалгындоо иштерин жүргүзүүгө аракеттенген” деп жазып коюшуптур. Мен бир да аракет баштай элекмин. Мына ушинтип жок жерден ойлоп табылган шылтоолор менен ишиме тоскоол болушууда.

Ишкер Калыйнур Жолонов менен кошо сөз болуп аткан кенди ачууга лицензия алган он чакты кишинин баары Алайдын Таш-Короо айылынан болушат. Ишкерлердин айтымында, кен турган жер Кара-Суу районунун Катта-Талдык айыл өкмөтүнө караштуу экенин "Кыргызгипрозем" мекемеси ырастаган. Кенди иштетүүгө Катта-Талдык айыл өкмөтү да уруксат берген. Жолонов Сарыбашев менен бир нече жолку сүйлөшүүдөн майнап чыкпай, иш тескери кетип жатканына нааразы:

- Мен жакында губернаторго да кирдим. Алар: “Болду, сенин ишиңе тоскоол болбойбуз. Мен баарына айтам” деп туруп эле Геология агенттигине кат жиберишиптир. Катта: “Жаз келип, жергиликтүү тургундар менен ишкерлердин ортосунда келишпестиктер пайда болду. Ал ишкерлердин лицензиясын жокко чыгардыңарбы же жокпу?” деп суроо салышыптыр.

Өкмөттүн Ош облусундагы өкүлү, губернатор Таалайбек Сарыбашев ишкер Калыйнур Жолоновдун дооматын "негизсиз, калп" деп билдирди. Сарыбашев ишкер Жолонов менен бетме-бет жолугушуудан качпай турганын, кен иштетүүгө уруксат берүүгө же тескерисинче кенге тыюу салууга укугу жок экенин айтты.

Таалайбек Сарыбашев.
Таалайбек Сарыбашев.

- Мен Алайда сегиз жыл иштедим. Мен бир ишкерден үлүш алыпмынбы? Буга менин кандай тиешем бар? Ал ишкер мага келген. Мен ага "ишиң мыйзам чегинде болсо элдин макулдугун алгын" дегем. Мыйзам чегинде болсо, биз ишкерлерди колдошубуз керек. Ал жер Кара-Суу району менен талаш экен. Комиссия иштеп жатат. Тактап атышат. Буга менин кандай тиешем бар? Же ал жерге мен уруксат берет бекенмин? Же мен айыл тургундарына "ал жерди Калыйнурга бербегиле" деп айтыпмынбы? Калыйнур өзү ошол айылдан болот. Өзүнүн айылдаштары менен сүйлөшө албаса, ага менин кандай тиешем бар? Мен бир жерге кол коюп, токтом чыгарбасам же бирөөгө дайындабасам? Ал жердеги ташты иштетүүгө депутат Улан Примовдун атасы Бердибай Примов да лицензия алган. 2015-жылы Примов кенди иштетүүгө келгенде ошол эле Калыйнур Жолонов элди көтөрүп каршылык уюштурганы айтылган.

Деген менен кен иштетүүгө ниеттенип, лизензия алган ишкерлердин дагы бири Бактияр Кудайбердиев талаштын төркүнү кен эмес эле, уруучулук экенин айтты:

Бахтияр Кудайбердиев.
Бахтияр Кудайбердиев.

- Кенге лицензия алгандардын баары эле Алайдан. Ошол эле Таш-Короо айылынан болушат. Кендин зыяны болсо мен деле анын ачылышына каршы болмокмун. Бирок талаштын төркүнү кен эмес, уруучулук болуп атат. Элди бетине кармаган менен бийликте элдин кызыкчылыгын ойлогон эч ким жок. Калыйнур ачпаса деле башкалар ал кенди ачат. Болбогон уруучулуктун айынын “ичкилик” деп эле бөлүп жаткандары. Элге иш, баарыбызга пайда болуп аткандан кийин ичкилик эмес немис келсе да иштеш керек да.

Ишкер Калыйнур Жолоновдун билдирүүсүнөн кийин Таш-Короо айылынын тургундары Ошко келип маалымат жыйын курууга камынышууда. Алар кен чырына Жолоновдун өзүн айыптап, чырды саясатташтырбоого чакырышмакчы. Таш-Короо айылынын тургуну Нурбек Жусубалиев буларды айтты:

- Эл кенди ачууга макул эмес. Себеби, кен ачылса, зыяны тиет. Ал жерде элдин үлүшү бар. Картошка эгишет, чөп чабышат. Жайыт катары пайдаланат. Булак суулары чыгып турат. Кен ачылса, көчкү козголот. Калыйнур кичине акча таап алып, элди бейпайга салып жатат. Эки-үч жылдан бери чуркап жүрөт. Ага чейин Бердибай Примов да лицензия алып келген. "Кен ачылса, зыяны тиет" деп элди алдына салып, каршы чыгып жүргөндөрдүн башында убагында Калыйнур өзү турган. Эми аны өзү "ачам" деп жатат. Ошол максатына жетүү үчүн көрүнгөндү каралап жүрөт. Өзү ошол Таш-Короодон болот.

Ишкерлер берген маалыматка караганда сөз болуп аткан жердеги мармар таш кенин иштетүүгө ошол эле Таш-Короо айылынан он чакты адам лицензия алган. Таш-Короо айылы менен кен чыккан жердин аралыгы беш чакырымдай экени айтылууда.

Өкмөттүн Ош облусундагы өкүлү Таалайбек Сарыбашев Алай районунда туулуп-өскөн. Аталган райондо аким болуп төрт жыл иштеген. Ага чейин Алай районунун борбору Гүлчө шаарчасынын базарында эсепчи болуп эмгектенген.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Айнаш Токбаева: Трайбалист эмесмин

Айнаш Токбаева: Трайбалист эмесмин
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:52 0:00

Эмне үчүн IT адистигин тандаш керек?

Айзада Акбекова.

“IT, компьютер, программа жазуу, Интернет эле дейсиңер, аны эмне үчүн окуш керек?” деп көп сурашат. Бир байкаганым - көпчүлүк бул адистикти аркалагандар жетиштүү акча табарын билгени менен заманбап технологиянын максатын, пайдасын түшүнө элек. Ошол себептүү замандаштарыма азыр-көптүр пайдасы тийсин деген максатта маалымат технологиясы тууралуу жазууну эп көрдүм.

Маалымат технологиясы (IT) - толугу менен маалыматтык жана коммуникациялык технология деп аталат.

IT - бул маалыматтарды байланыш техникаларынын (телефон линиясы жана кабели жок "wireless") жардамы менен иштеген техника (эсептөөчү машиналар: компьютер, уюлдук телефон) жөнүндөгү илим.

Компьютер "hardware" (“катуу” - hard) колго кармала турчу, көзгө көрүнгөн тетиктердин жана ошол тетиктерди жана киргизилген маалыматтарды башкара алчу "software" (“soft” “жеңил өзгөртүлчү”) программадан турат.

Ал эми программист деген ошол жансыз тетиктерге - компьютерге жан киргизип, түрдүү программаларды ("software") жазып, сизди компьютерди пайдаланганга: Интернет аркылуу жаңылыктарды окуганга, жакшы тасма же футбол көргөнгө, музыка укканга, иш кагаздарын толтурганга, оюндарды ойногонго ыңгайлуу шарт түзүп берет.

Программист жазган программа ("application software", "app", тиркеме) - бул компьютер аткарчу буйруктардын тизмеси. Мисалы, музыканы ойното баштоо же токтотуу.

Чөнтөк телефондор үчүн атайын кичирээк программалар - чөнтөк тиркемелер жазылат. Булардын жардамы менен чөнтөк телефондун экранынын көлөмүнө ылайыкталган видео жана сүрөт маалыматтары чакан форматта жүктөлөт же көргөзүлөт.

Компьютер маалыматтар менен иштеп, аларды башкарганга жардам берет. Маалыматтын көп түрү бар. Мисалы, мектепте окуучунун аты-жөнү, классы, сабактардын алган баасы ж.б; медицинада бейтаптын аты-жөнү, карточкаcы, канынын кайсы топко киргени, рентгендин сүрөттөрү ж.б; коммуникацияда кардарлардын номерлери, пайдаланылган Интернеттин көлөмү, ар бир сүйлөшүүгө же СМСке кеткен төлөмдөр ж.б; "Фейсбукта": достордун аты-жөнү, алардын сүрөттөрү, видеолору, "жакты" ("like") деген добуштары; географияда ар бир өлкөнүн аты-жөнү, картасы, климаты, аба ырайынын көрсөткүчтөрү ж.б.

Мындан сырткары сиз компьютерде музыка угуп жатып, (стоп) токтот деп бассаңыз, бул да компьютер үчүн буйрук-маалыматтын түрү, реакция катары музыка өчүрүлөт.

Айтор өзүңүз баамдагандай, биз өзүбүз, ар бир кыймылыбыз жана бизди курчап турган дүйнө жалаң маалыматтардын түрүнөн турат. Ошол жогорудагы керектүү маалыматтар ар бир тармак үчүн ылайыкталып, мисалы ишканада иш алып баруу үчүн же мектепте окуу процессин көзөмөлдөө үчүн пайдаланылат. Учурда маалыматтар компьютерлердин жардамы менен жазылып, сакталып, сорттолуп, эсептелип, таркатылып, оңдолуп же өчүрүлөт.

Компьютерлер учурда жашообуздун бардык тарабынан орун алган. Дээрлик бардык акыркы үлгүдөгү автомашиналар компьютер менен жабдылган. Мисалы, сиз машиненин терезесин механикалык түрдө бурап ачуунун ордуна кнопканы басып жеңил ача аласыз. Эгерде сиз кайсы бир чоочун өлкөгө машине айдап баратсаңыз, жандооч менен байланышкан навигациялык системалар сиз издеген шаардын, көчөнүн атын таап, жол картасын так көрсөтүп берет жана алар да компьютер аркылуу башкарылат.

Кир жуугуч, муздаткыч сыяктуу үй оокаттары, дайыма колдон түшпөгөн чөнтөк телефондор, эл, жүк ташуучу транспорттун бардык түрлөрү, иш кагаздары үчүн кеңселердеги жеке компьютерлер, колго жеңил көтөрүп алчу ноутбуктар, айпаддар, медицинадагы диагноз коюуга жана операцияга пайдаланылган бардык акыркы үлгүдөгү аппараттар - ушулардын баарында компьютерлердин ар кандай түрү орнотулган.

Ал эми эл кызыккан Интернет деген эмне?

Компьютерлер бири-бири менен дүйнөнүн кайсы жеринде болбосун байланышып, маалыматтарды жөнөтө жана пайдалана алышы - бул Интернет желеси, түйүнү деп аталат. Интернет байланышы аркылуу, компьютер же чөнтөк телефон менен бардык тармактагы маалыматтарды, кабарларды таба аласыз. Бирок сиз издеген маалымат эң алгач Интернет желесинде, маалымат базасында бирөө эмгек кылып эң оболу электрондук түрдө сактаган болушу керек. Илим менен техниканын өнүгүшүнүн себептеринин бири - жогоруда айтылган маалыматтарды компьютерлердин жардамы аркылуу өтө тездик менен башкарып, буга чейинки жашоодогу көрүнүштөрдүн, байланыштардын тездегени да ушундан.

IT кайсы тармакты өзгөрттү?

Илгери Токтогул акын Сибирде сүргүндө жүргөндө Топчубай уулунун таттуу тилин чыкканын "көрбөй-укпай калдым, мен баргыча чоңойду" деп арман кылган экен. Эгер ошол кезде илим азыркыдай болгондо "WhatsAppтын" же "Skypeтын" видео сүйлөшүүсү аркылуу баласынын бал тилине, там-туң басканына алыстан болсо да күбө болуп көрөт беле деген ой келет. Өзү сүргүндө болсо кайдан, чөнтөк телефонго деле уруксат болбосо керек. Анда мүмкүн уулунун балалыгы жөнүндө сүрөтүн же видеосун аялы, туугандары, замандаштары жаздырып сактап коймок беле, мүмкүн колдон келмек деген күлүк ойлор келе берет,

Жашообуздун бардык катмарына IT кеңири кулач жайып кирип келди. Мисалы, байланыш тармагы, бери болгондо эле 10-15 жыл мурун телеграмма деген болоор эле. Бишкектин так борбoрундагы Кыргыз почтасында (Кыргыз телеком) "телеграмма жиберем, алыс, чет жерге телефон чалам" деген элдин арты үзүлчү эмес экен. Убакытты кетирип узун кезек күтүү катардагы көрүнүш болгон экен. Эми почта аркылуу кат жөнөтүү кыйла азайды, бир сүйлөм кабар жазган телеграмма күткөн киши жок болсо деле керек. Азыркы төрөлгөндөн эле Интернет менен чоңойгон муунга айтсан, буга азаптуу жомок катары ишенишпейт. Так эле ушундай көрүнүш үйгө телефон койдурууда байкалчу, бул да бир чоң азап эле. Азыр чөнтөк телефону чыкканы ар кимдин өзүнүн телефону бар. Yйдөбү, сырттабы, айтор каалаган учурда байланышка чыга аласыз. Чөнтөк телефону аудио/видео сүйлөшүп эле эмес, Интернет менен социалдык түйүндөр аркылуу текст, сүрөт, аудио, видео маалыматтарды элге чагылгандай тездик менен жөнөтүп калбадыбы.

Баса, эски терип жазчу машиналарды көргөнсүзбү? Ата-энелерибиз аны текстти кагазга терип басууга колдонулуп, көчүрмөлөш үчүн атайын кара кагаз пайдаланышчу. Ката кетсе кайра баштан жаңы баракка терип башташ керек эле. Азыр компьютерде каалаган документти каалаган форматта, мыкты сапаты менен таблица болобу, кат болобу түрдүү өң, дизайн (жасалга) менен кооздоп, көбөйтүп алуу катардагы көрүнүш.

Соода тармагынын өнүккөнүнө биp мисал: Бишкектен Москвага учакка билет алыш үчүн атайын авиакассаларга кезек күтүп сатып алынчy экен. Ал эми азыр интернет-байланышыңыз болсо, үйдөн чыкпай туруп эле банк карточкаңызды пайдаланып, чөнтөк телефонун колдонуп эч убарасы жок, 2-3 саат кезек күтпөй, "касса жабылып калды" дебей эле 24 саат бою, жуманын бардык жети күнүндө оңой эле сатып аласыз да.

Архитектурада деле алгачкы идеяны кагаздарга көп убакыт коротуп колго чийип, оор макетти жасардан мурун 3D ("D-dimension", чен, өлчөм) программалардын жардамы менен, каалаган долбооруңузду компьютерден жасай аласыз. Эгер чиймеңиз же макетиңиз жакпаса кайра оңдоп же өчүрүп отурбай, программанын жардамы аркылуу каалагандай оңдоп-түзөй аласыз. Бул кадамдар сиздин убактыңызды, оңдоп-түзөө иштерине кеткен каражатыңызды үнөмдөп, курулуш иштерин тездетет.

Медицинада адамдын денесинде өзгөрүүлөр компьютер аркылуу өтө тездик менен ченелип, анализдердин тезирээк чыгышына, алардын негизинде дарыгерлердин туура диагноз коюшуна, дарылоо жолдорун тактоого жардам берет. Өтө кылдаттык жана тактык менен жасалчу узак операциялар да компьютер менен жабдылган атайын шаймандардын жардамы аркылуу жасалат.

ITни пайдалануу адам баласынын убакытын үнөмдөп, бири-бири менен байланышкан глобалдуу дүйнөдө маалымат алмашуунун тез жана сапаттуу болушуна жардам берет. Демек келечек IT менен тыгыз байланышкан. IT адистердин маянасынын жогору болушунун негизги себептеринин бири:

- IT технологиянын бардык тармакта кеңири пайдаланылышы, тамыр жайышы;

- IT адистерге, өзгөчө программист-инженерлерге суроо-талаптын көбөйүшү;

- IT дүйнөсүнүн абстракттуу, татаалдыгы.

Дагы бир өзгөчөлүк, бир эле программист жалгыз өзү же команда менен жазган бир эле программа мисалы "WhatsApp" тиркемесин учурда дүйнөнүн 1,5 миллиард эли пайдаланат. Демек бир тиркеме (программа) жакшы жазылса, азыраак эмгек жана материалдык ресурстардын жардамы аркылуу аны башка чөнтөк телефондорго көчүрүп гана коюу менен тез эле жайылтылат жана пайдаланылат. Ал эми бизнеске пайдаланылган программалар алгач жазылат жана лицензиялары (пайдалануу укуктары) сатылат. Алардын улам жаңы, жакшыртылган версияларын сатуу чоң кирешенин булагы болуп эсептелет.

IT адиси дайыма билимин кеңейтип турушу керек, өтө тез өнүккөн жаңы технологияларды түшүнүп, замандан артта калбашы керек.

IT aдистигинин көп түрлөрү бар, арасынан программист-инженер кесибин тандасаңыз жаңылышпайсыз. Буга ылайыктуу жакшы окуу жайлардын тандап, же алдын ала программалоо тилин үйрөткөн курстарга да катышып көрүүнү сунуш кылмакмын. Интернет айдыңында да программа жазган курстарды таап окуу мүмкүнчүлүктөрү өтө көп.

IT адистигин үйрөнүү жашка карабайт. Эң башкысы - кызыгууңуз болуп, окуунун кызыктуу жактарына көңүл бөлүп, болгон күч-аракетиңизди жумшаңыз. Ооба, программа жазуу оңой эмес, бирок колдон келчү жумуш. Бардык эле кесиптер сыяктуу чыдамкайлык, тактык, бекем эрк жана тартип керек.

Айзада Акбекова, Германиянын SAP SE IT концернинин экономист-программисти. Карлсруэ (Германия) жана Уотерфорд (Ирландия) университеттеринин информатика жана экономика факультеттеринин бүтүрүүчүсү.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өкмөт жегичтерге "желе" тартат

Иллюстрациялык сүрөт.

Жемкорлук кылмыштарынан өндүрүлгөн каражаттарды топтоочу атайын эсеп ачылды. Буга чейин президент Сооронбай Жээнбеков ушундай тапшырма берип, өкмөт атайын токтом чыгарган. Эми Финансы министрлиги ачкан эсепке Башкы прокуратура баш болгон күч органдары өндүргөн каражаттар топтолмокчу. Мындай жол менен бийлик коррупцияга каршы күрөштү күчөтүп, айкындуулукту камсыз кылууну көздөп жатат. Бирок бул жакшы ой менен жасалган аракеттин кооптуу жагдайларын эскерткендер да бар.

Коррупцияга каршы күрөштөн өндүрүлгөн каражат топтолчу атайын эсепти Финансы министрлиги 3-июлда ачты. Буга чейин өкмөт ушул эсепти ачуу боюнча токтом чыгарып, он күн ичинде ишти баштоону буюрган.

Финансы министрлигинин басма сөз катчысы Гүлмира Түгөлбаеванын айтымында, коррупцияга каршы күрөш жүргүзгөн күч органдарына тиешелүү кабар берилди. Эми жакын арада бул эсепке жемкордукка каршы күрөштөн өндүрүлгөн каражаттар түшө башташы күтүлүүдө:

Финансы министрлиги.
Финансы министрлиги.

- Өкмөттүн тиешелүү токтому "Эркин-Тоо" гезитине жарыяланган соң 10 күн ичинде күчүнө кирет" деп айтылган. Мына ушул мөөнөт өтүп, 3-июлда атайын эсепти ачтык. Бул тууралуу тиешелүү каттарды Экономикалык кылмыштарга каршы күрөш боюнча мамлекеттик кызматка (Финполиция), Башкы прокуратурага, Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитетке (УКМК) жана Ички иштер министрлигине (ИИМ) жөнөттүк. Эми бул мекемелер коррупцияга каршы күрөштөн өндүрүлгөн каражатты эсепке которушу керек.

Ал эми аталган күч органдары жакынкы арада коррупциялык иштерден кайтарылган каражатты которорун маалымдоо менен чектелүүдө. Бул эсепке болжол менен канча каражат топтолору, кандай жол менен көзөмөлдөнөрү тууралуу азырынча маалымат бериле элек.

Коррупцияга каршы күрөштөн өндүрүлгөн каражатты топтогон атайын эсеп ачууну президент Сооронбай Жээнбеков тапшырган. Мындай аракет жемкордукка каршы күрөштүн натыйжалуулугун жогорулатуу жана ачык-айкындыкты арттыруу максатында жасалып жатканы менен түшүндүрүлгөн. Ошондон кийин өкмөт атайын токтом чыгарып, ушул ишти баштаган.

Коомчулукта бул аракеттерди эгемендик жылдарынан бери ар бир бийлик ураан катары көтөргөн жемкордукка каршы күрөштү жүргүзүүдө учурдагы бийликтин өзгөчөлүгү катары баалагандар чыккан.

Негизи буга чейин коррупциядан өндүрүлгөн каражаттын 30 пайызын кылмыштын бетин ачкан мекемеге, калганы мамлекеттик казынага төлөм катары түшүп келген. Былтыр жемкордук аракеттен өлкөнү бюджети 600 миллион сомдон ашык зыян тартса, анын 18 миллион сому гана кайтарылганы айтылган.

Ошондуктан "Атайын эсепти ачуу менен казынадан уурдалган каражатты кантип көбүрөөк кайтарса болот? деген суроо маанилүү болуп турат. Эксперттер бул багытта механизмдерди так аныктап, жол-жобосун ачык-айкын жүргүзүү зарыл экенин белгилешет.

Жаш ишкерлер ассоциациясынын башкармалыгынын төрагасы Темирбек Ажыкулов буга чейин өлкөгө коррупциядан канча зыян тийгенин так эсептебей туруп, аны өндүрүүнү эсепке алуу кыйын болот деген пикирде:

Темирбек Ажыкулов.
Темирбек Ажыкулов.

- Бүгүнкү күндө коррупциядан канча акча түшөрү эсептелген эмес. Канча акчаны жеп жатышканын билбейбиз. Бизде бирин-экин факты болгондон кийин гана "ушул жерде ушунча желиптир" деп айтып калабыз. Ошондуктан атайын эсепке канча акча келерин, анын көбөйүп жатканын айтуу кыйын. Экинчиден, бизден коррупциялык кылмыштар катары көбүнесе "тендерлерден 50 миң сом жептир" деп айтсак, ошол 50 миң сомду өндүрөбүзбү же аны эки эсе көбөйтүп кайтарабы - мына ушул механизмдерин аныктабаса кыйын болот.

Азырынча мамлекеттик органдар эсепти ачканы менен дагы кандай чара көрүлөрүн айта элек.

Жогорку Кеңештин депутаты Исхак Масалиев коррупцияга байланыштуу шек саналгандер жеген акчасын кайтарып берсе, алардын жазасын жеңилдетүү мыйзамдарда каралганын айтат. Депутат ушул жол менен "сол чөнтөккө" кеткен акчаны кайтарса болоорун белгиледи:

Исхак Масалиев.
Исхак Масалиев.

- Коррупционерди кармап, камаш оңой. Соттош кыйын. Мойнуна коюш кыйын. Коррупцияга каршы күрөштүн негизги максаты адамдарды камоо эмес, жеген акчасын кустуруу болуш керек. Бизде мыйзамдарда коррупцияга байланыштуу шек саналган адамдардын жегенинди өз ыктыярың менен казынага кайтарып берсең жазаң жеңилдейт деген бар, мына ушуну колдонсо болот.

Ал эми мурдагы экономика министри Эмил Үмөталиев "жемкордукка каршы күрөш" деген жакшы ураанды күч органдары өз кызыкчылыгына колдонуп, ишкерлерди негизсиз текшерүүнү адатка айландырбашы үчүн коомчулуктун көзөмөлү күчтүү болушу керек деген ойдо.

Быйыл 8-февралдагы Коопсуздук кеңешинин жыйынында президент Сооронбай Жээнбеков коррупцияга каршы күрөштү күчөтүүнү талап кылган. Ошондон соң коррупциядан өндүрүлгөн акчанын атайын эсеби ачылып, бир катар мурдагы жетекчилерге кылмыш иштери козголуп, камакка алынды.

Өткөн айда коррупцияга байланыштуу айыпталган мурдагы премьер-министрлер Сапар Исаков, Жантөрө Сатыбалдиев, Бишкектин экс-мэри Кубанычбек Кулматов, Жогорку Кеңештин депутаты Осмонбек Артыкбаев баштаган бир нече мурдагы аткаминер камакка алынды.

Бул саясатчылардын тарапкерлери күрөш саясий негизде болуп, тандалма жүрүп жатканын билдиришүүдө.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Саясатташкан мумия

Саясатташкан мумия
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:46 0:00

Жогорку соттун талаштуу кадрлары

Сотторго каршы митинг. Бишкек

Эгемен Кыргызстандын тарыхында Жогорку соттун судьяларына биринчи ирет кылмыш иши козголду.

Башкы прокуратура үч судьяга "кылмыш ишин кароонун мөөнөтүн өткөрүп жиберген" деген айып такты.

Жогорку соттун төрайымы Айнаш Токбаева "бул судьялардын эмес, аппараттын катасы" деп түшүндүрүп жатат. Сот системасын жакшы билгендер бул тармакты башкаруунун начарлап кеткенин сапатсыз иштеген судьялардын көбөйгөнү менен байланыштырууда.

Башкы прокуратура кылмыш иши козголгон Жогорку соттун судьяларынын аты-жөнүн эмгиче ачык атай элек. Жогорку соттун төрайымы Айнаш Токбаева 3-июлда журналисттер менен жолугушууда кылмыш иши, судьялар тууралуу маалыматы жоктугун билдирди. Бирок ошол эле учурда бул ишти кароонун мөөнөтү боюнча жагдайды соттун кагаздар менен иштеген бөлүмүнүн катасы катары баалады жана тиешелүү кызматкерлерге сөгүш берилгени да ачыкка чыкты:

- Судьялар ишти кароо мөөнөтүн ашырып жиберишкен. Иш 15 күндө каралышы керек болсо, ал бир айга дайындалып калган экен. Канцелярияда, аппаратта жаңылыштык кетип, соттук материал кылмыш иши катары катталган. Кылмыш иштерин кароонун мөөнөтү узагыраак. Мыйзамда соттук материалга кыска мөөнөт берилген. Судьялар 15 күндүн ичинде карала турган ишти бир айда карап коюшкан. Судьялардын канчалык деңгээлде күнөөсү бар же жок экенине тергөө убагында баа берилет. Кайсы судьяларга иш козголгону азыр белгисиз.

Анткен менен бул окуя Жогорку сотто ушул тушта башкаруунун, көзөмөлдүн начарлап кеткенинен кабар берет дегендер да бар.

Жогорку соттун мурдагы төрагасы, экс-депутат Курманбек Осмонов Айнаш Токбаеванын канцелярияга шылтап жатканын сынга алды:

Курманбек Осмонов.
Курманбек Осмонов.

- Токбаева азыр "ушулардын күнөөсү менен болуп калды" деп өзүнүн кол алдында иштегендерге шылтап жатат. Келип түшкөн иштерди, соттук материалдарды төрага жана кылмыш иштери боюнча анын орун басарынын экөөнүн бирөө соттук коллегиянын курамын аныктап туруп бөлүштүрүп бериши керек. Ошол иштерди бөлүштүрүп жатканда "бул эмне болгон иш, кандай материал, канча мөөнөттө каралышы керек" деп өздөрү сөзсүз карашы керек. Ишти бөлүштүрүп, "ушул датага чейин каралсын, баяндамачы бул болсун" деп тактап туруп бериши зарыл. Булар болсо "канцелярияда иштегендердин күнөөсү бар" деп жатышат. Бирок бул жерде судьялардын шалаакылыгы бар. Кызматтык милдетин так аткарбай калган, Жогорку соттун аппаратында көзөмөл начарлаган, башкаруучу рычагдар пайдаланылбай, тартип болбой калган деген эле сөз. Жогорку соттун төрайымы, анын орун басарлары эмне иш кылып отурат? Ошолор карашы керек да! Уюштуруучулук иш, иштерди бөлүштүрүп берүү, көзөмөлдөп туруу - бул ошол Жогорку соттун жетекчилигинин түздөн-түз милдети.

Темирлан Ормуковдун иши

Башкы прокуратура Жогорку соттун үч судьясына "Кызмат абалынан кыянаттык менен пайдалануу", "Шалаакылык", "Адамды мыйзамсыз кармоо" беренелери менен кылмыш ишин козгоду. Алар "тергөө абагында отурган жарандын арызын өз убагында караган эмес, ошондон улам анын эркиндикке болгон конституциялык укугу бузулду" деп айыпталып жатат. Кылмыш ишин тергөө Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитетке (УКМК) берилди.

Ал арада тергөө абагында мөөнөтүнөн ашык кармалган жаран азиз активист Темирлан Ормуков экени белгилүү болду. Ал Алмазбек Атамбаев президент болуп турганда аны сындаган ырына байланыштуу айыпталган.

Ормуков тууралуу милицияга Жогорку Кеңештин КСДП фракциясынын депутаты Дастан Бекешев арызданган. Бишкектин Октябрь райондук соту Ормуковду "соттук отурумдарга келбей жатат" деген жүйө менен бир айга №1 тергөө абагына камоо тууралуу чечим чыгарган.

Жогорку Кеңештеги Конституциялык мыйзамдар, мамлекеттик түзүлүш, сот-укуктук маселелер жана Жогорку Кеңештин Регламенти боюнча комитетинин мүчөсү, "Республика - Ата Журт" фракциясынын депутаты Курманкул Зулушев судьялардан башка органдардын кызматкерлеринин жоопкерчилигине токтолду.

Курманкул Зулушев.
Курманкул Зулушев.

- Тергөө абагында 12-14 күн эмес, бир эле саат мыйзамсыз кармоо - чоң кылмыш. Эч бир жаранды мыйзамсыз кармаганга болбойт. Эгер мөөнөтү 29-апрелде бүтсө, анда ошол мөөнөттө, саатта тергөө абагынын башчысы, Жаза аткаруу мамлекеттик кызматынын башчысы ал жаранды кое бериши керек. Соттун токтому жок болгондон кийин кое бериши керек. Ошону көзөмөлдөгөн прокурор каякты карап отурду? Бул жалаң эле Жогорку соттун судьяларына эмес, жаза аткаруу, прокуратуранын кызматкерлерине да иш козголо турган маселе.

Темирлан Ормуков аны камакка алуу боюнча райондук соттун чечимин жокко чыгаруу жөнүндө өтүнүч арызын Жогорку сотто Качыке Эсенканов, Каныбек Бокоев жана Арзыбек Акыев баштаган соттук коллегия караганын "Азаттыкка" билдирди. Ошондон улам сөз болуп жаткан кылмыш иши ушул аты аталган судьяларга козголгон болушу ыктымал.

Жогорку Кеңештин депутаты Жанар Акаев Жогорку соттун судьяларына мындан алда канча олуттуу дооматтар бар экенин айтып, ага көңүл бурулбай жатканын белгиледи:

Жанар Акаев.
Жанар Акаев.

- Жогорку соттун судьялары саясий заказдарды аткарган, мындан жүз эсе резонанстуу, мамлекет үчүн маанилүү чечимдерди кабыл алган учурлары бар. Алардын баары көз жаздымда калып, Ормуковдун маселеси боюнча эле "адилеттүүлүк орноп жатат" деп кыйкырып жатабыз. Алар мындан башка да толтура нерселерди жасашкан. Соттор азыркы күндө коомдун ишениминен чыгып, сот болуудан уялган деңгээлге чейин жетип калды. Эң кызыгы, ошол Жогорку соттун төрайымы өзү соттор тууралуу коомчулуктун пикири кандай экенин жакшы билбейт экен. Реалдуулуктан бир аз алыстап калыптыр. Ал киши мойнуна алышы керек. Президент өзү сотторду сындап жаткандан кийин деле төрайым "коомчулуктун соттор тууралуу пикири жаман эмес" дегендей кылып жатпайбы. Бизге, депутаттарга кайрылгандардын 80 пайызы адилеттик издегендер жана алардын 100 пайызы сотторго нааразы. Президент да сотторго ичи чыкпай жатканын айтты.

Ата-бала Акыевдер

Ушул жерден "кылмыш иши козголду" деген Жогорку соттун судьясы Арзыбек Акыев тууралуу кеңири сөз кылалы. Ал 2012-жылы Жогорку соттун судьясы болуп келгенге чейин алты жыл Ош шаардык соттун судьясы болуп турган. Ошол учурда бир катар резонанстуу кылмыш иштерин караганы, туура эмес, мыйзамсыз чечим чыгарганы үчүн жогорку инстанциядан ондон ашык жай аныктама алганы тууралуу маалымат бар. "Азаттык" буга байланыштуу судьянын өзүнүн пикирин билүүгө кызыкты, бирок ал комментарий берүүдөн баш тартты:

- Ал жөнүндө сиз кайдан билесиз? Эмне жөнүндө алдык, эмне кылдык -айта албайбыз.

Арзыбек Акыев боюнча Жогорку соттун басма сөз өкүлү Сюита Соурбаева учкай айтып берди жана судья жай аныктамаларды алганын ырастады:

Сюита Соурбаева.
Сюита Соурбаева.

- Акыев азыркы күндө сот жараяндарында болуп, колу бошобой жатат. Ошондуктан мага айткан маалыматы боюнча, сиздер айткан жай аныктамалар Ош шаардык сотунда судья болуп иштеп жүргөн учурда болгон экен. Жогорку сотко судьялыкка талапкер болгондо бардык документтер Жогорку Кеңештен, президенттен, Сотторду тандоо кеңешинен өткөн. Акыев Жогорку сотто алты жылдан бери судья болуп иштейт. Жалпы судьялык стажы 24 жыл.

Мыйзам боюнча адатта жай аныктама алган судьянын жоопкерчилиги каралышы керек.

Арзыбек Акыевдин уулу Каныбек Акыев ушул тушта Жогорку соттун төрайымы Айнаш Токбаеванын кеңешчиси. Токбаева өткөн айда парламентте былтыркы иштер туурасында маалымат берип жатканда депутат Жанар Акаев ата-баланын бир жерде иштеп жатканынын моралдык жагы тууралуу маселе көтөргөн.

Жогору соттун төрайымы 3-июлда журналисттер менен жолугушууда "Азаттыктын" ата-бала Акыевдер жана алар тууралуу дооматтар тууралуу суроосуна жооп берди. Кеңешчисин ал "иш билги адис" деп мактады:

- Арзыбек Акыев 2012-жылы реформанын алкагында Жогорку сотко судья болуп шайланып келген. Анын уулу Каныбек Акыев мага жардамчы болуп иштеген. Мен анын кесипкөй, өз ишин билген, мыйзамдарды талдап, туура колдонгон адис экенин байкадым. Мен Каныбекти кесипкөй адис катары билем. Кийин төрайым болгондо мен бул адамды өзүмө кеңешчи кылып алдым. Атасы экөөнүн иши эч бир байланышпайт. Атасы сот адилеттигин жүзөгө ашырат. Ал эми кеңешчи төрайым менен тыгыз иштешет, донорлор менен иштешет. Соттордун квалификациясын жогорулатуу боюнча окуу программалары боюнча тармакты көзөмөлдөйт.

Кылмыш иши козголгону айтылган дагы бир судья, Жогорку соттун төрайымынын орун басары Качыке Эсенканов өткөн айда парламентте "судьялар актаган өкүм чыгарбашы керек" деп айткан жана коомчулукта ал сөзү кызуу талкуу жараткан. Ал өзү буга байланыштуу комментарий бере элек. Жогорку соттун төрайымы Айнаш Токбаева Эсенкановдун айткандарына түшүндүрмө берди:

- Бул жерде эмне себептен "актоо өкүмү болбошу керек" дегендин маанисин түшүндүрүп кетсем. Тергөө органдары сапаттуу иш алып барышы керек. Эгер сапаттуу иш болсо - күнөөсү жок адамдар тергелип сотко чейин жетпеши керек. Күнөөсү жок адам жоопкерчиликке тартылбашы абзел. Күнөөсү жок адам сотко келсе - анда ал акталышы керек. Күнөөлүүлөр кылган кылмышына жараша жаза тартсын.

"Коомдук анализ институтунун" жетекчиси Рита Карасартова Качыке Эсенкановдун айткандарын акылга сыйбайт деп эсептейт. Анын пикиринде, Жогорку соттун судьялары буга чейин жазасыз калып келген:

Рита Карасартова.
Рита Карасартова.

- Мына бүгүн ал судьянын өзүнө кылмыш ишин козгоп жатышат. Ошол судьянын логикасы боюнча эми ал акталып чыкпашы керек. Ал "прокуратура жакшы иштейт, ошол үчүн акталбашы керек" дегендей айткан да. Мына эми өзүнүн башына келип жатат, ошондуктан судьялар деле "биз ушул эле мамлекетте жашап атабыз, эртең эле ушул системанын курмандыгы болуп калабыз" деп ойлонушу керек. Мына, айткан сөзүнөн бир ай өтпөй эле өзүнө кылмыш иши козголду. Бул аябай жакшы көрүнүш, себеби өз башыбызга келмейинче башка сотторго эмне деп жатканыбызды билбейт окшойбуз. Эмне себептен азыр коомчулук "Жогорку соттун судьяларына да кылмыш иши козголуп жатат" деп таң калып жатат? Себеби буга чейин жоопкерчиликке биринчи, экинчи эле инстанциянын судьялары гана тартылып калчу. Буга алар караган иш Жогорку сотко барып, ал жактан бузулганы негиз болчу. Ал эми Жогорку соттун чечимин эч ким буза албайт, "туура эмес" деп айта албайт, билгенин кылып эле жүрүшөт. Ушунчалык каалаганын жасап калгандыктан жанагындай "актоо өкүмүн чыгарбаш керек" дегендей сөзөрдү айтып калышкан.

Токбаеванын декларациясы

Жогорку соттун судьяларына козголгон кылмыш иши бул соттун төрайымы Айнаш Токбаеванын өзү тууралуу талаш-талкууну да козгоду. Анын үч жылдык кызмат мөөнөтү быйыл аяктайт жана Токбаеванын тушунда сот адилеттигине, коррупцияга байланыштуу доомат күчөдү.

Буга чейин айрым маалымат каражаттарында анын кадр саясатын сынга алынган, "жердешчиликке жол берет, туугандарын, жакындарын сот системасына толтуруп алды" деген өңдүү материалдар жарыяланган. Европага жумушчу сапары менен барганда өзүнүн уулун расмий делегацияга кошуп алып жолугуушууларга чогуу алып жүргөнү сынга кабылган.

Айнаш Токбаева 3-июлда "Азаттыктан" суроолоруна жооп берип жатып мындай дооматтарды четке какты. Антсе да Ош облустук сотунун төрагасы Айвар Кубатов уулунун өкүл атасы экенин ырастады:

- Трайбализм тууралуу мага байланыштуу жазгандарды мен деле окугам. "Ал жеткен трайбалист, түндүктүктөрдү жек көрөт" деген пикирлерди мен деле окугам. Бул мага жаңылык болду. Мен элди түндүк-түштүк деп аймагына карап бөлбөйм. Мен өзүм токтогулдук болом. Баарыңыздар эле Токтогул кайсы жерде жайгашканын билесиздер. Бир да тууганымды ишке алып келген эмесмин. Тааныштар аркылуу ишке эч кимди алып келген эмесмин. Судья болгусу келгендер болсо, "ыйгарым укугу бар орган өзү тандайт, кийин өзү жооп берет" деп ал тармакка да кийлигишкен эмесмин. Сот системасы, судья болуу өтө татаал. Дайыма жаңжалдар менен иштейбиз. Жыргаган адам соттошпойт да. Ар дайым экинчи тарап нааразы, ызы-чуу. Өтө эле стресске туруктуу, чыдамкай адам судья боло алат. Буга чейин ЖМКда Кубатов (Ош облустук сотунун төрагасы Айвар Кубатов) тууралуу менин "кудам" деп жазышкан. Чынында ал менин экинчи уулумдун өкүл атасы. Өкүл атаны "таза, татыктуу адам, бизден кийин балдарды түз жолго жетелесин, баш-көз болсун" деген ниетте тандап коебуз да. Ал жакшы адам, балама ата, жубайы апа боло алат деп байкадым, ошондуктан аны тандадым.

Айнаш Токбаева: Трайбалист эмесмин
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:52 0:00

​Буга чейин Айнаш Токбаеванын декларациясы кызуу талкуу жараткан. Былтыр, маселен, айлыгын, Токтогул районундагы 7,5 сотых жерин, бир унаасын эле көрсөткөн. Ошондо Бишкектеги үйү, Ош шаарында жаңы салынган хан сарайы тууралуу да сөздөр чыккан. Токбаева болсо декларацияда болгон мүлкүн көрсөтүп келерин айтууда:

- Менин малым бар, аны көрсөттүм. Илгертен эле мал кармайсың, ал төлдөйт, көбөйөт, тигил-бул жакка иштетесиң, кошумча деген бар. Кайсы бир маараке болсо соебуз, бала-бакыра менен аны жейбиз дегендей. Андан башка өзүмдүн кичи мекенимде 7,5 сотых жерим бар. Ал жакка буюрса өзүмө ылайыктуу, чакан турак жай куруп алайын деген ниетим бар, ошондой куруп алсам жакшы болот эле деп кыялданам. Анан айлыгым тууралуу ачык көрсөттүм. Учурда өтө орчундуу нерсе сатып ала элекмин. Күнүмдүк тириликтен арткан акчаны топтоп жатам. Анан балдарымдын бар нерселери жазылды.

Март айында Сотторду тандоо кеңеши Жогорку соттун судьялыгына алты талапкерди - Бишкек шаардык сотунун судьясы Ирина Воронцованы, Бишкектеги Октябрь райондук сотунун судьясы Кымбат Архарованы, Чүй облустук сотунун судьясы Кыдык Жунушпаевди, Бишкектеги район аралык соттун судьясы Айдарбек Алымкуловду, Бишкектеги Биринчи май райондук сотунун судьясы Дамира Орозованы жана буга чейин судья болуп иштеген Нургүл Бакированы тандаган жана президент Сооронбай Жээнбековдун кароосуна жөнөткөн. Жээнбеков Кымбат Архарованы маектешүүгө чакырбай койгон, ошондон улам ал арызын кайтарып алган. Өткөн айда Жогорку Кеңеш Жогорку соттун судьялыгына көрсөтүлгөн беш талапкердин үчөөнү - Ирина Воронцованы, Айдарбек Алымкуловду жана Дамира Орозованы өткөрбөй койгон эле.

27-июнда парламент Чынара Садырова менен Аскат Сыдыковду Жогорку соттун судьялыгына шайлады.

Жогорку Кеңештин депутаты Жанар Акаев Жогорку сотко татыктуу судьялар тандалбай жатат деп эсептейт:

- Жогорку сотко парламент аркылуу шайланып келип жаткан соттордун көбү сапатсыз же болбосо мурдагы бийликтегилерге кызмат кылып жүргөн, арасында Жаныш Бакиевдин достору да бар. Ошолор да көз жаздымда калып, тарых-таржымалы, басып өткөн жолу эске алынбай судьялыкка өтүп кетип жатышат. Адилеттүү, топту жарып чыга турган, коомду башка нукка бура турган судьяларды такыр көрбөй жатабыз. Менимче президент эми жаңы келгендиктен ар бирин карап үлгүрбөй жатат. Анын аппараты ар бирин талдап, коомчулукта жакшы пикир жарата турган адилеттүү адамдарды алып келүүгө балким тажрыйбасы жетпей жатабы, айтор мындай болбой жатат. Судьялыкка өткөндөрдүн көбү ошол эле Манас Арабаев менен иштешкен. Эки судья Жаныш Бакиевдин айтканын кылып жүргөн адамдар. Тартип комиссиясына булар тууралуу ондогон арыз жазылган. Жогорку Кеңеш эми "муну президент тандаган экен" деп эле алардын баарын өткөрүп жатат. Ушул туура эмес.

Жогорку сотто төрайымды жана үч орун басарын кошкондо 35 судья бар. Ушул тушта үч орун бош турат.

Аида Салянова: Соттор президентке саботаж кылды

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Түндүк-Түштүк жолу: доомат, суроо жана факты

Түндүк-Түштүк жолу: доомат, суроо жана факты
please wait

No media source currently available

0:00 0:09:53 0:00

Памирликтер кичи мекенине кайтышты​

Памирликтер кичи мекенине кайтышты​
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:31 0:00

Кашкар-Кыштак: Петербургдагы жардыруунун изи

Сирожиддин Мухтаров. Ош ОИИБ басма сөз кызматы сунуштаган сүрөт.

Орусиянын Тергөө комитети "Санкт-Петербургдун метросундагы жардырууну уюштурган" деп айыпталган "Катиба Таухид валь-Жихад" диний уюмунун лидери кыргызстандык Сирожиддин Мухтаров экенин маалымдады.

Кыргызстандын күч органдары Мухтаров Оштун Кашкар-Кыштак айылында туулуп-өскөнүн, учурда Сирияда бул топтун кол башчыларынын бири экенин тастыктады.

"Санкт-Петербургдагы метродо жардырууну уюштурган" деп "Катиба Таухид валь-Жихад" диний уюму айыпталганын, анын лидери Кыргызстанда төрөлгөн 28 жаштагы Сирожиддин Мухтаров экенин Орусиянын Тергөө комитетине таянып, 3-июлда BBC жана башка чет элдик маалымат каражаттары жазып чыгышты.

2017-жылдын 3-апрелинде метродогу жардырууда 16 кишинин өмүрү кыйылып, жүздөн ашуун адам жарадар болгон. Бул жардырууга ушул күнгө чейин бир да террордук топ жоопкерчилик алган жок.

Мансур: Сирияга барып өкүнгөндөр көп

Мансур: Сирияга барып өкүнгөндөр көп

Айрым адистердин баамында, Сирия менен Иракта "Ислам мамлекети" деген террордук уюмдун тарабында согушуп жүргөндөр Кыргызстанга кайтып келүүдөн, жоопко тартылуудан чочулашууда.

Аталган диний уюм көп булактарда "Жамаат Таухид валь-Жихад" деп аталат. Кыргызча "Жалгыз кудай жана жихад тобу" деген маанини берет. Кыргызстанда анын ишмердигине тыюу салынып, экстремисттик деп табылган. Мындай чечимди Ош шаардык соту 2016-жылдын 17-мартында чыгарган.

Уюмдун таасирдүү мүчөсү катары айтылып жаткан Сирожиддин Мухтаров Оштун Кара-Суу районуна караштуу Кашкар-Кыштак айылында туулуп-өскөн. Диний чөйрөдө "Абу Салах" деген каймана аты бар.

Ош облустук ички иштер башкармалыгынын басма сөз катчысы Жеңиш Аширбаев бул маалыматты "Азаттыкка" тастыктап, ал 2013-жылы Кыргызстандан чыгып кеткенин билдирди:

Жеңиш Аширбаев.
Жеңиш Аширбаев.

- Согуш тутанган аймактарга барган түрк тилдүү жарандардын лидери болуп таанылган. Диний көз карашынан улам Кыргызстанда атайын кызматтын көзөмөлүндө болчу. Мечиттерде жума намазда ар кандай чакырыктарды жасаганы белгилүү. Кыргызстандын мыйзамдарына, диний эрежелерге каршы чакырыктары үчүн жарандар өздөрү да каршы чыгып, бул жерден кетишин талап кылышкан. Ошондон кийин ал чыгып кеткен.

"Уулум Сирияда болушу мүмкүн"

"Уулум Сирияда болушу мүмкүн"

Расмий маалыматтар боюнча, быйылкы жылы Сирияга кеткен кыргызстандыктардын саны кыйла азайды.

Жеңиш Аширбаев кошумчалагандай, 2015-жылы Кашкар-Кыштакта "Ахмадий" диний агымынын бир мүчөсүн өлтүрүүгө буйрук берген киши катары Сирожиддин Мухтаров айыпталган. Бул окуяга байланыштуу жана тыюу салынган диний агымдын идеясын жайылтканы үчүн кылмыш иши козголуп, издөөгө алынган.

Кашкар-Кыштак айыл өкмөтүнүн башчысынын орун басары Матазим Абдылдаев Сирожиддин дыйкандын үй-бүлөсүндө чоңойгонун айтып, анын жоочуларга кошулуп кеткени бир туугандарын жана ата-энесин эл арасында ыңгайсыз абалга калтырганын билдирди:

- Дыйкан адамдардын баласы. Ата-энеси башкаларга эч нерсе билгизбегенге аракет кылган менен, баары бир адамдардын арасында өздөрүн жаман сезип жүрүшөт. Ал чоңойгон көчөдө, айылында түшүндүрүү иштерин такай жүргүзөбүз. "Бир туугандарын басмырлабагыла" деп айтып турабыз. Диний абал бизде азыр жакшы. Сирия дегенди уккусу да келбей калышты. Айылдагылар жүрөкзаада болуп калышканы да чын, "жаманатты болуп бүттүк" деп капалангандар да бар.

Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комититет (УКМК) "Мухтаров Кыргызстандагы Кытай элчилигинде 2016-жылдын 30-августундагы жардырууга буйрук берген" деп маалымдаган. Анда жанкечти өзү набыт болуп, дипломатиялык өкүлчүлүктүн үч кызматкери жабыркаган эле.

Ошондой эле анын буйругу менен 2017-жылдын сентябрында Кыргызстанда теракт уюштурууну көздөгөн адам кармалганы тууралуу да атайын кызмат расмий билдирүү тараткан.

"Азаттык" азырынча Сирожиддин Мухтаровдун бир туугандарынан же ата-энесинен комментарий ала алган жок. Аны жакшы билген, бирок атын атагысы келбеген тааныштары "Сирожиддин радикал топтордун тузагына илинип калганы болушу мүмкүн, күч органдары толук иликтебей туруп анын атын жаманатты кылып жаткан болушу да ыктымал" дешти.

Интернеттеги маалыматтарга ылайык, Сирожиддин Мухтаров кол башчы экени айтылган "Жамаат Таухид валь Жихад" тобу 1999-жылы түзүлгөн, салафий агымынын радикал багытын карманат. Чоң лидери Абу Мусаб аз-Заркави экени, Ирактын Фаллужа шаарында иш жүргүзөөрү "Википедияда" жазылган. Бул топ Сириянын президенти Башар Асадга жана аны колдогон орусиялык күчтөргө каршы согушуп келген. Бир катар террордук актыларды уюштурган.

Дин таануучу Тимур Козукуловдун айтымында, бул уюм тууралуу Кыргызстандагы дин изилдөөчүлөрүндө көп деле маалымат жок:

Тимур Козукулов.
Тимур Козукулов.

- Изилдеш үчүн бизде жетиштүү маалыматтар жок. Күч органдарында гана бар. Уюм тууралуу толук изилдеп, талдоо жүргүзүү бизге азыркы учурда бир кыйыныраак. Соттун чечими менен "экстремисттик" деп табылганын гана билем.

Санкт-Петербургдагы жардырууга кайтсак, аны "Жамаат Таухид валь-Жихад" тобунун буйругу менен Кыргызстанда туулган 22 жаштагы Акбаржон Жалилов ишке ашырганын Орусиянын укук коргоо органдары билдирип, Борбор Азиядан барган он чакты кишини кармаган. Бирок анын атасы жана жакындары муну куру доомат катары көрүп, күч органдарынын атайын уюштурган "оюну" катары мүнөздөп келатышат. Кармалгандар азыр Орусияда камакта отурушат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Көчөдөгү төрөт үчүн ким күнөөлүү?

Иллюстрация

Бишкекте кош бойлуу келин төрөт үйүнүн короосунда көз жарды. Бул окуядан кийин көпчүлүк Интернет колдонуучулар төрөткананы айыптап чыкты.

3-июлда Бишкектеги №2 төрөткананын короосунда көз жарган келин тууралуу видеотасма тарап, кызуу талкууга түштү.

Тасмадан келиндин оорукананын эшигинин алдында төрөп жатканын, ага ак халатчандар эмес, төрөткананын айланасында жүргөндөр жардамга келгенин көрүүгө болот.

Аны көргөн Интернет колдонуучулар дарыгерлерди катуу сынга алышты. Бири толготкон аял төрөтканага оңдоп-түзөө иштери жүрүп жатканда барганы үчүн кирбей калганын, дагы бири дарыгерлер эмгек өргүүсүндө экенин жазды. "Төрөт маалында ымыркай асфальтка түшүп жабыркады" деп айткандар болду. "Окуяга күбө болдум" дегендердин бири буларды айтты:

Курсактагы түйүлдүк
Курсактагы түйүлдүк

- Келинчегим бул төрөткананын башка имаратында төрөгөн. Кечээ ага кезиккени келгенде ал аялды көргөм. Каканак суусу агып кетип, дубалга сүйөнүп турган экен. Жанындагы жолдошу машине издеп жүрүптүр. Ошондо эле бул үй-бүлөнү көрүп таң калып койгом. Он-он беш мүнөттөн кийин келе жатсам, ал келин төрөп, чаканын үстүндө баласын кармап отуруптур. Ошол жердеги адамдар "жок дегенде киндигин кесип берип койгулачы" деп кыйкырып жатып, дарыгерлерди чакырдык.

Төрөткананын башкы дарыгери Азамат Алымбаев "окуя жогоруда айтылгандардан такыр башкача болгон" деди:

- Биздин төрөткана Саламаттык сактоо министрлигинин буйругуна ылайык 2-июлдан 31-июлга чейин оңдоп-түзөө иштери үчүн жабылган. Бул жерде оңдоо иштери башталган, ошон үчүн эшиктер жабык. Дубалда бейтаптарды биринчи төрөткана кабыл алары жазылып турган. Аны окуган жолдошу такси чакырып келгиче аялдын толгоосу келип, отуруп эле төрөп коюптур.

​Эне-бала учурда №2 төрөткананын көзөмөлүндө турат. 40 жаштагы келиндин бул жетинчи төрөтү. Аны менен баарлашууга мүмкүнчүлүк болгон жок. Дарыгерлердин айтымында, жубайлар журналисттерди палатага киргизбөөнү өтүнгөн.

Башкы дарыгер Азамат Алымбаевдин айтымында, наристе 4 килограмм 900 грамм салмак менен төрөлдү, эне-баланын саламаттыгы канааттандырарлык:

- Биздин дарыгерлер баланы текшерүүдөн өткөрүп, эне-баланы палатага жайгаштырган. Эки сааттан кийин анын абалын текшергенибиз. Кансыраган жок. 200 миллилитр кан - кадыресе көрүнүш. Ал эми ымыркайдын саламаттыгы 7-8 баллга бааланды. Демек, бул да норма дегенди түшүндүрөт, - деди Азамат Алымбаев.

Элет көзүнөн учкан төрөткана

Элет көзүнөн учкан төрөткана

Кыргызстандын аймактарындагы төрөтканаларды кыскартып, ирилештирүү жараяны төрөт курагындагы элеттик энелердин өмүрүнө коркунуч жаратып, жакындарын оор түйшүккө салууда.

Анткен менен укук коргоочулар дарыгерлерди "толгоо тартып жаткан аялга түшүнүү менен мамиле кылган эмес" деп сындап жатышат. Алардын бири - Кыргызстандагы "Тукум улоочулук ден соолук альянсынын" директору Галина Чиркина.

- Кандай болгон күндө да Гиппократка берилген дарыгерлердин антын жана милдетин эч ким жокко чыгарган эмес. Медициналык имаратта болгон окуяга дарыгерлер сөзсүз жооп бериши керек. Мындай мамилеге дарыгерлердин этикасы жол бербейт. Ремонт болуп, тиешелүү шаймандар жана шарт жок дейли. Бул учурда кабылдамадагы дарыгер келиндин абалын адегенде текшерип же жок дегенде "Тез жардам" чакырып бериши керек эле. Тилекке каршы, бизде эл менен тыгыз иштешкен кабылдама кызматкерлеринде сезгичтик жок. Алар жагдайга түшүнүү менен мамиле кылышпайт, - деди ал.

Ошол эле учурда, Чиркина көз жарган келин да төрөткө жоопкерчиликтүү мамиле кылышы керек болчу деген оюн кошумчалады. Энелердин жоопкерчилиги да маанилүү экенин акушер-гинеколог Гүлзина Матраимова белгиледи:

- Дароо эле дарыгерлерди күнөөлөгөнгө даярбыз. Мен бул окуядан улам бир тарапты күнөөлүү деп айтуудан алысмын. Тилекке каршы, кыргыз келиндеринин балага болгон жоопкерчилиги жана төрөткө болгон сабаттуу мамилеси калыптанбай келет. Эң биринчи эле балага жоопкерчиликти эне алышы керек. Ал "кайсы жакта төрөйм, качан көз жарам" деп толук даярдык көрүшү керек. Адатта дарыгерлер келиндерге 37-42 жума аралыгында көз жарып калышы ыктымал экенин жана андагы ар бир күнгө даяр болуш керек экенин эскертет.

Расмий маалыматка ылайык, 2017-жылы 48 аял төрөттөн каза болгон.

"Азаттыктын" архиви: Төрөттөн ажал тапкандар

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Алтыны жок алачык, "жолдошун" жандаган аял

Жайлоодогу боз үй. Иллюстрациялык сүрөт.

Бул жолу "алачык" жана "жолдош" деген сөздөрдүн маанисин чечмелейбиз.

Кыргызда “алачык” деген “кичине үй” дегенди түшүндүрөт. Бул жерде кыштан же жыгачтан салынган там үйдү эмес, боз үйдү түшүнгөн оң. Кыргыздар көчмөндүк доордо жалаң боз үйлөрдө жашашкан. “Алачык” деп боз үйдүн аябагандай эле жупуну же кичинесин атаган. Мындай алачык үйлөрдө көбүнчө колунда жок кедей-кембагал кишилер турушкан. Ушундан улам “Кан үйүнүн тардыгы, кара алачыгымдын кеңдиги” деген ылакап сөз келип чыккан.

Чөптөн жасай салып, убактылуу баш калканч кылып турган жайды “Чөп алачык” дешкен. Боз үйдүн өтө эле жупуну формасын элестеткен кичине алачыкты “Сайма алачык” деп да атаган. “Жапма алачык” же “Жолум үй” дегендери да болгон. Булардын баары эле кадимки боз үйгө теңтайлаша алган эмес.

Эми “алачык” деген түшүнүк кайдан чыккан? Мындан 14 жыл мурда мен Тоолуу Алтай Республикасында болгонумда ушул сөздүн кайдан чыкканына кызыгып, алтай тилинен сабак берип жүрүп пенсияга чыккан карыя мугалимден сурагам. Ал биздин “Манастан” бери жакшы билген, кезинде кыргыздын атактуу илимпозу Болот Юнусалиевден лекция уккан, бир топ эле билим деңгээли бийик киши болуп чыкты. Мен андан:

- Алтайлыктар да биздин кыргыздардай эле алачыкты “алачык” деп аташат экен. “Алачык” деген түшүнүк кайдан чыкканын билесизби? - деп сурадым.

- Илгери байлар кенен боз үйлөрдө жашаса, кедей-кембагалдар ушундай жаман алачыктарда жашаган. Эртели-кеч байдын балдары минген аттары менен алачыкты омуроолоп бастырып келишип:

- Эй, баланча! Күмүшүңдү ала чык!

- Эй, бастанча! Алтыныңды ала чык! - деп шылдыңдап турушкан.

Кедейдин балдарында каяктагы күмүш, каяктагы алтын? Анан ушундан улам. “Ала чык! Ала чык!” деген сөз кедейлерди кемсинтип, басынткан сөз катары колдонулуп, бара-бара алар жашаган үйдү да түшүндүрүп калган. “Алачык” деген түшүнүк ушундан улам пайда болгон, - деп айтып берген болчу.

Азыр бул сөз таптакыр эле андай маанини түшүндүрбөйт. Азыр деле жайлоолордо боз үйлөрдүн жанынан алачыктарды көрүүгө болот. Жайлоолоп чыккандар, айрым бир керектүү буюм-тайымдарын кошо ала чыгып, аны күндөн, жамгырдан сакташ үчүн ушундай алачыктарды пайдаланышат.

Эми “жолдош” деген сөздүн маанисин чечмелеп көрөлү. “Жан жолдош” деп коет. Бул “дос” дегендин эле түрүн түшүндүрөт. Ал эми менин жеке оюмда “күйөө жолдош”, “өмүрлүк жолдош” деген түшүнүктөр кийинчерээк келип чыкканбы деп ойлойм.

Маселен, күйөөгө чыккан келиндин өмүрлүк жарын кыргыздар тээ байыртан эле “күйөөсү”, “эри” деп атаган. Сыягы орустар менен алака түзгөндөн кийин “супруга” дегенди “жолдошу” деп которуп киргизсе керек да, ошондон кийин “күйөөсү”, “эри” дегендин ордуна “жолдошу” деп колдонуп калса керек.

Эми биздин келин-кесектер мурдагыдай эле: "Ал менин күйөөм", "Ал менин эрим" десе эмне үчүн болбосун? Мунун эч кандай оройлугу жок. Өзүбүздүн эле сөздөр.

Ал эми "бул менин жолдошум” деп күйөөсүн тааныштырган келинге мейман күткөн үйдүн ээси:

- Бул сиздин жолдошуңуз болсо, анда күйөөңүз кайда кеткен? Эмне үчүн күйөөңүз менен келбей, жолдошуңуз менен келдиңиз? - десе эмне дейт?

Балким мындан ары “жолдошум” деген сөздүн ордуна “күйөөм, эрим” деген сөздү колдонсоңор кантет, жаштар? “Орой” деп чангандык - өз тилин жеткире билбегендиктин эле кесепети. Ойлонуп көргүлөчү?

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Айтматовду түшүмдө көрдүм

Чыңгыз Айтматов.

Өзүм кыргыз тили жана адабияты боюнча мугалим болгондуктанбы же бала кезден Чыңгыз Айтматовдун чыгармаларына сугарылып чоңойгондуктанбы, айтор Айтматов - мен үчүн бүтпөс бир ДҮЙНӨ.

Мектепте иштегениме жыйырма жылга чукул болду. Азыркы талапка жараша коомчулукта өтө керек болуп жаткан мамлекеттик тил боюнча адис болуп, кош кызматта да иштейм. Далай жолу ушул кызмат боюнча башка жактарга да жумушка чакырышты, бирок мени “Айтматов кетирген жок”.

Дегеним, ар бир жолу маяналуу жумушка чакырышканда өзүмө-өзүм кобурайм: "Айтматовду кимге айтып берем? Айтматовду мен балдарга айтпасам ким айтат? Балдардын жүрөгүнө “Айтматов” деген ДҮЙНӨНҮ ачып беришим керек!" дейм да, мектептен кете албайм.

Айтматовдун бир да чыгармасын калтырбай окуп, андагы каармандарды балдарга жеткире тааныштыруу - мен үчүн рахат, ар дайым Айтматовдун китептерин тез-тез окуп, дем-күч алып тургансыйм. Ушинтип жүрүп жүрөгүмө бир укмуш “Айтматов” деген дүйнөнү сиңирип алган экем. Дайыма жолугууну, бир көрүүнү эңсесем да мүмкүнчүлүк болбоду.

Ошондой күндөрдүн биринде Айтматовдун “Жамийласы” боюнча ачык сабак өтүп, аябай эргүү алдым, ошол күнү Айтматовду түшүмдө көрдүм...

Мектепке шашып чуркап кирип келсем, кесиптештерим:

- Каякта жүрөсүң, Айтматов келип, жолугушуу болду, сен эмне кечиктиң? - дешти.

- Эмне үчүн эртерээк айтылган жок, мен кезигишим керек эле! - деп оң жагымды карасам жылмайып, колуна китеп көтөрүп, күмүш аралаган чачын артка сылап, саргыч түстөгү костюм кийген Айтматов атам мени карай келе жатат десеңиз!

(Ушул түшүмдөгү элесин, кийимин өмүр боюн унутпай калдым).

Энтеңдеп жетип барып учурашып, жолугушууга катыша албай калганымды өкүнүү менен айтып үлгүрдүм. Айтматов болсо мени жылмайып карап: “Баары жакшы болот” деди да, колундагы китебин мага сунду...

Ойгонуп кетсем жүрөгүм дүкүлдөп, энтеңдеп калган экенмин.

Мен үчүн төлгө болдубу же дал келүүбү, ошондон кийин ишимде мыкты жетишкендиктер болду. Мактангандай болбоюн, санап берүүнүн кажети жок го...

Ошол түшүмдөн кийин өзүнө чындап жолуккансып, ого бетер түрүнүп иштеп, эргүү алдым.

2008-жылы Айтматов атабыз каза болгондо: “Бул киши бүтүндөй бир жаралчу тарых, коштошпой коюуга акыбыз да жок”, - деп бир топ кесиптештер болуп тажиясына бардык. Табытта жаткан жеринен көрүп, ичимден:

”Кыргыз элинин уучу куру калбаса экен, аттиң ай, СИЗДЕЙ уул канча жылда бир төрөлөөр экен" деп "уктап жаткан” Айтматов менен сүйлөштүм...

Айтматов атабыз менен сүйлөшкүм келип калган учурда анын китептерин барактап, ар бир окуган сайын мурдагыдан да терең баа берип окуп келем. Анткени улам жашың жогорулаган сайын көз карашың өзгөрүп, ар бир сөзүнө бөтөнчө маани берип, окуучуларга айтууга ашыгат экенсиң...

Мен тааныган Айтматовду келечек муундарга тааныштыруу менин милдетимдей туюлат, анын каармандары да, өзү да менин жүрөгүмдө ТИРҮҮ!

Ысык-Ата районундагы Новопокровка айылынын №2 мектеп-лицейинин мугалими Макешова Жыпаркүл Асангелдиевна

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Көлдө туристтик сезон кызый элек

Ысык-Көл.

​​Ысык-Көлдө быйылкы эс алуу сезону кандай? Эс алуучуларга ыңгайлуу шарттар түзүлгөнбү? Саркынды суулар, таштанды проблемасы кантип чечилип жатат?

Бул суроолорго Маданият, туризм жана маалымат министрлигине караштуу Туризм департаментинин жетекчиси Азамат Жаманкулов, өкмөткө караштуу Мамлекеттик экологиялык техникалык коопсуздук инспекциясынын экологиялык коопсуздук боюнча улук инспектору Жаркынай Амантурова жана "Пирс Туризм" агенттигинин жетекчиси Нурхан Мамытова жооп издешти.

"Азаттык": Быйылкы туризм сезону кандай башталып, кантип өтүп жатат?

Азамат Жаманкулов: Быйыл туристтик сезон 6-майда расмий ачылган. Аба ырайы жаанчыл болгондуктан эс алгандардын агымы мурдагы жылдарга караганда азыраак.

Бишкектиктер жана облустардан ички туристтер көл жээгине көп бара элек. Суук болгондуктан көл жакшы жылый албай, эс алуучулар аз. Сезонду толук баштадык деп айта албайм.

"Азаттык": Көлдөгү эс алуучу жайлардагы даараткана, жуунуучу жерлердин начар экени тууралуу Экотехинспекция мындан бир ай мурда сүрөттөрү менен бир отчет жарыялады эле. Текшерүүнүн жыйынтыгы кандай болду?

Жаркынай Амантурова.
Жаркынай Амантурова.

Жаркынай Амантурова: Биз текшерүүлөрдү май айынан бери эле жүргүзүп жатабыз. Анын негизинде бардык пансионаттардын туристтик сезонго даяр экенин аныктадык. Анткени даярдануу процесси башталгандан бери, башкача айтканда төрт ай болду, эс алуучу жайлар менен тыгыз иштеп келатабыз. Мындан тышкары, таштанды таштоочу жайларды да жыл башынан бери эле көзөмөлдөп, эс алуу мекемелери туристтерди кабыл алууга даяр экенин көрдүк. 2018-жылы санитардык талаптарды аткарбаган 8 пансионатты жапканбыз.

Калган 193 санаторий, пансионаттар толук текшерилип, нормаларды аткарбагандарга алдын-ала эскертүү берилген. Бул эми эки ай мурда болгон текшерүү эле. Аларга бир айлык убакыт бергенбиз. Жыйынтыгын биздин кызматташтар азыр текшерип жатышат. Текшерүүнүн жыйынтыгында биз эскертүү бергендердин 60 пайызы талапты аткарганы такталды. Ал эми башында жапкан 8 пансионат ошол бойдон ачылган жок.

"Азаттык": Азамат мырза, быйыл жайкы сезондун планын жарыялаган элеңиздер. Анда "эс алуу жайларына "жылдызча" берүү же "жылдызча" менен баалоо системасы да кирет" деп айтылыптыр. Бул баалоого мамлекеттик эс алуу жайлары илинбей калышы мүмкүнбү? Стандарттар өтө эле төмөн сыяктанат...

Азамат Жаманкулов: Туристтер жайгашкан мейманканаларга "жылдызчаларды" берүү маселесин козгодук эле. Ал эми санаторийлер менен курорттордогу абалды баалаш үчүн башка системаны иштеп чыгып жатабыз. Азырынча анын формасы аныктала элек. Мейманканаларды баалай баштадык. Ал эми санаторийлерди биз болушунча ар тараптуу баалаганга аракет кылабыз. Ичиндеги жайгашуу стандарттары, тейлөөнүн сапаты, инфраструктура, тазалыгы, коопсуздук маселеси кантип чечилип жатат - баарын карайбыз. Маселен, "Кардар келгенде убактысын кантип өткөрөт?" деген сыяктуу бир топ критерийлер болмокчу.

"Азаттык": Нурхан айым, сиз көбүнчө балдардын эс алышына шарт түзүп, ошол санаторий, лагерлер менен түздөн-түз иш алып барат экенсиз. Шарттар азыр кандай?

Нурхан Мамытова: Биздин компания мектеп окуучуларынын эс алышына шарт түзүп келет. Чындыгында айрым балдар лагерлеринде антисанитария, начар шарттар бар.

Нурхан Мамытова.
Нурхан Мамытова.

Бирок бизге кайрылган балдарга болушунча мыкты шарттагы лагерлерди, эс алуу жайларын тандап берип жатабыз. Мындан тышкары балдардын коопсуздугу да аябай маанилүү эмеспи.

Ички иштер министрлиги менен чогуу иш алып барып, лагерлерге алып бара жаткан балдарды жол коопсуздугун көзөмөлдөө унаалары менен коштоп барабыз. Айта кетчү нерсе - көлгө барган туристтерди кабыл алуу боюнча эс алуучу жайлар азыр экиге бөлүнүп калды да. Илгерки совет мезгилинде салынган пансионаттар бар. Алардын жайгашуу орду мыкты. Көлдүн жээгинде болуп, инфраструктурасы да жолго коюлган. Бирок тейлөө сапаты берки менчиктерге караганда төмөнүрөөк. Ошентсе да биздин агенттик жеке менчик эс алуу жайларын эле приоритет кылбай, мамлекеттик эс алуучу жайларга да туристтерди алып барууга аракет кылууда.

Туристтик сезон кызый элек
please wait

No media source currently available

0:00 0:25:05 0:00
Түз линк

"Азаттык": Бир нече жылдан бери саркынды суу тууралуу талаш-тартыш коомдо аябай эле кызуу айтылып келе жатат. Бул багытта кандай иштер жасалууда?

Азамат Жаманкулов: Албетте, саркынды суу маселеси өтө эле орчундуу. Азыр социалдык тармактарда да бир нече видеолор жүрөт. Алардын баары 2-3 жыл мурда тартылган эски видеолор деп айткым келет. Бул маселени чечиш үчүн өкмөт катуу чара көрүүгө аракет кылууда. Азыркы тапта саркынды суу көлгө аккан учуру каттала элек. Президент, парламент мүчөлөрү, өкмөт башчы барганда да бул маселе көтөрүлүп келет.

"Кумтөрдөн" бөлүнгөн каражат менен көлдөгү эс алуучу жайлардын бардык саркынды сууларын жөнгө салган, бир системаны куруу боюнча пландарыбыз бар. Көлдүн суусуна токтолсок, туристтик сезон эки айга эле созулат эмеспи. Калган учурда көл өзүнүн суусун өзү тазалоо касиетине ээ да. Азырынча экологиялык чектен аша элек деп ойлойм.

"Азаттык": Көлгө бара жаткан жол боюндагы даараткана маселеси да аябай орчундуу, келген-кеткен туристтерге ыңгайсыздык жаратат. Муну чечүүгө кайсы орган жооптуу? Деги эле ушул маселени чечүүдө башка өнүккөн өлкөлөрдүн тажрыйбасын колдонсо болобу?

Азамат Жаманкулов.
Азамат Жаманкулов.

Азамат Жаманкулов: Чындыгында бул маселе аябай көп талкууланып келатат. Бүгүнкү күндө бюджеттик каражатка даараткана салса болбойт экен. Мамлекеттик бюджеттен дааратканага акча бөлүнбөйт. Биз атайын акча бөлдүртүп, бир нече жерге коомдук даараткана куруп көрдүк. Бир эле жылдын ичинде аябай коркунучтуу акыбалга келет экен.

Бул акыбалдан чыгуунун жолу - Бишкек - Чолпон-Ата жолундагы дааратканаларды иштетүүнү жеке секторго бериш керек. "Жолдун боюнда 10-15 сотых жер болсо, бардык керектүү шарттарды түзүп, канализациясын алып барып, жарыгын кошуп берели" деп айтып эле келатабыз. Акыры жүрүп ушуга эле барганы калдык. Азыр көлгө бараткан жолдо 20-25 токтой турган жер аныкталды. Бул жерлерди эми жеке секторго бере баштайбыз.

Биз даараткананын жанына кичинекей дүкөн, кофекана, туристтик маалымдама берүүчү стенддер сыяктуу чакан долбоорду иштеп чыктык, ошол стандартка ылайык курушмакчы. Ушундай ыкма менен гана жол боюндагы таза эмес дааратканалардан арылалы деп жатабыз.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Масалиев: Президентти мактоого али эрте

Масалиев: Президентти мактоого али эрте
please wait

No media source currently available

0:00 0:38:31 0:00

Жусуп Абдырахмановдун уурдалган кыялы

Жусуп Абдрахмановдун "Кыргызстан" аттуу китеби.

Улуттук илимдер академиясында көрүнүктүү мамлекеттик ишмер Жусуп Абдрахмановдун “Кыргызстан” аттуу китебинин бет ачары өттү. Басылмада автор өлкөнүн абалы жана келечеги жөнүндө өзүнүн ой толгоолорун жазган. Китеп 1928-жылы Октябрь революциясынын жеңишинин 11 жылдыгына карата араб арибинде жарык көрүп, эми кириллица тамгасына которулуп кайра басылып чыкты.

Жусуп Абдырахманов 1928-жылы жарык көргөн "Кыргызстан" аттуу китебинде ошол кездеги экономикалык көрсөткүчтөрдү белгилеп келип, төмөнкүдөй жыйынтыкка келген:

“Англияда Кыргызстандын бир району болгон Каракол кантонун "Азиянын Швейцариясы" деп аташат. Бүтүн Кыргызстандын өзүнүн табигий-жаарапийа (география - ред.) жана аба ырайынын шарттарына караганда, Швейцария болууга толук мүмкүнчүлүктөрү бар.

Ошентип, он бир жыл илгери падышалык жана орус байларынын отору болгон Азия Швейцариясынын ордуна Ыраакы Күн Чыгыштагы өзгөрүш абанпосу (илгери жактагы кароолу - ред.) болуп кеңештер социалдык Швейцариясы өсүп да, бекип да жатат. Анын аты - автономиялуу Кыргызстан социалдык кеңештер республикасы”.

Абдырахманов Кыргызстандын келечегине чексиз ишенип, өлкөдөгү ар бир тармактын маселелерине токтолуп, аны кантип чечүү боюнча өз сунуштарын айткан.

Китепти кириллицага оодарып, түшүндүрмөлөр менен жабдып түзүп чыккан тарых илимдеринин кандидаты Аида Кубатованын айтымында, бул чакан эмгектеги маалыматтар, фактылар бүгүн да өз актуалдуулугун жогото элек:

Аида Кубатова.
Аида Кубатова.

- Азыркы күндүн көзү менен караганда да бул китеп сабаттуу жазылып, автордун өлкөнүн өнүгүшүнө болгон көз карашы берилген. Ошол кезде эмне маселелер келип чыгып жатат? Мисалы, айыл чарбасында, саламаттык сактоо маселесинде кандай жетишпестиктер бар? Айтор, ар бир көтөргөн проблемасы бүгүнкү күнгө да үндөшүп кетет. Ар бир бөлүктү окуганда толкунданасың. Саламаттык тууралуу жазып жатып "бизге дарыгерлер жетишпейт, элдин сабаттуулугун жогорулатуу зарыл" деген маселелерди коюп кетет. Падышалык Орусия билим берүү багытында диний билим берген кадим мектептерди колдогонун айтып, элдин аң-сезимин жогорулатууну каалабаганын мисалга тарткан.

Кубатова бул китепче Абдрахмановдун кыргыз тилинде жазган бирден бир эмгеги катары да уникалдуу экенин белгилеп, изилдөөчүлөргө, студенттерге, дегеле жалпы тарыхка кызыккандар үчүн сунуш кылынганын билдирди.

Адистердин айтымында, бул китепте кыргыз тилчилери үчүн да керектүү маалыматтар бар. Мисалы, Абдрахманов соода-сатык тармагы боюнча жазып жатып, өнөр жай товарларын өндүргөн ишкерди "чоң соодагер", майда ишкерлерди "жай соодагер", темир жол тууралуу жазганда поездди "от араба" деп колдонгон.

Мындан сырткары буга чейинки тарыхый булактарда Октябрь революциясына чейин кыргыз элинин сабаттуулугу 0,6 пайыз гана болгону айтылып келсе, Абдырахманов өз маалыматында ал эсеп сегиз пайызга жакын болгонун көрсөтөт. Тарых илимдеринин доктору Дөөлөтбек Сапаралиев мындай маалыматтар учурда жаңыча тарыхый булактар менен ырасталаарын айтты:

Дөөлөтбек Сапаралиев.
Дөөлөтбек Сапаралиев.

- Сиздер билесиздер, "Совет мезгилинде тарых өтө ашыкча бурмаланган" деп айтылып жүрөт. Мен ага анча кошула албайм. Бирок Абдырахмановдун бул китеби жаңыча көз караштар менен жасалган, жөн гана партиялык документ эмес, өзүбүздүн ичтен табылган тарыхый булак катары маанилүү. Кыргыз элинин ошол мезгилдеги социалдык, маданий, экономикалык өнүгүшүндөгү он жылдык окуяларга талдоо жүргүзүп, далилдерди келтирген экен. Мына, көрсөңүздөр, ичинде таблицалар да жүрөт.

Тарых илимдеринин доктору Аблабек Асанканов болсо кыргыз жерине XVIII кылымдан баштап эле Түркиядан, Казандан араб арабинде жазылган китептер келе баштаганын ортого салып, Жусуп Абдырахмановдун "Кыргызстан" аттуу китебиндеги маалыматтар кээ бир тарыхый талаштарды тактаганын белгиледи:

Аблабек Абасканов.
Аблабек Абасканов.

- Буга чейин Жусуп Адырахмановдун 1916-жылдагы көтөрүлүш боюнча китебин жана күндөлүгүн гана окуп келгенбиз. Бүгүнкү китебинде биз ал инсандын жаңычыл жактарын көрүп атабыз. Мисалы, "Кыргызстанды Швейцарияга айлантабыз" дегенди "мурдагы президентибиз айтты" деп жүрбөдүк беле? Көрсө аны Абдрахманов 1928-жылы эле айткан турбайбы? Ошол эле учурда ошол кездеги "уруучулук түзүлүштү кантип жоебуз" деген суроо коюп, ага өзүнүн сунушун айтып жатат. Мындан сырткары, ал кыргыздар жалаң эле мал чарбачылыгы менен тирилик кылбай, дыйканчылык кылып келгенине токтолгон...

Асанканов Абдрахмановдун "кыргыздар Октябрь революциясына чейин сегиз пайызга жакын билимдүү болгон" деген маалыматы тарых илимдеринин кандидаты Аида Кубатованын түрк тилинде жарык көргөн “Кыргызстандагы жадидчилик кыймылы” китебинде ырасталганын айтты.

"Кыргызстан" китеби менен кошо Кубатованын түрк тилинде чыккан, 1900-жылдан 1916-жылга чейинки мезгилди камтыган, Кыргызстандагы алгачкы агартуучулук, кийин коомдук-саясий кыймылга айланган жадидчилик тууралуу китебинин да тушоосу кесилди.

​"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өгөйлөнгөн өз алдынча башкаруу

Форумдун катышуучулары.

Кыргызстанда аймактардын өнүгүшүнө бийликтин айыл өкмөттөргө койгон ашыкча талаптары кедергисин тийгизүүдө.

Бул маселе 3-июлда Бишкекте аймактарды өнүктүрүү маселесине арналган форумда көтөрүлдү. Жергиликтүү өз алдынча башкаруунун 100дөн ашуун өкүлү аймактардын натыйжалуу өнүгүшү үчүн мамлекет менен өз ара аракеттенүүнүн механизмдерин талкуулашты.

Айрым жергиликтүү бийлик өкүлдөрү "негизги жумуштар айыл өкмөттө жасалганы менен анын үзүрүн жогорку баскычтагы аткаминерлер көрүп жатат" деп нааразылыгын билдиришти. Өкмөт өкүлүнүн маалыматына караганда, аймактарды реформалоонун алкагында элеттен өндүрүлгөн салыкты жергиликтүү бюджетке калтыруу демилгеси көтөрүлүп жатат жана ал келерки үч жылда ишке ашат.

Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын аймактарды өнүктүрүү багытында мамлекет менен кызматташтыгына арналган форумда айыл өкмөттөрдүн түйшүгү кызуу талкууланды.

Иш көп, кадр жетишсиз

Нарындын Ак-Талаа районундагы Жерге-Тал айыл өкмөтүнүн башчысы Гүлмайрам Үчүгөнова жергиликтүү бийликтин жасаган иши көз жаздымда калып жатканына кейип, форумга катышып отурган жүздөн ашуун адамды маселеге көңүл бурууга чакырды:

Гүлмайрам Үчүгөнова.
Гүлмайрам Үчүгөнова.

- Конституция боюнча бийликтин эң чоң бутагы жергиликтүү бийлик болушу керек. Кыргызстанда эмне иш жүрүп жатса, анын баары айыл өкмөттөр аркылуу ишке ашырылууда. Акимдин отчету да, губернатордун отчету да биздин – айыл өкмөттөрдүн отчету. Министрликтер, айыл өкмөттөрдө штаттарды көбөйтүп бергиле. Толтура милдеттерибиз бар, бирок физикалык жактан жетишпей жатабыз. Кээде түн ортосуна чейин иштейбиз. "Штат кыскартуу" десе эле айыл өкмөттөрдөн башташат. Айыл өкмөттөрдө иштин көлөмү чоң. Кыскарткыңар келсе облустук, райондук администрацияларды карагыла. Бир күнү райондон келип текшерсе, эртеси облустан келип текшеришет. Жыйындан жыйынга эле барып жүрөбүз. Биз иштешибиз керек.

Форумдан бир көрүнүш.
Форумдан бир көрүнүш.

Жергиликтүү өз алдынча башкаруу иштери жана улут аралык мамилелер боюнча мамлекеттик агенттиктин директору Бахтияр Салиев бул маселе изилденгенин, жакынкы жылдары өзгөрүүлөр болушу мүмкүн экенин билдирди:

- Буга конкреттүү баа бере албайм. Менин компетенцияма кирбейт. Президентибиз да айтып атат, реформага барабыз.

Салиевдин айтымында, өкмөт жер-жерлерде өндүрүлгөн киреше салыктарын жүз пайыз айыл өкмөттөрдө калтырууга аракет кылууда. Муну менен аймактардагы каржылык көз карандылыкты жоюу максаты коюлган. Азыр жер-жерлерде чогултулган салыктын 50 пайызы республикалык бюджетке берилет.

- Былтыр ноябрда муну сунуш кылганбыз. Республикалык бюджеттин шартына жараша 2019-жылы салыктын 70 пайызы, 2020-жылы 85, 2021-жылы 100 пайызы жергиликтүү бюджетте калат, - деди Салиев.

Форумдун катышуучулары.
Форумдун катышуучулары.

Ал эми форумдун уюштуруучуларынын бири, Өнүктүрүү саясат институтунун башкаруучу төрайымы Надежда Добрецова жергиликтүү жамааттардын кызыкчылыктары унутта калып жатып калганын белгиледи:

- Биз жергиликтүү жамааттардын кызыкчылыктары мамлекеттик саясатта чагылдырылышы керек экенин эсибизден чыгарбашыбыз керек. Бул үчүн ЖӨБ органдары менен мамлекеттин ортосунда саясий диалог, туруктуу жана натыйжалуу өз ара аракеттенүү талап кылынат. Конституция ЖӨБ органдары менен мамлекеттик органдардын ыйгарым укуктарын ажыраткан. Бирок бул ишти бөлүш үчүн эмес, агартуучулук, так жана уюшкан иш жасоо, бийликтин ар бир бөлүгү өз милдетин билип, сапаттуу иштей алган, ошондой эле башка бөлүктөр менен иш алып бара алган системаны түзүү максатын көздөйт.

Колду байлаган көз карандылык

Жергиликтүү бийлик органдарынын маселесин бир канча жылдан бери изилдеп жүргөн “Интербилим” уюмунун жетекчиси Гүлгакы Мамасалиева бул кадам да бардык айыл өкмөттөрдүн маселесин чечпей турганын айтты. Анткени расмий маалыматка ылайык Кыргызстандагы 453 айыл өкмөттүн 82 пайызы дотацияда отурат:

Гүлгакы Мамасалиева.
Гүлгакы Мамасалиева.

- Бизде айыл өкмөттөрдүн 82 пайызы дотацияда отургандыктан, өкмөттүн салыктарды 100 пайыз жеринде калтыруу кадамы баарына бирдей пайда алып келбейт. Өндүрүшү көп аймактарга гана жакшы. Айыл өкмөттөрдүн ишин жандантуу жана каражатка көз карандылыгын азайтуу үчүн киреше салыгын гана эмес, сатуудан түшкөн салыктарды да жергиликтүү казынада калтырыш керек.

Кыргызстанда 2018-жыл Аймактарды өнүктүрүү жылы деп жарыяланган. Гүлгакы Мамасалиеванын айтымында, жарым жылда дээрлик эч кандай өзгөрүү байкала элек. Андыктан ал жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын көз карандылыктан арылып, өнүгүү маселеси орчундуу бойдон калып жатканын белгиледи:

- Аймактарды өнүктүрүү жылын жарыялоодон үч жыл мурда тийиштүү программа иштелип чыгышы керек болчу. Кантип өнүктүрөбүз? Аймактарды өнүктүрүү жылынын алкагында жергиликтүү бийлик кандай кадамдарды жасап, кандай милдеттерди аткарышы керек? Бул жөнүндө эч кандай алдын-ала иштер жасалган жок.

Форумда айылдык кеңештердин депутаттарынын билим деңгээлин жогорулатуу маселеси да козголду. Кээде эл өкүлдөрү жеке кызыкчылыгына байлап, үстөмдүк кылганн учурлар болуп жатканы, ошондон улам айыл өкмөт башчылары айрым маселелерди чече албай калып жатышканы белгиленди.

Жыйынды Жергиликтүү өз алдынча башкаруу иштери жана улут аралык мамилелер боюнча мамлекеттик агенттик, бул чөйрөдө көп жылдан бери бир топ долбоорлорду ишке ашырып келаткан Өнүктүрүү саясат институту, Швейцариянын Кыргызстандагы элчилиги уюштурду.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ашыкча иштөө ден соолукка зыян

Иллюстрациялык сүрөт.

Канада менен АКШнын окумуштуулары жумасына 40 сааттан ашыкча иштөө кант диабети сыяктуу өнөкөт ооруларды чакырарын аныкташты. Кыргызстанда күнүнө 10 сааттан ашык иштеп, жаны тынбаган адамдар ого бетер көбөйүүдө. Ашыкча иштөөнүн саламаттыкка кесепети кандай?

Тышта жумасына 40 сааттан ашык иштегендердин саламаттыгы иликтенип, айрыкча аялдар кант диабетине, жүрөк, кан тамыр ооруларына чалдыгары аныкталды.

Кыргызстандык дарыгерлер акыркы учурда медицинада "жумуш гигиенасы" деген ат менен белгилүү болгон нормалар аткарылбай жатканын, ушундан улам өнөкөт оорулар көп кездешерин эскертишет.

"Жылы бою эс албайм"

Кыргызстандык дарыгерлер азыркы тапта жумуш убактысы жана "иштөө гигиенасы" сакталбай, адамдар толук эс албай, ден соолугунан бир топ жабыркап жатканын эскертишет. Гүлнур каржылык өз алдынчалыкка жетем деген тилек менен үч жумушта иштейт. Ал акчаны көп тапканы менен ден соолугу барган сайын начарлап баратканын айтты:

Мен үч жумушта иштейм. Үчөөнүн эмгек өргүүсү бири-бирине дал келбегендиктен жылы бою тыным албайм.

- Ашыкча иштөө учурдун талабы деп ойлоймун. Жакшы жашоону эңсеп бир эле эмес, андан көп иштерге кирип алып жатабыз. Ушинтип тынымсыз иштеп жүрүп, саламаттыгым начарлаганын сезе баштадым. Мисалы, мен үч жумушта иштейм. Үчөөнүн эмгек өргүүсү бири-бирине дал келбегендиктен жылы бою тыным албайм. Убакыт аябай аз болгондуктан тез татымдан эле азыктанып калдым. Акыркы убакта ашказаным ооруп жатат. Буга кошумча стресс болуп, ачуум аябай бат келет. Жумушта тынбай чуркап иштегендиктен бутум да ооруй баштады.

Өмүр кыскарат...

Жумасына 45 сааттан көп иштеген адамдардын жалаң эле эндокриндик системасы бузулбай, сөөктөрүнө, ички органдарына да доо кетет. Айрыкча адамдын боюн кармап турган омурткага катуу күч келет.

Хирург-дарыгер Эсен Абдышев тынымсыз иштөөдөн адамдын өмүрү кыскарат деген пикирде:

Эсен Абдышев, хирург.
Эсен Абдышев, хирург.

- Тыным албай иштөө адамдын мээсине, жүрөгүнө, булчуң эттерине, айрыкча омуртка сөөктөрүнө аябай чоң зыян алып келет. Адам күнүнө кеминде 8 сааттан уктап, организмин эс алдырышы керек. Антпесе ар бир ички орган бузула баштайт. Анткени алар деле бир механизмдей да. Маселен, жакында эле Москвада 20 сааттай уктабай такси айдап, кырсыкка учураган мекендешибизди деле алсак, ашыкча иштегендин кесепети да. Келечекте бул адамдын саламаттыгын улам начарлатып отуруп, эртелеп өлүмгө алып барышы толук мүмкүн деп ойлойм.

Терапевт-дарыгер Талант Жакыпов "эмгек гигиенасы" деген атайын норманы сактабагандардын эндокриндик органдары жана жүрөк, кан тамыр системасы бузуларын эскертет:

Эс албай иштөө нерв системасына, эндокриндик органдарга тескери таасирин тийгизет.

- Эс албай иштөө нерв системасына, эндокриндик органдарга тескери таасирин тийгизет. Бир эле мисал: ашказандагы суюктук аз бөлүнүп чыгып, тамактын сиңимдүүлүгү начарлайт. Бул жүрөк, кан тамыр, кант диабети ооруларына алып барат. Кан басымы көтөрүлүп, жүрөктүн ритми бузулат. Алгач жөнөкөй эле ачуулануудан башталып олтуруп, бара-бара өнөкөт жүрөк ооруларына, жүрөк талмасына чейин алып барышы ыктымал. Союз маалында медициналык окуу жайларында "эмгек гигиенасы" деген сабак өтүлчү. Балким азыр деле бардыр, бирок акыркы учурда көп адамдар иш коопсуздугуна көңүл бурбай, саламаттыгын тобокелге салганын көрүп жатабыз. Айрыкча азыркы жаштар арасында өтө популярдуу болуп жаткан кошумча күч-кубат берүүчү энергетикалык суусундуктарды ичип алып иштөө кишинин саламаттыгына оңбогондой чоң сокку урат. Анткени мындай ичимдиктер адамдагы болгон энергияны тез-тез чыгарып, ички органдарды, мээни болушунча чарчатат.

Тынымсыз иштөө алкоголизмге барабар

Психологияда адистер тынымсыз иштеп, жумуш менен гана жашап калгандарды алкоголизм оорусуна тете акыбалда деп баалашат. Алкоголизм сыяктуу эле ашыкча иштей берүү адамды социалдык чөйрөдөн алыстатып, жакындарына жек көрүндү кылып, буга кошумча нерв ооруларына, депрессияга жана өнөкөт стресс дартына жол ачышы ыктымал.

Психолог Илдар Акбутин ашыкча иштегендерге төмөндөгүдөй кеңештерин берди:

Илдар Акбутин.
Илдар Акбутин.

- Сергек жашоонун төрт негизги түркүгү бар. Алар - азыктануу, уктоо, иштөө жана эс алуу режимдери. Эгерде иштөө режими бузулса, анда адамда жөнү жок чочулоо пайда болуп, уйкусу бузулушу мүмкүн же ачуусу тез келе баштайт. Депрессия да башталышы ыктымал. Андыктан мындай симптомдор байкалса иш тартибиңизди ойлонуп көрүңүз. Ал тургай медицинада "кароши" деген түшүнүк бар. Ал ашыкча иштегенден улам организм начарлап, өлүп калуу дегенди билдирет. Көбүн эсе Жапонияда "кароши" болгондор кездешет. Сиз да мындайга учурабаш үчүн эл оозундагы төмөнкү макалды ар дайым эстеп жүрүңүз. Эгер сиз күнү бою аарыдай тынымсыз, букадай күчтүү, жылкыдай тынбай иштеп жүрүп, кечинде үйгө иттей чарчап келсеңиз - ветеринарга кайрылышыңыз керек. Бул албетте, тамаша сөз. Ашыкча иштөөдөн жабыркабаш үчүн саламаттыгыңызга тынымсыз кам көрүңүз.

1974-жылы америкалык психолог Жорж Фрейденберг өмүрүн ишке арнап коюп, жеке жашоосун унутуп, акча табуу жана карьерасын гана ойлогон адамдарды психикалык оорукчан адамдар катары сыпаттаган. Ал мындай адамдардын өзү эле эмес, жакындары да жабыркап, кыйналарын эскерткен.​

​"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жалпы тестирлөө билим деңгээлин аныктайбы?

Иллюстрациялык сүрөт.

Быйылкы жалпы республикалык тестирлөөнүн жыйынтыгы менен 59 бүтүрүүчү "алтын сертификатка" ээ болду. Бүгүн президент Сооронбай Жээнбеков эң жогорку балл алган окуучуларды куттуктап, аларга сертификат тапшырды. Ийгиликке жеткен бүтүрүүчүлөрдүн басымдуу бөлүгү Бишкектеги орто мектептердин окуучулары болуп чыкты.

Кубанычы койнуна батпай жаткан мектеп бүтүрүүчүсү Нурбек Өмүрзаков - Талас шаарындагы "Манас Ата Сапат" мектебинин бүтүрүүчүсү. Ал быйыл өткөрүлгөн жалпы республикалык тестирлөөдөн 222 балл алган. Нурбек буга өзүнүн талыкпаган эмгеги жана тестирлөөгө карата даярдыгы менен жеткенин айтат:

- Бир жыл бою талыкпай даярдандым. Атайын тесттерди өтүп, билим борборлоруна барып аттым. "Мага тесттер абдан оор болду" деп деле айтпайм, логилык суроолор басымдуу экен. Менимче аларга даярданыш үчүн китептерди көп окуп, түшүнүп, математикалык эсептерди логикалык түрдө бат чыгарууну үйрөнүш керек. Президенттин колунан белектерди алып келдик. Абдан кубандым. Мага сабак берген мугалимдерге ыраазымын!

Нурбек Борбор Азиядагы Америка университетине артыкчылык берүүдө. Андагы бизнести башкаруу бөлүмүн тандап, тапшырыш үчүн тийиштүү документтерин камдап жатат.

Нурбек өңдүү жалпы республикалык тестирлөөнүн жыйынтыгында жогорку балл алган мектеп бүтүрүүчүлөрүнө президент Сооронбай Жээнбеков "алтын сертификаттарды" тапшырды. Тестирлөөнүн жыйынтыгы менен 59 бүтүрүүчү эң жогорку упай топтоп, "алтын сертификатка" ээ болсо, аймактардан келген жети окуучуга жакшы көрсөткүчтөрү үчүн мактоо баракчасы менен кызыктыруучу сыйлыктар тапшырылды.

Өлкө башчы сертификат ээлерин куттуктап жатып, билим берүү тармагындагы мамлекеттик саясаттын эң башкы принциби сапаттуу жана үзгүлтүксүз билим берүү системасын түзүү экенин белгиледи:

Сооронбай Жээнбеков.
Сооронбай Жээнбеков.

- Бизде мунай жана газ жок жана дүйнөлүк рынокто биз билимибиз менен гана атаандаштык жарата алабыз. Билимдүү жарандар гана өлкөнүн атаандашуу жөндөмүн жана экономикалык гүлдөп-өнүгүшүн камсыз кыла алышат. Биздин жарандар кайсы куракта, кайсы жерде болбосун билимге жетүү мүмкүнчүлүгүнө ээ болушу зарыл. Билим гана дүйнөнү өзгөртөт, билим гана адамды максатка жеткирет. Мен Кыргызстандын келечегин сапаттуу билим алган татыктуу муундан көрөм.

Быйылкы жалпы республикалык тестти 45 607 адам тапшырган. Анын 57% же 26180 киши 110 упайдан жогору жыйынтыкка жетишти. Эң жогорку балл 237 болуп чыкты. Жалпы тестирлөөнүн орточо жыйынтыгы 119,4 упай болду.

Адистер 17 жылдан бери уюштурулуп келе жаткан тестирлөөнүн жыйынтыгы мектептердеги билим сапатынын көрсөткүчү болуп келе жатканын белгилешет. Бул жолу "алтын сертификаттын" 14үн Кыргызстандагы "Сапат" билим берүү мектептеринин окуучулары алышты. Аталган мекеменин директору Нурлан Кудайбердиев тестирлөө тууралуу буларды айтты: ​

Нурлан Кудайбердиев.
Нурлан Кудайбердиев.

- Бир эсе ЖРТ окуу деңгээлин көрсөтөт деп да айтсак болот. Бирок ошол эле учурда суроолор бир аз мектеп программасынан айырмаланат. Ал аналитикалык, сынчыл ой жүгүртүүгө басым жасайт. Ошондуктан айылдагы мектеп окуучулары атайын даярдыксыз тапшырып, азыраак балл алып калышы мүмкүн. Биз быйыл "алтын сертификат" боюнча рекорддук көрсөткүчкө жеттик. Анын жыйынтыгы мектептин окуу-тарбия иштеринен көз каранды. Биз атайын тестирлөө усулдары менен атайын даярдык көрүп, тренингдерди өткөрүп жаттык. Ошондон улам жыйынтык ушундай болду.

Жалпы республикалык тестирлөөнүн жыйынтыгында Бишкек шаарынын 43 бүтүрүүчүсү "алтын сертификатка" татып, башка аймактарды ат чабым артта калтырды. Экинчи борбор болуп саналган Ош шаарынын үч гана бүтүрүүчүсү эң жогорку упай топтоп, "алтын сертификатка" ээ болду. Ошол эле учурда "алтын сертификаттын" саны боюнча 500 миң калкы, миллиард сом бюджети бар Ош шаары менен Нарын облусунун тоолуу Ат-Башы районунун көрсөткүчтөрү бирдей болду. Бул аймактардагы билимдин сапатына байланыштуу талкууларга түрткү берди.

Билим берүүнү баалоо жана окутуу усулдары борборунун өкүлү Чынара Батракеева билдиргендей, жалпы республикалык тестирлөө бүтүрүүчүлөрдүн жогорку билим алууга даяр же даяр эместигин билиш үчүн өткөрүлөт. Анын жыйынтыгы менен жалпы билим берүүнүн деңгээлин баалоо туура эмес.

Чынара Батракеева.
Чынара Батракеева.

- Жогорку окуу жайынан билим алууга мыктылар гана келиши керек. Тест тапшыргандардын 45 пайызы босого чектен өтпөй калганы трагедия эмес. Өтпөй калса, демек тестирлөөгө даярдыгы жетиштүү эмес экенинен кабар берет. Эгер окуучу жакшы окуса, жакшы балл алат. Аттестаттагы бааларды баары эле объективдүү албайт. Бири тааныш-билиш аркылуу, башкасы жаттап алат. Ал эми ЖРТ андайга жол бербейт. Анын үстүнө тест тапшыргандардын баары эле быйылкы мектеп бүтүрүүчүлөрү эмес. Ошондуктан анын жыйынтыгы менен жалпы билим берүүнүн деңгээлин баалоого болбойт, - деди Чынара Батракеева.

Кыргызстанда жогорку окуу жайларына 110 баллдан ашык упай алган окуучулар гана документ тапшыра алышат. Анын негизинде окууга кабыл алуу 3 тур менен өткөрүлөт.

​"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Шадиевге козголгон үчүнчү кылмыш иши

Аскарбек Шадиев.

Жогорку Кеңештин “Бир Бол” фракциясынын депутаты, мурдагы биринчи вице-премьер-министр Аскарбек Шадиевге байланыштуу үчүнчү кылмыш иши козголду.

Бул жолу эл өкүлү Кылмыш-жаза кодексинин 183-беренеси ("Кылмыштуу кирешелерди легалдаштыруу же адалдоо") боюнча шек саналууда. Бул тууралуу башкы көзөмөл органынын басма сөз катчысы Наргиза Кубатова "Азаттыкка" билдирди:

- Кылмыш иши факт боюнча, Кылмыш-жаза кодексинин 183-беренесинин негизинде 29-июнда козголду. Тергөө амалдарын УКМК жүргүзүп жатат. "Кылмыштуу кирешени легалдаштыруу" деген берене.

Бул Шадиевге байланыштуу козголгон үчүнчү кылмыш иши. Айрым маалымат каражаттары иш Шадиевге жана анын үй-бүлөсүнө козголгонун жазышты.

Материалдар Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитетке (УКМК) өткөрүлүп берилип, тергөө жүрүп жатат. УКМКнын басма сөз кызматынын өкүлү Кубан Арзыкулов иш Шадиевдин декларацияда көрсөтүлбөгөн мүлкүнө байланыштуу козголгонун кошумчалады.

- Азыр тергөө иштери жүрүп жатат, ошондуктан маалымат бере албайбыз. Үй-бүлөсү деле эмес, мүлкү боюнча козголгон.

Төбө чачты тик тургузган байлык

Буга чейин Башкы прокуратура Кыргызстандын экономикасына 800 миллион сомдон ашуун зыян келтирген кызмат адамдарынан турган коррупциялык түйүн аныкталганын кабарлаган. Маалыматта кошумча нарк салыгынын ордун толтуруу жана кайтаруу боюнча өкмөткө караштуу комиссия "2016-2018-жылдары жасалма документтерди колдонуп мыйзамсыз аракеттерге барган" деп шек саналып жатканы, андан бери мамлекет 847 миллион сомдук зыян тартканы айтылган. Буга байланыштуу бир катар ишканалар текшерүүгө алынып, айрымдарынын жетекчилери камакка алынган.

Жогорку Кеңештин КСДП фракциясынын мүчөсү, депутат Рыскелди Момбеков кызматташы Шадиевге козголгон үчүнчү кылмыш иши ушуга байланыштуу болушу ыктымал экенин билдирди:

Рыскелди Момбеков.
Рыскелди Момбеков.

- Бул өзүнүн мурдагы жардамчысы, Мамлекеттик салык кызматын, Финансы полициясын жетектеген Замирбек Бабакулович (Осмонов - авт.), салык кызматында, бажы кызматында иштеген бир топтор менен бюджеттеги акчаны чыгарып кеткендиги жөнүндө, аларды офшорго которуп, бир ЖЧКдан экинчисине, андан дагы бир нерсеге которуп отуруп бюджеттин көп эле акчасын чыгарып кеткендиги жөнүндө маалыматтар бар. "Жыл башында салыктан 847 млн., анан 217 млн. сом акча чыгарылып кеткен" деген маалымат чыкпадыбы. Ошол жерде "ушулардын түздөн-түз тиешеси бар" деген маалыматтар бар. Осмонов убагында Шадиевдин жардамчысы болгон, анын көздөй кадры. Элдин төбө чачын тик тургузган мунун жалпы байлыгынын баасы 1,2 млрд. доллар болуп жатат. Кыргызстандын тышкы карызынын үчтөн бири болуп жатат. Ал эми банктагы камакка алган акчасы эле канча миллион доллар болуп жатат. Булардын бардыгын каяктан топтогон, бул мүлктүн баарын кантип, кайсы айлыгына алган?!

Момбеков Мамлекеттик салык кызматынын жана Экономикалык кылмыштарга каршы мамлекеттик кызматтын (Финполиция) мурдагы башчысы Замирбек Осмоновдун ишмердүүлүгү иликтенбей жатканына кызыкты.

Осмоновдун өзү жана Шадиевдин жакындары менен байланышуу мүмкүн боло элек. "Азаттык" алардын жүйөсүн угууга даяр.

Буга чейин УКМК Шадиевге козголгон кылмыш ишинин алкагында анын бир нече мүлкү камакка алынганын жарыялаган. Ошого карабай ага тиешелүү катары кабарланган бир катар ишканалар, соодо борборлору ишин улантып жатканы коомчулукта суроону жараткан. Атайын кызматтын басма сөз катчысы Рахат Сулайманов "Азаттыктын" суроосуна жооп берип, Шадиевге кылмыш иши белгисиз себептерден улам козголбой келгенин, ошол убакта бир катар мүлкүн сатып кетүүгө үлгүргөнүн билдирген.

"Качкандан кийин иш козгоодон эмне пайда?"

Жогорку Кеңештин депутаты жана Шадиевдин фракциялашы Улукбек Ормоновдун айтымында, ал кызматташы менен 26-апрелде көрүшкөн бойдон маалымат ала элек. Ал козголгон кылмыш иштери тууралуу жыйынтык чыгаруу азырынча эрте деп эсептейт. Ал эми Шадиевдин маселеси фракцияда сентябрда, парламент эс алуудан келгенден кийин талкуулана турганын кошумчалады:

- Бул нерселердин бардыгы мен үчүн күтүүсүз, айтуу кыйын. Президент Сооронбай Жээнбеков да толтурулган декларациялардын чындыгын текшерүү тууралуу айтпадыбы. Буга чейин текшерилбей келген да. Эгер ушундай иштерди баштаса жалгыз эле Шадиев эмес, көптөгөн кишилерден маалымат чыгат. Ушунун баарын тергөө көрсөтөт. Күн мурунтан "күнөөкөр" деп айткандан карманып туралы. Бул сабак болот деп ойлойм. Атайын кызматтар ушундай иштер болгондо эле жалаякты жайбай, дайыма иштеши керек. Маалымат купуя болуп, тергелип бүткөндөн кийин гана ачыкка чыгарыш керек.

"Тазабек" порталынын маалыматы боюнча, Кыргызстандагы 100 бай адамдын алдыңкы сабында турган 48 жаштагы Аскарбек Шадиев дээрлик бардык президенттер менен иштешип, майлуу орундарды ээлеп турган.

"Эркин эл" партиясынын төрагасы Мавлян Аскарбеков мурдагы президент Аскар Акаев бийлигинен бери Шадиев аралашкан ири долбоорлорду тергеп чыгуу зарыл экенин белгилеп жатат. Жарандык активист Шадиевдин чет өлкөдөгү байлыгын да иликтеп чыгууга шарт түзүлдү деп эсептейт:

Мавлян Аскарбеков.
Мавлян Аскарбеков.

- Шадиевдин Кыргызстандагы эле эмес, чет мамлекеттердеги мүлкүн иликтеп, эл аралык нормаларды колдонуу менен активдердин бардыгына бөгөт койгонго мүмкүнчүлүк бар. Биз билгендей Акаев убагында ири көлөмдө грант, насыялар алынган. Алардын басымдуу бөлүгү кайра бул жактан чыгып кеткен. Бакиев, кийин Атамбаев убагында да өтө чоң суммадагы акчанын келишине, ошол эле “РусГидро” болобу, Кытайдын банкы болобу, башка насыя болобу - Шадиев ортомчу болгон. Мына ошолордун бардыгын бүгүн жакшылап иликтеп, жыйынтык чыга тургандай кылыш керек. Анткени "Качып кеткенден кийин жүз иш козгогондон эмне пайда?" деген сөз болуп жатат.

Биринчи жолу Аскарбек Шадиевге Башкы прокуратура КМШнын Парламент аралык ассамблеясынын Чыңгыз Айтматов атындагы сыйлыгына 2017-жылы Жогорку Кеңештин эсебинен бөлүнгөн 30 миң доллардын уурдалганына байланыштуу да 28-апрелде Кылмыш-жаза кодексинин "Кызмат абалынан кыянаттык менен пайдалануу" беренеси менен иш козгогон. Мунун алдында ал өлкөдөн чыгып кеткени белгилүү болгон. Анын жардамчысы Шадиевдин дарыланууга чыкканын жана 1-2 жумада кайтып келерин айткан.

УКМК Аскарбек Шадиевдин өлкөдөн чыгып кеткенин 1-июнда гана билдирип, кеткен жол картасы тууралуу маалымат тараткан. Ага ылайык, Шадиев Баткендеги Арка айылынын тушунан мамлекеттик чек арадан Тажикстанга мыйзамсыз өтүп, андан соң Нью-Йоркко (АКШ) учуп кеткени белгилүү болгон. Ошол эле күнү Бишкектин Биринчи май райондук соту аны камакка алуу жөнүндө сыртынан чечим чыгарган.

25-июнда Башкы прокурор Шадиевге карата Кылмыш-жаза кодексинин 346-беренесинде ("Мамлекеттик чек арадан мыйзамсыз өтүү") каралган белгилер боюнча иш козгогон. Тергөө УКМКнын Башкы тергөө башкармалыгына тапшырылып, Шадиевге издөө жарыяланган.

Шадиев: 30 миң доллардын уурдалганына өкүнөм
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:54 0:00
"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ноокаттын алтын алмасы

Ноокаттын алтын алмасы
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:43 0:00

Саясатташкан мумия (анонс)

Саясатташкан мумия (анонс)
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:01 0:00

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG