Линктер

бейшемби, 18-июль, 2019 Бишкек убактысы 07:15

Кыргызстан

Ишемкулов: Айтматовду бийлик көтөрмөлөбөй койду

Ишемкулов: Айтматовду бийлик көтөрмөлөбөй койду
please wait

No media source currently available

0:00 0:23:07 0:00

Жаш онкологдун айылдан башталган чыйыры

Жаш онкологдун айылдан башталган чыйыры
please wait

No media source currently available

0:00 0:12:43 0:00

Баланы эмдетүү зарылбы?

Ош: эмдөөнү жериген эне-аталар

Эмдөөгө катышкан кыз-келиндер. Ош

Ош облусунда баласын эмдетүүдөн баш тарткандар жыл өткөн сайын көбөйүп жатат.

Алардын басымдуу бөлүгү буга диний көз караштан улам каршы чыкса, айрымдары "эмдөөгө колдонулган вакцинанын курамында организмге зыяндуу заттар бар" деген ой менен балдарын эмдетпей жатат.

Дарыгерлер эмдөөнүн зарылдыгы тууралуу түшүндүрүү иштерин жергиликтүү бийлик жана молдолор менен бирге жүргүзүп келет. Бирок андан азырынча майнап чыга элек.

Ош шаарындагы Он-Адыр тилкесинин тургуну Рано Закирова төрт баласын эмдетүүдөн баш тарткан. Жергиликтүү дарыгерлер түшүндүрүү иштерин бир нече жолу жүргүзсө да, жубайлар айтканынан кайтпай келет.

Иллюстрация
Иллюстрация

- Мен Интернеттен эмдөө тууралуу маалымат алганда, вакциналардын курамында аз өлчөмдө болсо да сымап бар экенин билгем. Бул зат жаңы өсүп келе жаткан организмге зыян деп ойлойм. Ошон үчүн балдарымды эмдетүүдөн баш тартып жүрөм, - деди Рано Закирова.

Оштогу эмдетүүдөн баш тарткан ар бир ата-эне баласы ооруп калса “өзүм жооп берем” деп тилкат жазып берген. Маалыматтарга ылайык, алардын 70% жакыны диний көз караштан улам ушундай чечимге барган.

- Менин төрт неберем бар, бирин да эмдеткен эмеспиз. Кудайга шүгүр, ооруган деле жок. Биз мындай чечимге бир жагынан диний көз караштан улам бардык. Экинчи жагынан уулумдун досу жаңы төрөлгөн ымыркайы эмдөөдөн кийин чарчап калганын айтып берген, бул окуя да биз үчүн эскертүү болду. Дарыгерлер "наристе эмдөөдөн чарчап калган жок" деп айтышты, бирок биз тобокелге барууну каалаган жокпуз. Биз баланы "багуусу жакшы болсо оорубайт" деген принцип менен чоңойтуп жатабыз, - деди Кара-Суу шаарынын тургуну Мухлие.

Мыйзам боюнча бала ата-эненин же тууганынын ыктыярына жараша эмделет. Ошол эле учурда дарыгерлер эмдөөнүн бала үчүн зарыл экенин тынымсыз түшүндүрүп турушат. Бул өз жемишин берип жатканын Ош шаарындагы №424 үй-бүлөлүк дарыгерлер борборунун иммунолог-дарыгери Лутфиниссо Гуламова билдирди. Анын айтымында, былтыр 82 баланын ата-энеси кайра келип, балдарын эмдетип кеткен:

- Биз аймактык кеңеш мүчөлөрү, молдолор менен бирге түшүндүрүү иштерин жүргүзүп жатабыз. Мечиттерге барып айтабыз. Аялдар кеңеши бизге жардам берип отуруп өзүбүздүн аймакта эмдөөгө каршы болгондордун 70% кайра эмдедик, - деди Гуламова.

Талас: баласын эмдетпегендер көбөйдү

Талас: баласын эмдетпегендер көбөйдү

Талас облусунда 250дөн ашык ата-эне балдарын эмдетүүдөн баш тартты. Бул кадамга алар диний көз караштан улам барышууда.

Ошентсе да дарыгерлердин жергиликтүү бийлик өкүлдөрү, молдолор менен чогуу жүргүзгөн түшүндүрүү иштери азырынча натыйжа бербей жатканын статистика көрсөтүп турат.

Ош облустук эмдөө борборунун маалыматы боюнча, быйыл жарым жылда эле облуста 250 жаран баласын эмдетүүдөн баш тарткан. 2017-жылы болсо бир жылдык көрсөткүч 400 кишини түзгөн.

Облустук эмдөө борборунун башчысы Булбул Үмөтованын “Азаттыкка” билдиргени боюнча, ата-энелердин эмдөөдөн баш тартышы кооптуу илдеттердин жайылышына себеп болууда:

- 2011-жылы Кара-Сууда кызамык оорусу чыгып, чукул арада тарап кеткен. Биз оорунун чыгышын иликтеген учурда ал жердеги бир көчөдө жашагандардын дээрлик баары диний көз караштан улам эмдөөдөн баш тарткандар болуп чыкты. Аларга түшүндүрүү иштерин кайра-кайра жүргүзгөндөн кийин гана анан эмдөөнүн зарылдыгына көзү жетип, балдарын эмдетишкен.

Буга чейин Республикалык Иммуннопрофилактика борборунун директору Гүлбара Ишенапысова 2017-жылы Кыргызстанда жети миңдей киши эмдөөдөн баш тартканын айткан.

- Эмдөөдөн баш тарткандардын 68% өз чечимин диний көз караштар менен негиздеген. Ал эми 15% вакциналардын сапатынан күмөн санап баш тарткан. Айрымдар маалыматы жоктугунан вакцина албайт. Күмөн санагандар көбүнчө Бишкекте жана Чүй облусунда жашайт. Буга Интернеттеги ар кандай маалыматтар себеп болот. Алар "WhatsApp", "Инстаграм" аркылуу бурмаланган маалыматтарды таратат.

ДСУ: Вакцинага чочконун клеткасы кошулбайт

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Апта: Исаев менен Конгантиевдин өзгөргөн иши

Канатбек Исаев

Узап бараткан аптанын урунттуу окуяларына сереп.

Жогорку Кеңештин камактагы депутаты Канатбек Исаевдин Токмок шаарынын мэри болуп турган учурдагы кылмыш иши өткөн жумада токтотулса, бул аптада анын “бийликти күч менен басып алуу аракети” боюнча козголгон иши кайра тергөөгө жөнөтүлдү.

Бишкек шаардык сотуна Канатбек Исаевдин адвокаттары анын Токмок шаарынын мэри болуп турган кезде козголгон иши боюнча кайрылган. Анда адвокаттар "коррупция" беренесин "кызмат абалынан кыянаттык менен пайдалануу" беренесине которуп, ал иштин мөөнөтү өтүп кеткендиктен кыскартууну өтүнүшкөн. Сот жактоочулардын өтүнүчүн өткөн жумада канааттандырган. Ушул иш боюнча соттолуп жаткан Болот Имамадиев жана Мирлан Эсенбеков сот залынан бошотулса, Исаев башка кылмыш иши каралып жаткандыктан камактан чыгарылган эмес.

Бул жумада болсо анын - “бийликти басып алуу аракети” боюнча иши кайрадан тергөөгө жөнөтүлдү. Мындай чечимди Бишкектин Биринчи Май райондук сотунун судьясы Мирлан Термечиков кабыл алды. Эми анын баш коргоо чарасын өзгөртүү аракеттери көрүлүп жатат.

​- Биз Исаевдин бөгөт чарасын өзгөртүп, үй камагына чыгарууну өтүнүп тергөө менен прокурорлорго кайрылабыз. Прокурорлор бул маселени карашы мүмкүн. Биздин мындай укугубуз бар. Эгер тергөө бул өтүнүчтү канааттандырбаса, биз анын үстүнөн доо арыз менен кайрылышыбыз мүмкүн, - деди Исаевдин адвокаттарынын бири Сергей Слесарев.

УКМК Исаевди “бийликти күч менен басып алууга аракет кылып жатат" деп былтыр 30-сентябрда кармаган. Ал кезде Исаев президенттик шайлоодогу бийликтин талапкери Сооронбай Жээнбековдун башкы атаандашы, “Республика” партиясынын лидери, депутат Өмүрбек Бабановду ачык колдоп чыккан.

Шайлоодон кийин Өмүрбек Бабановго да "бийликти күч менен басып алууга аракет кылуудан" тышкары, шайлоонун үгүт өнөктүгүндө эл алдында чыгып сүйлөгөн айрым сөздөрү Конституциялык түзүлүшкө каршы келери белгиленип, кылмыш иши козголгон.

Активист Адил Турдукулов бул саясий негизде козголгон иш болгон деп эсептейт:

- Исаевдин иши кыскарып, жабылышы керек. Андан тышкары, Өмүрбек Бабанов менен Мелис Аспековдун иштери да жабылып, керек болсо Аспековго компенсация берилиши керек. Ал жарым жылдан бери түрмөдө жөн эле отурат.

Москвада ишкерлик кылып жатканы айтылган Бабанов кийин саясаттан кеткенин айтып, депутаттык мандатын да өткөрүп берген.

Буга чейин Бишкек шаардык соту “Ата Мекен” фракциясынын депутаты Алмамбет Шыкмаматовдун ишин да кайра тергөөгө жөнөткөн. Ошол эле кезде абактагы башка саясатчылар боюнча мурдагы өкүмдөр өзгөрө элек. "Саясий туткундарды коргоо комитети" мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин тушунда “кылмыш иши туура эмес козголгон же соттолгон” отуздан ашуун саясий туткун бар экенин билдирип келет.

Маселен, саясатчы Садыр Жапаров менен экс-депутат Аида Салянова боюнча чыккан сот чечимдерин Жогорку Сот күчүндө калтырса, Башкы прокуратура “Ата Мекен” партиясынын камактагы лидери Өмүрбек Текебаевдин ишин кайра кароого негиз жок деп келе жатат. Саясат таануучу Эмилбек Жороев саясий өңүтү бар иштер улам козголо берет деп эсептейт:

Эмилбек Жороев
Эмилбек Жороев

- Исаевдин иши толук чечиле элек болчу, ошондуктан аны кайра кароо оңой болду окшойт. Ал эми, мисалы, Жогорку соттун да өкүмү чыгып калган Текебаевдин ишин кайра кароо бир топ татаалыраак болуп турат. Чындыгында акыркы бир-эки жылда саясатташкан сот иштери абдан көбөйдү. Бул Кыргызстандын жана эл аралык коомчулуктун көңүлүндө жаман көрүнүштөрдүн бири катары калып жатат. Буларга көңүл бурбай эле кете беребиз деген жаңы бийлик үчүн да, реформаланабыз деген сот бийлиги үчүн да жакшы эмес.

Ал эми талдоочу Марс Сариев Канатбек Исаевге бийликтин мамилесинин жумшарганын эки жылдан кийин боло турган парламенттик шайлоого даярдыгы менен байланыштырат:

- 2020-жыл жакындап келе жатат. Мында парламенттик шайлоо өтөт. Анын алдында учурдагы бийлик айрым оппоненттерин өз тарабына тартууга аракет кылышы мүмкүн. Ал эми Канатбек Исаев "Кыргызстан" партиясынын лидери. Учурда саясий чөйрөдө "президенттин айланасындагылар “Кыргызстан” менен “Замандаш” партияларын бириктирип, шайлоого аттанат" деген сөз жүрүп жатат. Балким бүгүнкү чечимдер ушул пландын алкагында болушу мүмкүн. Себеби азыр мурдагы президент Алмазбек Атамбаевге каршы, КСДП партиясына каршы ушундай жол менен атаандаш күч түзүлүшү мүмкүн.

Канатбек Исаев 2016-жылы мурдагы президент Алмазбек Атамбаев Конституцияны өзгөртүү демилгесин көтөргөндө алгач аны колдоп, кийин каршы чыккан. Ошондон кийин Атамбаев баштаган бийлик менен мамилеси бузулган.

Молдомуса Конгантиевдин иши

Бул жумада мурдагы ички иштер министри Молдомуса Конгантиевге 2010-жылдагы апрель окуяларына байланыштуу козголгон кылмыш иши жабылды. Мындай чечимди Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет кабыл алып, айыпталуучунун кадамдарында “кылмыш аракети жок” деген тыянакка келген.

"Айкөл Ала-Тоо" коомдук бирикмеси Конгантиевдин ишинин кыскарышына нааразылык билдирип, аны жоопко тартууну талап кылып президент Сооронбай Жээнбековго кайрылды.

Алар кылмыш иши эч кандай соту жок эле күтүлбөгөн жерден кыскартылып калганына тынчсыздануу билдиришкен. Уюмдун төрагасынын орун басары Талгат Кудайбергеновдун "Азаттыкка" билдиришинче, апрель окуясынын катышуучулары Конгантиевдин ишинин жабылышы "Бакиевдерди актоого алып барат" деп баалап жатат:

Камчыбек Ташиев, Сооронбай Жээнбеков жана Молдомуса Конгантиев.
Камчыбек Ташиев, Сооронбай Жээнбеков жана Молдомуса Конгантиев.

- 2010-жылы шейит кеткен баатырларыбыздын ата-энелери, жесир калган келинчектери, жетим калган балдары ушул күнгө чейин сыздап келишет. Бул ошол кезде ИИМ башчысы болуп тургандыктан күнөөлүү деп эсептеп келгенбиз. Конгантиевдин апрель окуясында күнөөсү абдан чоң.

Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет Конгантиевге 2010-жылы козголгон кылмыш иши айыпталуучунун кадамдарында “кылмыш аракети жок” деген жүйө менен 18-июнда кыскартылганын ырастады. Маалыматка ылайык, мындай чечим Конгантиевдин адвокатынын арызынын негизинде кабыл алынып, кылмыш ишин кыскартуунун мыйзамдуулугун Башкы прокуратура текшерген.

Жарандык активист Алга Кылычов атайын кызматтын бүтүмүнө каршы:

- Бул атайын чагымга, элдин канын төгүүгө алып барган, Бакиевден кийинки бирден-бир күнөөлүү болгон киши. Талас эли көтөрүлүп, ызы-чуу болуп жатса, “арак ичкендер жүрөт" деп элге туура эмес багыт берип, козутушкан.

Башкы прокуратура мурдагы ички иштер министри Молдомуса Конгантиевге 2010-жылы Кылмыш-жаза кодексинин 305-316-беренелери ("Кызматтык ыйгарым укуктарынан аша чабуу", "Шалаакылык") боюнча кылмыш ишин козгогон. Ал “ошол жылдын 6-апрелинде басма сөз жыйынында сүйлөгөн сөзү менен Таласта элге курал колдонулушуна себеп болгон" деп табылган.

7-апрелде Таласка барган министр өзү катуу таяк жеген.

Убактылуу өкмөттүн мүчөсү, 2010-жылдан кийин УКМКнын төрагасы болгон Кеңешбек Дүйшөбаев Конгантиев ошол кездеги бийликтин буйругун аткаруучу гана болгонун жана ден соолугунан ажыраганын белгиледи:

Кеңешбек Дүйшөбаев
Кеңешбек Дүйшөбаев

- Ошол мезгилде погон кийген аскер адамы катары буйрукка баш ийип, тынчтыкты камсыз кылууга милдеттүү болчу. Бул жагы да туура кабыл алынышы керек. Ал окуядан бери канча жыл өттү. Убакыт көрсөттү, ал да ден соолугунан ажырап калганын билебиз. Ошондуктан ал өз жазасын алды го деп ойлойм.

Буга чейин Конгантиевдин иши анын саламаттыгына доо кеткендиги үчүн бир нече жолу токтотулуп келген.

Апрель окуялары боюнча мурдагы президент Курманбек Бакиев баш болгон 28 адамга айып тагылган. Алардын арасынан Курманбек Бакиевди 30 жыл, бир тууган иниси, Мамлекеттик күзөт кызматынын мурдагы башчысы Жаныш Бакиевди жана ошол кездеги өкмөт башчы Данияр Үсөновду өмүр бою эркинен ажыратуу боюнча сыртынан өкүм чыккан.

Ошондой эле мурдагы президенттин уулу, УКМК төрагасынын кеңешчиси Марат Бакиев 27 жылга кесилген. Ал эми атайын кызматтын мурдагы төрагасы Мурат Суталинов 20 жылга, Мамлекеттик күзөт кызматынын башчысынын орун басары Нурлан Темирбаев 22 жылга, дагы бир орун басары Данияр Дунганов 25 жылга, президенттин катчылыгынын башчысы Оксана Малеваная менен “Альфа” атайын тобунун командирлеринин бири Алмаз Жолдошалиев 10 жылга эркинен ажыратылган.

Ал эми сот чечиминин негизинде мурдагы башкы прокурор Нурлан Турсункулов, президенттик администрация жетекчиси Каныбек Жороев жана президенттин кеңешчиси Элмурза Сатыбалдиев 10 жылга соттолуп, 2016-жылдын башында мөөнөтүнөн мурда эркиндикке чыккан. Алар бул окуялар боюнча күнөөсү жок экенин билдирип келишкен.

Бийликтен кулатылган Курманбек Бакиев (солдо) иниси Жаныш Бакиев (оңдо) менен апрель окуясынан кийинки митингде. Ош шаары, 15-апрель, 2010
Бийликтен кулатылган Курманбек Бакиев (солдо) иниси Жаныш Бакиев (оңдо) менен апрель окуясынан кийинки митингде. Ош шаары, 15-апрель, 2010

Активист Адил Турдукулов Конгантиевге карата Атамбаевдин учурунда да, азыр да саясий чечим кабыл алынды деп эсептейт.

- Конгантиевди кылмышка тиешеси жок деп табышса, анда Мурат Суталинов, Каныбек Жороев, Нурлан Турсункулов, Элмурза Сатыбалдиевге окшогондордун иши да кайра каралышы керек. Антпесе бул азыркы бийликтин да тандалма саясат жүргүзүп жатканын көрсөтөт. Кайсы бир бийликке жакын адамга жеңилдик жасалып, башка адамга куугунтук улана берерин билдирет.

Молдомуса Конгантиев ички иштер министри болуп турган 2008-2010-жылдары Кыргызстанда оппозиция өкүлдөрүн, укук коргоочуларды, көз карандысыз журналисттерди куугунтуктоо, кол салуу фактылары көп катталып, аларды тергөө иштери создуккан. Укук коргоочулар өлкөдө буюртма киши өлтүрүүлөрдүн бети ачылбай жаткандыгына, укук коргоочуларды куугунтуктоо, журналисттерге кол салуу өңдүү фактыларга тартип коргоо органдарын күнөөлөшүп, министр Молдомуса Конгантиевдин кызматтан кетишин талап кылышкан.

Маселен, ошол жылдары журналист Сыргак Абдылдаевге Бишкектин чак ортосунда кол салынса, дагы бир журналист Геннадий Павлюк Алматыда киши колдуу болгон. Президенттик администрациянын мурдагы башчысы Медет Садыркулов өлтүрүлүп, бийлик аны "автокырсыктан каза тапты" деп маалымдаган:

Адил Турдукулов
Адил Турдукулов

- Ошол эле Конгантиев Садыркулов өлтүрүлгөндө ачык-айкын, мыйзамга таянып иликтөө жүргүзгөн эмес, - деди Адил Турдукулов.

Конгантиев 2010-жылдагы кандуу окуялардан кийин өлкөнүн коомдук-саясий турмушуна дээрлик катышпай калган. Ал былтыр президенттик шайлоо өнөктүгүндө Сооронбай Жээнбековду коштоп жүргөнү белгилүү болгон. 2011-жылдагы президенттик шайлоодо Алмазбек Атамбаев да Конгантиев аны колдоп жатканын билдирген.

Польша: талаштуу сот реформасы

Польшада өкмөттүн талаштуу сот сот реформасына каршы чыгып жаткандарды мурдагы президент Лех Валенса да колдоду.

Польшанын бийликтеги “Укук жана адилеттик” партиясы жарыялаган сот реформасына өлкөнүн ичинде да, тышында да каршылык жана күмөн саноо күчөдү.

Өзгөчө 3-июлда күчүнө кирген Жогорку сот жөнүндөгү мыйзамдагы жаңы өзгөртүүлөр чоң талашка жем таштады. Сөз болуп жаткан мыйзамда жашы 65тен өткөн судьялар кызматын тапшырмак. Андай боло турган болсо Жогорку Соттун төрайымы Малгожата Герсдорф баштаган судьялардын 40 пайызга жакыны иштен кетиши керек эле.

Малгожата Герсдорф
Малгожата Герсдорф

Бирок 65 жаштагы төрайым жаңы мыйзамга баш ийбей, 4-июлда жумушка чыкты жана Конституция боюнча кызматта 2020-жылга чейин турууга укуктуу экенин, Жогорку сот жөнүндөгү жаңы мыйзам Баш мыйзамга каршы экенин белгиледи:

- Анткени Конституция мага алты жыл иштегенге кепилдик берет. Мен Конституциянын алкагында гана аракеттенишим керек.

Малгожата Герсдорф Жогорку соттун жанында турган митингчилерге жолугуп, "мен бул жерге саясат үчүн эмес, мыйзам үстөмдүгүн коргоо үчүн келдим" деди.

Бүдөмүк жагдайга байланыштуу Европа Биримдигинин сот кеңешинин башчысы баштаган адамдар 6-июлда Варшавага келип, соттордун көз карандылыгы үчүн күрөшүп жаткан судьяларды колдоду.

- Көз карандысыз сот системасы Европа биримдигиндеги бардык мүчө-мамлекеттер, анын ичинде Польша үчүн да маанилүү. Биз Польшадагы сот системасынын көз карандысыздыгы боюнча маселеге абдан тынчсызданып турабыз. Биз сот системасынын көз карандысыздыгын кайраттуулук менен коргоп жаткан судьяларды колдойбуз, - деди Европалык сот кеңешинин төрагасы Кейс Стерк.

Сот реформасына каршы чыгып жаткандарды мурдагы президент Лех Валенса да колдоду жана муну чоң коркунуч катары баалады:

- Алардын бизди сотторду бузуп жатканы өтө олуттуу маселе. Бул эртеби-кечпи жарандык согушка алып келет.

Демократиядан чегинүү катары бааланып жаткан сот реформасы боюнча талашта 74 жаштагы Лех Валенсанын позициясы маанилүү. Анткени 1989-жылы ал башында турган "Тилектештик" кыймылынын аракети менен Польша коммунисттик режимди кулаткан советтик курамдагы биринчи өлкө болуп калган.

Сотторду реформалоого каршы акция. 4-июль, 2018-жыл
Сотторду реформалоого каршы акция. 4-июль, 2018-жыл

Сот реформасы демекчи, Польша парламенти июль айында кабыл алган мыйзамга ылайык, Сеймдеги башкаруучу “Укук жана адилеттик” партиясы мындан ары Улуттук сот кеңешинин 25 мүчөсүнүн 15ин дайындап калат. Улуттук сот кеңеши - судьяларды тандап, дайындоого жана сот адилеттигин камсыздоого жооптуу орган. Сот реформасынын алкагында кабыл алынган дагы бир өзгөртүү Юстиция министрлигине бардык соттордун төрагаларын каалаган учурда дайындап же кызматтан алууга укук берет. Бул болсо соттордун азыркы төрагалары алмашат дегенди түшүндүрөт.

Оппозиция "талаштуу сот реформасы бийлик бутактарынын тең салмагын бузат, Польшадагы демократиялык өнүгүүгө чекит коёт" деп каршы чыгууда. Алар башкаруучу партия мыйзамдарды жеке кызыкчылыктан улам өзгөртүүдө деп эсептешет. Өкмөттүн сот реформасына каршы Варшавада жана башка шаарларда Польшанын жана Евробиримдиктин желектерин көтөргөн миңдеген киши митингдерге чыкты. Активист Павел Каспирзак бийликти Конституцияны бузуп жатат деп айыптап, аны чыккынчылык катары баалады:

- Биз бул жерде көз каранды эмес, калыс соттор үчүн, бийлик бутактарынын Конституцияга ылайык бөлүштүрүлүшү үчүн туруп жатабыз жана ошону түшүнүшүбүз зарыл.

Европа комиссиясы Польшанын бийлигинин Жогорку соттогу реформасы боюнча териштирүү баштады. Европа Биримдиги Польшанын жаңы мыйзамы сот бийлигинин өз алдынчалыгына балта чабарын эскертүүдө.

Азыркы бийликтеги саясий күч - консервативдик “Укук жана адилеттик” партиясы реформа коррупцияны ооздуктайт деп эсептейт. Премьер-министр Матеуш Моравецкий өз өкмөтү жүргүзүп жаткан сот реформасын 4-июлда cүйлөгөн сөзүндө дагы бир жолу коргоду:

- Европа Биримдигиндеги ар бир өлкө өзүнүн салт-адаттарына ылайыктап, укуктук системасын реформалоого укугу бар.

Польшанын өкмөтү буга чейин да Европа комиссиясынын чечимин "саясий негиздеги иш" деп атаган. Евробиримдиктин аткаруучу органы болгон Еврокомиссия Польшанын сот реформасы, анын ичинде сотторду дайындоонун жолдору мыйзам үстөмдүгү жана демократия үчүн коркунуч туудурат деп эсептейт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

“Карыя болуш Кулбарак, айдалып келди бу дагы”

Кулбарак Матай уулу.

Кулбарак Матай уулу сталиндик репрессияга 1930-жж. башында туш келген. Аны Орунборго жазыксыз жерден айдашып, ал сүргүндө каза болгон. "Куугунтук курмандыктары" берүүсүнүн кезектеги чыгарылышы Ысык-Көлдүн Жети-Өгүз аймагынан чыккан мурдагы болуш Кулбарак Матай уулун эскерүүгө арналмакчы.

Алгы сөз

Ашкан байлыгы жок аткаминер Кулбарак Матай уулун өз эли беш ирет болуштукка шайлаган. Кулбарак Матай уулу 1916-жылкы улуттук боштондук көтөрүлүш жеңилгенден кийин орун алган Улуу Үркүндө Батыш Кытайга качып барып, андан келгенден кийин бийликке аралашпай жай чарба ээси катары жашаган.

1916-жылкы көтөрүлүш менен Үркүн маалын чагылдырган оюндан көрүнүш. Кырк-Шейит, Тоң жергеси. 05.8.2016.
1916-жылкы көтөрүлүш менен Үркүн маалын чагылдырган оюндан көрүнүш. Кырк-Шейит, Тоң жергеси. 05.8.2016.

Мындай абалы деле аны сактай албай, жашы сексенге таяп калган мурдагы болушту сталиндик бийлик камакка алып, алыскы Орунборго сүргүнгө айдаган. Ошол жерде каза болуп, сөөгү алыс жерде калган. Артында калган бала-чакасы басым-кысымга туш келген.

Айдалып кетип алыска

Кеңеш (Совет) бийлигинин кыргыз жерине орношу кандай шартта ишке ашырылганын Кулбарак Матай уулунун тагдырынан деле билсе болот.

1916-жылкы Улуу Үркүндөн кийин оголе оор абалга кептелген элдин өкүлү өз Атажуртуна кайтканда мурдагыдай жайнаган малы, отунун алып күлүн чыгарчу кызматчылары жок, кырылгандан калган калктын бири катары жай чарбасын уланткан.

Жаңы бийликке үмүт артып жашап аткан карыя кишини сталинчилер чоң душманды кармагандай камакка алып, сексенге таяп калган аксакалдын туулган жерине кайтып келиши арсар экенин билип туруп эле алыскы Орусиянын Орунборуна сүргүнгө айдап ийиши - ошо кездеги көнүмүш иштердин бири болгон.

Кулбарак болуш чынжырлуу бай же менсинген манап тукуму эмес, элдин ишенимине татып, беш ирет жергиликтүү бийликке келген жөнөкөй киши болгон.

Аны билгендердин айтуусунда, Кулбарак болуш 1916-жылы өз элин орусиялык жазалоочу кошуундун огунан коргоп чыккан. Көтөрүлүш басылганда жеринен козголгон журтташтары менен Батыш Кытайга чейин барган. Ал жерден келгенден кийин бийликтен биротоло кол үзүп жай чарбага өтүп, өмүрүнүн соңун айылында, бала-чакасынын кашында өткөрүүнү чечкен.

Жаңы бийликтеги аны жактырган адамдар болуштун асманында кара булут айлана баштаганын ачык айтса деле, ага көңүл бурган эмес экен.

Кулбарак болуштун небереси Өмүрбек Байжумашевдин айтуусунда, а кезде деле акырын жылып келаткан куугунтуктан карабашын калкалап жер которуп кеткендер көп эле болуптур.

- Репрессияга туш келгендер Жети-Өгүз районунда көп эле болгон. Кээ бирлери барбай, жер которуп кетип калгандары болгон экен. Аман калгандары бар. Мамырбай ажы деген болгон экен. Ошого репрессия болот, ана камалат, мына камалат деп турганда а киши дүйнөдөн өтүп кетип, камалбай калыптыр. А кишинин да жашы жетип калган экен, айдаларда каза болуптур. Биздин айылдан чоң атам камалып айдалып кеткен.

Жаңы бийликтин жаалын жакшы билбей, "карапайым калкка жан тарткан большевиктер катаал жаза чегере койбос" деген баёо үмүткө алданып, айтылуу болуш жаңы бийликтин жазасына өзү келип берген экен.

Кулбарак болуш менен сүргүнгө айдалгандардын бир тобу беш-он жылдан кийин тууган жерине кайтып келишти, бирок да көпчүлүгү сталиндик сүргүндөн кайтпай калышты.

Жашы сексенге таяган Көлдүн тескейиндеги белгилүү мурдагы болуштун тагдыры, ошентип, өмүр жашы аягына кетип бараткан кезде чечилген. Артында калган балдары “жат элемент”, “тап душмандын” урпагы катары басым-кысымга кабылып келишти. Алар 1950-жылдардагы актоолордон соң жаңы замандын куугун-сүргүнүнөн бошонуп, жай турмушка өтүшүптүр.

Кулбарак болуштун небереси Өмүрбек Байжумашев кийинки жылдары чоң атасы тууралуу архивдик маалыматтарды чогултуп, а киши башынан кечирген кош алааматтын - 1916-жылкы канабайрам менен 1930-жылдары күчөгөн сталиндик репрессиянын чоо-жайын иликтөөгө киришти.

Аны да да абыдан ойлонткон көйгөй - 80ге таяган чоң атасын камакка алып, алыска сүргүнгө айдап ийиши кандай максат-мүдөөдөн улам чыкканын аныктоо.

- Камакка алынганда 80ге таяп, 82 жашында каза болуп атпайбы. Кулактын тукуму деп кыйланы куугунтукка алышкан. Кээ бирөөлөр Батыш Кытайга өтө качып, ал жерде жашап кийин келишти. Биздин тукум айылда эле калдык. Чоң атам сабаттуубу, арабча окуп жаза алганбы – муну так билбейбиз. Дагы бир маалымат, биздин айылда академик Абдулхай Алдашевдин атасы Алдаш молдо жашаган. Алдаш молдонун казалдарында да чоң атам тууралуу айтылган жерлери бар. Бирок чоң атам арабча жаза алса, артында бир жазма эстелик калтырса, анысы белгилүү болмок, бизде андай кол жазмасы жок.

Коммунисттик замандагы куугун-сүргүндүн маани-жайы тууралуу так кесе бүтүм чыгарыш кыйын. Адам үрөйүн учурган катаал жазалоолорго алгачкы советтик муундагы интеллигенция өкүлдөрүнүн, жаңы кыргыз совет мамлекетинин баш көтөргөн азаматтарынын туш келишин саясий күрөш-талаштарга байланыштуу десек, бийликтен тайып, жай чарбага өткөн мурунку бий, бай, болуш, манаптардын кыйгас жазаланышын жалаң тап күрөшүнө алып барып байлоо - көп кырдуу татаал маселени жөнөкөйлөштүрүүнүн бир жолу гана.

Кабылан болчу башында

Сексенге таяп калган карыны камабаса, элдин баары колхозго кирбей койчудай чочулашка деле себеп жок эле. Маселенин баары - мына ушул сталиндик кандуу конвейерди социалисттик планга көчүрүп, "мурунку бийлик өкүлдөрүнөн мынча кишини камакка алып, алыска айдап жибериш керек" деп ырастаган көрсөтмөгө барып такаларында. Ушул жүйөө гана жазалоо тегирменинин парасын катуу айлантып турганы кийин-кийин ачыкка чыкпадыбы.

Өмүрбек Байжумашевдин чоң өкүнүчү - анын чоң атасынын дарек-дайнын иликтөөгө кечигибирээк киришип калышы, Кулбарак атаны билген кишилердин көзү өтүп, катаал замандын кыйла изин мезгил чаңы басып калганы.

- Замандын оош-кыйыштарына байланыштуу түрдүү тагдырлар болот экен го. Ошондой оор тагдырга кабылган биздин чоң атабыз Кулбарак Матай уулу. Чоң атам - айтылуу Бирназар бийдин небереси болгон. Орус падышачылыгынын бийлиги келгенде 18 жылдай волостной правитель – болуш болуп, бийликке катышып калган экен. Экинчиден, эл шайлап турган. Болуштук үч жылда бир шайланып, шайлоочулар а кезде “кумалак таштап” шайлашкан. Чоң атамын тагдыры бир алдын кызыктуу, экинчи жагынан оор. Ашкан байлыгы деле болбоптур, андан байлар деле болуптур. Бирок элге таянып иш кылып, ошон үчүн элдин эсинде азыркыга чейин сакталуу. Кичүү болгону менен Кыдыр аке, Тилекмат акелер, алардын балдары менен кызматташыптыр.

Чоң атам тууралуу кыска кабар эл жазуучу Касымалы Баялиновдун “Көл боюнда” повестинде бар. Андан тышкары чоң атам тууралуу аны менен сүргүнгө чогуу айдалып барган кыргыз элине белгилүү Казыбек казалчы “Айдалган манаптар” деген ырында:

Каракол экен дубаны,

Карып калган убагы.

Карыя болуш Кулбарак,

Айдалып келди бу дагы.

Кабылан эле жашында,

Кайраты турат азыр да, -

деп ошо кезде Жумгал, Тогуз-Торо, Ак-Талаа, Ат-Башы, анан Көл өрөөнүнөн айдалган манаптарды жазып келип, чоң атамы да кошо кеткен. Чоң атам 1916-жылкы Үркүндө Кытайга барып келген. Чынында эле оор тагдыр да.

Чүйдөн сүрүлгөн кыргыздар Боом капчыгайы аркылуу Көлгө жетишип, аларды Шабдан уулдары жетектеп, Үркүн бул жактан Асылбаштан башталган. Алар качканда Көлгө да кабар барат. Андай кабар биринчи “эл жакшыларына” барат да. Анан орустар келатат дешет.

Ошол кезде орустардын бир гарнизону Каракол шаарында турган. Экинчи отряды Казакстандан Каркыра аркылуу чыгат. Алар кыргыздар орустарды камап атат деп угушуп, жазалоо үчүн аттанышат. Эл дүрбөгөндө чоң атам бөлүнүп кете албай, экинчи жагынан орустардын бийлигинде турган киши, бирок эл менен кошулуп Кытайга барып келет.

Кытайдан келгенден кийин болуштукту деле өткөрүп берип, анын ордуна инилери болуш болуп туруп калышат.

Жакшы санаалаш орустар: “Эй, Кулбарак, балдарыңды бөл, жакында айдаласыңар” дептир.

Чоң атам балдарын бөлүп, өзүнчө түтүн кылып улуу баласы Байжумаш экөө кармалып, алгач Каракол түрмөсүндө жатып, андан кийин Орунбор шаарына айдалып кетет.

Жумгалдан Байзак болуш, Ат-Башыдан Казыбек казалчы менен ошол жерде чогуу болушат. Сөөгү ошол айдалган жеринде Орунбор облусунда калды. Аны менен чогуу айдалгандардын бир топтору кийин келишти. Көлдөн айдалгандар ар кандай тагдырга туш келишти. Чоң атамын сөөгү ошол жакта калды. Ошондо чоң атам болжол менен 1848–50-жылдары төрөлгөн болот. 82 жашында тигил жакта каза болуп атпайбы.

Анткен менен издесе, сураштырса, бир топ нерселер калкып чыга берчүдөй. Кесиби адабият мугалими болгону үчүнбү, Өмүрбек Байжумашев чоң атасы тууралуу азыноолок маалыматты улуу сүрөткер Түгөлбай Сыдыкбековдун “Зайыптар” романынан, Касымалы Баялиновдун “Көл боюнда”повестинен, Эсенбек Медербековдун “Кызыл жалын” романынан таап, эл арасында жүргөн кишинин эстелиги ошентип сакталып каларына ынанып жүрөт.

Сүргүндөгүлөр. Отургандар: залкар акын Боогачы Жакыпбек уулу, жубайы Асел. Туруп турган - Кемел Шабдан уулу. Орунбор, 1929-ж.
Сүргүндөгүлөр. Отургандар: залкар акын Боогачы Жакыпбек уулу, жубайы Асел. Туруп турган - Кемел Шабдан уулу. Орунбор, 1929-ж.

Орунбордо (Оренбургда) сүргүндө болгондордун арасында теңир-тоолук айтылуу акын Боогачы Жакыпбек уулу жана Кемел Шабдан уулу да болгон.

Сүргүндө эки-үч жыл жүргөндөн кийин 82 жашында Кулбарак Матай уулу сүргүндө каза болуп, аны акыркы сапарга мусапырчылыктын азабын чогуу тартышкан мурдагы бий-болуш, манаптар узатышкан.

Кулбарак болушту кайтпас сапарга узаткандар арасында айтылуу казалчы Казыбек Мамбетимин да болгон. Орунбордо сүргүндө болгон Казыбек казалчы ошол 1929-жылы чыккан сот өкүмү тууралу минтип жазган:

“Өйдөтөн тилеп турабыз,
Өлүмгө жанды кыйбас деп
Ак жеринен күйгөндү,
Ар ким айтып даттанды.
Текшербеди тирбунал,
Тергөөдө жалган айтканды.
Айыпкер киши жыйырма эле,
Араңдан бирөө акталды.
Жыйырманчы июлда,
Жыйналышын өткөрдү
Тогуз киши атууга,
Токтомунда шартталды.”

Матай уулу Кулбарак болушка атууга өкүм кылынбаганы менен, алыскы Орунборго сүргүнгө айдалышынын өзү эле катаал жаза болчу. Алыскы сүргүндөн өбөктөгөн карынын жерине кайтышы кыйын эле. Ушу кезге чейин сүргүнгө айдалып, жолдо же белгиленген жерине жеткенден кийин каза тапкандар тууралуу маалыматтарды табыш кыйын.

Расмий маалыматтарга караганда, сталиндик абактарда жатып каза болгондордун саны 6 миллион ашуун адамды түзөт. Алардын качан, кайсы жерде, качан каза болгонун такташ кыйын.

А бирок ага карабастан Өмүрбек Байжумашев чоң атасынын архивдерде калган дарек-дайынын издөөгө кызыкдар. Жакынкы аралыкта Казакстандагы архивдерге кайрылып, чоң атасынын колу коюлган документтерди издөөгө аларын ырастады. Буга чейин Кыргызстан архивдеринен андай кагаздарды таба албады.

Матай уулу Кулбарак болуштун урпактары ушу тапта Жети-Өгүз айылында турушат. Анын эки уулу Улуу Атамекендик согушка катышкан. Ал эми Кулбарак болуштун тушунда 1913-жылы Жети-Өгуз айылында орус-тузем мектеби ачылган. Мындай агартуу иши болуштун демилгеси, аракетинен тыш ишке ашырылышы мүмкүн эмес го.

Социализм келгенге чейин эле иштеп келген билим булагы ушу кезде Данаке Иманов атындагы орто мектеп катары белгилүү.

Кулбарак болуштун чоң атасы Бирназар бийдин 300 жылдыгын өткөрүү камылгасы Ысык-Көл кылаасында кызуу көрүлүүдө. Бул иш-чара Кулбарак болуш тууралуу маалыматтардын жыйналышына, өмүр-баяны, жасаган иштери жөнүндө кенен сөз кылып, эмгегин эскерүүгө өбөлгө түзмөкчү.

Жер чыры вице-мэрди каматты

Бишкектин биринчи вице-мэри Ренат Макенов жана мэриянын Жер ресурстары башкармалыгынын башчысы Урмат Мурзаканов коррупцияга шектелип камакка алынды.

Буга чейин Ренат Макенов 6-июлда Бишкектин №12 кичи районундагы 3,38 гектар жер тилкеси мыйзамсыз түрдө бөлүнгөнүнө байланыштуу УКМКга сурак берген. Макенов ал учурда Бишкек мэриясынын муниципалдык мүлк башкармалыгынын жетекчиси болуп туруп бул ишке тиешеси болгону айтылууда.

Ренат Макенов былтыр августтан бери Бишкектин биринчи вице-мэрлигин аркалап келген.

Ушул жылдын 5-июнунда Бишкек шаардык прокуратурасы баш калаада үч жарым гектар жердин менчикке берилиши боюнча Кылмыш-жаза кодексинин 304-беренеси (“Кызмат абалынан кыянаттык менен пайдалануу”) менен кылмыш ишин козгогон.

Ренат Макенов
Ренат Макенов

Башкы прокуратура 2014-жылы Бишкек мэриясынын муниципалдык менчик башкармалыгы (азыр “жер ресурстарын башкаруу” деп аталат) Бишкек шаарынын 12-кичи районундагы 3,38 гектар жерди Н.Г. жана К.К. аттуу жарандарга бир жылга пайдаланууга бергени тергөөдө аныкталганын кабарлаган.

"Аталган участок жалпы пайдалануудагы жер экенине карабай 2015-жылдын 4-декабрында муниципалдык менчик башкармалыгы Бишкек шаардык башкы архитектура ишканасына материал жиберип, жерди иштетүүнүн багытын өзгөртүүнү талап кылат. Өз кезегинде Бишкек шаардык башкы архитектура ишканасынын жооптуу кызматкерлери мыйзамсыз бүтүм чыгарып, жерди пайдалануу мөөнөтүн узартууга жана “соода, оюн-зоок борборун” курууга уруксат берип койгон.

Ага ылайык, 2016-жылдын февраль айында Бишкек шаарында жерге болгон укукту берүү комиссиясы сөз болуп жаткан жер аянтын пайдалануу укугун узартуу боюнча чечим кабыл алган. Ошого жараша бул жерди беш жылга пайдаланууга берүү тууралуу келишим түзүлгөн. Анын натыйжасында, 2017-жылы жер тилкеси төрткө бөлүнүп, “Б.С.” жабык акционердик коому тарабынан иштетиле баштаган" деп айтылат Башкы прокуратуранын билдирүүсүндө.

Бул факт боюнча козголгон кылмыш иши УКМКнын Башкы тергөө башкармалыгына өткөрүлүп берилген.

Бишкекте жер тилкелерин мыйзамсыз бөлүүгө жана сатууга байланышкан жаңжалдар байма-бай чыгып турат. Активисттер болсо алардын айрымдарына кылмыш иштери козголуп, кээ бири соттолгону менен, негизги коррупциялык схеманы ачуу аракеттери жок деп эсептешет.

Буга чейин Бишкек шаарынын аймагынан 80 гектардан ашуун жер тилкесинин ижара берилгени тууралуу маселе Жогорку Кеңеште көтөрүлүп, депутаттар "шаар бийлиги жер тилкелерин мыйзамсыз бөлдү" деп айтып чыгышкан.

Апрель айында "Республика Ата-Журт" фракциясынын депутаты Акылбек Жамангулов акыркы эки жылда борбор шаарда 80 гектардан ашуун жер тилкеси ижарага берилип кеткенин айтып, шаар бийлигин сындаган:

- Бишкек мэриясы 84 гектар жерди беш жылдык мөөнөттө капиталдык курулуштар үчүн ижарага берип салыптыр. Андан мамлекеттик бюджетке бир сом да түшкөн жок. Ошол эле учурда жеке ишкерлер ал жерлерге мамлекеттик социалдык объекттерди эмес, көп кабаттуу үйлөрдү салып, коммерциялык максатты көздөп жатышат. 84 гектар жерди ижарага берүү мамлекеттин мүлкүн, жерин жөн эле таратып, уурдаганга барабар.

Депутат ижарага берилген жер тилкелери Бишкектин түштүк ыптасында орун алганын белгилеген. Бул жак жашоого ыңгайлуу, абасы салыштырмалуу таза болгондуктан андагы үйлөр абдан кымбат саналат.

Бирок борбордун мэри Албек Ибраимовдун бир топ тилкелер мурдагы шаар бийлигинин учурунда таратылып кеткенин айткан. Ал эми акыркы эки жылда ижарага алты гектар тилке берилгенин ырастаган:

Албек Ибраимов
Албек Ибраимов

- 2016-жылы чыккан чечимдин негизинде алты гектар жер ижарага берилген. 2018-жылы алты гектар жердин берилгени боюнча маселе учурда каралып жатат. Комиссия менен чечилет. Бул мыйзамдын негизинде кабыл алынат. Атайын комиссия конкурстук негизде чечим кабыл алат. Андан кийин сатылып кеткени жарандык административдик келишимдин негизинде болууда. Себеби ижарага алган соң сатканга мүмкүнчүлүк бар экен.

Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты, курулушчу Ишенбай Кадырбеков мындай мыйзамсыз аракеттер акыркы жылдары ишкерликтин эң кирешелүү булагына айланганын белгилеген:

- Беш жылга ижарага берилген жерге көп кабаттуу үй курулат. Үйдөн болсо жарандар батир сатып алат. Батирлерди каттоого алганда үй менен кошо жер да менчикке кетип калып, "беш жылдык" дегени түбөлүк болуп калып жатат. Бирок ижарага берилген жерге көп кабаттуу үй курууга мэрия уруксат бербеши керек болчу. Ал уруксат берип коюп, ушундай кырдаал жаралууда. Бул жерде жоопкерчилик мэрияда.

Буга чейин "Ала-Арча" мамлекеттик резиденциясына жакын, абройлуу болуп эсептелген аймакта курулуш баштоо аракети болуп жатканы тууралуу маселе парламентте козголгон эле. Анда аны "Ихлас" деп аталган компания курганы жатканы, бул компаниянын экс-президенттин кеңешчиси Икрамжан Илмияновго тиешеси бар экени айтылган. Мындай дооматтарды Илмиянов да, "Ихлас" да четке каккан. Бирок эки гектардан ашуун тилке мыйзам негизинде алынганын курулуш компаниясынын өкүлдөрү ырасташкан эле.​

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Илиясты" өкүнткөн өткөөл жылдар

Дүйшөн Байдөбөтов

Таанымал кино жана театр актеру Дүйшөн Байдөбөтов узакка созулган оорудан улам 7-июлда 69 жашында дүйнө салды. Ал мындан үч жыл мурда инсульт дартына чалдыккан. Маркумду акыркы сапарга узатуу зыйнаты өзү туулуп-өскөн Ысык-Ата районунун Үч-Эмчек айылында 9-июлда өтөт.

Кыргыз эл артисти Дүйшөн Байдөбөтов алгач калың элге Чыңгыз Айтматовдун "Кызыл жоолук жалжалым" чыгармасынын негизинде тартылган "Мен - Тянь-Шань" тасмасында Илиястын образы аркылуу таанылган.

Кинокадрдагы анын романтикалуу жаштык кези азыр да көрүүчүнү өзүнө тартып, ошол элес, ошол турпат өз күйөрмандарынын эсинен чыккыс болуп сиңип калган.

Бул тасмага тартылган мезгилде Дүйшөн Байдөбөтов болгону жыйырма үч жашта экен. Тасма жарыкка чыгары менен актердун ысымы жалпы кыргыз элине жарк дей түшүп, Илияс элдин сүймөнчүгүнө айланган.

Актердун замандашы, Кыргыз эл артисти Чоро Думанаев кесиптешинин чыгармачылыгына токтолуп жатып, анын акыркы сапарга кеткенине ишенгиси келбей турду:

- Мындайда бир нерсе деп айтыш да кыйын экен. Ажырап калдык деп айтканга оозум барбай турат. Элибиз сыйлаган эң мыкты артисттердин бири эле. Ооруга айла жок турбайбы. Дүйшөн кинодо болобу, театрдагы спектаклдерде болобу кыргыз элине аттын кашкасындай таанымал болуп калган.

Думанаев актердун дагы бир кайталангыс образы катары “Акбаранын көз жашында” - Базарбайдын кейипкерин келиштире аткарганын белгиледи.

Дүйшөн Байдөбөтов "Туу жыгар" спектаклинде Санчы сынчыны ойногон. 2012-жыл
Дүйшөн Байдөбөтов "Туу жыгар" спектаклинде Санчы сынчыны ойногон. 2012-жыл

Байдөбөтовдун киноактер катары андан аркы жолу шыдыр уланып, “Айсулуунун талаасы” тасмасында - Сабырдын, “Каныбекте” - Түлкүбектин, “Саманчынын жолунда" – Субанкулдун, "Токтогул" тасмасында Токтогулдун, кийинки муундагы режиссерлордун бири Темир Бирназаровдун "Белгисиз маршрут" тасмасында айдоочунун образын жараткан. Театр актеру катары “Курманбек”, “Барпы ырчы”, “Коммунист Танабай", “Отелло" баштаган жүздөгөн спектаклдерде башкы ролдорду аткарган.

Акыркы жылдары актер өзү ооруп жаткан учурда да сахнага кайрадан кайрылууну көксөп жүрдү. Өнөр ээси көзү өтөрүнө жакын ден соолугу чың, чыгармачылык дарамети ашып-ташып турган учуру өлкөнүн маданият тармагы оор кырдаалга кептелген жылдарга туш болгонуна өкүнүп, “Азаттык” үналгысына буларды айткан:

- Өзүмдү өзүм толук ача албай калдым. Ача албай калдым деген себебим баары өзүмдүн оюмдагыдай болбой калды. Мен көп нерсеге жетпей калдым. Көп нерсеге... Театрда да, кинодо да ойногон колумдан келмек. Бирок, оору деген жаман экен. Бир аз кыйнап койду. Бирок кыйнаганына карабай өзүң көрүп тургандай балдарды таштай албай, алар менен минтип бирге окуп жатабыз. Мурда "Актерлук чеберчиликтен" сабак өтчүмүн. Ага да өзүң бир аз тыңыраак болуш керек экен. Азыр мен студенттерге көркөм окуу боюнча сабак берип жатам.

Байдөбөтовду өксүткөн өткөөл жылдар
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:19 0:00
Түз линк

Сахнага болгон сагынычы, кусалыгы ашынган актер өмүрүнүн акырына чейин сакайып кетеринен үмүт үзгөн жок:

- Дарыгерлердин баары эле оорукчандарды жакшы болуп кетсе экен дейт да. Мен көптөгөн догдурларга көрүндүм. Корей, дунган, орус, кыргыз элдик медициналарына да түшүп көрдүм. Бирок, көп нерсе өзүңдөн экен. Көп басып, көп кыймылдап, аракет кылыш керек дешти. Анан ушинтип аракет кылып жүрөм. Эл "бул инсульт дегендин өз убактысы болот, ошол учур келгенде кое берет" деп коюшат экен. Мен азыр ошол кое берген учурду күтүп жүрөм.

Назым Меңдибаиров
Назым Меңдибаиров

Байдөбөтов трагедияны да, комедияны да бирдей ойногон, чыгармачылык кудурети кеңири актер эле.

Кыргыз академиялык улуттук драма театрынын көркөм жетекчиси Назым Меңдибаиров актерду минтип эскерди:

- Дүйшөн агайдын кеткени кыргыз театры жана киносу үчүн чоң жоготуу болду. Анткени агайыбыз бул тармакта бүтүндөй бир чоң эпоханы алып жүргөн инсан эле. Бардык эле чыгармачыл чөйрөдө шакирттерди тегерегине топтой алган, кайсы жерге барса да тегерегиндеги жаштарга үлгү боло алган уютку сыяктуу таланттар болот. Биз ошондой адамдан ажырадык. Агай акыркы кезде педогогдук багытта иш алып барып, жаш муундарды тарбиялап жүрдү. Ал жаштарга базалык билим бере ала турган мыкты устат да эле.

Дүйшөн Байдөбөтов 1949-жылы 5-январда Чүй облусунун Ысык-Ата районунда төрөлгөн. 1972-жылы Москвада А.В.Луначарский атындагы мамлекеттик театр өнөрү институтун бүтүп келип, алгачкы эмгек жолун Ош драма театрын түзүүдөн баштаган.

Кыргыз эл артисти Дүйшөн Байдөбөтовдун тажыясы 9-июлда өтүп, сөөгү өзү туулуп-өскөн Ысык-Ата районунун Үч-Эмчек айылында жерге берилет. Маркумдун зыйнатын кичи мекенинде өткөрүү үй-бүлөсү жана жакындарынын чечими болгон.

"Илиястын ыры" Мирбек Атабековдун аткаруусунда

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Карыз кыргыз өкмөтүнүн айласын кетирди"

"Независимая газетанын" сайты

Орусиянын басылмаларындагы Борбор Азия тууралуу макалаларга сереп.

"Независимая газета" "Кыргызстан дефолт жарыялады" деп жазды. Макалада бийлик мамлекеттик 4,4 млрд. доллар карызды жарандарга биргелешип төлөөнү сунуш кылып жатканы баяндалат.

Мындай демилгени премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев көтөргөнү, өлкөдө коррупциялык иштерден кайтарылган каражаттар үчүн жана мамлекеттик карызды жабууга жардамдашууну каалагандар үчүн атайын банк эсептери ачылганы айтылат.

​"Стратегия Восток–Запад" аналитикалык борборунун эксперти Дмитрий Орлов муну "өкмөттүн дефолту" деп баалап, "мамлекет өз милдеттерин аткара албай калганын моюнга алды" деп билдирген. Ошондой эле президент Сооронбай Жээнбеков мамлекеттик кызматкерлердин киреше-чыгашаларын текшерүүгө буйрук берип, коррупциялык иштерден кайтарылган каражат менен өлкөнүн бюджетин толуктоону ниет кылып турганы белгиленет.

Бул туурасында сүйлөгөн Орусиядагы КМШ институтунун экономика бөлүмүнүн жетекчиси Аза Мигранян Кыргызстанда коррупция менен күрөш начар экенин белгилеп, коррупциялык иштерден каражаттарды кайтаруу мүмкүн экенинен күмөн санаган.

Макала "мамлекеттик карызды төлөш үчүн Кыргызстанда салыктар көтөрүлүп, жеке ишкердикке жана калкка оор жүк болуп асылат "деп жыйынтыкталат.

Казакстан Каспийде аскер күчтөрү болушуна каршы

​"Регнум" "Каспий деңизине башка өлкөлөрдүн аскерлери киргизилбейт" деп жазды.

Регнум сайты
Регнум сайты

Макалада Каспий деңизинин статусу тууралуу конвенцияга чет өлкөлөрдүн аскердик күчтөрү киргизилбей тургандыгы кеп болот. Орусияда документтин долбоору жактырылып, президент Владимир Путинге жөнөтүлгөн.

Ошол эле маалда Казакстан Каспийде дегеле аскердик күчтөрдүн болушуна каршы чыгып жатканын "РИА Новости" маалымдайт.

Советтер Союзу таркагандан бери Каспийди Азербайжан, Иран, Казакстан, Орусия жана Түркмөнстан талашып келишкен. Быйыл августта Астанадагы жолугушууда деңизди бөлүштүрүү маселеси чечилиши мүмкүн. Макалада Каспийде аскер күчтөрүн кармоо бир гана Орусия үчүн маанилүү экендиги белгиленет.

Экинчи аял болгондор соттолот

"Аргументы недели" гезити Түркмөнстанда көп аялдуулукка расмий тыюу салынганын кабарлады. Үй-бүлө кодексине киргизилген өзгөртүү 1-сентябрда күчүнө кирет.

Көп аялдуулукка каршы президент Гурбангулы Бердымухамедов демилге көтөрүп, аны парламент колдоого алган. Мыйзамды бузган эркектер түзөтүү иштерине жөнөтүлсө, экинчи же үчүнү аялдыкка макул болгон кыз-келиндер сойкулук үчүн кылмыш жоопкерчилигине тартылмакчы.

Тойго дагы барган барат...

​"Росбалт" Өзбекстанда тойлорго чакырууга уруксат берилген артисттердин тизмеси жарыяланганын жазып чыкты. "Өзбекконцерт" мекемеси тойлорго чакырууга уруксаты бар 70 ырчы менен артисттин тизмесин жарыялаган.

Росбалт
Росбалт

Кагазда алардын эмгек акысы 64-191 доллар өлчөмүндө туруктуу көрсөтүлгөн. Мындай көрсөтмөлөр азырынча Ташкентте таркатыла баштаган, кийин бүт өлкө боюнча түзүлмөкчү. Өзбек бийлиги Ислам Каримовдун учурунан бери эле тойлорду чектөөгө аракет кылып келет, азырынча кабыл алынган чаралар жыйынтык бергени байкала элек.

Кустурица Айтматовдун чыгармасына кызыкты

"Газета. Ру" сербиялык режиссер Эмир Кустурица Чыңгыз Айтматовдун чыгармасы боюнча Казакстанда кино тартууну көздөп жатканын кабарлайт.

Бул тууралуу режиссер Астанадагы "Евразия" кинофестивалында айткан. Учурда Өзбекстанда Чыңгыз Айтматовдун "Делбирим" чыгармасы боюнча өзбекстандык режиссер Сарвар Каримов көркөм тасма тартып жатканы да маалым.

Ага кыргыз-өзбек актерлору катышып, фильм Өзбекстандагы Наманган, Ташкент облустарынан тышкары Ысык-Көлдө да тартылат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жалгыздын туурга кайтышы

"Мурас" триптих. Асатилла Тешебаев.

Ишенбай Мансуров - кыргыз совет адабиятына 50-жылдардын аягында келип кошулган сүрөткер. Алгач окурмандарга акын катары таанылып, кийин жалаң кара сөзгө ооп, айтылуу “Ак бугу” повестин жарыялаган.

Ишенбай Мансуров элет адамынын турмушун, айылдыктардын өз ара мамиле-катышын мыкты сүрөттөчү. Анын бул багыттагы ийгиликтүү аракети деп айтылуу “Ак бугу” повестин айтса жарашат. Кыргыз аңгемесинин классикасынын бул жолку чыгарылышы Ишенбай Мансуровдун “Бала” аңгемесине арналмакчы.

Жалгыз уулу шаарда – атасы айылда

Айыл менен шаардын ортосундагы мамиле-катыш - кыргыз адабиятында оголе көп сүрөттөлгөн тема. Айыл жеринен билим алып, бирок калаалык болуп калган, шаарда жашаганы менен киндик кан тамган жерин эзилип эстеп куса болгон каармандын ой-санаасы, анын айылда калган жакындарын жанына алып келүү аракети ар кыл өңүттө сүрөттөлөт.

Мына ушул белгилүү сюжетке негизделген чыгармалардын узун тизмесин эрикпей алдыга жайсак да болор эле. Антип “тааныш теманын” өтүмдүү болушунун себеби деле белгилүү - кыргыз сүрөткерлеринин дээрлик баары айыл жеринен шаарга келип жашап калышкан, ошондон улам жазгандары негизинен элет турмушу.

Асатилла Тешебаевдин чыгармасы.
Асатилла Тешебаевдин чыгармасы.

Бирок да коомдук-саясий өзгөрүүлөр, базар экономикасы бул темага деле олуттуу дегидей өзгөрүү киргизе баштады. Ушу тапта айылды таштап шаарга келип алгандар аябай эле көп. Ири калааны тегерете жайгашкан жаңы айылдарда канча киши жашарын так айтыш кыйын. Айыл ээнсиреп, жаштардын көбү иш издеп чет жакка кетип жаткан кези. Базар экономикасы байырлаган шартта кыргыз шаарлары айылга окшоп, бул жакка агылгандар арбын. Минтип сөз башында шаар менен айыл ортосундагы карым-катышка абай салып токтолуп атышыбыздын жөнү жазуучу Ишенбай Мансуровдун “Бала” аттуу аңгемесинен улам чыкты.

Сыртынан баам таштаган адамга аңгемеде ашкан кызыктуу сюжет, курч конфликт деле жок, окуган адамды суктантчудай стилдик чеберчиликти байкаш деле кыйын. Бирок аңгеменин идеялык-көркөмдүк түзүмүнөн нукура улут турмушун, айылдын куулук-шумдугу жок кары адамдын жөнөкөй жашоосун, оор жашоого чөгүп кетпей, турмуш арабасын алынча тартып келаткан ак көңүл абышканын элесин көрөбүз. Атанын балага деген мээрими чыгармада өзгөчө ынтаа менен берилген. Чыгарма чалдын жалгыз уулунун айылына кайтып келишин кабарлоо менен аяктайт. Катаал турмуш чындыгынан чыккан мына ушул драма “Бала” аңгемесинин негизги квинтэссенциясын түзөт.

Ата менен баланын ич ара мамилеси, карыганда көргөн уулуна деген Мусабайдын ыкласы чыгармадагы эң мыкты эпизоддордон. Жазуучу эмнеликтен жана кандайча чал-кемпирдин жашы өйдөлөп калганда балалуу болушунун чоо-жайын кабарлабайт. Аңгеменин экспозициясында Мусабайдын уулдуу болгону, анын кубанычын тең бөлүшүүгө чогулган айылдаштарынын наристеге ат коюп беришкени кабарланат. Элдин тилегени келип, чалдын жалгыз уулу жакшы бала болуп чоңоёт. Ата менен баланын ортосундагы ынак мамиле аркылуу аңгемеде айылдагы жай турмуш ырааты, адамдар ортосундагы карым-катыш сүрөттөлөт.

Мусабай карыя - кыргыз адамынын мыкты сапаттарын өзүндө алып жүргөн адам. Ал үчүн жалгыз уулу менен кырк жылдан бери турмуштун ысык-суугун кошо тартышып келаткан байбичеси бу турмуштагы - эң жакын адамдары. Ушулар деп жашайт, өмүрүн үй-бүлөсүнө арнайт. А бирок убакыт, мезгил деген да токтоп турбайт экен. Мусабай карыянын уулу эр жетип үйлөнүп, калаада жашап, атасы айылда тиричилигин улантат. Кемпиринен ажыраган кары колундагы бирин-экин малына каралап, шаарга барып жашагысы келбейт.

Мына ушул татаал социалдык-психологиялык абал аңгеменин лейтмотивин түзөт. Бекбоосун менен Мусабайдын ортосунда бул тууралуу кеп деле болбойт. Тек үйүндө жалгыз калган карыга боор ачыган адамдар аны баласынын шаардагы үйүнө барып жашоого үндөп, ал түгүл азыноолок малын карап, үйүнө көз салып турушарын айтса да бир сырдуу чал макул болбойт.

Тогуз корголдун айынан...

Улгайган кезде уулдуу болгон Мусабай аксакалдын кийинки жашоосу ушундай оорчулукка туура келет. Анын кой артында жүрүп эстегени - уулу гана. Бир ирет ал аз жерден жалгызынан ажырап кала жаздайт. Мусабай аксакал курбусу менен тогуз коргоолдун кызыгына батып, оюнга алаксып калса көпөлөк кууган уулу сууга агып кетет.

“Ошентип ойноп турган бала бир маалда суунун боюна конгон калдыркан көпөлөктү көрдү. Анын канаттары кызыл-ала тартып эң эле кооз болчу. Бала калдыркан көпөлөктү кармап алгысы келип, суу бойлоп кууп жөнөдү. Көпөлөк балага оңойчулук менен карматпады. Бекбоосун ага ансайын өчөгүшүп артынан кубалай берди. Бир маалда көпөлөк шаркыратманын чекесиндеги чоң таштын үстүнө барып конуп, баланы өзүнө чакыргандай муруттарын кыбыңдатат. Бекбоосун акырын басып, кичинекей алакандарын жайып, жакын калганда көпөлөктү басууга умсунду. Анын колу жылмакай таштын үстүнө барып урунду. Самын сыяктуу жылмакай таштын үстүнө колу токтободу, тайгаланып иримдин тереңине кетти. Бала заматтын ортосунда суунун агымында калды. Муздак суу денесин ичиркентип, какап-чакап бакырып жиберүүгө үлгүрдү.

Ушул учурда Мусабай тогуз коргоолдун акыркы ташын ортоңку чуңкурга салып жаткан. Баланын ачуу үнүн угар замат ыргып туруп, өңү керсары тартып, суунун боюна кандайча чуркап жеткенин өзү да билбейт. Кирип жаткан суунун агымы оңойбу, бала кулак-мурдуна кирген сууга муунуп, төмөнкү бурулушта агып бараткан экен. Мусабай аттап-буттап, бурулушка жетип-жетпей сууга боюн таштады. Ийримге такала түшкөн Бекбоосунду сууруп алды. Бутунан кармап эки-үч курдай силкип жиберди. Баланын оозу-мурдунан суу кетип, бир курдай бакырып алды да эсин жоготуп койду. Ал коркуп калган эле.”

Ал ирет атасы жетип калып Бекбоосун капыс өлүмдөн аман калды. Жалгыз уулунан аз жерден айрылып кала таштаган Мусабай ыйлап, баласынын аман калганына сүйүнүп, эсине алда немелер түшүп, өң-алеттен кетип отурганы жанындагы курбусун таңдандырат.

Бул жолу Күлүмкан турбай калды

Жалгыз уулу эрезеге жеткиче башынан өткөргөн ошол капыс окуя чалдын эсинде калыптыр. Анткен менен чалдын эркелетип өстүргөн уулу шаардагы окууга өтүп, анан бир күнү ата-энесин кубантып келин алып келет. Капыс келген кубанычка кемпири аябай сүйүнөт, келиндер менен тең чуркап тойдун түйшүгүн көтөрөт. Өкүнүчкө, ал той кемпири Күлүмкандын бул жашоодогу соңку кубанычы экен.

“Таң аткыча көз ирмебей чуркап, туугандардын алты канат боз үйүн короого тиктирип, боорсок жасаттырып, келин кирүүчү үйдү туш кийиз менен шырдакка бөлөп койду, короону шаар кылып таштабадыбы! “Ой, жеңе, бир азга чырым этип алсаңчы, боорсокту биз деле жасайлы” деген келин-кесектердин сөзүнө жооп кайтарып: “Жалгыз Бекбоосунумдун тоюнда чуркабаганда качан чуркайм, уйку кара жерге кирсин, менден кам санабай тиги чайыңарды кайнаткыла” деп эки күн бою тыным алган эмес. Чуркап жүрүп өз келининин ким экендигин, кайсы элден боло тургандыгын да тыңгылыктуу сурабаптыр. Эртеси күн шашке болуп калган ченде гана келиндин ким экендиги маалым болду. “Бекбоосундун өмүрлүк жары шаардын өзүнөн экен. Университетте экинчи курсунда окуп жүрүптүр” деп келин-кесек билип чыгышты.

- Кайдан окуса ошондон окусун. Мага келинимдин даражасы дүйнө-мүлкү керек эмес. Жалгызымдын алып келгени, экөөнүн ымаласы келишип калганы бизге дөөлөт,- деп Күлүмкан жайдарыланат.

Мусабайдын үйү үч күн катары менен мейман күттү. Эл аягы суюлганда күтүлбөгөн жерден Күлүмкан эне төшөккө катуу жыгылды. Эски жүрөк оорусу кармап, аба жетишпей чабалактады. Адегенде анын оорусуна үйдөгүлөр анчейин деле маани беришпеди. Анткени, мындан мурда нечен курдай ушинтип жатып калып, эртеси илкип басып кетчү. Бул жолу Күлүмкан турбай калды. Оозунун тегереги каракөк тартып, райондон атайын чакыртылган врачтар келгичекти келбес сапарга жүрүп кетти. Кечээ эле оюн-тамашанын шаарчасына айланган Мусабайдын үйү бүгүн кара жамынып, өкүрүк, ызы-чуунун кучагына бөлөндү. Мусабай өз көзүнө ишенбеди. Кырк жылы чогуу жашап, бардык азап-тозокторду, жүрөк жарган кубанычтарды чогуу бөлүшкөн Күлүмкандын күтүлбөгөн жерден бу дүйнө менен кош айтышы чалдын жылдызын өчүрдү.”

Карыганда балалуу болуп, кемпир-чал жалгызын эрезеге жеткирип, башына баш кошулуп аткан чакта минтип той арты ыйга айланышын Мусабай кары күткөн эмес эле. Кемпирин жайга берип келгенден кийин бир жума турбай уулу менен келини окууларына кетип, чал жалгыз калат. Жалгыздык адамды аябай мүңкүрөтүп коёрун ал мурда элес алган эмес экен. Кемпири өлүп, баласы менен келини шаарга кеткенден кийин жалгыз коңултуктап, бир топ жыл өзүнө келе албай жүрөт. Кобурашып отургудай жанында кишиси жок зеригет.

“Аңгыраган ээн үйдө жалгыз калган Мусабай ошол күнкүдөй азапты эч качан сезбеген чыгар. Баягы шаар болуп турган үйдө чымындын гана дыңылдап учканы угулат. Ал жалгыздыктын көкөй кескен күүсүн чертип жаткан сыяктанат. Ошондо Мусабайдын заманасы куурулду. ”Бу жыйып-терген дүнүйөң, мал-мүлкүң жөн эле бир кеп тура. Жаныңда шериктеш адамың болбосо, түн бакырын кайтарып, дартыңды айта турган киши жок, төрт дубалда камалып жатуудан кордук нерсе барбы?” Бул түнү Мусабай карыя уйку бетин көрбөй таң атырды.”

Кийин үйүнө келген шоопурга карыя дагы бир сырдын четин чыгарат:

“- Балам, - деди Мусабай, - бу дүйнөдө баарынан жалгыздык жаман экен. Караманча жалгызмын дебейинчи, ырас, балам, келиним, ага-туугандарым, эл-журтум бар. Ушуга тобо келтирем. Бирок алар дайыма жаныңда боло албайт экен. Ар кимдин көрө турган өз күнү бар эмеспи. Балам жаныма келе албай жүрөт. Шаарда кызматта иштейт. Келин балам да кызматкер.”

Машинеси бузулуп жолдо калган Султанбек деген шоопур экөө түн бир оокумга чейин чер жазыша сүйлөшүп таң атырышат. Султанбек согуштан кайтпай калган атасын эстейт. Мусабай шаардагы балдарын ойлойт. Айдоочуга меймандос кары жакса, Мусабайга бир күн да болсо кобурашып эрмек болгон конок маанилүү эле. Бирок мындай коноктор күн сайын эле боло бербейт.

"Уулуң айылына көчүп келди"

Бир үйдө жалгыз калган абышканы айылдаштарынын айрымдары шаарга уулунукуна барып жашоого үндөй башташат. А бирок андай кеп-кеңештерге ата конушунан алыс чыккысы келбеген карыя макул болбойт. Жайыттагы кезүүгө көз салып, түгөнбөгөн санаага чырмалып турган Мусабай карыя ойдо жок жерден чоң жаңылыкка туш келет.

“Жетинчи күнү кезүүнүн кезеги кайта Мусабайга жетти. Чакчасын насыбайга толтуруп, колуна узун ак таягын кармап, койду баягы башаттын боюна жайып олтурду. Кеч бешим болуп калган. Бир маалда жогору караса бир атчан неме көчөнүн аягында чаап келатат. Башка жакка бурган жок, түз эле Мусабай тарапка теминди. Жакындап калганда баамдаса баягы Карып. Ордунан туруп, алдынан утурлай чыкты.

- Ой, балам, алдагы атты аясаң боло? Тынччылыкпы?

Жооп берген жок. Аттан ыргып түшүп абышканы кош колдон алды. Эки-үч ирет силкип алып, анан тил оозго келди.

- Сүйүнчү, абышка. Сүйүнчүмө эмне бересиң?

- "Сүйүнчү" деген жакшы сөз балам. Каалаганыңды ал...

- Бир козу бересиңби?

- Берейин, айланайын...

- Кайсы козуну бересиң?

- Ой, айланайын, каалаганыңды ал, батыраак айтчы...

- Уулуң Бекбосун келди, биротоло көчүп келишти!

Мусабай шашып калды. Укса да эмнегедир кайталап сурады.

- Эмне дейсиң балам, кайталачы?

Карып чалдын кулагына оозун такап кыйкырды:

- Уулуң, Бекбоосун келди! Келиңиң да келди! Биротоло көчүп келишиптир!

Мусабай эмне кылар айласын таппай тегеренип кетти. Бүкчүңдөп аң-дөңдү аттап-буттап, айыл тарапты көздөй чуркады. “Садага болоюн жалгызым, кулунум,- ал өз ичинен күбүрөдү,- туурун табат деген ушул”.

Асатилла Тешебаевдин чыгармасы
Асатилла Тешебаевдин чыгармасы

Артынан атын жетелеп Карып кошо чуркады. Кыйкырып баратты:

- Ээ, чоң ата, жарыктык, мына бул атты минип алыңыз?! Мен коюңузду карап турайын. Ээ, чоң ата, чоң ата дейм!!!

Анын кыйкырганын Мусабай карыя уккан жок. Анын бардык санаасы баласы Бекбоосунда эле.”

Ишенбай Мансуровдун каламынан жаралган “Бала” аңгемесинин кыскача сюжети ушундай. Чыгармада сүрөттөлгөн окуя - айыл турмушунун бир үзүмү. Бирөөгө жамандыгы жок элеттик карапайым адамдын ата конушун таштабай, турмуштук кыйынчылыктарга карабай жалаң үмүт менен жашаганы, анын кайгысы менен кубанычы турмуштук көрүнүштөр аркылуу көрсөтүлөт.

Ишенбай Мансуровдун кыйла убакты-сааты журналисттик түйшүккө кетип, чыгармачылыкка баса отуруп иштөөгө шарты деле болбоду окшойт. Өмүрүнүн соңку жылдары жараткан “Ак бугу” повести учурунда бир топ мактоого туш келип, ошону менен чыгармачылык дарамети дурус жазуучунун прозасы менен поэзиясы айрым бир обзордук сын макалаларды эске албаганда, атайын кепке деле алынган эмес.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Карыздын айынан "карын эне" болдум..."

Иллюстрация

Бүгүнкү күндө “карын эненин” жардамы менен балалуу болуу кыргызстандык үй-бүлөлөрдө деле кадыресе көрүнүшкө айланды. Ага жараша кызмат көрсөтүүчү жеке менчик саналуу клиникалар да пайда болду. Бирок уруктандыруу аркылуу балалуу болгондор жана "карын эне" кызматын көрсөткөндөр, андан пайдалангандар боюнча маалыматтар коомчулукка ачык айтылбайт.

Белгилүү себептерге байланыштуу "Азаттык" баарлашкан "карын эне" кызматын көрсөткөндөрдүн жана ал кызматтан пайдалангандардын аты-жөнү өзгөртүлүп берилди.

Алардын бири, 30 жаштагы Каныкей - жалгыз бой эне. Жети жаштагы кызын ээрчиткен келиндин туруктуу иши жок. Келин жокчулуктун айынан үч жыл мурда "карын эне" (суррогатное материнство) болгонун айтып берди:

- Кызымды жалгыз кыйналып бактым. Карызга батып, аны төлөш үчүн насыя алууга туура келди. Күрөөгө таежемдин үйүн койгонбуз. Эми аны да төлөп бүтө албай жатам. Интернеттен "карын эне" керек деген жарнаманы окуп калдым. Чалып сүйлөшсөм, Америкадан келген үй-бүлө экен. Жашы кырктан ашып калган жубайлар көп жылдан бери балалуу болбой жатканын айтышты. Кезигип сүйлөшүп, макулдаштык. Мага чейин төрт-беш келин менен сүйлөшүп көрүшкөн экен. Бирок алардын анализдери туура келбей калыптыр.

Иллюстрация
Иллюстрация

Каныкей "карын эне" болууга макулдук бергенден кийин толук медициналык текшерүүдөн өтүп, анализ тапшырган.

Дарыгерлердин "ден соолугу таза" деген бүтүмүнөн кийин ал үй-бүлө менен Казакстандын Алматы шаарына барган.

Ошол шаардагы жеке менчик клиникада бойго бүтүрүү процесси ишке ашкан. Каныкей тараптар арасында милдеттүү келишим түзүлгөнүн жана аны менен дарыгерлер, өзгөчө психологдор тыгыз иш алып барганын баяндады:

- Ортобузда келишим түзүлдү, ал келишим боюнча балага эч кандай укугум жок болчу. Үй-бүлө мага башында 10 миң доллар, төрөттөн кийин 5 миң доллар бере турганы жазылды. Эгер бала майып төрөлүп же чарчап калса, клиника жоопкерчилик албай турганын жана чыгымды кайтарып бербесин билдирди. Кыскасы, менин кызматымды пайдаланып жаткан үй-бүлө бул учурда акчасын, убактысын тобокелге салат экен. Дарыгерлер мага бул менин балам эмес экенин, мен аны болгону курсакта көтөрүп, төрөп гана беришим керектигин түшүндүрүп жатышты.

Төрөт үйү. Орусия
Төрөт үйү. Орусия

Каныкей кош бойлуу кезинде чет элдик үй-бүлө менен бирге батирде жашаган. Анын баскан-турганы, жеген-ичкени, дарыгерге көрүнгөнү да ошол үй-бүлөнүн көзөмөлүндө болчу:

- Боюмда бар убакта абдан кыйналдым. Талгак оор болду. Ошол убакта аябай жакшы карашты. Төрөгөндөн кийин баланы кучактап отуруп ыйладым. Сапсары эркек бала төрөлдү. Үйдө он айдан бери мени күтүп жаткан кызымды эстеп, ымыркайды үй-бүлөгө бердим. Бишкекке кеткенден кийин бир айдан соң ал аял чалып, мага ыраазычылык айтып, Америкага кетип жатканын билдирди. Азыр ал бала үч жашка чыгып калды. Алган акчамды карызды жапты, өзүмдү калыбыма келтиргенге жумшадым. Себеби "кесарево" менен төрөп, бир топ эле кыйналып калдым эле. Туугандарга эч нерсе айткан жокмун.

"Карын эне" - инкубаторбу?

Каныкей учурда да башка бирөөлөр үчүн бала төрөп берүүгө, башкача айтканда “карын эне” болууга даярданып жатыптыр. Азыр ал бул балага зар үй-бүлө издеп жатат.

Каныкей жарыясын жайгаштырган интернет-жарнаманын бурчунда "карын эне" издеп жаткан билдирүүлөр да бар. Адатта алар кызматын пайдалана турган "карын эненин" жашын белгилеп, буга чейин жок дегенде бир баланы төрөгөн эне болушун талап кылышат.

- Биринчи никемден бир кызым бар, ажырашып кеткем. Мен өзүм төрөй албайм, жатынымды алдыргам. Жолдошум экөөбүз аябай балалуу болгубуз келет, - деп жазган "карын эне" издеп жаткан келин. Ал учурда күйөөсү менен Казакстандын Алматы шаарында иштейт.

- Бала багып алууну каалабайм. Анткени өзүмдүн балам болушу керек. Ал эми "карын эне" - бул болгону инкубатор эле, анын баласы эмес, менин балам болот. Былтыр бир келин менен сүйлөшүп, макулдугун берген. "Мына баштайбыз" дегенде үн катпай жоголуп кетти. Балким быйыл чыгып калаар деп үмүттөнүп жатам. Келин биз менен бирге жашайт, баарын өзүм көзөмөлгө алышым керек, антпесе мен ишенбейм.

Эки энеден туулган бала

Эки энеден туулган бала

2016-жылы 6-апрелде эки эне, бир аталуу наристе Мексикада дүйнөгө келди. Иорданиялык Абдрахим Хасан донор аялдын генетикалык кодун пайдаланып төрөлгөн дүйнөдөгү биринчи бала.

Бул үй-бүлө "карын эне" кызматына 5000 доллар төлөп берээрин жарыялаган. Жарнамадан кийин ага бала төрөп берүүгө даяр экенин билдирип, жооп жазгандар болгон.

- Нарындан бир келин, Жалал-Абаддан эки келин жазды. Орусияда иштеп жаткан мигрант аялдар да кайрылышты. Арасында 17-18 жаштагы жапжаш кыздар да бар. Айрымдары "баламды сатып ал, миң долларга берем" же "багып ал" дегендери да болду. Бирок мен ага макул эмесмин. Азыр беш-алты келин менен сүйлөшүп жатабыз. Кимисинин анализи туура келсе ошону алабыз.

Кыргызстанда балалуу боло албай жүргөн үй-бүлөлөрдүн “карын энени” (суррогат энени) пайдалануу муктаждыгы күч алганын атайын адистер да белгилешет.

Мындай жол менен балалуу болгондордун жана “карын энелердин” саны канча экени азырынчы белгисиз. Бул купуя маалымат болгондуктан медициналык клиникалар маалыматты ачыкка чыгарышпайт. Айрым ата-энелер көпчүлүктүн көзүнөн далдоо болуш үчүн да Орусиянын же Казакстандын клиникаларынын кызматын колдонушат.

Кыргызстанда болсо Саламаттык сактоо министрлигинин уруксаты менен “Асымбекованын клиникасы” он жылдан бери иштейт. Клиника эненин жумуртка клеткалары менен атанын уругун жасалма уруктандырып, эмбрионду суррогат эненин жатынына салган кызматы үчүн 2,5 миңден 4,5 миң долларга чейин акча алат. Андан тышкары “карын энеге” өзүнчө акы төлөнөт.

Клиниканын жетекчиси Гүлнара Асымбекова бул иштин жол-жобосун айтып берди:

Гүлнара Асымбекова.
Гүлнара Асымбекова.

- Ар кандай себептерден улам кайрылышат. Албетте, баары балалуу болгусу келет. Бирок, алардын айрымдары тубаса оорусунан улам балалуу боло алышпайт, кээ бири буга чейин төрөп, бирок төрөттөн кийин кан көп кетип, жатынын алдырган болуп чыгат. Күнүнө бир же эки, жумасына беш-алты адам ЭКО боюнча кайрылат. Аларга "карын энелердин" тизмеси сунуш кылынат, бирок баасын жана башка шарттарын өздөрү тактап алышат. Бала төрөлгөндөн кийин мыйзамдуу түрдө кызматты пайдаланган ата-энеге өткөрүлүп берет.

Асымбекова карын эне менен анын кызматын пайдаланган үй-бүлөнүн ортосунда юридикалык келишим түзүлөрүн кошумчалады.

Суррогат энелик – үч кишинин катышуусу менен ишке ашкан бала төрөтүү ыкмасы. Балага ата болгусу келген эркектин уругу менен эне болчу аялдын тукум клеткасы жасалма түрдө уруктандырылат. Уруктандырылган түйүлдүк башка аялдын (суррогат эненин) жатынына салынат да, ал аял баланы тогуз ай бою көтөрүп, төрөп берет. Адатта ден соолугуна байланыштуу кош бойлуулукту көтөрө албаган же башка себептерден улам өздөрү төрөй албаган аялдар суррогат эненин жардамын пайдаланышат.

Кыргызстанда башка аялды жалдап, балалуу болууга мыйзам тыюу салбайт. Буга байланыштуу мыйзам 2015-жылы "Жарандардын тукум улоо укугу жана аларды ишке ашыруунун кепилдиктери" деген аталыш менен кабыл алынган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Цемент заводунун дагы бир ээси чыкты

Сүрөт www.ykc.kg сайтынан алынды.

Ош менен Баткен облустары талашып жаткан Кызыл-Кыя цемент заводу турган жердин дагы бир ээси пайда болду. Алар ошол эле Ноокат районуна караштуу Ынтымак айыл өкмөтүнүн тургундары.

Ынтымактыктар совет бийлигинин тушундагы архивдик документтерге таянып, цемент заводу турган жердин чыныгы ээси деп өздөрүн аташууда. Бирок буга чейин ал жерди Ноокаттын Кулатов айыл өкмөтү менен Кызыл-Кыя шаары талашып келген.

"Балдарыбызга эмне деп айтабыз?"

Ноокат районуна караштуу Ынтымак айылынын элүүдөй тургуну топтолуп, өкмөттүн Ош облусундагы өкүлчүлүгүнө келишти.

Алар өкмөттүн Ош облусундагы ыйгарым укуктуу өкүлүнүн орун басары Ахмаджан Махаммадов менен жолугушту. Ынтымак айылынын тургундары Баткен облусунун Кызыл-Кыя шаары менен Ош облусуна караштуу Ноокат районунун Кулатов айыл өкмөтү талашып жаткан "Түштүк-кыргыз цемент" заводу турган жердин чыныгы ээси Ынтымак айыл өкмөтү экенин президентке жеткирүүнү талап кылышты.

Ынтымак айылынын тургуну Рустам Төрөбеков азыр талаш болуп жаткан жер аянты 1958-жылы Кызыл-Кыя шахтасына берилгенден бери кайтарылбай калып кеткенин айтты:

Рустам Төрөбеков.
Рустам Төрөбеков.

- Азыркы Ынтымак айылы 1958-жылы Сталин колхозу болуп турган. Ошол жылы Кызыл-Кыя шаарындагы Ленин комсомолу атындагы көмүр шахтаны ачыш үчүн азыркы цемент заводу турган 210 гектар жерди бизден алган. Жер кошуна турган колхоз-совхоздордун катышуусунда түзүлгөн актынын негизинде көмүр шахтанын карамагына берилген. Азыркы Кулатов, ошол кездеги Ленин совхозунун аты кошуна катары гана актыда көрсөтүлгөн. Архивдик документтерде Министрлер советинин, облисполкомдун чечимдери, Сталин колхозунун 210 гектар жерин шахтага мөөнөтсүз колдонууга алуу жөнүндө чечимдер чыккан. "Шахта ачыш үчүн жерди бергиле" деди, биздин эл бийликке баш ийип, жерди берди. Бул ошол жердин картасы. Ал жер боюнча Кыргызстанда мындан башка документ жок.

Ынтымактыктар азыр талаш болуп жаткан 210 гектар жердин документтерин изилдеш үчүн беш кишиден турган активисттер тобун шайлашкан.

Активисттер тобу айыл тургуну Рустам Төрөбековдун төрагалыгы менен архивдик документтерди үч ай казышкан.

Айыл активисти Рустам Төрөбековдун айтымында, 1987-жылы шахтада инвентаризация жүрүп, сөз болуп жаткан жер Ноокат районунан алынган аянт катары дагы бир жолу картага түшүрүлүп, шахтанын архивинде сакталып калган. Ал картада жердин түпкү ээси катары Ноокат районунун Сталин колхозу, ошондогу ээси шахта болуп көрсөтүлгөн.

- Жерди Сталин колхозу (азыркы Ынтымак айылы) шахтага бергендиги аныкталды. Жер Кызыл-Кыянын эмес, Ленин шахтасынын жери болуп калганы аныкталды. Ал арада Сталин колхозу Ленин совхозунун (азыркы Кулатов айыл өкмөтүнүн) карамагына кирип калган. Бирок 1996-жылы Сталин колхозу Ынтымак айыл өкмөтү болуп, Ленин совхозу Кулатов айыл өкмөтү болуп кайра бөлүнгөн. Ошол эле жылы ошондогу өкмөт башчы Апас Жумагулов Ленин комсомолу шахтасын жоюу тууралуу токтом чыгарган. Токтомдо шахтанын жери түпкү ээсине кайтарылышы керек экени да көрсөтүлгөн. Демек, 210 гектар жер түпкү ээси Ынтымак айылына кайтарылышы керек эле да?, - деди Төрөбеков.

Ынтымак айылынын тургундары азыр жарыялап жаткан маалыматтар буга чейин эч жерде айтылган эмес.

Ал арада Кызыл-Кыя цемент заводу курулуп, жерди Кызыл-Кыя шаары менен Ноокат районунун Кулатов айыл өкмөтү талашып келет.

Ынтымак айылынын тургуну Камбар Ысмайылов болсо Ынтымак айылынын жери аз экенин жүйө келтирип, жерди урпактарына кайтарып берүүнү каалап жатканын айтты:

Камбар Ысмайылов.
Камбар Ысмайылов.

- Биз да карып калдык. Эртең ары карап кетсек, биздин балдар эмне дейт? "Аталарыбыз көрүнгөн жерди кошуналарга таратып берип, жеп-ичип, анан мазарга барып жатып алды" дебейби? Чындыгында эле азыр Ынтымак айылынын арзыбаган аз гана жери калыптыр. Азыркы калган жерибиз же балдарга там салганга жетпейт, же жарытып дыйканчылык кылганга жетпейт, же жалчыган жайыт жок. Жердин аздыгынан айыл өкмөттүн 5 миллион сом бюджети бар экен. Беш миллион сом азыр майдараак ишкердин чөнтөгүндө жүргөн эле акча да! Ушул жагынан алганда да биз ал жерди талашканга аргасызбыз.

Айылга кайтаруу аракети көрүлөт

Бирок ушул күнгө чейин жерди Кызыл-Кыя шаарынан талашып келаткан Кулатов айыл өкмөтү талаш жерге Жогорку соттун чечими менен ээ болгонун жүйө кармап жатат.

Кулатов айыл өкмөт башчысынын орун басары Данияр Көчкөнов ынтымактыктардын жер талашуусуна эч кандай негиз жок деп эсептейт:

Данияр Көчкөнов.
Данияр Көчкөнов.

- Азыр цемент заводу турган 210 гектар жерге Ынтымак айыл өкмөтүнүн эч кандай тиешеси жок. Бул маселе Жогорку соттун чечими менен чечилген.

Ошонун негизинде жерге Кулатов айыл өкмөтү тарабынан мамлекеттик акт берилген. Алар эми мыйзамдуу эле нерсени ар жакка бурмалап жатышат. Алар ошол цемент заводунан түшүп жаткан салыкка ээ болгусу келип жатышат. Негизи азыр Кызыл-Кыя шаары алып аткан каражат да мыйзамсыз. Себеби, жер Кулатов айыл өкмөтүнүкү.

Бирок буга чейин "талашууга негиз жок" деп, жер талашка аралашпай келаткан Ынтымак айыл өкмөтүнүн башчысы Нурбек Жоробеков архивдик документтер менен таанышкандан кийин "жер Ынтымак айыл өкмөтүнүкү" деген сөздөргө ынанганын билдирди: ​

Нурбек Жоробеков
Нурбек Жоробеков

- "Цемент заводу жайгашкан 210 гектар жер Ынтымак айылына караштуу" деген пикирлер биздин аксакалдар тарабынан мурдатан бери эле айтылып келкен. Бирок ага бир да далилдүү документ жок эле. Азыр айыл аксакалдары архивдерди казып, жердин Ынтымак айылына караштуу экенин ырастап беришти. Ошол документтердин негизинде айыл аксакалдары ошол жерди айылга кайтарууга аракет кылышымды талап кылып бир нече жолу келишти. Алар көрсөткөн документтерден улам мен да ал жер Ынтымак айылына караштуу экенине ынандым. Ошондуктан азыр ошол документтердин негизинде жерди айылга кайтаруу үчүн тийиштүү жерлерге кайрылууга даярданып жатабыз.

Ынтымактыктар айтып жаткан жер боюнча талаш токтобой келет. Буга чейин өкмөттүн Баткен облусу боюнча ыйгарым укуктуу өкүлү Абиш Халмурзаев талаш жер иш жүзүндө Баткендин Кызыл-Кыя шаарына таандык экенин айткан:

- Бул цемент заводу негизи башында жаңыдан түзүлгөн Баткен облусунун экономикасын көтөрүш үчүн курулган. Документтер боюнча бул цемент заводу турган жер Кызыл-Кыя шаарына карайт. Бирок көп жылдан бери бул боюнча талаш-тартыш болуп келе жатат. Себеби ошонун астында бир айыл бар. Ал жерде өндүрүштүк тилке бар. Ал айылга таза суу алып бардык, жолун оңдодук, мектеп, эмкана курдук. Анда жашаган тургундардын каттоосу бизде турат. Анан бул жер бир картада бир жакка, экинчисинде экинчи тараптын чек арасына кирип калганы үчүн талаш токтобой келе жатат. Бирок иш жүзүндө ал жер аянты Кызыл-Кыяга карап турат.

Талашка түшкөн 210 гектар адыр жер Ош облусундагы Ноокат районунун Ынтымак, Кулатов айыл өкмөттөрү менен Баткен облусуна караштуу Кызыл-Кыя шаарынын ортосунда орун алган. Мурда эч ким маани бербеген адыр цемент заводу курулгандан кийин өрөөндөгү ар кайсы административдик башкармалыктардын кызыгуусун ойготту. Азыркы Ынтымак айылы союз учурунда Кызыл-Кыя шаарынын көмөкчү чарбасы болуп турган. Бул айыл кийинчерээк Ленин совхозунун (азыркы Кулатов айылынын) карамагына кирип, өлкө эгемендик алгандан кийин бөлүнүп чыккан.

Өкмөттүн Оштогу өкүлүнүн орун басары Ахмаджан Махаммадов "Түштүк-кыргыз цемент" заводу орун алган жердин ээсин аныктоо боюнча мекеме аралык комиссия гана талашка чекит коёрун билдирди.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Таш Кудайбергенов: “Кош болгула, баарына салам айткыла!”

"Ата-Бейит" эскерүү жайындагы сталиндик репрессия курмандыктарына арналган айкел.

"Куугунтук курмандыктарынын" бул чыгарылышы белгилүү кыргыз мамлекеттик ишмери Таш Кудайбергеновду (1898-1956) эскерүүгө арналат.

Таш Кудайбергенов (орус адабиятында - Худайбергенов) алгачкы муундагы кыргыз коммунисттеринин бири болчу. Жаңы бийликти жактырып, совет бийлигинин орношу үчүн жанын аябай, каруусун казык кылып иштеген инсан эле. Сталиндик адилетсиз жазалоонун жыйынтыгында ал эки ирет соттолуп, он беш жылдык түрмөгө, 6 жылдык сүргүнгө барып келген.

Ден соолугунан ажырап, абактагы азап-тозоктордун салынан боштондукка чыккандан кийин эки жылга жетпей каза болгон.

"Куугунтук курмандыктарынын" бул чыгарылышы белгилүү кыргыз саясий ишмери Таш Кудайбергеновду эскерүүгө арналат.

Революциянын жоокери

Таш Кудайбергеновдун өзүнүн жазгандарына, замандаштарынын эскерүүлөрүнө караганда, анын ата-энеси кедей дыйкан адамдардан болгон өңдөнөт.

Таш Кудайбергенов 1898-жылы Чүй өрөөнүндө - баш калаа Бишкектин түштүк-чыгыш тарабындагы Канттын Жедигер деген айылында төрөлгөн. Кичине кезинен орус-тузем мектебинен билим алып, зээндүү улан совет бийлиги келгенге чейин эле саясий иштерге аралашып, башында солчул эсерлердин катарында жүрөт.

Ден соолугунун айынан Пишпектеги (азыркы Бишкектеги) айыл чарба техникумун толук бүтүрүүгө чамасы келбей, эртелеп мамлекеттик иштерге аралашат. Айтсак, солчул эсерлердин катарында Кыргызстандын белгилүү мамлекеттик ишмерлеринин бир тобу Иманалы Айдарбеков, Абдыкерим Сыдыков сындуу инсандар да болушкан.

Совет бийлиги кемелине келгенче Кыргызстанда да кадыресе саясий эркиндик, пикирлер менен позициялардын ар түрдүүлүгү өкүм сүргөн экен. Кийин билип-билбей ошол эркиндикке аралашып калгандардын баарына совет бийлиги опсуз айыптарды коюп, алгачкы муун коммунисттердин дээрлик баарынын көзүн тазалоого жетишти. Жада калса алардын аттарынын аталышына да катуу тыюу салынып, кыйла жылдар жабылып-жашырылып келди.

А бирок Таш Кудайбергенов 1917-жылы кыргыз мээнеткечтеринин таламын талашкан “Букара” союзу уюмун түзүүгө катышып, анын жетекчилигине шайланган. Катарында 7 миңге жакын мүчөсү бар жаңы союздун максаты карапайым калктын аң-сезимин ойготуп, аларды жаңы заманга үндөө, башкаруу бийлигин толук өз колуна алууга кызыккан большевиктер партиясынын саясатын ишке ашыруу болгон.

Атап айтканда, Таш Кудайбергенов мына ушул кедейлердин таламын талашчу уюмду уюштургандардын катарында болгону менен, солчул эсерлердин атынан Пишпек советтерине мүчөлүккө шайланып, андагы улуттук бөлүмдү башкарып калган. Бул мезгил большевиктердин таасири кенен жайылып, анын башка саясий уюм-бирикмелерге карата мамилеси ачык билинип калган учур болчу. Саясий ар түрдүүлүккө чекит коюлуп, бийлик бир партиянын колуна көчө баштаган.

Ошол 1918-жылдын жайында Таш Кудайбергенов большевиктердин катарына өтүп, совет бийлигине каршы чыккандарга аёосуз күрөш ачкан. Сары-Өзөн Чүйдүн Аксуусунда, тоо койнундагы Нарын шаарындагы революцияга каршы чыккан козголоңчуларды басууга жигердүү катышкан. Аскер ишин мыкты билген Таш Кудайбергенов кийин 1920-жылы Петрограддагы Орусия коммунисттеринин Х съездинде Кронштадттагы аскер деңизчилеринин (моряктардын) козголоңун басууга катышып, ал кездеги аскербашы М. Тухачевскийдин сыйлыгына татыган.

Кронштадттагы моряктардын козголоңу "совет бийлиги мындан ары болобу же болбойбу" деген кыл чайнаш кыйын учурга туш келип, партиялык курултайга келген делегаттардын 278и колуна курал алып, жаңы бийликтен көңүлү калган деңиз аскерлерин ийге келтирүүгө жетишкен. Таш Кудайбергенов партиялык жыйында большевиктердин жол башчысы Владимир Лениндин өзүн көрүп, жыйындагы сөзүн уккан.

Жарды-жалчылардын жол башчысы мына ошол жыйында совет өлкөсү оголе оор жагдайга кептелип, азык-түлүк тартыштыгынан чыгыш үчүн Жаңы экономикалык саясат программасын сунуш кылган. Жаңы бийликтин жардамы менен бекер жерге ээ болуп калган дыйкандарга экономикалык эркиндик берилип, алар өстүргөн түшүмүн мамлекетке милдеттүү төкчүлөрүнөн ашканын базарга алып чыгып, каалаган баасында сатууга мүмкүндүк алышы эңгезер совет өлкөсүн ачарчылыктан сактап калган.

Албетте, жаңы саясат иштемчил адамдардын кадыресе ирденип кетишине да алып келген. Жалаң кедей-кембагалдарды гана жактырчу сoвет бийлигине бул иштер анча жага бербей, кийин колхоздоштуруу жараяны башталганда оокаттуу дыйкандарды кулакка тартып, жер котортуп сүргүнгө айдоого негиз болуп берди. Бул кезде бийлик башында Владимир Ленин эмес, анын ишин улантуучу Иосиф Сталин туруп калган болчу. Өзүнөн башка адам өмүрүн тыйынча да баалабаган өкүмдардын тушунда мамлекеттин жазалоо механизми болушунча катуу иштеп, миллиондорду кырып-жоюу пландуу жолго салынып, ага совет бийлигин чыңдоо үчүн салым кошкон Таш Кудайбергеновдун өзү 1930-жылдардын башында туш болбодубу.

Таш Кудайбергенов жалаң эле партиялык уюштуруу иштери менен алек болбостон, совет бийлигине коркунуч туулган кездери колуна курал алып, аны коргоодон да көрүнгөн. Түркстандын Жети-Суу аймагында совет бийлигине каршы чыккан атаман Дутов менен Анненковдун аскерлерине каршы согуштарга жигердүү катышкан.

Революциянын туткуну

Таш Кудайбергенов 1926-жылы уюшулган Кыргыз АССРинин прокурору жана адилет эл комиссары кызматын аркалаган.

Кыргыз советтик милициясынын 10 жылдыгын белгилеген күнү. Отургандар (солдон оңго): Искендер Жоламанов, Алексей Нерабоченко, Таш Кудайбергенов (Худайбергенов), Владимир Шубриков, Жусуп Абдыракманов, Киселев. Туруп тургандар (солдон оңго): Акимов, Сабо, Стеблин. Фрунзе ш. 12.11.1927.
Кыргыз советтик милициясынын 10 жылдыгын белгилеген күнү. Отургандар (солдон оңго): Искендер Жоламанов, Алексей Нерабоченко, Таш Кудайбергенов (Худайбергенов), Владимир Шубриков, Жусуп Абдыракманов, Киселев. Туруп тургандар (солдон оңго): Акимов, Сабо, Стеблин. Фрунзе ш. 12.11.1927.

Анын колуна курал алып совет бийлигине каршы чыккандарга каршы күрөшүнө, Петрограддагы козголоңду басуудагы эрдигине, Тухачевскийден ала албай калган сыйлыгына карабастан,1922-жылкы Тоолуу кыргыз автоном облусун түзүү аракетине ж.б. байланыштуу 1930-жылы 6-мартта камакка алынып, кийинки жылы 12-мартта РСФСР Жогорку сотунун көчмө сессиясынын чечими менен 5 жылга эркинен ажыратылган.

Ага “кызмат абалынан кыянат пайдалангандыгы үчүн” деген айып коюлган. Сот өкүмүндө Кудайбергеновго Кыргыз Автоном Республикасынын адилеттик (юстиция) эл комиссары болуп турган кезинде Кыргызстан калкына “мыйзамсыз салык салган, бай-манап элементтери менен байланыш түзгөн” деген айып коюлган. 1922-жылы эшемен Тоолуу кыргыз автоном облусун түзүүгө умтулган саясий ишмерлерди жазалоонун алгачкы баскычындагы чаралардын бири ушундайча жүргүзүлгөн.

Жогорку сотко жазган арызында Таш Кудайбергенов өзүнүн негизсиз айыпталып жаткандыгына өзгөчө басым жасаган. Аны Саясий документтер архивинин жетектөөчү адиси Айнагүл Табышовадан уксак:

Айнагүл Табышова.
Айнагүл Табышова.

- Алгач укук жаатында иштегени үчүн "тигини коргогон, пара берген" деген айыптар коюлган. Кудайбергеновдун архивдик документинде ачык сот кылууну талап кылганы, революциялык мыйзамдуулукту сактоо керектигин белгилегени, булар болбосо ачкачылык кармай турганын айткандары бар. “Он айдан бери камап, мени азапка салып жатканын таптакыр билбейм. Революциячыл закондуулук деген кайда? Эгерде мен Кыргызстанда ошончолук эле коркунучтуу кылмышкер болуп калсам, азапка салбай эле ачык соттоону, аеосуз жазалоону өтүнөм. Эгер мен күнөөлүү болбосом - анда менин оорулуу экенимди, үй-бүлө абалымды жана он үч жыл бою менин совет бийлигине, Коммунисттик партияга келтирген пайдамды, сиңирген эмгегимди көңүлгө алып, сотко жеткирбей бошотуңуздар” деп жазган. Жолдоштору Садаевге, Абдрахмановго, Исакеевге, Алиевге, Жоломановго, Айдарбековго багыштаган башка катында ал ишти териштирүүнү тездетүүнү, камакка жеткирбей бошотуп алууну суранган. 1931-жылдын 1-январына чейин бошотулбас ачарчылык жарыялай турганын жазган.

“Балким мен силерди эми көрө албай калармын, кош болгула, бардыгына салам айткыла” деп жазган.

Кийин алардын баары азапка туш келишкен. Таш Кудайбергенов он айдан ашуун суракта жаткан. Ошондо ал РСФСРдин Башкы прокуратурасына, Жогорку сотуна, ВКП (б)га, Кыргызстан обкомуна – бардык жерге кат жазып, эмне үчүн жөн эле камалып жатканын, уруучулуктун, жекече өч алуунун айынан башка жолдоштору менен узак камакта жаткандыгын билдирген. Жалган көрсөтмөлөрдү берип, "Кудайбергеновго мындай көрсөтмө берсеңер" деп, ошол кезде эле ушундай жарамсыз ыкмалар колдонула баштаган.

Айтса, ал кезде - 1930-жылдардын башында репрессия механизми опсуз күчөй элек болгону үчүнбү, революциялык мыйзамдуулук талабы азыноолок сакталган үчүнбү, иши кылып Кудайбергеновдун арызы Москвадан колдоо таап, алган жазасы шарттуу мөөнөткө көчүрүлөт.

Аны менен кошо соттолгон 48 кишинин тагдыры да Москванын жеңилдетилген жазасына туш келдиби же жокпу – бул тууралуу так айтыш кыйын. Таш Кудайбергенов жазасын өтөш үчүн Өзбекстандын Чирчик колониясына жөнөтүлгөн. Москванын Жогорку сотунан арыз жообу келгенден кийин шарттуу жазага кесилген Таш Кудайбергенов “Өзбек пахта” трестине караштуу совхозго жумушка чегерилет. Кийинчерээк трест жетекчилери тапшырылган ишти так аткарган Таш Кудайбергеновго эркиндик берүү тууралуу РСФСР Жогорку сотуна өтүнүч келтиришкенине карабай, шарттуу жаза мөөнөтү өзгөрүүсүз калтырылган.

Революциянын курмандыгы

Таш Кудайбергеновдун беш жылга эркинен ажыратылышы жазалоонун кыныгын алган бийликтегилерге жакпай калганбы, 1937-жылдын 16-июлунда экинчи ирет камакка алынып, СССР НКВДсынын “үчилтиги” тарабынан 10 жылга эркинен ажыратылып, бул ирет анын жайы Жезказгандагы шарты катаал лагерге туш келет.

Жезказгандагы жез кенинде 10 жыл бою иштеген Таш Кудайбергенов 1947-жылдын жайында түрмөдөн бошотулуп, бирок Кыргызстандын баш калаасы Фрунзеде жашоого уруксат берилбей, үй-бүлөсү менен Токмок шаарына көчүп барууга аргасыз болот. Аны менен эле жазалоо токтолбой, 1948-жылы ноябрда СССР КГБсынын кеңешмеси Таш Кудайбергеновду Кроасноярск крайындагы Большая Мурта кыштагына сүргүнгө айдаган.

Сибирдин катаал суугунда жумушчу болуп иштеген кыргыздын дагы бир азаматы ден соолугунан ажырап, 2-топтогу майып катары 6 жылдан кийин үйүнө кайтууга уруксат алган. А бирок өз жерине келгенден эки жылдан кийин 61 жашында, 1956-жылы каза болгон. Таш Кудайбергенов - сталиндик репрессиянын миллиондогон курмандыктарынын бири.

Алар кантип жана кандайча соттолгонун Кыргызстандын туңгуч юстиция министри Каратал Табалдиновдун кызы Клара Табалдинова мындайча сыпаттайт:

- Үч эле киши болсо, ошол 3 киши – “тройка” деп коёт. НКВДнын “тройкасы”. Ошол үч киши чечим чыгарса эле болду. Өлтүрсөңөр да мейлиңер, эмне кылсаңар да мейлиңер. Тергөө кылбай эле, эч нерсени далилдебей эле, кимдин оюна эмне келсе ошону айтып, анын үч киши “өлтүргүлө” десе эле өлтүрүп атпайбы. “Камагыла” десе эле камап атпайбы.

Таш Кудайбергенов да ак жерден жок кылынгандардын катарында кийин акталды. Бирок да чейрек кылымга жакын эркинен ажыратылып, абактын азабын тарткан улуу инсандын сары изине түшүп, аны улам-улам куугунтукка алган бийлик айыбын тарткан жок. Эли үчүн жанын берип иштеген улуу инсандын көргөн кордугу, аң-сезимдүү өмүрүнүн теңинен көбүн алган совет түрмөсүнүн азабы совет бийлигинин, анын жазалоо системасында иштегендердин ким экенин, кан адамдар болгонун кашкайта көрсөтчү белгиси анын тагдырын коштогон так катары калып калды.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт

Лейлек: өрттөн кийинки абал

Лейлек: өрттөн кийинки абал
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:30 0:00

Жайкы эс алуу балага дем берет

Жайкы эс алуу балага дем берет
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:33 0:00

Жүзгө жетпей калган согуш ардагери

Жүзгө жетпей калган согуш ардагери
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:23 0:00

Уюмдун баяндамасы "экстремисттик" деп табылды

“Бир дүйнө – Кыргызстан” уюмунун жетекчиси Төлөкан Исмаилова

Эки отчетту экстремисттик материал деп тапкан соттун чечимине “Бир дүйнө – Кыргызстан” уюму нааразылыгын билдирүүдө.

2017-жылы 5-январда "Бир дүйнө - Кыргызстан" уюмунун эки отчету Бишкектин Октябрь райондук сотунун чечими менен экстремисттик материалдардын катарына кошулган. Бирок уюмдун өкүлдөрүнүн айтымында, алар сотко чакырылган эмес жана чечим аларды катыштырбастан кабыл алынган.

"Бир дүйнө – Кыргызстан” уюмунун жетекчиси Төлөкан Исмаилованын айтымында, уюмдун отчетторунун экстремисттик деп табылганын анын өкүлдөрү мониторинг жүргүзүп жатып Юстиция министрлигинин сайтынан капыстан билип калышкан.

- “Кандай экстремисттик материалдар болду?” деп изилдеп жатып карасак "Мемориал", "Freedom House", норвегиялык Хельсинки комитетинин эки отчету "экстремисттик" деп табылганын көрдүк. Биз аны билген эмеспиз, аны мартта таап изилдедик. Юстиция министрлигине, Башкы прокуратурага жаздык. Азыр бизге прокуратура жооп бере элек. Бул жерде мыйзам бузулган.

Уюм Октябрь райондук сотунун чечимине каршы апелляциялык даттануу мөөнөтүн калыбына келтирүү өтүнүчү менен Бишкек шаардык сотуна кайрылган. Бирок 5-июлда шаардык сот "даттануу убагында берилген эмес" деген негизде аны канааттандыруудан баш тарткан. "Бир дүйнө - Кыргызстан" апелляциянын өз убагында берилбегенине жүйөлүү себеп бар экенин айтып, Бишкек шаардык сотунун доо арызды канааттандырбай койгонун "мыйзам бузуу" катары баалап жатат. Учурда уюм бул боюнча Жогорку сотко кайрылганы турат.

- Азыр биз коомчулукка айтып, шериктештер менен бирге мыйзамдуулукка жеткибиз келет. Мындай мыйзамсыз иштерди улантпашыбыз керек. Мыйзам баарына бирдей иштеши керек, - деди Төлөкан Исмаилова.

Дале: ЕККУ Кыргызстанга керек

Дале: ЕККУ Кыргызстанга керек

Тышкы иштер министрлиги ЕККУга уюмдун Бишкектеги борборунун макамын өзгөртүү жараянын баштоону маалымдаганы боюнча “Азаттык” менен укук коргоочу, Норвегия Хельсинки комитетинин улук кеңешчиси Ивар Дале (Ivar Dale) ой бөлүштү.

“Бир дүйнө – Кыргызстан” муну уюмдун укук коргоо жаатындагы ишмердүүлүгүнө күч органдарынын бут тосушу катары баалап жатат. Кыргызстандын укук коргоо органдары уюмдун докладдары кандай шартта экстремисттик материал деп табылганы боюнча түшүндүрмө бере элек. Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет (УКМК) бул боюнча комментарий берүүдөн баш тартты. Ал эми Башкы прокуратура кийин маалымат берилерин билдирди.

“Бир дүйнө – Кыргызстан” уюмунун колундагы Октябрь райондук сотунун чечиминде сөз болуп жаткан отчеттордо экстремизмге, топтордун араздашуусуна себеп болуучу белгилер бар экени жазылган.

Укук коргоо уюмунун маалыматына караганда, “экстремисттик” деп табылган отчеттордун биринде Орусияда, Казакстанда эмгектенген кыргызстандык мигранттардын оор турмушу жөнүндө айтылат. Анда аялдардын, ташталган балдардын укуктары корголбой жатканы, эки өлкө тең Миграция боюнча эл аралык конвенцияны сактабай жатканы баяндалган.

“Экстремисттик материал” деп табылган экинчи отчет Ош коогалаңы тууралуу болгон. Аны норвегиялык Хельсинки комитети, "Мемориал", "Freedom House" укук коргоо уюмдары 2010-жылы даярдашкан. “Бир дүйнө – Кыргызстан” уюму болсо ошол отчеттун талкуусуна катышкан. Уюмдун жетекчиси Төлөкан Исмаилованын айтымында, эки отчетто тең кыргыз бийлигине сунуштар берилген, аларды талкуулаган жыйындарга өкмөт өкүлдөрү да катышып отурган.

Жарандык активист Адил Турдукулов мындай көрүнүштөр эл аралык коомчулукта Кыргызстандагы сот жана күч органдарынын кесипкөйлүгүнө көлөкө түшүрөт деп эсептейт:

Адил Турдукулов.
Адил Турдукулов.

- Бул иштин өзгөчөлүгү - отчетту “Бир дүйнө – Кыргызстан” Орусиядагы “чет элдик агент” деп табылган "Мемориал” менен чогуу жазган. Балким, демилге УКМКдан эмес, Орусиядан келген саясатпы деген ой келет. Бул жерде күч органдарынын сабатсыздыгы болуп жатат. Уюм эмес, отчет экстремисттик деп табылганына түшүнбөйсүң.

Кыргызстанда адабияттарды, фото-видео же ар кандай докладдар менен отчетторду экстремисттик деп табыш үчүн Илимдер академиясынын же башка тийиштүү органдын корутундусу менен сотко Башкы прокуратура жана УКМК кайрыла алат. Сот бул органдардын өтүнүчүн канааттандырган учурда ал материалдарды өлкөдө жайылтууга жана колдонууга тыюу салынат. Юрист Кайрат Осмоналиевдин айтымында, материалды даярдаган тараптын да жоопкерчилиги каралат:

Кайрат Осмоналиев.
Кайрат Осмоналиев.

- Экспертизанын корутундусу менен тастыкталат. Эгерде ошондой деп табылса, авторлору жоопкерчиликке тартылышы мүмкүн. Кылмыш-жаза кодекси боюнча ошол уюм же аны жарыялаган адамдар жоопкерчиликке тартылат.

Учурда Юстиция министрлигинин расмий сайтында сот “экстремисттик” деп тапкан 22 материалдын тизмеси турат. Алардын арасында "Бир дүйнө - Кыргызстанга" таандык экени жазылган эки отчеттон тышкары Бүбү Мариям Муса кызы авторлук кылган “Айкөл Манас” китеби, “Мен кумсамын жана мусулманмын” тасмасы, жабылып калган “Сентябрь” телеканалынан кеткен Абдылда Капаровдун маеги жана бир топ диний адабияттар, интернет-сайттар, социалдык тармактагы аккаунттар бар.

"Укук коргоочуларга бийликтин кысымы күчөдү"
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:13 0:00
Түз линк

Алматыдагы “Эл аралык укуктук демилгелер” борборунун жетекчиси Аина Шорманбаеванын белгилешинче, укук коргоочулар коомдогу көйгөйлүү маселени көтөрүп, аны иликтеп, чечүүнүн жолдорун сунуш кылат. Тилекке каршы соңку кезде активисттер ар кандай бут тосууларга кабылып, өз ишмердигин чектөөгө мажбур болуп жатат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Рахматулла: Ирандан Бишкекке жөн келген жокмун

Ирандык велосипедчи Рахматулла Азад.

Кыргызстанга ирандык белгилүү велосипедчи Рахматулла Азад келди.

59 жаштагы Рахматулла отуз жылдан бери велосипед минип алып алтымышка жакын өлкөнү кыдырып, коомчулуктун көңүлүн теңсиздикке, кедей-кембагалдардын жана майыптардын жашоосун жакшыртууга чакырып келет. Ал ар бир барган өлкөсүндө кат түрүндө кайрылуу калтырып, элди сабырдуулукка үндөйт. Ал “Азаттыкка” да ошондой кат тапшырып, өзүнүн вазийпасы тууралуу ой бөлүштү.

"Азаттык: Рахматулла, Кыргызстанга кош келиңиз! Биздин өлкөгө кандай максатта келип калдыңыз?

Рахматулла Азад: Мен отуз жылдан бери дүйнө кезип жүрөм. Жылына бир же эки жолу бир канча өлкөлөргө барам. Ушул аралыкта Батыштын, Африканын бир канча мамлекетинде болгом. Бул жолу Борбор Азия өлкөлөрүнө сапарга чыгып, Кыргызстанга келип калдым. Башкы максатым - дүйнө элин тең укуктуулук идеяларына, кедейлердин жашоосу менен майыптардын укугуна буруу.

Анткени мен өзүм теңсиздикти көрүп чоңойгом. Баарыбыз бир Жер планетасында, бирок ар кандай шартта жашаганыбыз мени кейитет. Мен өзүмдү тынчтыктын элчиси катары көрсөткүм келет. Ар бир барган өлкөмө минтип кайрылуу катын калтырам. Сиздерге да алып келдим, анда:

"Дүйнө жүзү боюнча 500 миллион майып адам жашайт. Миллиондогон эл ачарчылыктан жабыр тартууда. Дагы миллиондогон адам жакырчылыкка белчесинен батып, кат-сабаты жоюлган эмес. Тынч жашаганга бизге эмне жолтоо болууда?" деп айтылат.

Рахматулла Азад Ливияда. 2008-жыл.
Рахматулла Азад Ливияда. 2008-жыл.

"Азаттык: Сиз барган өлкөлөр кайрылууңузду кандай кабыл алышат?

Рахматулла Азад: Алардын мага кылган мамилеси абдан жакшы. Мен социалдык маселелерди дүйнө элдерине жеткирген акыйкаттыктын үнү болгум келет. Дүйнө элдерин бириктирген көпүрө болууну каалайм. Бул мисииямды ар бир барган өлкөмдөгү массалык маалымат каражаттары аркылуу жеткиргенге аракет кылам.

Менимче, дүйнө эли адилеттүүлүккө суусап жаткан убагы. Барган өлкөлөрүмдөн өзүмө фото отчет катары сүрөткө түшө келем. Мисалы, бул сүрөттө Малайзиядагы майып жаш балдар менен кезиккен учурубуз түшүрүлгөн. Ал балдар менин оюмду көңүл буруп угуп, таасирленгенин айтышкан. Мындай жолугушуулар ар бир өлкөдө болот. Бирок анын ар бирин эле сүрөткө тарта бербейсиң. Жакшылык кылганыңды жарыялоо туура эмес.

"Азаттык: Иранда сиз эмне менен алексиз? Мекениңиздеги жашооңуз, үй-бүлөңүз тууралуу айтып бериңизчи?

Ар бир адамдын эл алдында жоопкерчилиги болушу керек. Эгер баарыбыз эле өзүбүздү ойлой берсек, анда өнүгүү болбойт.

Рахматулла Азад: Иранда үй-бүлөм, аялым, төрт балам бар. Көп жылдардан бери айыл чарба тармагында иштеп келем. Ишкерлик баштап, дүкөн ачкам. Мен жолго чыкканда чарбам үй-бүлөмө калат. Айыл чарба тармагы боюнча Австрияда да бир учурда иштегем. Бир жылда бир же эки жолу үй-бүлөлүк милдетимден сырткары минтип дүйнө кезип кетем. Ага бир айдай убакыт кетет.

Менимче, ар бир адамдын эл алдында жоопкерчилиги болушу керек. Эгер баарыбыз эле өзүбүздү ойлой берсек, анда өнүгүү болбойт. Ар бир барган өлкөдө үч-төрт күн болом. Адатта ал убакыт виза даярдоого же документтерди ырастаганга жумшалат. Өзүм өмүр бою эле велосипедчилер федерациясынын мүчөсүмүн. Ошондуктан сапарга велосипед менен чыгам.

Рахматулла Азад Малайзияда майып балдар менен жолугушуу учурунда.
Рахматулла Азад Малайзияда майып балдар менен жолугушуу учурунда.

"Азаттык: Велосипед менен сапарга чыгуу оңой болбосо керек. Өз өмүрүңүзгө кооптонбойсузбу?

Рахматулла Азад: Акыркы айда 2500 чакырым жүрүптүрмүн. Албетте, бул оңой эмес. Бирок чыгым көп кетпейт. Жол чыгымы алда канча арзан. Анын үстүнө мен саякаттап, кызыктуу жерлерди көргөнгө акча же убакыт жумшабайм. Мен үчүн өзүмдүн миссиямды жеткирүү маанилүү. Ушул убакытка чейин коопсуздугумдан корккон учур боло элек. Менимче, адамдын ою адал болсо аны жамандык тоорубайт.

"Азаттык: Кыргызстан сизге жактыбы? Кийинки жолу кайсы өлкөгө аттанасыз?

Рахматулла Азад: Кыргызстан абдан жакты. Өзгөчө элдин саламдашып жатканда колун сунуп, алик алганына ыраазы болдум. Мындан аркы сапарым Казакстан, Азербайжан, Орусия өлкөлөрүндө болот. Андан кийин мекениме кайтам.

"Азаттык: Маегиңизге рахмат! Сапарыңыз байсалдуу болсун!

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Илмиянов "чылбырын тапшырды"

Мурдагы президент Алмазбек Атамбаев Икрам Илмияновго "Манас" орденин тапшырууда. 22-ноябрь, 2017-жыл.

Икрамжан Илмиянов Кыргызстандын Көкбөрү федерациясынын президенттигинен кетти.

Ал коомчулукка "шопур" деген каймана ат менен таанылган жана экс-президент Алмазбек Атамбаевдин эң ишенимдүү адамдарынан болгон.

Мурдагы бийликтин тушунда Илмиянов тууралуу "мамлекеттик маанилүү чечимдерге кийлигишет, кадр саясатын колго алган" деген мазмундагы сөздөр айтылчу. КСДП Илмиянов тууралуу айтылгандардын көбүн төгүндөп жатат.

Көкбөрү федерациясы Икрамжан Илмияновдун кызматтан кетүү тууралуу арызын караш үчүн 5-июлда кезексиз жыйынга чогулду. Анда Илмияновдун ордуна буга чейин федерациянын вице-президенти болуп жүргөн Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты Жыргалбек Саматов шайланды.

Жыргалбек Саматов быйыл бир катар маанилүү иш-чаралар өтөрүн, Илмиянов шартына жана ден соолугуна байланыштуу анын баарын уюштура албай тургандыгын билдирди:

Жыргалбек Саматов.
Жыргалбек Саматов.

- Бизде алдыда Эгемендик майрамы болот, андан сырткары Көчмөндөр оюндары өтөт. Быйыл 20 жылдык мааракебизди да белгилейбиз. ЮНЕСКОго катталганыбызга бир жыл толот. Ушундай иш-чаралар көп болгондугуна байланыштуу Икрамжан Илмиянов ден соолугуна, үй-бүлөлүк шартына карап, өз каалоосу менен кызматтан кетүү жөнүндө арызын жазды. Ошонун негизинде кезексиз жыйын болуп, жети облустан, эки шаардан делегаттар келип, анын арызын кабыл алып, иштен бошотту. Жаңы президентти шайлоодо жалгыз менин талапкерлигим көрсөтүлүп, бир добуштан шайландым.

Икрамжан Илмиянов Көкбөрү федерациясын былтыр жаздан тартып жетектеп жаткан. Ал ушул тушта камакта отурган депутат Канатбек Исаевдин ордуна келген. Бул федерацияны Болот Шер, Аскар Салымбеков өңдүү саясатчылар, мурдагы ички иштер министри Молдомуса Конгантиев да башкарган.

Коомдук ишмер Эдил Байсаловдун пикиринде, Икрамжан Илмиянов Көкбөрү федерациясынын президенти болуп шайланганы анын эбегейсиз байлык топтогонун, таасири өскөнүн далилдеген:

Эдил Байсалов.
Эдил Байсалов.

- Көкбөрү федерациясынын жетекчиси болгондо "булар эң чоң коррупциянын, эбегейсиз байыганынын, миллионер эмес, миллиардер болгонунун далили" деп айтып чыккам. Анткени бул федерациянын жетекчилеринин баары кыргыздан чыккан байлар, таасирлүү адамдар. Ал жакта жөнөкөй адамдар жок. Министр да эмес, жөнөкөй эле шопур Илмияновдун бул кызматка дайындалганы - анын байыганынан уялбай, тескерисинче сыймыктанып, чиренгенинин далили болгон. Былтыр Атамбаев аны "вазирим, оң колум" деп орден бергени анын "капчыгы" болгонун далилдеген. Майрам Акаеванын (мурунку президент Аскар Акаевдин жубайы - ред.) жана Жаныш, Максим Бакиевдердин (мурунку президент Курманбек Бакиевдин бир тууган иниси менен уулу - ред.) таасирин кошкондо да аларда Икрам Илмияновдукундай бийлик болгон эмес. Алмазбек Атамбаевдин "үй-бүлөлүк башкаруу жок, туугандарымды бийликке алып келген жокмун" дегени башынан эле калп болчу. Анткени ал бийликти аялына, баласына, бир тууганына эмес, шопуруна берип койгон.

Икрамжан Илмиянов ушул тушта чет өлкөдө жүрөт. Ал Алмазбек Атамбаевдин бийлигинин тушунда кызматтан кызматка жогорулаган. 2010-жылы ошол кездеги өкмөт башчы Атамбаевдин жардамчысы болуп, кийин ал президенттикке шайланганда аппарат жетекчисинин биринчи орун басарлыгына чейин жеткен.

2015-жылы Илмиянов бул кызматтан күтүүсүз кетип, ал кадамын өзү тууралуу ар кандай имиштерге негиз бербөө максаты менен түшүндүргөн. Өз арызында барган сайын каралоого чыдоо кыйын болуп калганын, ар кандай имиштерге, күбүр-шыбыр сөздөргө, “объективдүү эмес” деп кабыл алынган текшерүүлөргө негиз түзбөш үчүн ээлеген кызматынан кеткенин айткан.

Ошол учурда анын аты “Вечерний Бишкек” гезитинин айланасындагы чатакка байланыштуу айтылып жаткан.

Талдоочу Төлөгөн Келдибаев кандай гана бийлик болбосун анын тегерегинде таасирлүү, көмүскөдө жүргөн, көп маселени чечкен адамдар болооруна токтолду. Ал Икрамжан Илмияновдун федерация башчылыгынан кеткенин анын "доорунун бүткөнү" менен түшүндүрдү:

Төлөгөн Келдибаев.
Төлөгөн Келдибаев.

- Кандай бийлик болбосун, ошол бийлик башындагы үй-бүлөгө жакын адамдар көп маселени чечет. Маселен, Аскар Акаевдин тушунда Мурат Малабаев дегендер ушундай эле милдетти аткарып келген, алардын да доору бүттү. Алмазбек Атамбаевдин тушунда көмүскөдө жүргөн таасирлүү фигурага Икрамжан Илмиянов айланды десек болот. Анын федерациянын президенттигинен кеткени - мыйзам ченемдүү эле көрүнүш. Бийлик алмашты, команда алмашты, эми анын ордуна дагы башка таасирлүү адам келет. Анткени президенттер өздөрү түз сүйлөшө албай турган адамдар болот. Ошол эле Алмазбек Атамбаевдин айланасында көп күчтөр болгон. Алардын баары Илмиянов аркылуу Атамбаевге колдоо билдирген. Азыркы бийликтин деле Илмияновдой адамдары сөзсүз болот.

КСДПнын расмий өкүлү Кундуз Жолдубаева Икрамжан Илмияновдун тегерегиндеги уу-дуу кепти "көбүртүлүп-жабыртылган" деп сыпаттады:

- Ал президенттин аппаратындагы көзгө басар, мыкты кызматкерлердин бири эле. Бирок анын ысымынын тегерегинде, ага кошо кадр маселелеринде да, чындыктан көрө ойдон чыгарылган нерселер арбын болду.

Алмазбек Атамбаев президент болуп турган кезинде “Азаттыктагы” маектеринин биринде Икрамжан Илмияновду белгилүү мамлекеттик-саясий ишмер Султан Ибраимовго да салыштырган жайы бар:

Алмазбек Атамбаев.
Алмазбек Атамбаев.

- Шофер болуп иштеген адам өспөшү керекпи? Мен буга түшүнбөйм. Мына, мен жакында Токмокко барып, кыргыз элинин көрүнүктүү уулу Султан Ибраимовдун эстелигинин ачылышына катыштым. Ал киши деле тракторист болуп иштеген. Бирок тракторчу болуудан баштап Министрлер кеңешинин төрагасынын кызматына чейин жеткен да? "Шофер болгондор эч качан мамлекеттик кызматта иштебесин" дегендерге таң калам. Эгер "Илмияновдун бизнесте кызыкчылыгы бар, кайсы бир иштерге аралашып жатат" деген сөздөр болсо - мага алып келсин, текшерели. Кыңыр иши чыкса - Илмиянов болобу, башкасы болобу, өзүмдүн балам, өз жакындарым болобу - баары жоопко тартылат.

Ал арада "KG ГРУПП" компаниясы курган үйлөрдөн акчасын бергени менен батир ала албай жүргөн айрым үлүш ээлеринин арызында Икрамжан Илмияновдун аты аталды. "KG ГРУПП" болсо дооматтардын баарын четке какты жана "бул компанияга Илмияновдун тиешеси бар" деген сөздү жокко чыгарды.

Буга чейин Бишкек шаарында мыйзамсыз бөлүнгөн жер боюнча эки кылмыш иши козголгон. "Азаттык" бул жерди "Ихлас" курулуш компаниясы алганын иликтеп чыккан. Илмияновдун бул компанияга тиешеси бар экендиги тууралуу маалымат чыккан, Илмиянов муну "негизсиз" деп атаган.

"Азаттыктын" архиви: Бишкектеги майлуу жерлер

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт

Лейлектеги өрткө май чачкан кайдыгерлик

Лейлекте май куюучу жайда өрт чыкты
please wait

No media source currently available

0:00 0:00:53 0:00

4-июль күнү кечке жуук Лейлек районунда Тажикстан менен чек араны бөлүп турган чоң жолдун жээгиндеги жүк сактаган кампада өрт чыккан. Тилсиз жоо ээ бербей май куюучу жайга жармашкан. Өрттөн Кыргызстандын эки жараны жана тажикстандык төрт киши жабыркап, ооруканага түшкөн.

Өрт чыккан аймакка облустун жетекчиси барып, териштирүү иштерин жүргүзүүнү тапшырды. Облус аймагындагы бардык май куйган бекеттерди текшериш үчүн атайын комиссия түзүлдү.

Лейлектеги Тажикстан менен чектеш Жаштык айылында 4-июль күнү жүк сактаган кампада өрт чыккан. Жалын ээ-жаа бербей жанындагы май куйган бекетке жармашкан.

Күбөлөр чөнтөк телефонуна тартып алган видеодон өрт учурунда катуу жарылуу болгонун да көрүүгө болот. Кырсыктан эки кыргыз жараны, өрттү өчүрүш үчүн жардамга келген тажикстандык үч өрт өчүрүүчү жабыркаган. Дагы бир тажик жаранын өрттөн качууга аракет кылган айдоочу коюп кеткен.

Баткен облусунун жетекчилиги ооруканада жаткандардын абалы менен таанышты.
Баткен облусунун жетекчилиги ооруканада жаткандардын абалы менен таанышты.

Баткен облусунун жетекчилиги 5-июль күнү окуя болгон жерге барды. Өкмөттүн облустагы өкүлү Тажикстандын Бабажон Гафуров районундагы ооруканада денеси күйүп, дарыланып жаткандарга жолукту.

- 5-июль күнү эртең менен ыйгарым укуктуу өкүл Абиш Халмурзаев окуя болгон аймакка барып, абал менен таанышты. Тийиштүү кызматтар менен жыйын куруп, тапшырма берди. Өрттөн жабыркагандардын абалынан кабар алыш үчүн Тажикстандын Гафуров районундагы ооруканага барды. Ал жерде эки тажик жараны, бир кыргыз жараны дарыланып жатат. Дарыгерлер бейтаптардын абалы дурус, керектүү дары-дармектер жетиштүү экенин билдиришти. Өкмөт өкүлү өрттү өчүрүүгө жардамга келген тажикстандык өрт өчүрүүчүнүн да абалы менен таанышып, ага ыраазычылык билдирди. Бейтаптардын абалы дурус экен, - деди облустук бийликтин басма сөз катчысы Чолпон Бердикулова.

Окуядан жабыркаган дагы бир тургун Лейлек районунун Кулунду айылындагы ооруканада дарыланып жатат.

Чыгымдар жана өрттүн себептери боюнча атайын топ ишин аяктай элек. Негизи Тажикстан менен чек араны бөлүп турган жолдун ушул кыска аралыктагы бөлүгүндө 20га жакын май куйган бекет жайгашкан, атайын жүк сактоочу кампалар да бар.

Буга чейин бул жайлардан Тажикстанды көздөй аткезчилик аркылуу жүк ташылып жатканы айтылып келген.

Экологиялык жана техникалык коопсуздук боюнча башкармалыктын жетекчисинин орун басары Канатбек Сейдалиевдин айтымында, кампа ичиндеги автоунаалар бири-бирине газ өткөрүп жаткан учурда өрт чыккан.

- Кыргызстандын жаранына таандык автоунаадан тажикстандык жаранга тиешелүү автоунаага газ суюктугун өткөрүп жаткан учурда өрт тутанган. Кырсыкка техникалык коопсуздук сакталбаганы себеп болгон. Атайын эрежелер менен тийиштүү жайдан куюлганда мындай болмок эмес, - деди ал.

Тилсиз жоонун айынан кампа ичиндеги ондой автоунаа күйүп кеткен. Айрымдарынын ичинде жүк да бар болчу.

Иллюстрациялык сүрөт.
Иллюстрациялык сүрөт.

Учурда газ куюштуруу атайын жайда эмес, Кыргызстандын аймагынын ичинде жүргөнү, чакан айылда ондогон автоунаалар жүгү менен турганы ар кандай суроолорду пайда кылды. Бирок кампа кызматкери Тынарбек Нурматов мында эч кандай мыйзамыз аракет жок деп эсептейт:

- Бул жерде сөз кыла турган эч нерсе жок. Өтө баалуу жүк да жок. Көп деле чыгым болбоду. Бул жерде турган автоунаалар жүгүн сатууга алып келген. Кардар жоктугунан айрымдары жүгүн ушул жерге таштап кеткен.

Облус жетекчилиги бул окуядан кийин аймактагы бардык май куйган бекеттердин мыйзамдуулугун, коопсуздук эрежелерин сактоо боюнча атайын текшерүү жүргүзмөй болду.

- Облус аймагындагы бардык май куйган бекеттердин абалын иликтеп, тийиштүү коопсуздук эрежелеринин сакталышын карап чыгыш үчүн облус жетекчиси комиссия түзүп, тапшырма берип жатат, - деди Чолпон Бердикулова.

Жергиликтүү тургундардын арасында өрт чыккан кампаны өлкөдөн чыгып кеткен парламент депутаты Аскарбек Шадиевдин жакындары иштетип турганы айтылууда. Облустук милиция бул маалыматты тактаган жок, азырынча тергөө иштерин жүрүп жатканын гана кабарлады.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Көчмөндөр оюндарынын көркү жана көйгөйү

Дуйнөлүк көчмөндөр оюндары. 9-сентябрь, 2016-жыл.

Бүткүл дүйнөлүк үчүнчү көчмөндөр оюнунун өткөрүүгө каражаттын тартыштыгы көп суроо жаратууда.

Чөнтөгү жука Кыргызстанда мындай эл аралык ири иш-чараны быйыл уюштуруунун кандай зарылдыгы бар эле? Күздө күтүлүп жаткан оюндардын мурдагылардан айырмасы эмнеде? Дегеле бул оюндардан Кыргызстанга кандай саясий-экономикалык, маданий-идеологиялык утуш болот? Ушул ж.б. суроолорго “Арай көз чарай” берүүбүздөн жооп издейбиз.

Талкууга Бүткүл дүйнөлүк үчүнчү "Көчмөндөр оюндарын" уюштуруу жана өткөрүү боюнча катчылыктын жетекчиси Нурсултан Аденов жана жазуучу-публицист Чолпонбек Абыкеев катышты.

“Азаттык”: Нурсултан мырза, кечээ Интернетте мамлекеттик органдардын бири өзүнө караштуу тармак жетекчилеринен Үчүнчү көчмөндөр оюндарын өткөрүүгө каржылык жардам көрсөтүүнү өтүнгөн кат жарыяланды.

Бул кат социалдык тармакта кызуу талкууланып жатат. "Бюджеттен ченелүү акча алган мамлекеттик ишканалар кантип жардам берет?" деген суроо туулду. Мындай кат жалгыз эмес болсо керек. Деги бул жагдайды кандай түшүндүрсөк болот? Акча тартыш болуп жатса долбоор максатына жетеби?

Нурсултан Аденов.
Нурсултан Аденов.

Нурсултан Аденов: Биринчи оюндардан баштап эле биз бул иш-чараны "эл аралык" деп жарыялап келатабыз. "Бул долбоорго канчалаган коноктор келет" деп жатабыз.

Көчмөндөр оюндары - маданият менен спортту айкалыштырган өзгөчө долбоор. Кыргызстан эгемендүү болгондон бери бизди дүйнө жүзүнө тааныткан масштабдуу долбоорубуз ушул. Улуттук оюндарыбызды ушундай эл аралык деңгээлге көтөрүп чыккан учур тарыхта болгон эмес. Демейде эл аралык тажрыйбаны карасак, ушундай долбоорлордун алкагында жарнамалык, маалыматтык аянтчалар түзүлөт. Мамлекет да бул долбоордун ачык же жабык экенин билдирет.

Биринчиси - мамлекет өз демилгеси, өз күчү менен өткөрөт. Экинчиси - мамлекет дүйнө жүзүнө ачык жарыялайт, анын ичинде ишкерлерге да “бизде ушундай долбоор бар, анда жарнама жайгаштырсаңар болот” деп кабар берет. Анда да айтылат, “бул долбоор мамлекеттин атын чыгарууга, анын туристтик мүмкүнчүлүгүн арттырууга багытталган” деп. Кыскасы, мамлекет бардык кызыкчылыгы бар тараптарды кызматташууга чакырат.

Бул оюндарга Кыргызстандын Маданият министрлиги жана Спорт агенттиги түздөн-түз катышат. Мындан сырткары, ар бир мамлекеттик органдардан оюндарды өткөрүү боюнча уюштуруучу топко мүчө болушат. Анда долбоордун аксап жаткан жагы, жакшы жагы талкууланып турат.

Мындан сырткары, ошол мамлекеттик органдар биздин катчылыкка "өнөктөштөрдү табуу максатында ар кандай аянтчаларды түзүп бергиле" деп кайрылышат, биринчи кезекте ишкерлик чөйрөсү менен иштешүүгө умтулушат. Ал жерде биз ар кандай презентацияларды өткөрөбүз, алардын кызыкчылыгын арттырууга аракет кылабыз. Биздин катчылык баарына эле жетише албагандыктан мамлекеттик органдарга “бизге ишкерлер менен аянтча түзүп бергиле” деп кайрылганбыз. Кеп мамлекеттик органдар менен иштеп жаткан жеке менчик бизнес-өнөктөштөр жөнүндө болуп жатат.

Эгер биздин презентациялардан кийин ишкер компания Көчмөндөр оюндарынан алкагында биздин катчылык менен иштешүүгө ниетин билдирсе, биз алар менен келишим түзүп, иштей баштайбыз. Долбоордо ишкер берген акча каражаты кайда, кандай максатта жумшалары жазылат. Керек болсо оюн бүткөндөн кийин катчылык ошол демөөрчүгө “сиз берген акчаны биз мындай сарптадык” деп отчет беребиз.

“Азаттык”: Чолпонбек мырза, эки жыл сайын дүйнөлүк деңгээлдеги ири масштабдуу, эл аралык деңгээлдеги иш-чараны өткөрүү Кыргызстан үчүн канчалык оңой же оор деп ойлойсуз?​

Чолпонбек Абыкеев.
Чолпонбек Абыкеев.

Чолпонбек Абыкеев: Менимче, Көчмөндөр оюндарын жалаң кыргыздар ээлеп алганы туура эмес. Көчмөн эл дегенде Алтайдан баштап, Монголиядан уланып, бүткүл Орто Азия, Европанын жарымы, араб өлкөлөрүнө чейин көчмөн болуп эсептелет. Мына ушундай зор аймакта агылып келген улуу маданяттын, спорттун өзөгүн кыргыздардан алып чыгып, дүйнөгө жар салып жатканыбызга сыймыктансак болот. Албетте, улам кийинки оюндар жакшы уюштурулуп, катышуучулар да көбөйүп келет. Бирок ушунун баарын эле кыргыздар ээлеп албастан, экинчи оюндар өткөндөн кийин көчмөн маданиятты алып жүргөн мамлекеттердин бирине үчүнчүсүн өткөрүп, эстафета катары берилсе болмок. Ошондо чындап Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарына айлана баштамак. Тилекке каршы, үчүнчүсү да бизде калып калды. Кыргызда: “Арык уйга жоон мүйүздүн эмне кереги бар?” деген накыл кеп бар. Биринчи, экинчи оюндарга эмне деген гана чоң суммадагы каражаттар кеткенин билебиз.

Жогорку Кеңешке чейин катуу сөз болуп, "оюндарга кеткен чыгымдарга канча мектеп, канча оорукана, канча жолдор, ж.б. социалдык объектилерди курсак болмок" деген маселелер айтылган. "Дегеле экономикасы чабал мамлекетке ушундай чоң долбоордун кереги бар беле?" деген суроо туулат. Эми үчүнчүсүндө деле каржы таба албай, ар кимге кат жазып акча сурап жүрөбүз.

(Талкуунун толук вариантын ушул жерден угуңуз)

Көчмөндөр оюндарынын көркү жана көйгөйү
please wait

No media source currently available

0:00 0:23:35 0:00
Түз линк

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жеңижоктун жолун улай

Жеңижоктун жолун улай
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:00 0:00

Май-Төрдүн өзү керемет...

Сүрөттөр Кочкордун Сары-Булак айыл өкмөтүнө караштуу Май-Төр жайлоосунан тартылган.

Бишкек "Газпромбанктын" насыясынан баш тартты

Кытайдан сатып алынган автобустар. 2017-жыл, май.

Бишкек шаар мэриясынын орусиялык “Газпромбанктан” 50 миллион доллар насыяны 12 пайыздык үстөк менен алуу тууралуу меморандуму токтотулду.

Бишкек шаардык кеңешинин айрым депутаттары Орусиянын “Газпромбанкынан” насыя алуу демилгесине кескин каршы чыгып келишкен. Алардын бири “Республика – Ата Журт” фракциясынын депутаты, бюджеттик комиссиянын мүчөсү Канатбек Музуралиев мындай деди: ​

- “Газпром Кыргызстан” мэриянын облигацияларын алып, Орусиядагы “Газпромбанктан” бизге насыя алып бермек. Бирок пайызы менен эсептегенде насыянын көлөмү 5 миллиард сомдой болмок. Ал эми Бишкектин жылдык бюджети эле 9 миллиарддай. Эми өзүңүз ойлоп көрүңүз, 5 миллиарддык насыяны биздин бюджет көтөрө алабы же жокпу? Мэрдин тегерек-четиндеги адамдар туура эмес маалымат берип, ушуга түрткөн. "Оозу кыйшык болсо да байдын уулу сүйлөсүн" деп, Атамбаев бийликте турганда токтомдорду ойгелди кабыл ала беришкен.

Былтыр 25-декабрда ошол кездеги өкмөт башчы Сапар Исаков Орусиянын “Газпром” компаниясы менен автобустарды сатып алуу тууралуу меморандумга кол койгон. Меморандумга ылайык Бишкек шаарынын мэриясы “Газпромбанктан” 50 миллион долларлык насыяны 12 пайыздык үстөк менен беш жылга ала турган болгон.

Өкмөттүн мындай демилгесин Бишкек шаардык кеңешинин депутаттары да кубаттап, тиешелүү токтом кабыл алынган. Бирок көп өтпөй мэрия Бишкек шаардык кеңешине кат жазып, мэриянын бюджети мындай ири насыяны төлөй албай турганын айтып, мурда кабыл алынган токтомду жокко чыгарууну жана автобустарды сатып алууга бюджеттен каражат бөлүп берүүнү өтүнгөн. Бул тууралуу “Азаттыкка” Бишкек шаардык кеңештин төрагасы Алмаз Кененбаев кабарлады:

Алмаз Кененбаев.
Алмаз Кененбаев.

- Пайызы эле жылына 315 миллион сом болот экен. Шаардык кеңештин бюджеттик комиссиясы мэриянын бюджетин карап жатканда "андан көрө ошончо каражатты пайызына төлөгөндүн ордуна автобус сатып алалы" деп чечим чыгарган. Натыйжада 315 миллион сомго кошумча 67,5 миллион сом кошуп беришти. Ошентип,​автобус сатып алганга 382,5 миллион сом ​каражат бөлүндү.

Азыркы учурда Бишкек мэриясы автобустарды сатып алууга шашылбайт. Бул маселе эми сентябрга чейин созулуп кетиши мүмкүн. Бишкек шаардык транспорт башкармалыгынын жетекчисинин орун басары Нурлан Атыканов автобустарды сатып алуу үчүн республикалык бюджеттен да каражат талап кылынарын жана ошол себептен азырынча иш ордунан жылбай турганын мындайча негиздеди:

- Автобустарды сатып алууга кетчү каражаттын кайсы бир бөлүгү шаардын бюджетине кирген. "Эми республикалык бюджеттен да кайсы бир бөлүгүн карап беребиз" деген сөз болгон.

Атыкановдун айтымында, азыр сатылып алынуучу автобустардын так баасы жана маркасы белгисиз. Ал бюджет аныкталып, тендер жарыяланган соң гана аныкталат.

“Газпром Кыргызстан” компаниясы ал арада Бишкекте автобустар үчүн атайын газ куюучу станцияны да куруп жиберүүгө жетишкен. Бирок компаниянын өкүлдөрү алардын негизги максаты насыя берүү эмес экенин айтышат.

"Газпромго" караштуу май куючу жай.
"Газпромго" караштуу май куючу жай.

“Газпром Кыргызстан” компаниясынын директорунун кеңешчиси Азамат Алдыяров учурда мурда жетишилген меморандумда каралган схема токтотулганын жана азыр алар мэриянын чечимин күтүп жатканын “Азаттыкка” билдирди:

- Бул меморандумдун негизги максаты насыя берүү эмес, Бишкек шаарынын транспорттук, экономикалык жана экологиялык проблемаларын чечүү болчу. Азыр эми мэриянын өзүнүн каржы булактары пайда болгондуктан биз бул схеманы токтотуп койгонбуз.

Бишкек шаарынын быйылкы бюджети 8,5 миллиард сомдү түзөт. Быйыл автобустарды сатып алууга андан 382,5 миллион сом каралган.

Борбор калаада транспорт көйгөйү курч экени быйыл 2-апрелде билинген. Анда маршрутка айдагандар иш таштаган. Алар милдеттүү камсыздандырууга каршы чыгып, айыппулдун көлөмүн азайтууну жана тарифти көтөрүүнү талап кылышкан. Автобус-троллейбустар жетишпегендиктен, аларга эл батпай, аялдамаларда коомдук транспорт күткөн жүргүнчүлөр көбөйгөн. Көчөлөрдө узакка созулган тыгындар пайда болгон.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Конгантиевдин иши сотко жеткен жок

Молдомуса Конгантиев. 2009-жылы тартылган сүрөт.

2010-жылдагы апрель окуяларына байланыштуу мурдагы ички иштер министри Молдомуса Конгантиевге козголгон кылмыш иши "курамында кылмыш жок" деген негиз менен жабылды.

2010-жылдын 7-апрелине чейин ички иштер министри болуп турган Молдомуса Конгантиевге карата козголгон кылмыш ишинин жабылганы тууралуу атайын кызматтын токтомун жактоочусу Икрамидин Айткулов таратты. Конгантиевдин жактоочусунун “Азаттыкка” билдиргенине караганда, быйыл Коопсуздук кеңешинде мурда ачылып, бирок тергелип бүтө элек иштерди кайра карап чыгуу талабы коюлгандан кийин Конгантиевдин убактылуу токтотулган иши кайра карала баштаган.

Натыйжада тергөө жүргүзүп жаткан Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет (УКМК) адвокаттын “Конгантиевге карата коюлган айып негизсиз, кылмыш курамы жок” деген өтүнүчүн канааттандырып, 18-июнда иш жабылган.

- Сотко жетпей эле иш тергөөдө кыскартылган. "Эч кандай кылмыштын курамы жок" деп табылды. Буга чейин козголгон иши ден соолугуна байланыштуу токтотулуп турган. Баарыңар көргөндөй, анын абалы өтө начар болчу. Ал ушул кезге чейин дарыланып жатты. Эми кылмыш иши жабылды, - деди Икрамидин Айткулов.

Азырынча атайын кызмат бул боюнча комментарий бере элек. Башкы прокуратура 2010-жылы мурдагы ички иштер министри Молдомуса Конгантиевге Кылмыш-жаза кодексинин 305-316-беренелери ("Кызматтык ыйгарым укуктарынан аша чабуу", "Шалаакылык") менен кылмыш ишин козгогон болчу. Ага “ошол жылдын 6-апрелинде басма сөз жыйынында сүйлөгөн сөзү менен 7-апрелде Таласта элге курал колдонулушуна себепчи болгон" деген айып тагылган. Бирок ал ошол күнү Талас шаарында өзү катуу таяк жеп, ден соолугуна оор залака тийгендиктен тергөө убактылуу токтотулуп турган.

Алга Кылычов.
Алга Кылычов.

​Мурдагы ички иштер министрине карата козголгон кылмыш иши жабылганын апрель окуясына катышкан айрым активисттер кескин сындап чыгышты. Алардын бири, жарандык активист Алга Кылычов 2010-жылы элдик көтөрүлүштөргө каршы чыккан Конгантиевдин апрелдеги башаламандыкка толук күнөөсү бар деп эсептейт:

- Атайын чагымга, элдин канын төгүүгө алып барган, Бакиевден кийинки бирден-бир күнөөлүү болгон киши. Талас эли көтөрүлүп, ызы-чуу болуп жатса, “арак ичкендер жүрөт" деп элге туура эмес багыт берип козутушкан. Булар мамлекетке коркунучтуу адамдар, эртең азыркы бийликти да аңга түртүшөт. Бейкүнөө 87 баланын өлүмүнө, миңдеген карапайым адамдардын жарадар болгонуна түз байланышы бар. Саясат болдубу же башкабы, тарых муну кечирбейт. Бул чоң ката болду.

Камчыбек Ташиев, Сооронбай Жээнбеков жана Молдомуса Конгантиев.
Камчыбек Ташиев, Сооронбай Жээнбеков жана Молдомуса Конгантиев.

Конгантиев 2010-жылдагы кандуу окуялардан кийин өлкөнүн коомдук-саясий турмушуна дээрлик катышпай калган. Ошондой эле бир да маалымат каражаты менен ачык маектешкен эмес.

Бирок былтыр президенттик үгүт өнөктүгүндө Сооронбай Жээнбековду коштоп жүргөнү белгилүү.

Апрель окуяларына катышкан журналист Турат Акимов Конгантиевдин ишинин жабылышын саясат менен байланыштырды. Анын айтымында, ошол кезде бир максат менен чыккан апрелчилердин лидерлери баш болуп саясий кырдаалдардан улам бириндеп, башаламандыктын күнөөкөрлөрүн жазалоо талабы коомчулукта деле актуалдуулугун жоготту:

Турат Акимов.
Турат Акимов.

- 2010-жылдагы чоң үмүттөр өлдү. Баягы каршылыктар өчтү, андан бери баары өзгөрүп, эл сууду. "Молдомуса Конгантиев болсо жаңы бийлик менен мамиле түзүп, Сооронбай Жээнбековго добуш топтоп берди" деп эл билет. "Эми мындан ары бул маселеге кайрылып кереги жок, кечээки чатактын ызасы өчтү" деген таризде бүтүрүштү го. Эртең министр кылып койсо эле бир ызы-чуу чыкпаса, буга эч кандай каршылык болбойт.

Президенттин аппаратынан шайлоо маалында Молдомуса Конгантиевдин Сооронбай Жээнбековдун үгүт өнөктүгүндө жүргөнү тууралуу комментарий алууга мүмкүнчүлүк болгон жок.

Анткен менен 2010-жылдагы Курманбек Бакиевдин бийлигине каршы турган белгилүү саясатчылардын арасында Молдомуса Конгантиевге карата козголгон кылмыш иши жабылганын кубаттагандар толтура. Алардын бири, 2010-жылдан кийинки УКМКнын төрагасы болгон Кеңешбек Дүйшөбаев Конгантиев ошол кездеги бийликтин буйругун аткаруучу гана болгонун жана ден соолугунан ажыраганын белгиледи:

Кеңешбек Дүйшобаев.
Кеңешбек Дүйшобаев.

- Ошол мезгилде погон кийген аскер адамы катары буйрукка баш ийип, тынчтыкты камсыз кылууга милдеттүү болчу. Бул жагы да туура кабыл алынышы керек. Ал окуядан бери канча жыл өттү. Убакыт көрсөттү, ал да ден соолугунан ажырап калганын билебиз. Ошондуктан ал өз жазасын алды го деп ойлойм.

Ошол кездеги ички иштер министри Молдомуса Конгантиев 7-апрелдеги окуяларга чейин телеканалдар аркылуу сүйлөп, Бириккен элдик кыймылдын лидерлери Таласта кылмыштуу иш уюштурушканын, эми мындан ары андай иш-чаралар катуу басыларын эскерткен. Конгантиев Бакиевдин бийлигин тушунда Бишкек шаардык ички иштер бөлүмүнүн башчысы болуп да эмгектенген. Ошондой эле ал кийин мурдагы президент Курманбек Бакиевдин администрация башчысы Медет Садыркуловдун өлүмү боюнча да көрсөтмө берген.

Апрель окуяларына байланыштуу жалпысынан 28 адамга айып тагылган. Сот мурдагы өлкө жетекчилери баш болгон бир нече адамды өмүр бою эркинен ажыраткан. Апрель окуясы боюнча атайын кызматтын мурдагы төрагасы Мурат Суталинов 20 жылга, Мамлекеттик күзөт кызматынын башчысынын орун басары Нурлан Темирбаев 22 жылга, дагы бир орун басары Данияр Дунганов 25 жылга эркинен ажыратылган.

Ал эми сот чечиминин негизинде мурдагы башкы прокурор Нурлан Турсункулов, президенттик администрация жетекчиси Каныбек Жороев жана президенттин кеңешчиси Элмурза Сатыбалдиев эки жылга жакын абакта отуруп, 2016-жылдын башында мөөнөтүнөн мурун эркиндикке чыккан эле. Алар бул окуялар боюнча укуктук күнөөсү жок экенин билдирип келишкен.

P/S: Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет (УКМК) 6-июлда мурдагы ички иштер министри Молдомуса Конгантиевге 2010-жылы козголгон кылмыш иши айыпталуучунун кадамдарында “кылмыш аракети жок” деген жүйө менен 18-июнда кыскартылганын ырастады. Бул тууралуу комитеттин басма сөз кызматы кабарлады. Маалыматка ылайык, мындай чечим Конгантиевдин адвокатынын арызынын негизинде кабыл алынып, кылмыш ишин кыскартуунун мыйзамдуулугун Башкы прокуратура текшерген.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG