Линктер

дүйшөмбү, 22-июль, 2019 Бишкек убактысы 20:20

Кыргызстан

Өкмөттүн жүз күндүк ишине баа

Өкмөттүн курамы Жогорку Кеңеште. 14-июнь, 2018-жыл

Мухаммедкалый Абылгазиев Кыргызстандын өкмөтүн жетектей баштагандан бери 100 күндөн ашты.

Ал баштаган өкмөт экономикалык жаңы көрсөткүчтөргө негиз түзө турган кадамдарды жасай алдыбы? Мурдагы өкмөттүн программалары эмне үчүн толук улантылган жок? Кадр саясатында өкмөттүн өз алдынчалыгы барбы? Жакынкы арада бул өкмөттөн прогрессивдүү жылыштарды күтсө болобу? Ушул ж.б.у.с. суроолорго “Арай көз чарай” берүүбүздөн жооп издедик. Талкууга экономика илимдеринин доктору Жумакадыр Акенеев жана саясат таануучу Сейтек Качкынбай катышты.

"Азаттык”: Жумакадыр мырза, өкмөттүн негизги милдети экономика менен алектенүү эмеспи. Артта калган 100 күндө Абылгазиев баштаган өкмөттүн экономиканы көтөрүүгө өбөлгө түзө турган кайсы бир кадамдарын, аракеттерин, демилге-идеяларын белгилей алабызбы?

Жумакадыр Акенеев: Биринчиден, Абылгазиевдин өкмөтүн жаңы деп айтууга болбойт, болгону вице-премьер-министрлер эле алмашты, калганы баары өз ордунда калды. Бир эле экономика министри алмашкан. Экинчиден, мурдагы өкмөттүн долбоорлору да колдон келишинче улантылып жатат.

“Коопсуз шаар” долбооруна тендер жарыяланды, август айында өтүшү керек. Ошол эле “Түндүк” программасы боюнча иштер жүрүп атат, аны менен иштеген адистер кетип калгандыктан, кичине токтоп калгандай болду. Бул өкмөт “Мамлекеттик ипотека” деген долбоорго 300 миллион сом каражат таап, ишти токтотпоого аракет кылууда. Мурда ачылып, ишкерлерге жардам бере турган “Кепилдик фондуна” да 100 миллион сом кошумча каражатты өкмөт тапты. Ал эми биздин негизги тармактарыбыз болгон айыл чарбасындагы, жеңил өнөр жайындагы бүгүнкү өнүгүү ыргагынын өкмөттүн жүз күнү менен байланышы жок. Кумтөрдөгү иштер солгундап кеткенине байланыштуу акыркы алты айда жалпы өсүш 0, 1 пайызды гана түзүп калды. Анан дагы бир маселе - Орусиянын ири компаниялары менен чоң инвестициялык долбоорлор буюрса ишке ашканы турат. Жогорку Кеңеш күздө келип мыйзамдарды, тиешелүү документтерди колдоп берсе, атайын фонд түзүлгөнү жатат. Бул “жеке жана мамлекеттик шериктештик, өнөктөштүк” идеясынын негизинде ишке аша турган долбоорлор болот. Демилгени кыргыз-орус өкмөттөрү биргелешип ишке ашырганы жатат. Үлүштүк жагын айтсак, 51 пайызы Кыргызстандыкы болсо, 49 пайызы Орусияныкы болот. Бул максаттар ишке ашып калса, биздеги дыйкандарга арзан насыя, ипотеканы колдоого ж.б. ири долбоорлорго жардам берүүгө да каражат табылат.

“Азаттык”: Сейтек мырза, "мурдагы президент баштап, ошол кездеги өкмөт улантып жаткан “Таза коом” программасы азыркы өкмөттүн учурунда толук кеп болбой калды" деген пикирлер көп. Эгер ал чын болсо, анын себебин сиз эмнеден көрөсүз?

Сейтек Качкынбай.
Сейтек Качкынбай.

Сейтек Качкынбай: Сөздүн ачыгы, азыркы өкмөт башчынын оозунан "мен “Таза коом” программасын улантам" деген так, ачык оюн уга элекбиз. Айрым маалыматтарда "азыркы өкмөт улантат" деп учкай айтыла калып жүрөт. Өкмөт башчынын кабинетине отуруп иш баштаганына 100 күндө ашып калса да, концептуалдуу маселелерди айтып: "Аларды качан, кантип чечебиз?" деген сөзүн деле укпадык. Жаңы жумуш баштагандагы укканыбыз - мамлекеттик аткаминерлерди он пайыз кыскартат болду. Эмне үчүн 13 пайыз же 32 пайыз кыскартууу болбойт? Ал деле түшүнүксүз. Анан “Таза коом” программасын эмне үчүн толук ишке ашыруу аракети болбой жатат деген суроо туулат. Менимче, азыркы премьер-министрдин алдында өзүнчө бир дилемма турат. “Эгер “Таза коомду” улантсам Сапар Исаковдун мураскору болуп каламбы? Менин өзгөчөлүгүм эмнеде болот?” деген курнамыс болуп жатат. Чындыгын айтканда “Таза коом” Сапар Исаковдун деле программасы эмес. Ага чейин эле бир топ либерал-демократ күчтөр бул программаны көтөрүп чыгышкан. Акыркы сегиз, он жылдан бери бул демилге көтөрүлүп келаткан болчу.

“Азаттык”: Өкмөт башчы Абылгазиев жакында Грузияга барганда ушул программага байланыштуу көп жолугушууларды өткөрдү. Аны “Таза коомду” ишке ашыруу ниети бар десек болбойбу?

Сейтек Качкынбай: Ал жактан келгенден кийин деле программаны “Таза коом” деп атабаса да "ушундай максаттарды ишке ашырабыз" деген маалыматты уккан жокпуз. Программаны азыркы өкмөт “Көк коом” деп атап алса деле болот. Кеп анын коомго алып келе турган натыйжасында болуп жатпайбы.

“Азаттык”: Жумакадыр мырза, бул өкмөт “Кумтөр” же болбосо “Жогорку Нарын каскады” деген ири долбоорлорду кайра кароо боюнча аракеттери эмне үчүн байкалбайт? Же андай чоң жоопкерчиликти Абылгазиев алгысы келбей жатабы?

Жумакадыр Акенеев.
Жумакадыр Акенеев.

Жумакадыр Акенеев: Кыргыз өкмөтү менен “Кумтөрдүн” ортосундагы акыркы келишимге Сапар Исаковдун мезгилинде 2017-жылы сентябрда кол коюлган. Азыркы өкмөт да бүгүн аны менен иштешкенге аргасыз болууда. Бирок Абылгазиевдин өкмөтү ал келишим менен макул эмес экенин билдирип келет. Жакында эксперттик коомчулук өкүлдөрү тегерек үстөл өткөрдүк, анда абдан чоң талкуу болду. Жыйынтыгында "Кумтөр" менен болгон акыркы келишим Кыргызстандын кызыкчылыгына түп-тамырынан бери каршы келет” айттык. Азыркы өкмөт башчы “Центерра” компаниянын жетекчилиги менен жолукту, анда позициялар ачык айтылса керек. Бүгүнкү өкмөт “Кумтөр” менен түзүлгөн келишим Жогорку Кеңеш сентябрда келсе кайра каралышы керек" деп жатат. Буюрса бир айдын тегерегинде бул маселе боюнча чоң өзгөрүүлөр болуш керек....

(Талкуунун толук вариантын ушул жерден угуңуз)

Өкмөттүн 100 күнү: Абылгазиевдин ишмердиги
please wait

No media source currently available

0:00 0:23:40 0:00
Түз линк
"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргыз жигиттин Сахалиндеги эрдиги

Сахалин. Архивдик сүрөт.

Сахалинде бир аялды куткарып жатып сууга чөгүп кеткен кыргызстандык жигиттин сөөгү мекенине жиберилди. 17 жаштагы жигит Орусияга жайкы эс алууга барып, 29-июлда шаардын четиндеги көлмөдө эс алып жүргөндө кырсыкка кабылган.

Он жети жаштагы Жандарбек Кубанычбек уулунун сөөгү 1-августта Ош облусунун Кара-Кулжа районундагы туулуп-өскөн айылына жиберилди. Ал алты бир туугандын улуусу болгон. Мектепти жаңы эле бүткөн Жандарбек ушул жылдын апрель айында Сахалинге келген. Маркумдун эжеси Айгүл Рахманова Жандарбектин ордуна анын сөөгү салынган "жүк 200дү" күтүп жатканына сай-сөөгү сыздап турду:

- Мен атасынын эжеси болом. Туугандарында маалымат аябай аз. Бизге башка бирөөнү куткарам деп, чөгүп кеткенин айтышты. Жандарбекти чоң атасы чоңойткон. Ал киши "Андан көрө мен өлсөм болмок" деп кайгырып отурат.

Окуя 29-июль күнү Орусиянын Сахалин облусунда болгон. Ал күнү Жандарбек достору менен шаардагы "Теплое озеро" көлмөсүнө эс алганы барат. Сахалиндеги тергөө комитетинин маалыматына караганда, Жандарбек бир аялды куткарып, бирок өзү сууга чөгүп кеткен. Анын сөөгүн куткаруучулар бир күн өткөндөн кийин гана табышкан. Сахалинде Жандарбек өз айылдашы, 24 жаштагы Тургунбай уулу Сааданбек менен жашап турган.

Тургунбай уулу Сааданбек.
Тургунбай уулу Сааданбек.

- Жандарбек - менин өкүл атамдын уулу. Апрелде экөөбүз чогуу келгенбиз. Ал "шаар кыдырып, жер көрөм" деп келген эле. Кайра кайтчу билетин 25-августка алганбыз. Ага жетпей достору менен эс алганы барып ушундай каргаша тооруду. Азыр эле сөөгүн Кыргызстанга жиберип келдик, - деди Сааданбек.

Окуя болгондон кийин эле Сахалиндеги кыргыз диаспорасы маркумдун сөөгүн мекенине жиберүү ишин колго алган. Мигранттар чыгымдар үчүн 90 миң рублдан ашык каражат чогултушкан. Диаспора өкүлдөрү "кыргыз жигит эрдик кылып курман болду, бирок муну жергиликтүү бийлик жана коомчулук анча баалаган жок" деп билдиришти. Муну алар жергиликтүү медианын, бийлик өкүлдөрүнүн маалыматтарына таянып айтып чыгышты. Диаспоранын өкүлү Зулайка Абдразакова мындай деди:

Зулайка Абдразакова.
Зулайка Абдразакова.

- "17 жаштагы жаш жигит бир кызды куткармакчы болуп өзү курман болуптур" деген кабар гана элге тарай баштады. Биздин лидерибиз Эшимбет Толбаев журналисттер менен байланышып, маркумдун кыргыз экенин так көрсөтүүнү суранган. Эгерде кыргыз мигранты кылмыш кылганда дароо анын кыргыз экени баса белгиленмек. Эмнегедир баатырларча өлгөн жигит тууралуу так айтпай жатышты. Биздин суранычтан кийин гана анын кыргыз экени айтылды. Ага Сахалиндеги дээрлик бардык аймактагы диаспора өкүлдөрү акча чогултуп беришти.

Бул Орусияда кыргызстандыктар адам өмүрүн сактап калган биринчи окуя эмес. Эки жыл мурда кыргыз мигранты Марат Исаев Москванын метросунда эстен танып рельске жыгылган орус аялын өлүмдөн сактап калган.

Орус медиасы анда москвалык полиция кызматкери мамлекеттик сыйлыкка көрсөтүлгөнүн биринчи кабарлап, өмүрүн тобокелге салган Марат тууралуу коомчулук сынынан кийин гана айта баштаган.

Расмий түрдө Орусияда 550 миңден ашуун кыргызстандык мигрант иштейт. Жыл сайын Кыргызстанга Орусияда каза болгон мигранттардын 350дөй сөөгү жөнөтүлөт. Ар кандай кырсыктардан ден соолугу жабыркап, оору-сыркоого кабылгандар да көп кездешет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Токтонасыров: Уландын окуясы дыкат текшерилсин

Токтонасыров: Уландын окуясы дыкат текшерилсин
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:55 0:00

"Өнүгүү-Прогресстеги" мандат чатагы

Жогорку Кеңеш

Бишкек шаардык кеңешиндеги "Өнүгүү-Прогресс" фракциясындагы мандат талаш чечиле элек.

Борбордук шайлоо комиссиясы (БШК) 31-июлда бул партиядан депутаттыкка талапкер болгон Эдик Досиевдин арызын караш үчүн үчүнчү жолу жыйынга чогулуп, дагы эле орток пикирге келе алган жок.

"Өнүгүү-Прогрессте" бошогон орунга тизмеде №10 болуп турган Досиев келиши керек эле. Бирок партиянын саясий кеңеши мандатты №23 орунда турган Аллаберди Парпиевге берүүнү чечкен. Досиев буга байланыштуу БШКга арыз менен кайрылган.

Мандатка байланыштуу талаш-тартыштар 2015-жылы парламенттик шайлоодон кийин да болгон.

Бишкек шаардык кеңешинин депутаттары 2016-жылы шайланып жатканда "Өнүгүү-Прогресс" фракциясына сегиз мандат тийген. Фракциянын депутаты Аликбай Сариев Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты Карганбек Самаков менен чогуу соттолгондон кийин анын ыйгарым укугу мөөнөтүнөн мурда токтотулуп, орду бош калган. Тизмедеги кезекке ылайык, мандат Эдик Досиевге берилиши керек болчу.

Досиев 2016-жылы эле депутаттык мандат алмай болгонун, бирок партиянын сунушу менен эки орунга артка жылганын, эми болсо мандат алуу кезеги келгенин айтып арызданып жатат:

- Негизи мен 8-орунда болчумун. Бизде партияда талапкерлер арасында "ким жетиштүү добуш алса, ошол депутат болот" деген "эркектик келишим" бар болчу. Мен негизи депутаттыкка өткөм. Мени алгач 8-орундан 10-орунга жылдырышкан. Азыр дагы бир мандат пайда болуп, менин кезегим келгенде партия бул орунду башка талапкерге берип жатат. Партия мага эч нерсе түшүндүргөн жок, сүйлөшүүгө чакырган жок. Мен партиянын жетекчилиги менен байланышка чыкканга аракет кылдым, бирок эч ким менен жолуга алган жокмун.

Бул талаштуу жагдай тууралуу "Өнүгүү-Прогресс" партиясынын жетекчилиги, саясий кеңеши түшүндүрмө бере элек. Жогорку Кеңештеги тиешелүү фракциянын депутаты Мирлан Бакиров "кимге мандат берилерин партия өзү чечет" деп түшүндүрдү:

Мирлан Бакиров.
Мирлан Бакиров.

- Мунун тартиби мыйзамда так жазылган. Фракцияда бош мандат болгон учурда үч күндүн ичинде саясий партия тигил же бул талапкердин пайдасына чечим чыгарып берет. Ошол чечимге ылайык, БШК ал талапкерге мандат берет. Эгер үч күндүн ичинде мындай чечим берилбесе, анда БШК, аймактык комиссия кезегине карап мандатты бериши керек. Бул жерде менин билишимче, үч күндүн ичинде партиянын саясий кеңеши "Парпиевге мандат берилсин" деген чечимин берген.

Бишкек аймактык шайлоо комиссиясы 12-июлда "мандат тизмеде 23-орунда турган Аллаберди Парпиевге берилсин" деген чечим чыгарган. Бул чечим толук күчүнө кириши үчүн БШК аны өз токтому менен бекитип бериши керек эле. Эдик Досиев бул чечим боюнча БШКга арызданган.

Азыр маселенин баары "Жергиликтүү кеңештин депутаттарын шайлоо тууралуу" мыйзамдын 51- жана 52-беренелеринен чыгып жатат. Мыйзамдын 51-беренесинде "жергиликтүү кеңешке шайлоо бүткөндөн кийин 15 күн ичинде партиялар мандат алчу талапкерлердин соңку тизмесин берет" деп жазылган. "Эгер тизмеде кезек, орун алмашуу болсо, анда ошол талапкерлердин кагаз түрүндө макулдугу талап кылынат" деп көрсөтүлгөн.

Ал эми 52-беренеде фракциядагы бош мандат тууралуу сөз болот. Анда "фракцияда кайсы бир депутат мандатын мөөнөтүнөн мурда кандайдыр бир себептер менен тапшырса, анын ордуна мандат ошол тизмедеги кийинки талапкерге же партия сунуш кылган талапкерге берилет" деп жазылган. Бирок "мандат тийбей калды" деп арызданган талапкер боюнча жол-жобо белгиленген эмес.

Азыр БШКнын мүчөлөрү бул маселе боюнча теңме-тең эки жаат болуп бөлүнүп калды. БШКнын төрагасынын орун басары Абдыжапар Бекматов мыйзамдын 52-беренеси боюнча чечим чыгышы керек деп эсептейт:

Абдыжапар Бекматов.
Абдыжапар Бекматов.

- "Жергиликтүү кеңештин депутатын шайлоо тууралуу" мыйзамдын 52-беренесинде бош калган мандатты өткөрүп берүүнүн жол-жобосу жазылган. Башкача айтканда, Бишкек аймактык шайлоо комиссиясы 3-июлда мурдагы депутаттын ыйгарым укуктарын токтотуу тууралуу чечим кабыл алган. Андан кийин саясий партиянын сунушунун негизинде башка тизмедеги талапкерге өткөрүп берүү тууралуу сунуш берген.

БШК 31-июлда мандат талаш боюнча үчүнчү жолу жыйынга чогулду, бирок мүчөлөрү орток пикирге келе алган жок. БШКнын төрайымы Нуржан Шайлдабекова баштаган алты мүчөсү болсо "тизмедеги кезек сакталышы керек" деген пикирде:

Нуржан Шайлдабекова.
Нуржан Шайлдабекова.

- БШКдагы жумушчу топ келип түшкөн арызды карап чыгып, "Бишкек аймактык шайлоо комиссиянын чечимин жокко чыгарылсын жана мандат кезеги менен берилсин" деген сунуш киргизди. Бул сунуш мыйзамга негизделген. Партия мандаттын кимге берүүнү өзү чечүүгө укугу бар. Бирок бул укукту ишке ашыруунун тартиби так жазылган эмес. Ошондуктан биз системалуу карап көрсөк кезек алмаштыруунун жол-жобосу жазылган. Анда "ошол талапкердин макулдугу менен чечилет" деп көрсөтүлгөн. Жумушчу топ ушул нормаларга негиздеп, талапкердин арызын эске алуу менен мандатты кезектеги талапкерге өткөрүп берүү тууралуу сунуш киргизген.

Жергиликтүү кеңештерде ушуну менен экинчи жолу мандатка байланыштуу чыр чыкты. Мындан туура эки ай мурда Баткен облусунун Кызыл-Кыя шаардык кеңешинде куду ушундай жагдай катталган. КСДП фракциясынын талапкери Тахмина Алимбекова партиянын саясий кеңеши анын кезеги келгенине карабай, өзүнөн макулдук албастан башка талапкерге мандат берүү тууралуу чечим чыгарганына каршы арызданган. Бирок бир топ териштирүүдөн кийин партия өзүнүн бул чечиминен баш тарткан жана БШК мандатты Алимбековага берүү тууралуу чечим чыгарган.

Азыр эми Эдик Досиевдин мандат маселеси кандай чечилери белгисиз. Талапкер эгер өз пайдасына чечим чыкпаса, сотко чейин барарын айтып жатат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Камактагы саясатчы Өмүрбек Текебаев ооруканага которулду

Өмүрбек Текебаевди коргоо акциясы.

“Ата Мекен” партиясынын камактагы лидери, мурдагы депутат Өмүрбек Текебаев №47 абактан Бишкектеги Мирсаид Миррахимов атындагы улуттук кардиология борборуна которулду.

Жаза аткаруу мамлекеттик кызматынын расмий маалыматына ылайык, ал бейтапканага дарыгерлердин сунушу менен жаткырылды. Экс-депутат дарылангыча сакчылардын көзөмөлүндө болот. Айрым талдоочулар муну саясий жүрүш катары да баалап атышат.

Өмүрбек Текебаев Улуттук кардиология борборундагы кадимки палаталардын биринде дарыланууда.

Аталган медициналык мекеменин башкы дарыгери Жамиля Иманакунова “Азаттык” радиосуна билдиргендей, саясатчы 31-июлда күндүз саат он бирлерде кайтаруучулардын коштоосунда алып келинген:

Мирсаид Миррахимов атындагы улуттук кардиология борбору.
Мирсаид Миррахимов атындагы улуттук кардиология борбору.

- Учурда абалы канааттандырарлык. Ооруканага келгенде деле абалы дурус болчу. Медициналык кылдат текшерүү жүрүп жаткандыктан, диагноз тууралуу так маалымат айта албайм. Ал кайтарууга алынган. Жакындары менен жолугушууга

Дарыгерлерге соттолгон кишилерди жакындары менен жолугушууга уруксат бербеген эреже тууралуу эскертилген. Мындан улам жубайы Айгүл Текебаева күйөсүнө кезиге албаганын, адвокаты жана парламенттеги депутаттар кабар алып чыкканын “Азаттык” радиосуна айтты:

Текебаев менен көрүшүп чыккан Жогорку Кеңештеги “Ата Мекен” фракциясынын лидери Алмамбет Шыкмаматов да партия башчысынын саламаттыгы канагаттандырардык деп билдирди. Анын айтымында,дарыгерлер Текебаевдин жүрөгүндө жана белинде оорунун белгилери бар деген болжолдуу тыянак чыгарып жатышат.

Саясатчы камакта отурган №47 абактагы медициналык мекемеде анын саламаттыгын чыңдоого толук мүмкүнчүлүк болгон эмес.

Алмамбет Шыкмаматов.
Алмамбет Шыкмаматов.

- Эми мыйзам талабына ылайык комплекстүү медициналык текшерүүдөн өтөт. Анын жыйынтыгы менен Өмүрбек Чиркешовичти кайра №47 абакка алып баруу же ушул эле жерден комплекстүү дарылануудан өткөрүү тууралуу чечим кабыл алынат. "Депутаттардын макамы жөнүндө" мыйзамга ылайык, биз кирип жолугуша алабыз. Башкаларга уруксат берилбейт. Беш-алты жылдан бери Текебаевдин жүрөгүндө аритмиясы бар болчу. Ошол таасир этти деген божомол бар, - деди Шыкмаматов.

Абактагы Текебаев ооруканага жатты
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:10 0:00

​Ал ЖАМКтын жетекчилигине депутаттар кайрылганын, жубайы жана кичи кызы менен жолугушууга уруксат берүүнү суранганын кошумчалады. Азырынча ага жооп бериле элек.

Буга чейин Өмүрбек Текебаевдин жүрөгүн текшертиш үчүн ооруканага убактылуу которууну анын үй-бүлөсү өтүнгөн. Саясатчынын ден соолугуна байланыштуу маселе парламентте да козголуп, айрым депутаттар "анын ден соолугу жакшылап текшерилип, зарыл болсо дарыланышы керек” деген мазмундагы кайрылууга кол топтошкон.

Ал эми талдоочу Марс Сариев Текебаевдин абактан сыртта дарыланууга жаткырылышын саясий жүрүш деп, муну азыркы бийликтин күчтөнүү аракети катары баалады:

Марс Сариев
Марс Сариев

-Бул деле технология. Азыр ооруканага которулду. Балким күздө саламаттыгына байланыштуу деп түрмөдөн чыгарышы да ыктымал. Ошондо мурдагы президент Атамбаевге каршы күчтөр көбүрөөк болуп калат. Байкасаңар, Текебаевдин ооруканага чыгарылганын деле уу-дуу кылбаганга, элдин көңүлүн бурдурбаганга аракет кылып жатышкандай. Абакттагы саясатчыларды ден соолугуна байланыштуу деле дарыланууга чыгарбай, абалы оорлоп кеткиче кармаган учурлар болгон эмеспи.

Текебаев "Мегаком" чырына байланыштуу коррупция боюнча айыпталып, былтыр февраль айында камалган. Аны менен кошо мурдагы министр Дүйшөнкул Чотонов да кармалган. Аларга "орус жараны Леонид Маевскийден 1 млн. доллар пара алган" деген айып тагылып, сот ар бирин сегиз жылдан эркинен ажыраткан.

Муну мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин куугунтугу катары баалаган Текебаев жаза мөөнөтүн №47 абакта, ал эми Чотонов Молдовановкада №27 абакта өтөп жатат.

Саясатчынын адвокаттары ишти кайра кароону өтүнүп, Башкы прокуратурага кайрылышкан. Көзөмөл органы "Текебаевдин адвокаттары көрсөткөн жагдайлар соттун жүрүшүндө текшерилген" деп аны кайра караган эмес. Адвокаттар буга макул болбой, Бишкектин Октябрь райондук сотуна даттанып, сот арызды өндүрүшкө алуудан баш тарткан. Натыйжада актоочулар шаардык сотко арызданган.

Бишкек шаардык сотунун Адис Момуналиев төрагалык кылган соттук коллегиясы 25-июлда арызды кароодон өзүн четтетип, аны 15-августта башка соттук коллегия карамай болгон.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бүдөмүк кылмыш, бүлүнгөн турмуш

Иллюстрациялык сүрөт.

"Жети жаштагы кызды зордуктоого аракет кылган" деп айыпталып, 20 жылга абакка кесилген айыпкердин жакындары "Азаттыкка" кайрылып, соттун чечимине нааразылыгын билдирип жатышат.

Алар "тергөө туура эмес жүрдү, жасабаган кылмыш үчүн катуу жаза берилип калды" деп эсептешет.

ИИМ болсо секелекти зордуктоо фактылары боюнча тергөөнү туура эмес жүргүзүү мүмкүн эмес экенин белгилеп жатат.

Бишкектин Свердлов райондук соту 26 жаштагы Мурат Эрмек уулун "жети жаштагы секелекти зордуктоого аракет кылган" деп ушул жылдын 26-мартында 20 жылга эркинен ажыраткан. 22-июнда шаардык сот ушул эле өкүмдү күчүндө калтырган.

Тергөөнүн материалдарына караганда, Мурат Эрмек уулу былтыр октябрь айында таңкы саат алты жарымдарда Бишкекте жашаган Тумар Ашыралиеванын үйүнө кирип барып, уктап жаткан жети жаштагы кызды зордуктоого аракет кылган, секелек ыйлап кыйкырганда тумчуктурган. Жанында жаткан бир тууган агасы кыздын "апалап" кыйкырганынан ойгонуп, жарыкты күйгүзгөн. Ошол маалда Эрмек уулу шымын шаша-буша кийип качып жөнөгөнү белгиленген. Артынан кууп жөнөгөн агасы аны жакын жерден эле кармап, милицияга арыз жазышкан.

Соттолуучу окуя болгон учурда мас экени айтылат. Эрмек уулу күнөөсүн жарым-жартылай мойнуна алып, көрсөтмө берген учурда достору менен ичип отуруп, агасынын үйүнө барам деп адашып чоочун адамдын үйүнө кирип алганын айткан. Ишти Свердлов райондук милициянын тергөөчүсү Зарина Асанова тергеген.

Бул иш боюнча соттук-медициналык экспертиза дайындалып, "кыздын денесинде жараат табылган жок, кыз белгиси бар" деген тыянагын чыгарган. Ушундан кийин жабыркоочу тарап "дообуз жок, Эрмек уулунун камалып кетишине каршыбыз" деп тосмо арыз жазып беришкен.

Коомдук жактоочу Дайырбек Эрдешовдун айтымында, кылмыш кылбаганына жана тосмо арыз жазылып берилгенине карабай сот катаал өкүм чыгарган:

Укук коргоочу Дайырбек Эрдешов.
Укук коргоочу Дайырбек Эрдешов.

- Свердлов райондук соту бул жерде акыйкатсыз чечим чыгарып койгон. Ошону менен бирге Зарина Асанова бир тараптуу тергеп коюп, бүгүнкү күндө Мураттын укугу бузулуп жатат. Ишти бир айдан ашуун убактан бери карап жатам. Буга чейин адвокаттар алмашып, өкмөттүн да адвокаты болгон экен. Бул баланы туулган айылы Тогуз-Тородон да сураштырып көрдүк. Мурда соттолгон эмес. Москвада иштеп келип ушинтип кырсыкка кабылып жатат.

Мурат Эрмек уулунун бир тууган агасы Элдияр Курманбаев инисинин мындай кылмышка барарына ишенбейт. Ал зордуктоо фактысы болбогонун айтып, иниси чоочун үйгө кирип барганы үчүн жазасын жеңилдетип берүүнү тиешелүү органдардан өтүнүп жатат. Ошондой эле укук коргоо органдарынын кызматкерлери кылмышты мойнуна алдырыш үчүн инисин кыйнашканын айтууда:

Соттолуучунун агасы Элдияр Курманбаев.
Соттолуучунун агасы Элдияр Курманбаев.

- "Байке, сиздин үйүңүзгө барам деп адашып ошол үйгө кирип алыптырмын" дейт. Инимдин айтуусу боюнча, ыкчам кызматкерлер бир бөлмөгө камап алып, сабап мойнуна алдырган. Кагазга кол койдурган. Башында тергөөчү Зарина Асанова алып келген кагаз орус тилинде жазылган экен. Иним орусча түшүнбөсө... "Мас болуп эле түшпөдүңбү, кармалбай эле чыгасың, кол койсоң эле" десе кол коюп бериптир. Кыз уктап жатканда колу-бутун басып алган окшойт. Ошондо кыз ойгонуп кеткен, ошондо анын агасы жарыкты күйгүзгөн. Менин иним "кечирип кой, менин да сендей карындашым бар" деп мойнунан сылаган экен. Тергөөдө анын баары тескери жазылып, "тумчуктурган" деп жазып коюшкан. Иним бир жылдан бери ал жерде жарым жан болуп жатат. Аны атам кичине баладай кылып сүт берип, күчүк союп берип бакчу. Аны башында "кургак учук" деп айтышкан. Эми 20 жыл жатса эмне болот... Жолугушууга деле мүмкүн болбой жатат, сотто гана көрөбүз.

Жети жашар кыздын энеси Тумар Ашыралиева, анын окуяга күбө болгон баласы Бишкек шаардык сотунун отурумунда көрсөтмөсүн өзгөртүп, Мурат Эрмек уулунун камалып кетишине каршы экенин, кылмышына жараша жаза берүүнү өтүнүшкөн. "Бул сотто эске алынган жок" дейт Ашыралиева.

- Зарина Асанова балам менен кызыма "ушундай деп жазабыз" деп үйрөткөн экен. Муну алар сотто да айтып беришти, бир эмес, эки жолу. Мен тосмо арызды тергөөчүгө да, сотко да жазып бердим. "Балам менен кызыма залалы тийбегенден кийин ал балага доом жок" деп жазгам. Ал деле менин балам менен эле тең экен, ак жеринен эле күйүп кетишин каалабайм. Толук актабаса да өз аракетине жараша жаза алсын деп ойлойм. Эки үй чын эле окшош экен, кийин өзүм да барып көрүп келдим. "Сизге акча берип койгон, ошон үчүн коргоп жатасыз" деп да айтышты. Мен кызыма тийип, андай иш кылган болсо такыр баспайт болчумун. Бул жерде адамдын тагдыры жөнүндө сөз болуп жатпайбы?

Жабырлануучу тарап да, соттолгондордун туугандары да тергөө жүрүп жаткан учурда акча сунуш кылган учурлар болгонун, бирок "акча бербегени үчүн соттолду" деп прокуратурага жазган арызы каралбай калганын белгилеп жатышат. Аты аталган тергөөчү Зарина Асанова менен байланышуу аракетибизден майнап чыккан жок.

Ички иштер министрлигинин басма сөз катчысы Бакыт Сеитов секелекти зордуктоо же ага аракет кылуу фактыларында тосмо арыз эске алынбай турганын билдирди. Ал "тергөө туура эмес" деген сөздү четке какты:

Бакыт Сеитов.
Бакыт Сеитов.

- Өспүрүмдөргө каршы жасалган кылмыштар болсо тосмо арыздарга карабай териштириш керек. Андай болгон учурда деле акыркы сөздү сот чечет, тергөөчү чече албайт. Тергөө деген экөөнүн тыянагын алып келип, ошонун негизинде сотко алып келет да. Эгер тергөө туура эмес болсо, анда сот ал материалды кабыл албайт. Сотко чейин иш менен прокуратура таанышат. Ал тургай азыр балдарга, өспүрүмдөргө кол көтөрүп, зордуктоого аракет кылганы үчүн дагы катуу жазалаш керек. Аларга жеңилдик болбошу керек.

Сот бул өкүм туурасында комментарий берген жок. Мурат Эрмек уулунун жактоочулары буга чейинки соттун өкүмдөрүнө каршы экенин билдирип, жазаны жеңилдетүү өтүнүчү менен Жогорку сотко арызданышты. Иш качан каралары айтыла элек.

"Сезим" кризистик борборунун жетекчиси Бүбүсара Рыскулова "адатта мындай окуяларда сот, укук коргоо органдары туура мамиле кылууну билбейт" деп сындады.

Бүбүсара Рыскулова.
Бүбүсара Рыскулова.

​- Азыр баарыбыз эле "балдарды зордуктаса атууга чейин кетиш керек" деп жатпайлыбы. Эгер кылмыш тастыкталган болсо, бул туура. Мындай кылмышта арызды кайтарып алам, эки тарап келишип алуу деген болбойт, ал эске алынбайт. Азыр резонанстуу иштер көп болуп жатат. "Алты жаштагы, 10 жаштагы кызды зордуктады" деп, биздин элибиз эмне болуп жатканы белгисиз. Эгер жөн эле ичип алып, өзү айткандай адашып кирип алып ушундай окуяга кабылып жатса - бул трагедия. Жигиттер муну да эске алыш керек, ичип алып кандай жагдайга кабылып жатышканын. Эми Жогорку сот буга жакшылап көңүл бурушу керек. Мас болуп бирөөнүн үйүнө кирип барган деле туура эмес. Эгер зордуктоого аракет болгон учурда да бизде "кыз белгиси сакталып калган" дешет. Бирок ушундай аракет кылган болсо да туура эмес. Мындай учурда тергөө жакшы болушу керек. Биздин тажрыйбада тергөөдө көп нерсе кетип жатат.

Расмий маалыматтар боюнча балдарга жыныстык зомбулук көрсөткөн учурлар көбөйүп жатат. 2016-жылы балдарга каршы 400дөй кылмыш катталса, анын 30дан ашууну жыныстык мүнөздө болгон. 2017-жылы жарым жылда эле 400дөн ашык кылмыш катталып, анын 50дөн ашыгы жыныстык мүнөздө деп табылган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Даниил Урицкийге айланган Данияр Үсөнов

Даниил Урицкийге айланган Данияр Үсөнов
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:22 0:00

Чындыкка реквием

Уланбек Эгизбаев

Улан Эгизбаев чындыкты мен үчүн, сиз үчүн, бардыгыбыз үчүн айтты. Чындыкты угуу жеңил, айтуу абдан оор, татаал. Чындыкты айтуу – инсандык эрдик!

Өзүңүзгө суроо берип көрүңүзчү – качандыр бир кезде, өмүрүңүздө бир жолу чындыкты жалтанбай айтып, күрөшүп көрдүңүз беле?! Чындыктын тузу оор, көп учурда сынат (кара жемсөөлөр сындырышат). Чындыкты айтуу ар кимдин эле колунан келе бербейт. Руху жетпейт!

Мен Уланды теледен гана көрчүмүн, таанышып, сүйлөшүп көргөн эмесмин. Бирок анын ар бир берүүсүндөгү кара жемсөөлөрдүн бетин сыйрыган курчтугунун артында канча бир кайрат-күч, эрк, чымыркануу, жалтанбаган эр жүрөктүк жатканын көрчүмүн! Ар бир берүүсүнөн кийин канча бир жек көргөндөрү көбөйүп, душман арттырып атканын өзү да билчү, бирок ал жалтанган жок. Анын жан дилинин түпкүрүндө В.Шукшиндин «Кызыл чие» («Калина красная») чыгармасынын каарманы айткандай «биз болбосок, кара жемсөөлөр бул жашоону ашап койбойбу» деген принцип туруп, кыргыз коомунун канабайрамын чыгара тебелеп-тепсеп, бөртүп-бөртүп таратып, талатып жиберип аткандар өтө көбөйүп, орун-очок алып, төргө өтүп кеткенин көрүп көөнү тынбады, каршы күрөштү. Тек гана пассивдүү байкоочу боло алган жок.

Эмне үчүн чындыкты айтуу ушунчалык оор? Айрыкча азыр оор. Анткени кылтыйтып арамзаланып, артыңдан келип бычак сайган эки жүздүү, принциби жокторду - "акылдуу, кылдат, сезимтал" деп, элдин, мамлекеттин байлыгын уурдап байыгандарды - "эпчил, турмушка жөндөмдүү" деп, кошоматчы, саткындарды – "кыйынчылыктан жол таап кеткен көрөгөч, билерман, ошон үчүн кызматынан кол жуубай келе жатат, чоңоюп-өсүп атат" деп сыйлап төргө өткөрүп, той-ашта ошолорго биринчи сөз берип («Оозу кыйшык болсо да, байдын уулу сүйлөсүн»), балдарыбызга ошолордун батасын алып берип жүргөнүбүз жалганбы? Ырыс кесер, саткын, кошоматчы мителер кыргыз коомунун канын билдирбей соруп атса да, аларды биз өзүбүз "жакшыларга" кошуп атканыбыз жалганбы? Чындыкты чыркырап айтып, таза, бирок жупуну жашаган адамдарды колунан келбеген, акыл-эси ордунда эмес, жашаганды билбеген бир байкуш катары санаганыбыз чын да!

Дагы жакшы, арабызда ушундай адамдар бар экенине каниет кылалы (аттиң, эрте өтүп кеткенин карачы)! "Кыргыз жигиттери жалтанбаган эр жүрөк" деген сөздү иш жүзүндө далилдеди. Канча бир саясатчынын «эл үчүн иштейли», «элди ойлойлу», «тарых кечирбейт», «кыргыз эли кечирбейт» деген пафостук сөздөрүн жогорку трибунадан угуп эле жүрөбүз. Уга берип бул сөздөр кадыресе сөздөргө айланып деле кетти. Ушинтип айткан адамдардын көбү элдин ырысын жеген ууру экени да айгине болуп атат. Жылтылдап эл астында башканы сүйлөп, билгизбей элдин ырысын уурдап атышканы канча?

Менин түшүнүгүмдө коррупция, кыргызча айтканда жемкорлук – бул Мекенди сатуу менен барабар. Мекенди тыштан душман келгенде эле коргобойт, анын ичинен иритип-чиритип кертип жеп аткандарга каршы күрөш андан оор, андан татаал. Мекенди ички душмандардан коргош керек!. Анткени өзүң аралашып, таанышып, чогуу жашаган адамдар менен күрөшүү, аларга каршы чыгуу Одиссейдин жазмышынан да оор.

Жаш болсо да ушунчалык жүктү көтөрө алган Улан чынында азамат экен! Кыргыз коомунда Улан сыяктуу чындык үчүн күрөшүп, сынбаган, анын айынан темир тор артында отурган адамдардын бири - Өмүрбек Текебаев. Мен бул адамдын жакыны, таанышы, партиялашы эмесмин, жердешчилик оюм андан бетер жок. Коом өзү чайпалып, ала салып турганда инсан кемчилик кетирбей коймок беле? Анын кемчилиги тууралуу айтып-жазып эле келе жатышат. Бирок анын 20 жылдан ашык убакыт айтып келе жаткан чындыгы үчүн ыраазы болушубуз керек!

Анткени Улан, Өмүрбек сыяктуу жеке тынчтыгын, бакубат турмушун баталгага коюп, жемкорлордун, ысыр кесерлердин бетин ачуу - чыныгы инсандык эрдик! Мындай адамдарды баалап-барктаганына жараша эл эл экендигин, журт экендигин көрсөтөт. Наркы канча экендигин, карманар-тутунар баалуулугу-ыйыктыгы кандай экенин, келечеги барбы-жокпу, ошону көрсөтөт.

Мелис Эшимкановдун «Асабасындагы» Алым Токтомушевдин, дагы башка журналисттердин макалаларын окуганда шыпшынып, туура айтып атканына ыраазы болчубуз. Анан калса алардын даярдаган макалалары 90-жылдары коомчулуктун бүйүрүн кызытып, ал тургай саясий атмосферага таасир этчү. Андан бери Улан Эгизбаевдин журналисттик иликтөөлөрүндөй жогорку кесипкөйлүк менен даярдалган, ашмалтайы чыгып бүткөн кыргыз коомунун бетин сыйрыган берүүлөрдү, макалаларды окубай рухий дүлөй, дудук боло баштаган элек. Кыргыз интеллектуалдары көр тириликке биротоло жеңилип, кара курсактын кулуна айланып калгандай таасир калтырчу. (Дастан Сарыгулов бир кезде айткандай «Кыргыз интеллигенциясы өлүү болуп көрдө жок, тирүү болуп жерде жок», же Салижан Жигитов айткандай «Кыргыз интеллигенциясынын көзү желкесине бүтүп калгандай»).

Тиги же бул саясатчынын жоруктарын ашкерелеген айрым курч берүүлөр, макалалар даярдалып аттты деңизчи, бирок атайын буйрутма менен аткарылганы билинип калчу. Ошондуктанбы, анын артынан сая түшкөн мамлекеттик орган деле болчу эмес. Айтылып, ошол бойдон унутта калып кетчү. Уландын акыркы айларда даярдаган берүүлөрү, менин көз карашымда, бүтүндөй бир парламенттин, коопсуздук органдарынын ишине тете болду. Кыргыз мамлекетинин коррупция деген жети баштуу желмогуз менен күрөшүндөгү эң курч, эң натыйжалуу баскычы болуп калды. Саясий куугунтуктардан жалтанып калган кыргыз журналисттерине дем берип, шыктандырды.

Кыргыз коомунда так ушул интеллигенция (жарандык коом эмес) инфантилдүү болуп калганын Өмүрбек Текебаевге каршы ар кандай «гейттердин» уюштурулушуна карата реакциясынан, Уландын азасынан ачык көрүндү. Эл алдына чыгып жүргөн айрым адамдардан гана сөзү, каза азасы байкалбаса, көпчүлүгү дымып калды. Демек, колу таза эмес, элдин ырысына кол салгандар арабызда абдан көп экен!

Андай куйтулар Манас өлгөндө деле ыйлашкан эмес. "Той берип, аш таратып атыптыр" десе же "бир шоумен келиптир" десе күргүштөп жетип баргандар «Азаттыктын» кеңсесинин астындагы, туулган айылындагы аза тажиясына келген жок. Кана, элдин жакшылары? Көп адамдар (саясатчылар, депуттаттар, коомдук ишмерлер ж.б.) барса болмок. "Барган-барбаганына эмне анча күйгүлтүккө түшүп атасың?" дегендер чыгаар. Бирок аны карап турган жаш муунга, "өз көмөчүнө күл тартпай эл үчүн жан үрөө, котур ташын койнуна катып, мүлтүлдөбөй чындыкты жалтанбай айтуу, башканын акысын жебей таза жашоо – мыкты сапат экен, үлгү ала турган сапат экен, ушундай болсоң элдин алкышына ээ болот экенсиң, элге кызмат кылып, элге-жерге жагат экенсиң" деген сезим кийинки жаш муундардын жан сезимине уялаар беле деген эле ой. Чындыкка багышталган реквиемимди, калп пафос эмес, дилимдин түпкүрүнөн чыккан сөздөр менен аяктагым келет: Мекенге кызмат кылуу деген ушундай болот! Элге-жерге өрнөк болуу деген ушул! Аз болсо да жарык өмүр сүрдү, көптүн бири болбоду. Ушундай уул тапкан ата-энесине, мектебине, айылына, Кочкор аймагына, мүлдө кыргыз элине рахмат! ​

Венера Акматова, доцент

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Лойка: Үсөнов - Урицкий кармалышы да мүмкүн

Беларустагы “Хьюман константа” укук коргоо уюмунун негиздөөчүсү Наста Лойка.

Беларустун Башкы прокуратурасы 2010-жылы өлкөдөн качкан мурдагы премьер-министр Данияр Үсөновду өткөрүп берүү жөнүндө Кыргызстандын өтүнүчүн аткаруудан эки ирет баш тарткан. Беларустар Даниил Урицкий, кыргыздар Данияр Үсөнов деп тааныган адам 2016-жылы беларус жарандыгын алганы белгилүү болду.

Беларустагы “Хьюман константа” деп аталган укук коргоочу уюмдун негиздөөчүсү, эл аралык укук боюнча адис Наста Лойка беларус жарандыгын алуунун жол-жобосу жана ага байланыштуу укуктук жагдайлар жөнүндө “Азаттыкка” интервью берди.

"Азаттык": Наста айым, беларус жарандыгы кандай шартта берилет?

Наста Лойка: Чет элдик жарандар же жарандыгы жоктор кантип беларус жарандыгын алса болорун тескей турган мыйзамдар бар, анда бир катар шарттар каралган. Дүйнөнүн көпчүлүк өлкөлөрүндөй эле жарандык сураган адам Беларуста бир топ жыл туруктуу жашашы зарыл. Биздин өлкөдө бул мөөнөт - жети жыл. Ошол убакта соттолуп же кандайдыр бир мыйзам бузбаса, жети жылдан кийин жарандык сурап кайрылса болот. Ошол эле маалда өлкө үчүн кандайдыр бир эмгек сиңирсе андай кишиге жарандык мөөнөтүнөн мурда берилет. Мындай маселе Беларус Республикасынын президентинин деңгээлинде чечилет. Жарандык суроонун тартиби жөнөкөй – атайын сунуштама менен тиешелүү органдарга кайрыласыз, ал кагаз каралат да, анын жыйынтыгы менен жарандык ыйгарылат.

Даниил Урицкий - Данияр Үсөнов (солдон үчүнчү) “Беларус улуттук биотехнология корпорациясына" (БНБК) тиешелүү курулушту расмий баштоо аземинде. Сүрөт булагы: “TUT.BY” басылмасы. 27.7.2018.
Даниил Урицкий - Данияр Үсөнов (солдон үчүнчү) “Беларус улуттук биотехнология корпорациясына" (БНБК) тиешелүү курулушту расмий баштоо аземинде. Сүрөт булагы: “TUT.BY” басылмасы. 27.7.2018.

"Азаттык": Маалыматка караганда Даниил Урицкий беларус жарандыгын 2016-жылы алыптыр. Ал Кыргызстандан 2010-жылы апрелде кетсе, жети жылга жетпей жатпайбы?

Наста Лойка: Мыйзамда жазылгандай, жети жыл такай жашаган киши жарандык сурап кайрылса болот деген жалпы шарт. Бирок ошол эле маалда жарандык берүү да мамлекеттин ички маселеси жана ал башка факторлорду да эске алат. "Мамлекетке өтөгөн өзгөчө эмгеги үчүн" деген негизде президент бул мөөнөттөн мурда жарандык ыйгара алат. Мындай негизде окумуштуулар, спортчулар жарандык алып жүрөт. Бул дүйнөлүк тажрыйба. Беларус анан дагы өзгөчө “толеранттуулугу” менен бараандуу саясатчыларды кабыл алып, аларга баш калка берген жагынан аты чыкан.

"Азаттык": Наста айым, Даниил Урицкийге жарандык берүүдө анын эл аралык издөөдө экени, ал өз өлкөсүндө оор кылмыштарга айыпталып, ага өмүр бою абакка кескен соттун өкүмү чыкканы эч кандай эске алынбайбы?

Качкын макамын сураган адам ар кандай деңгээлдеги издөөдө жүрүшү мүмкүн.

Наста Лойка: Дагы бир жагдайды айта кетсем, чет элдик жаран Беларустун аймагына келип, эл аралык нормалардын алкагында качкын макамын сурайт. Эгер мамлекет аны качкын деп таанып, өз аймагында жашоого уруксат берсе, ал киши беш жылдан кийин жарандык сурап кайрылып, Беларус Республикасынын толук укуктуу жараны болуп калат.

Мен сиз айтып жаткан кишинин таржымалын так билбейм, бирок жеке оюмда эл аралык коргоонун алкагында ал киши жарандык алган болушу мүмкүн.

Качкын макамын сураган адам ар кандай деңгээлдеги издөөдө жүрүшү мүмкүн. Бирок маселени аны кабыл алган өлкө өзү чечет, бул ошол мамлекеттин суверендүү укугу. Беларус өз укугунан пайдаланып, эл аралык нормаларга таянып, ал адамга байланыштуу Кыргызстандагы укуктук маселелерге көз жуумп, качкын макамын берип, анын негизинде жарандык ыйгарган болушу керек. Мындай мисалдар Беларустун тажрыйбасында бир нече жолу болгон.

"Азаттык": Ошол эле маалда жарандык алып жаткан адам атын, атасынын атын жана фамилиясын толук өзгөртүп, таптакыр башка киши болуп алууга мыйзам жол береби? Туулган күнүн, жылын дагы өзгөртүп алса болобу?

Наста Лойка: Беларуста ким болбосун атын, фамилиясын өзгөртүүгө мыйзам жол берет, эч кандай чектөө жок. Атасынын атын да өзгөртүп же андан баш тартса да болот. Бирок туулган күнүн, жылын өзгөртө албайт. Адам жарандык алып жатканда ага идентификациялык номер берилет. Аты-жөнүн, жынысын өзгөрткөндө да ал кишинин түпкү маалыматы ошол жерде сакталып калат.

"Азаттык": Наста өзүңүз билгендей, КМШ өлкөлөрүнүн ортосунда Минск макулдашуусу бар. Ага ылайык мамлекеттер кылмышка шектүү жарандарды бири-бирине өткөрүп берүүгө милдеттүү да?

Минск макулдушуусу, кылмышка шектүүлөрдү өткөрүп берүү сыяктуу регионалдык келишимдерге караганда “Качкын макамы” жөнүндө эл аралык конвенциянын укуктук зоболосу жогору, андыктан ага таянышат.

Наста Лойка: Жарандык берип жатканда бул макулдашууга көз жуумп коюшат же “Качкын макамы” жөнүндө эл аралык конвенция үстөмдүк кылып, мындай кырдаалда ага таянуу негиздүү. Мындай жагдайда эмнеге таянып, кандай чечим чыгаруу суверендүү мамлекеттин ички иши. Минск макулдушуусу, кылмышка шектүүлөрдү өткөрүп берүү сыяктуу регионалдык келишимдерге караганда “Качкын макамы” жөнүндө эл аралык конвенциянын укуктук зоболосу жогору, андыктан ошого таянышат.

"Азаттык": Демек, Даниил Урицкий эч кандай тоскоолдуксуз дүйнөнүн каалаган жеринде ээн-эркин саякаттап жүрө алабы?

Наста Лойка: Эми Кыргызстанда ал киши Даниил Урицкий деп аты-жөнүн өзгөрткөнү тууралуу бышыкталган маалымат бар, ошондой эле эл аралык издөө да расмий кабардар болгон соң, ал кайсы бир өлкөнүн аймагына өтсө кармалып, Кыргызстанга берилиши мүмкүн. Юридикалык жагынан алганда, ал киши издөөдө экени чынбы, керектүү маалымат тиешелүү жерлерге берилгенби – ошого көз каранды.

Данияр Үсөнов - Даниил Урицкий Интерполдун издөөсүн аткарууга ниети бар өлкөнүн аймагына кирсе, албетте, аны кармап өткөрүп берет. Бул толук мүмкүн.

Даниил Урицкийге айланган Данияр Үсөнов
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:22 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жарандык алууну күткөндөр арбын

Кыргызстандыктардын паспорту.

Быйыл жарым жылда кыргыз бийлиги чет элдик эки миңдей адамга жарандык берди. Былтыр беш миңге жакын киши жарандык алган.

Ошол эле учурда жыл сайын миңден ашуун адам жарандыктан чыгат. Эксперттер Кыргызстандын жараны болуу өтө татаал экенин, документ иштери кээде бир канча жылга созуларын айтышат.

Жаңы зеландиялык 46 жаштагы Брэд Бренеман Кыргызстанга 2010-жылы көчүп келген. Быйыл 19-июлда үй-бүлөсү менен өлкөдө туруктуу жашаганга укук берген күбөлүк алды:

Брэд Бренеман. (Сүрөт Брэд Бренемандын "Фейсбуктагы" баракчасынан өзүнүн уруксаты менен алынды).
Брэд Бренеман. (Сүрөт Брэд Бренемандын "Фейсбуктагы" баракчасынан өзүнүн уруксаты менен алынды).

- Кыргызстанда жашаганыбызга сегиз жыл болду. Өзүмө, жубайыма жана эки балама бул мамлекетте жашаганга укук берген документ алдык. Балдарым ушул жерде билим алып жатат. Кыргызстанга алгач ирет 1996-жылы келгем. Ал кезде Ташкентте жашап жүрдүм эле. Достор менен Ысык-Көлгө, Бишкекке, дегеле Кыргызстандын түндүк бөлүгүнө бат-баттан каттадым. Анан биротоло келүүнү чечтик. Анткени бизге жагат. Үй сатып алдык. Эми бизге өлкөнүн жарандыгын да беришсе, кубанычта болмокпуз.

Брэд - Бишкектеги белгилүү “Sierra” кафесинин ээлеринин бири. Кыргызстандын президенти бир жарым миңден ашуун адамга жарандык берүү тууралуу жарлыкка кол койгонун угуп, “жакында биз да алабыз” деп үмүт артып турат.

Мамлекет башчы Сооронбай Жээнбеков 30-июлда кол койгон жарлыкка ылайык, 1654 адамга жарандык берилет. Алардын 248и балдар. Бир ай мурда, 13-июнда да 342 адамды жарандыкка кабыл алган жарлык чыккан эле. Ал эми былтыр мындай укукка 4914 адам ээ болгон.

Расмий кабарга таянсак, Кыргызстандын жарандыгын кабыл алып жаткандардын көпчүлүгү Тажикстандан, Өзбекстандан тарыхый мекенине кайткан кыргыздар. 2016-2017-жылдардагы маалыматтарда эгемендик жылдары аралыгында чет жактан 55 миңден ашуун кыргыз көчүп келип, алардын 10 миңден көбүнө кайрылман макамы ыйгарылганы айтылат. Кайрылман макамына ээ болгондор жарандык алууга документ тапшырышат. Өкмөт 2006-жылы четтен келген кыргыздарга камкордук кылууга багытталган «Кайрылман» программасын иштеп чыккан.

Кыргызстандын паспортуна ээ болууну каалагандардын арасында башка мамлекеттерден келин болгон миңдеген аялдар да бар. Качкын болуп келгендерди же жөн эле Кыргызстанда жашону каалаган чет элдиктерди да жолуктурасыз.

Эрежелер тууралуу президентке караштуу жарандык маселелер боюнча комиссиянын катчылыгынын эксперти Александра Пискур “Азаттыкка” буларды айтты:

- Комиссия жарандык берүү боюнча тийиштүү эрежелерди карап чыгып, анан бөлүштүрөт. Жарандык алуу ниетин билдиргендердин арасында Кытайдан, Орусиядан, АКШдан, Европадан жана коңшу өлкөлөрдөн келгендер бар. Чет элден келин болуп түшкөндөр өзүнчө бөлүп каралбайт.

Баш мыйзам боюнча кыргыз жарандыгынан чыгарууга жана кабыл алууга президент гана укуктуу.

Өлкөнүн жараны болгусу келген адам Кыргызстанда соңку беш жылда туруктуу жашоого тийиш. Мыйзамдарды бузбаганы тууралуу Ички иштер министрлигинен, Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттен жана Мамлекеттик каттоо кызматынан алынган маалымкаттардын негизинде ага жарандык берүү маселесин жогоруда аталган комиссия карайт.

Кыргызстанга чет элден келин болгон аялдар да он миңден ашат. Алардын сак саны тууралуу статистика жок. Көбү өзбекстандыктар. Бюрократиялык жол-жоболордон улам келиндердин жарандык алышы машакат менен коштолот. Алардын бири, Өзбекстандын Анжиян облусунан Жалал-Абадга күйөөгө чыккан, төрт балалуу Барчынай Касымова 2015-жылы “Азаттык” аркылуу бийликке кайрылып, жарандык берүүнү суранган:

- Суранам, мага паспорт бергиле. Балдарымдын урматы үчүн да жарандык ыйгаргыла. Мен Кыргызстандын жараны болууну каалайм. Он жылдан бери суранам.

Барчынай жарандык алууга документ тапшырып, дагы эле жыйынтыгын күтүп отурат.

"Азаттыктын" архиви: Өгөйлөнгөн келиндер, 2015-жыл

Адистер Кыргызстандын жарандыгын алуу жараяны татаал экенин айтып жүрүшөт. Жалал-Абаддагы “Справедливость” уюмунун юристи Өткүрбек Жаббаров президентке караштуу жарандык маселелер боюнча комиссияга документ тапшыруу түйшүгү тууралуу айтып берди:

Өткүрбек Жаббаров.
Өткүрбек Жаббаров.

- Ал комиссияга документ тапшырууну өзү татаал. Ошондон улам жарандык алуу маселесинде кишилер коррупциялык кадамдарга барышат. Мурда Кыргызстандан жарандык алыш үчүн адам өзү жашап жаткан башка мамлекеттин жарандыгынан чыгышы керек эле. Азыр ал эрежени алып салышты. Бул жакшы. Эгемендик алганга чейин коңшу өлкөнүн аймагында төрөлүп калгандар бар. Бирок туугандары же турак жайы Кыргызстанда. Алар деле жарандык ала албай убара тартып жүрөт. Келин болуп түшкөн аялдар толтура. Комиссияга тапшырылган документтер үч-төрт жыл тура берет. Адамдар маселенин чоо-жайын паспорт столдон барып сураса, "комиссия чечет" деген жооп алышат. Комиссия эмнеге мынчылык создуктурат? Бул суроого жооп жок. Анан мени таң калтырганы, эркектердин жарандык алышы өтө кыйын. Себебин түшүнбөйм.

Ошол эле учурда кыргыз жарандыгынан баш тартууну каалагандар да жыл сайын миңден ашат. Адатта башка мамлекетке жер которгондор жарандыктан чыгышат. Мамлекеттик каттоо кызматынын маалыматына караганда, былтыр 1986 адам жарандыктан чыкса, быйыл жарым жылда эле кыргыз паспортунан баш тарткандардын саны бир жарым миңге чукулдап калды.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кулматов, Артыкбаев, Исаков камакта калды

Кубанычбек Кулматов, Осмонбек Артыкбаев жана Сапао Исаков.

31-июлда соттор Бишкектин мурдагы мэри Кубанычбек Кулматовдун, парламент депутаты Осмонбек Артыкбаевдин жана экс-премьер-министр Сапар Исаковдун бөгөт чарасын карап, аларды камакта калтырды.

Жогорку сот Бишкектин мурдагы мэри Кубанычбек Кулматовдун бөгөт чарасын карап, аны 28-августка чейин камакта калтырган райондук жана шаардык соттун чечимдерин күчүндө калтырды. Кулматов "коррупция" жана "жараксыз паспортту пайдалануу" боюнча айыпталып жатат. Анын адвокаты камактагы саясатчынын орус жарандыгы жок экенин далилдеген Орусия элчилигинен жооп келгенин, соттор ага көңүл бурбай жатканын билдирүүдө.

Ушул эле күнү Бишкектин Биринчи май райондук соту парламент депутаты Осмонбек Артыкбаевдин жана экс-премьер-министр Сапар Исаковдун бөгөт чарасын карап, аларды да камакта калтырды.

Камактагы экс-мэрдин бөгөт чарасы

25-июнда Бишкектин Биринчи май райондук соту Кулматовдун камактагы мөөнөтүн узартуу маселесин карап, аны 28-августка чейин абакта калтырган. Адвокаттар экс-мэрди үй камагына чыгарууну өтүнүп жогорку инстанцияга даттанган. 31-июлда Жогорку сотто саясатчынын бөгөт чарасы каралып, аны камакта калтырган райондук жана шаардык соттун чечимдери күчүндө калды.

Кулматовдун жактоочусу Сергей Слесарев "соттор мыйзам бузуп жатат" деп, эми президентке кайрыла турганын билдирди:

Сергей Слесарев.
Сергей Слесарев.

- Тилекке каршы, Жогорку сот, буга чейинки райондук жана шаардык соттордун катасын оңдомок тургай, өзү мыйзам бузууга барды. Биздин жергиликтүү сотторго карата дооматтарыбызды четке какты. Мен буга чейин Жогорку соттун төрөйымына эки жолу кайрылдым, бирок эч кандай жыйынтык чыккан жок. Эми мамлекет башчысына кайрылууга туура келип жатат, анткени ал судьялар сот бийлиги катары кадыр-баркын жоготуп жатканын көрсүн.

Кулматовдун жарандык маселеси

Быйыл 18-майда Башкы прокуратура Бишкек Жылуулук электр борборун (ЖЭБ) жаңылоого байланыштуу козголгон кылмыш ишинин алкагында Кулматовго Кылмыш-жаза кодексинин 303-беренесинин 1-бөлүгү ("Коррупция") боюнча айып тагылган. Камакта отурган саясатчыга кийинчерээк экинчи кылмыш иши козголгон.

Экинчи иште Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет (УКМК) Кулматовду "1995-жылы Кыргызстандын жарандыгын мыйзамсыз алган жана чек арадан мыйзамсыз өткөн" деп айып таккан. Буга экс-мэрдин тарапкерлери аны камакта калтыруунун аргасы катары баа беришкен болчу. Адвокат Слесаров жарандык боюнча факты мурда эле такталганын билдирип жатат:

- Орусиянын элчилиги мага "Кулматов Орусиянын жараны эмес" деп жооп берген. Такталбаган жана мыйзамсыз аракеттер Кулматовду камакта калтыруунун аракети экени көрүнүп эле жатпайбы.

Кыргызстанда жогорку кызматтагы аткаминерлердин кош жарандыгын текшерүү мүмкүн эмес. Аны атайын кызматтар гана кайсы бир саясатчы жөнүндө конкреттүү арыз түшкөн учурда карашат.

Бирок мамлекеттик жана муниципалдык кызмат мыйзамынын 21-беренесинде кош жарандуулар жетекчилик кызматтарда иштей албай турганы көрсөтүлгөн. Мамлекеттик кадр кызматынын мамлекеттик кызмат өтөө бөлүмүнүн башчысы Алмаз Аттокуров буларды айтты:

- Мамлекеттик кызматта иштеш үчүн Кыргыз Республикасынын жараны болуш керек. Бирок ошол эле убакта кош жарандуулар катардагы кызматта иштей берсе болот, бирок жетекчилик кызматка иштей алышпайт. Мыйзам тыюу салат.

Акыркы убакта айрым аткаминерлердин мындай кош жарандыгы коомчулукта кызуу талкууга айланды. Акыркы окуялардан кийин коомчулукта кош жарандыгын жашырган аткаминерлерди жазага тартуу демилгеси да көтөрүлдү.

Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты Мукар Чолпонбаев кош жарандуулардын жогорку кызматтарда отурушу улуттук коопсуздукка коркунуч келтирет деп эсептейт:

Мукар Чолпонбаев.
Мукар Чолпонбаев.

- Ишкерлер кош жарандуу болушун колдойм. Бирок ошолор бизнесин коргош үчүн саясатка келип жатпайбы. Ошол жагы жаман. Анткени мамлекеттик кызматка келген адам мамлекеттин купуя сырын алып жүрүүчү болуп саналат. Кийинки убакта "кош жарандыгы бар экен" деп сөз болуп, бирок "аныкталган жок" деп жатышпайбы, башка мамлекеттер биздей болуп кош жарандыкка уруксат беришпейт. Ал жактын жараны болуш үчүн мурунку жарандыктан чыгышы керек. Ошондой маселелерди караш керек.

55 жаштагы Кубанычбек Кулматов мурдагы президент Алмазбек Атамбаев бийликте турган алты жыл ичинде бир катар жогорку кызматтарды ээлеген. Алгач ал Мамлекеттик бажы кызматын, кийин Чүй облусун, Бишкек шаарын, Улуттук банкты, Орус-кыргыз өнүктүрүү фондун башкарган.

Исаков менен Артыкбаев да камакта болот

31-июлда түштөн кийин Бишкектин Биринчи май райондук соту мурдагы премьер-министр Сапар Исаковдун да бөгөт чарасын карап, 5-октябрга чейин камакта калтырды.

Мурдагы өкмөт башчынын абактагы мөөнөтүн узартууну тергөө органдары өтүнгөн. Камакта дагы эки айга калган экс-премьердин адвокаты Нурбек Токтакунов беш күндүн ичинде Бишкек шаардык сотуна апелляциялык арыз менен кайрыларын айтты.

Сот Сапар Исаковду камакта калтырды
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:06 0:00

Буга чейин Жогорку соттун кылмыш иштери жана административдик мыйзам бузуу боюнча соттук коллегиясы Сапар Исаковдун бөгөт чарасын карап, Биринчи май райондук жана Бишкек шаардык сотторунун чечимин өзгөрткөн.

Жогорку соттун басма сөз кызматы кабарлагандай, буга чейинки инстанциядагы соттор "Сапар Исаков 13-августка чейин тергөө абагында болушу зарыл" деген чечим чыгарган. Ал эми Жогорку соттун соттук коллегиясы бул датаны 5-август деп аныктаган болчу.

Бишкек Жылуулук электр борборун (ЖЭБ) жаңылоого байланыштуу кылмыш ишинин алкагында айып коюлган мурдагы премьер-министр Сапар Исаков 5-июнда камакка алынган.

Бул иштерге удаалаш эле 31-июлда Бишкектин Биринчи май райондук соту парламент депутаты Осмонбек Артыкбаевдин бөгөт чарасын карап, аны 13-октябрга чейин камакта калтырды. Анын жактоочуларынын Артыкбаевдин ден соолугуна байланыштуу үй камагына чыгаруу өтүнүчтөрүн сот канааттандырган жок. Артыкбаев да Бишкек Жылуулук электр борборун (ЖЭБ) жаңылоого байланыштуу козголгон кылмыш ишинин алкагында кармалган. ​

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Сот Сапар Исаковду камакта калтырды

Сот Сапар Исаковду камакта калтырды
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:06 0:00

Суракматов мэрликке жалгыз аттанды

Азиз Суракматов.

Шаардык кеңештеги оппозициялык азчылык да, премьер-министр да талапкер көрсөткөн жок.

Борбордук шайлоо комиссиясында (БШК) Азиз Суракматов 31-июлда кыргыз тилинен экзамен тапшырды жана анда программасы тууралуу учкай айтып берди. Ал "Елизавета" курулуш компаниясына тиешеси бар экенин моюнга алды. Бир катар жарандык активисттер мэрликке жалгыз талапкер көрсөтүлгөнүн сындап жатышат.

Анткени жакында Ош шаарынын мэринин кызматына Таалайбек Сарыбашев да атаандашсыз шайланган жайы бар. Мындан тышкары, болочок мэр өз бизнесин кеңейтүүгө аракет кылат деп кооптонгондор да табылат.

Бишкек шаарынын мэрлигине талапкер Азиз Суракматов негизги проблемалар катары жол, коомдук танспорт, жарыктандыруу өңдүү маселелерди атап өттү. Ал мэрияда коррупцияга каршы аёосуз күрөш болот деп убада берди:

- Шаарда 200 чакырым жаңы жол салууга, 400 чакырым эски жолду оңдогонго аракет кылыш керек. Советтер Союзунун убагындагыдай чоң автобустарды алып келиш керек. Ошол кезде миң чоң автобус, 400-500 троллейбус бар болчу. Шаарды көбүрөөк жашылдандырууга аракет кылышыбыз зарыл. 45 миң бак-дарак, 15 миңден ашык бадалдарды отургузуу керек. Шаардын чет жактарын жарыктандырышыбыз керек. Эски шамдарды диоддук шамдар менен алмаштыруу абзел. Муну менен биз электр энергиясын 75-80 пайызга үнөмдөй алабыз. Коррупцияга жол бербешибиз керек. Коррупция менен күрөш мэриянын биринчи милдети болот.

Азиз Суракматов журналисттердин суроолоруна жооп берип жатып "Елизавета" ири курулуш компаниясына тиешеси бар экенин ырастады. Ал бул компанияны курулуш тармагында бир топ жыл бою жетекчилик кызматтарда жүргөн атасы түптөгөнүн билдирди. Кызматы менен жакын туугандарынын бизнестеги кызыкчылыктарынын кагылышы тууралуу маселени шайлоо өткөндөн кийин ойлонорун айтты: ​

Биз азыр "кандай жагынан туура болот" деп, кызыкчылыктар кагылышы боюнча ойлонуп жатабыз. Сиздер түшүнүшүңүздөр керек, ал жакта жүздөн ашык адам иштейт.
Азиз Суракматов

- Мен бул компанияда 2015-жылга чейин иштеген эмесмин. 2015-жылдан баштап кеңешчи, инвестиция боюнча директор болгом. Ал жакта жетекчи, жүздөй адамдан турган жамаат бар. Азыр курулуш жүрүп жатат. Биз азыр "кандай жагынан туура болот" деп, кызыкчылыктар кагылышы боюнча ойлонуп жатабыз. Сиздер түшүнүшүңүздөр керек, ал жакта жүздөн ашык адам иштейт. Аларды "көчөгө баргыла" деп айтууга туура келет. Азыр "Елизавета" 270 батирлүү үй салып жатат. Анын 70и сатылган. Компания насыя алган, ал насыяны батирлерди сатып төлөп берет. Балким алар бул үйдү куруп бүткөндөн кийин, жаңы үйдү курууну баштабаса керек. Компаниянын жамаатын, иш билги адистерди мындан ары эмне кылыш керектигин ойлонушубуз зарыл.

Бишкек шаардык кеңешиндеги оппозициялык азчылыкты түзгөн "Республика - Ата Журт" фракциясы депутаттардын биримдигин, туруктуулукту эске алуу менен өз алдынча талапкер көрсөтүүдөн баш тартты. Премьер-министр жана анын аппараты эмнеге талапкер көрсөтпөгөнү тууралуу комментарий берген жок.

Шаардык кеңештеги "Кыргызстан" фракциясынын лидери Таалайбек Сагынбаев анын фракциялаштары ушул жуманын аягында мэрликке талапкер Азиз Суракматов менен жолугуп, план-программасын талкуулай турганын маалымдады:

- "Республика - Ата Журт" фракциясы менен премьер-министрдин талапкер көрсөткөнгө укугу бар да. Бирок алар бул укугунан пайдаланган жок. Эми 8-августта жабык добуш берүүдө баары белгилүү болот. Ушул бейшемби же жума күнү биздин фракция Суракматов менен жолугат. Шаарда көйгөйлүү маселелер абдан көп. Биздин фракциянын ой-пикири бар. Эң башкы маселе - шаардын бюджетин кошумча акча менен толтуруу зарыл. Акча жок болсо кандай план болсо деле ишке ашпай, жел боюнча калат.

Анткен менен мэрликке жалгыз талапкер көрсөтүлүшүнө нааразы болгондор да бар. Жарандык активист Мавлян Аскарбековдун пикиринде, кийинки убакта борбор шаардын башчысын шайлоо кайсы бир топтордун кызыкчылыгына айланды:

Мавлян Аскарбеков
Мавлян Аскарбеков

​- Буга чейин деле Бишкек шаарынын мэри кандайдыр бир топтордун, олигархтык күчтөрдүн кызматы болуп калган. Биз такай эле "шаар башчысын шаардын тургундары шайлашы керек же атаандаштык болушу керек" деп айтып келатабыз. Президент бул талапкерге деле макул эмес экенине ишенип турам. Бирок аймактык, олигархтык күчтөрдүн таасирин эске алуу менен ушундай мунасага барып жатат окшойт деген ойдомун. Бул адам шаардыктардын алдында жоопкерчилик албай эле, муну шайлаган, сүрөгөн адамдардын ишкерлик кызыкчылыктарын көздөгөн адам болуп жатат. Саясий кызмат, миллиондон ашуун адам жашаган шаардын жетекчисин шайлоо ачык болмоюнча ушундай ыплас иштер улана берет.

Бишкек шаарынын мэрин шайлоо 8-августта өтөт.

Азиз Суракматов Жогорку Кеңештин 5-чакырылышында "Ата Журт" партиясынын тизмеси менен депутат болгон. 2015-жылы парламенттик шайлоого КСДПнын тизмеси менен катышкан жана 54-орунда болгон. Учурда анын кезеги дээрлик келип калган, эгер бул фракциянын кайсы бир депутаты мандатын тапшырса, анын ордуна Суракматов депутат болмок.

Азиз Суракматов: “Елизаветага” тиешем бар
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:00 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өкмөт "Коопсуз шаарды" жаңыча ишке ашырат

Бишкек.

Кыргыз өкмөтү “Коопсуз шаар” долбоорун ишке ашыра турган компанияны тандоо алдында турат. Он күн мурда жарыяланган сынак онлайн тартипте жүрүп жатат. Азырынча ага канча компания катталганы белгисиз.

Маалыматтык технологиялар жана байланыш комитети жети жылдан бери жүзөгө ашпай келаткан "Коопсуз шаар" долбоору бул ирет сервистик модел ыкмасы аркылуу ишке киргизилерин билдирүүдө. Тагыраагы, долбоорго мамлекеттик казынадан каражат берилбейт, ал сынактан утуп чыккан инвестордун жардамы менен ишке ашат.

Өкмөткө караштуу Маалыматтык технологиялар жана байланыш комитетинин төрагасы Бакыт Шаршембиев "Азаттыкка" билдиргендей, "Коопсуз шаар" долбоору боюнча сынак 20-июлда жарыяланды. Ага катышууну каалаган компаниялар онлайн түрдө каттоодон өтүп жатат. План боюнча сынакка кайсы компаниялар катышканы 10-августта белгилүү болот:

- Бул онлайн сынак. Каалоочулар 10-августка чейин каттоодон өтөт, бирок биз аны көрө албайбыз. Ошол күнү гана ачабыз. Долбоорго байланыштуу 20-июлга чейин биз талкууларды өткөрдүк. Ага 30га жакын компания катышты. Алардын баары эле сынак тууралуу сунуштарын беришкен. Азыр ага катышууга кызыккан үч-төрт компания бар.

Бишкек
Бишкек

Бакыт Шаршембиевдин айтымында, өкмөт бул ирет "Коопсуз шаар" долбоорун ишке ашырыш үчүн сервистик модел ыкмасын тандап алды. Ага ылайык, долбоорго мамлекет каражат салбайт. Керектүү жабдууларды сынактан жеңип чыккан компания орнотот. Кийин өкмөт ал компаниядан видеокаттоо системасына жазылган маалыматтарды сатып алат. Ошентип, сынактан уткан компания жол эрежеси бузулган учурларды чогултуп, аны өкмөткө сатат. Өкмөт айдоочулардан алынган айыппулдан компанияга да бөлүшүп, натыйжада ал долбоорго берген инвестициясын кайтарып алат.

Буга чейин сыноо иретинде Бишкекте төрт көчөнүн кесилишине орнотулган видеокамералардын иши талданып, анын алкагында долбоордун техникалык-экономикалык негиздемеси иштелип чыккан. Өкмөттүн эсебинде, Бишкек шаарында видео көзөмөл жабдууларын орнотуп, ишке киргизүүгө 12,5 миллион доллар керектелет.

Өткөн айда биринчи вице-премьер-министр Кубатбек Боронов Кыргызстан "Коопсуз шаарды" ишке киргизүүдө эки жолдун бирин тандай турганын билдирген. Алардын бири - Москванын тажрыйбасын колдонуу, экинчиси - мамлекеттик-жеке менчик компания түзүү болчу. Өкмөт азыр Москва тажрыйбасын тандап алды. Боронов "Азаттыкка" долбоордун техникалык-экономикалык негиздемеси башынан баштап иштелип чыкканын айтты:

Кубатбек Боронов.
Кубатбек Боронов.

- Жаңы өкмөт ишке киргенден бери ушул маселе менен иштеп жатат. Үч ай ичинде нөлдөн баштадык десек болот. Техникалык-экономикалык негиздеме, техникалык тапшырмалардын эч нерсеси даярдалган эмес экен. Ошолордун баарын кайрадан жазып, даярдоого туура келди. Сынактык документтерди, анын ичинде 20дан ашык мамлекеттерде ушул иштерди алып барган компанияларды чакырып, алар менен сүйлөшүү, статистикалык талдоо жүргүзүү иштеринин баарын тез арада, үч айда даярдаганга мүмкүнчүлүк болду.

"Коопсуз шаар" долбоорун киргизүү аракети 2011-жылы башталып, ошондон бери ишке ашпай келет. Ушул жылдын башында ошол кездеги премьер-министр Сапар Исаковдун өкмөтү "Коопсуз шаардын" ордуна "Акылдуу шаар" долбоорун ишке ашыруу боюнча кытайлык "Huawei Technologies" компаниясы менен келишим түзгөн. Жалпы баасы 60 миллион долларлык долбоордун алкагында өлкөдөгү эки башкы шаарга жана үч кан жолго көзөмөл камераларын орнотуу каралган. Бирок март айында кыргыз тарап кытайлык компания менен келишимди бир тараптуу жокко чыгарган. Аны өкмөт “келишимде жазылган мөөнөт сакталган жок, долбоорду ишке ашыруу боюнча документтер сапатсыз даярдалды" деп түшүндүргөн. Долбоор мамлекеттин күчү менен ишке киргизилери жарыяланган. Эми аны жүзөгө ашырууга кайрадан инвестор тартылмай болду.

"Акылдуу шаар" долбоору кирген "Таза коом" программасынын мурдагы координатору Талант Султанов азыркы өкмөттүн "Коопсуз шаар" долбоорунун масштабы чакан болуп жатат деген ойдо:

Талант Султанов.
Талант Султанов.

- Биз сунуш кылган долбоор "Акылдуу шаар" болчу. Бишкек, Ош шаарлары, чоң трассалар - Бишкек-Ош, Бишкек-Ысык-Көл, аэропортко кеткен жол кошулмак. Долбоорго чоң инвестор келип, баарын баштан аягына чейин бүтүрүп берет деп ойлогонбуз. Бирок "Huawei" компаниясы алган милдетин аткара албай, келишим жоюлган. Андан кийин биз аны өз күчүбүз менен жасайбыз дегенбиз. Сапар Исаков премьер-министр болуп турганда төрт кесилишке видеокамера илинип, программалар иштей баштаган. Ошол тажрыйбаны башка кесилиштерде да колдонсо оңой болмок. Бул жерде бир маселе чечилбей жаткан, мыйзамдарды толуктоо багытында. "Камерага жазылган айыппулдарды жарандарга кантип маалымдайбыз, кантип чогултабыз?" деген маселе чечилиши керек болчу. Азыркы менчик сектор катыша турган долбоор мурункусунан чакан. Бишкектеги жол кесилиштерин гана камтып, жол эрежелерин бузгандарды гана текшерип турат. Ошентсе да, акырындап иштин башталганы жакшы жышаан. "Акылдуу шаарда" көп компонент камтылган эле. Эң негизгиси - жарандарга, айдоочуларга ыңгайлуу шарт түзүп берүү, жол тыгындарын иретке салуу, "Акылдуу жол чырак", "Акылдуу автоунаа токтотуу жайы" деген компоненттер бар болчу. Шаардагы зымдардын баары жер алдына көмүлмөк. Эми мамлекеттик органдар сынакты ачык өткөрүүгө аракет кылышы керек. 2011-жылдан баштап ар бир премьер ушул долбоорду ишке ашырам деп жетишпей калууда. Анткени премьер-министрлер бир жылдан аз иштеп атышат. Мындай чоң долбоорлорду ишке ашырыш үчүн көп убакыт керек. Пландаштыруу этабы эле көп убакытты алып коет.

Ошол эле учурда коомчулукта "Коопсуз шаар" долбоорунун ишке ашаарынан күмөн санагандар да бар. Жарандык активист Чоробек Сааданбек өкмөт тандап алган ыкманы колдоп, бирок аны ишке ашырууда мурдагыдай мүчүлүштүктөргө жол берилбеши керек деп эсептейт:

Чоробек Сааданбек
Чоробек Сааданбек

- Сырттан карыз албай эле аны компанияларга берип, андан түшкөн кирешеден бөлүшүп ишке ашыруу - жакшы идея. Туура аткарса жакшы болот. Анын ишке ашуусуна абдан тилектешпиз. Бирок долбоор канчалык деңгээлде ишке ашаарын азырынча айтыш кыйын.

Кыргызстанда “Коопсуз шаар” долбоорун ишке ашыруу демилгеси жол кырсыктарын жана кылмыштуулукту азайтуу максатында көтөрүлгөн. Алгач видеокамералар трассалар менен кошо чоң шаарлардагы көп кабаттуу үйлөрдүн алдына да коюла турган болгон. Бирок долбоор ишке ашпай, ызы-чуу менен коштолуп келе жатат. 2012-жылы алгачкы тендерде кытайлык компания утуп чыгып, "баасы өтө эле кымбат, мыйзам бузуу болгон" деген негизде сот анын жыйынтыгын жокко чыгарган. Бирок тендер өткөргөн жооптуу аткаминерлерге чара көрүлгөн эмес.

Кийинки тендер 2014-жылы болуп, жеңүүчү деп табылган “Стилсофт-Бишкек” компаниясынын айланасында да талаш тартыш чыккан. Аталган компания менен соттук териштирүүлөргө азыр да чекит коюла элек.

Ал арада өлкөдө жол кырсыктары күн санап көбөйүп жатат. Расмий маалыматка караганда, соңку он беш жыл ичинде Кыргызстанда жол кырсыктары 15 миңден ашуун кишинин өмүрүн алды. Авариялардан жылына орто эсеп менен миңден ашык киши каза табат. Ар кандай жараат алып, майып болуп калгандар мындан көп.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Азиз Суракматов: “Елизаветага” тиешем бар

Азиз Суракматов: “Елизаветага” тиешем бар
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:00 0:00

Айтматовдун тайлары менен таанышуу

Чыңгыз Айтматовдун таятасы тууралуу китеп.

«Мачкаралык Хамза – Чыңгыздын таятасы» деген китептин таржымалы тууралуу эскерме.

2004-жылы Саха-Якутия Республикасынын Алдан шаарында насип буйруп жашап калдым. Бир тууган сиӊдим ал жакта уулу экөө базарда соода кылышчу. "Келип кет, эл көрүп, жер көрүп кетесиң, жанымда эле жүрчү" деп чакырган. Бир жолу Хабаровск шаарына кетишип, ордуна мен товар сатып калдым. Түшкө жуук якут аял келип, өз тилинде товар наркын сурады. Кыргыздар менен якуттардын кебетеси кээ бир жагынан окшошуп кетишет. Ал мени якут деп ойлоду окшойт. Орусчалап түшүнбөгөнүмдү, якут эмес, кыргыз экенимди айттым.

"Кыргыз Орусиянын кайсы облусуна карайт?" деп күйдүрүп атпайбы. Кыргызстан өзүнчө республика экенин, Орто Азияда жайгашканын, түнт тайгасынан чыкпаган элүүдөн ашкан сөзмөр аялга түшүндүрсөм да билбейт. Акыры: "Улуу жазуучу Чыңгыз Айтматовду билесиңби?" десем, жан кире түшүп бакылдай баштады. Жазуучунун «Деӊиз бойлой жорткон ала дөбөт» чыгармасын көп окуганын, башка чыгармаларын да билээрин саймедиреди. Айтматов кыргыз экенин, мен дагы кыргыз экенимди, 1978-жылы 50 жылдык мааракесинде жолугушууга келгенде эл менен кошо сүрөткө түшкөнүмдү, китебине автограф жаздырып алганымды айтып мактандым. "Улуу жазуучунун улутташысыӊ, ал баскан жерди басасыӊ, ал дем алган абадан дем аласыӊ" деп якут аял бакылдаганын койбойт, "Кыргызстанды билбейт, Айтматовду билет" деп мен сыймыктандым. Мекенден алыста жүргөндө Мекендин кадыры билинет. "Кыргызстанды билишпейт, Айтматовду билишет" деп, ыӊгайы келгенде айта коюп жүрдүм.

Чыңгыз Айтматовдун чоң ата, чоң энеси жана таята-таенесинин сүрөтү. Сүрөт Бурулкан Бакееваныкы.
Чыңгыз Айтматовдун чоң ата, чоң энеси жана таята-таенесинин сүрөтү. Сүрөт Бурулкан Бакееваныкы.

Буйруктанбы, тагдыр мени 2014-жылы курбум Венера аркылуу жазуучунун апасы Нагима Айтматованын бир тууган агасы Шарифтин баласы 80 жаштагы Ренат Шарифович Абдувалиев менен кездештирди.

«Мачкаралык Хамза – Чыңгыздын таятасы» деген китебин сатып жүрүптүр. Китеп орус тилинде, 500 гана нускада чыгыптыр. Автору өзү. Өмүр бою дарыгер болуп иштептир. Чоң атасы, Ч. Айтматовдун таятасы жөнүндөгү чыккан биринчи китеп. Демөөрчүсү 66 жаштагы пенсионер Жамиля Хамидова экен. Мен эртеси өз иштерим менен Астанага бараткам. Беш китепти ала кеттим. Базардагы кыргыздар алышты. "Кыргызчасы барбы? Жок болсо которуп кыргызчасын чыгарбайсыңарбы?" деп суранышты. "Сонун идея экен, эмнеге кыргызчасын которуп чыгарууга болбосун?

Таятасы кайдан, качан келгени, окурмандарга кызыктуу болмок. Орусчадан которуу менин колумдан келбейт. Кимге айтып, кимден сурансам?" деп ойлонуп калдым. Астанадан келсем үйгө курбум, ОшМУнун профессору Бүшарипа Укуева келип калыптыр. Иш оӊ келет деген ушул. Ал студенттерге жазуучунун чыгармаларын окутчу. Экөөбүз кеңештик. Бүшарипа «автор уруксат берсе которуп көрсөмбү» дейт.

Чыңгыз Айтматовдун тайларынын санжырасы (сүрөт автордуку).
Чыңгыз Айтматовдун тайларынын санжырасы (сүрөт автордуку).

Ренат Шарифович Абдувалиевди үйгө чакырдык. Үч пенсионер сүйлөштүк. Бүшарипа котормой болду. Абдувалиевде жазуучунун таятасынын 1900-жылы үй-бүлөсү менен түшкөн, эч жерде жарыяланбаган сүрөтүн жана Айтматовдун кичинесинен берки 34 сүрөтүнүн түп нускасын көрүү жана апасынын, агасынын баласы менен үйүбүздө бир дасторкондон даам сызуу, бирге сүрөткө түшүү, эжеси Нагима жөнүндө көп нерсени угуу Бүшарипа экөөбүзгө буйруган экен.

Татарлардын Мачкара кыштагынан качан, кантип келип калышканы, атасынын байлыгы, чоңойгон чоң үйү, 1932-жылдардагы кыйынчылыктары жөнүндө эжесинин айткандарын Ренат Шарифович айтып берди. Эч жерде жазылбаган көп нерсени айтып берген.

Китепти Бүшарипа эки ай ичинде которуп бүттү. Басмакананын иштерине бүт өзүм чуркадым. 500 нускадагы китеп сапаты жакшы кагазда бир далай эле акча болду. Улуу жазуучунун таятасы жөнүндөгү китептин кыргызчасын чыгаруу Бүшарипа экөөбүзгө Аллах тарабынан буйруган болсо керек. Баары бүткөндө балдарыбыз менен кеӊештик. Балдарыбыз басмаканага акчасын төлөп коюшту. Китепти чыгаргандан кийин көбүнө бекер эле тараттык.

Чыңгыз Айтматовдун таятасы жашаган үй. Бурулкан Бакеева алып келген сүрөт.
Чыңгыз Айтматовдун таятасы жашаган үй. Бурулкан Бакеева алып келген сүрөт.

Бүшарипа экөөбүздүн балдарыбызга, неберелерибизге улуу жазуучу жөнүндөгү 34 сүрөттүн түп нускасынан алынган, таятасынын өмүрү жөнүндөгү документтеринин, Төрөкул Айтматовдун качан кайтыш болгону тууралуу аялына берген справканын көчүрмөсү флешкабызда сакталып калды. Бүшарипа экөөбүздүн жашыбыз 70ке жакындап, өмүр бизде канча калды? Көзүбүз өтсө урпактарыбыз сыймык менен сүрөттөрдү көрүп жүрүшөт эмеспи.

Бир өкүнгөнүм - "Ренат Шарифовичке жолугуп, эжеси жөнүндө айткандарын жазып калсаңар" деп тааныш журналисттерге кайрылдым. Кайдыгер болуштубу же сааты чыкпадыбы, жолугушпай калышты. Ренат Шарифович Абдувалиев 83 жашында каза болду. Бүшарипа экөөбүз билген Айтматов мына ушундай!

Бурулкан Бакеева

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Чөккөн адамга ар бир секунда кымбат

Иллюстрациялык сүрөт.

Сууга чөккөн кишини аман алып калуунун кандай ыкмалары бар? "Азаттык" бул суроо менен адистерге кайрылды.

Бишкектеги травматология жана илим изилдөө институтунда 25 жылдан ашуун реаниматолог-дарыгер болуп иштеген Айгүл Кенжакунова чөккөн адамга кандай жардам көрсөтүү керектигин айтып берди:

Биринчи эле суудан алып чыкканда адамдын башын ылдыйлатып, көкүрөгүн тизесине коюп, оозуна эки манжаны салып, кустуруш керек.

- Биринчи эле суудан алып чыкканда адамдын башын ылдыйлатып, көкүрөгүн тизесине коюп, оозуна эки манжаны салып, кустуруш керек. Эгерде адамдын кусуу рефлекси бар болсо, 5-10 мүнөткө чейин анын көкүрөгүн, ашказанын басып, ичинде жутуп алган суунун баарын дем алуу органдарынан чыгарган оң. Бирок кусуу рефлекси жок болсо, өпкө-жүрөк реанимация ыкмасына өтөт. Ичиндеги суу чыккандан кийин капталынан жаткырып, дем алуу жолдорунун баарын бошотуп, ээгин өйдө тартып, башын 15-20 градуска чейин көтөрүп, капталдатып жаткырып коёт.

Дарыгер сууга чөккөн адам эсине келгенден кийин эки-үч күн дарыгердин көзөмөлүндө болушу керек деп кеңеш берди.

- Реанимациялык жардам туура көрсөтүлүп, адам акыл-эсине келип, туруп басып калган күндө деле дарыгердин көзөмөлүндө, ооруканада эки-үч күндөй болушу зарыл. Анткени туздуу, хлорлуу жана таза сууга чөккөн кишилердин айырмасы болот. Эки-үч күндөн кийин баары бир бейтаптын абалы оорлоп кетиши мүмкүн. Мисалы, туздуу сууга чөккөн кишинин организминдеги суюктуктун баарын туз тартып алып, өпкөгө кан плазмасындагы ак суюк заттар чогулуп, оозу-мурдунан ак көбүк агып, дем алуу жолдорун суу гана эмес, көбүк да тосуп калат. Ал тургай жүрөккө массаж жасап, ооз менен дем алдырып, жада калса жасалма кычкылтек койгондо деле чөккөн кишинин өпкөсүнө аба толук жетпейт. Адамдын организминде аба болгону менен газ алмашуу жүрбөйт. Хлорлуу сууга чөккөн кишиде деле ушундай өзгөрүүлөр болгону менен организмдеги электролиттердин тең салмактуулугу бузулуп, өпкөнү сезгентет. Ошондуктан сууга чөккөн адам тирүү калганда дарыгердин көзөмөлүндө жок дегенде эки-үч күн болушу керек.

Эл аралык "Кызыл жарым ай" коомунун Кыргызстандагы өкүлчүлүгүндө бир нече жылдан бери биринчи жардам көрсөтүү боюнча сабак өтүп келе жаткан Замир Дүйшеев суудан алып чыккан кишиге жасала турган өпкө менен реанимациясы тууралуу да кеңири айтып берди. Жүрөккө туура массаж жасоонун жолдоруна ал мындайча токтолду:

Замир Дүйшеев.
Замир Дүйшеев.

- Суудан алып чыгабы же жөн эле көчөдөн адамдын эстен танып жатканын көрсөңүз, биринчи кезекте анын акыл-эс рефлексин текшеришиңиз керек. Атын билсеңер адамды атынан чакырып же "чоң кыз", "чоң жигит" деп эки далысына чапкылап, катуу кыйкырасыңар. Эч кандай реакция болбосо, анда алдыңкы эки манжабыз менен ээгин өйдө көтөрүп, чалкасынан жаткырып, аба жолдорун ачып алып, демин текшерип көрөбүз. Сол кулак менен оозун тыңшап, жылымык абанын чыгып жатканын карайбыз. Ошол эле кезди оң жактан адамдын көкүрөгү же ичи дем алуунун белгисин берип, өйдө-ылдый көтөрүлүп жатканын текшеребиз. Мына ушул нерселердин баарына 10 секунд талап кылынат. Мындайча айтканда, кишинин демин онго чейин санап текшеребиз. 10 секунддун ичинде текшерип, эгер дем жок болсо дароо эле "Тез жардамга" чалып, окуя кайсы жерде, кантип болгонун дайындап айтып, өпкө-жүрөк реанимациясын башташ керек. Анда бир алаканды көкүрөктүн үстүнө коюп, экинчисин да анын үстүнө жайгаштырып, чыканакты бүкпөй, колду түз кармап, кырсыктаган чоң киши болсо көкүрөгүн 30 жолу басабыз. Анан адамдын мурдун колубуз менен бекитип туруп, оозуна оозубуз менен эки ирет үйлөйбүз. Аба кирген-кирбегенин текшерип, кайра жүрөккө массаж жасоону уланта беребиз. Отуз жолу басып, эки жолу үйлөп, "Тез жардам" келип, адистер бизди токтотмоюнча бул иш-аракеттерди уланта берүү керек. Кээде эс-учун жоготкон адам мындай жардамдан улам өзүнө келип калат, ошого чейин же өзүң чарчап калгыча бул ыкманы колдоно берүү зарыл. Азыркы эл аралык стандарттар боюнча биздин эң негизги максат - адамдын дем алуусун калыбына келтирүү. Өпкөдөгү сууну эмес, токтоп калган канды жүгүртүүнү көздөшүбүз керек экен. Суу жутуп алса ал баары бир чыгат. Кээде суу чыкпай калышы да ыктымал.

Кандай дары керек?

"Сууга чөккөн кишиге биринчи жардам иретинде кандайдыр дарылар сайылышы мүмкүнбү?" деген суроого реаниматолог дарыгер Айгүл Кенжакунова мындайча жооп кайтарды:

Айгүл Кенжакунова.
Айгүл Кенжакунова.

- Дарылар ошол маалда муктаждык болсо сайылат. Бул чечимди биринчи жардам берген адис өзү кабыл алат. Ар бир оорулуунун жеке акыбалына жараша кайсы дарыны сайыш керек экени аныкталат. Азыр бардык жакта стандарттар менен иштешет. Маселен, "Тез жардам" кызматындагы бейтапты кароо стандарттары өзүнчө. Бишкектеги реанимобилдердин баары жасалма дем алдыруучу ар түрдүү жабдуулар менен камсыз болгон. Аймактарда кандай экенин айта албайм. Бишкектеги "Тез жардам" кызматында иштеген дарыгерлердин баары өпкөгө интубациялык жабдууну салууну толук өздөштүрүшкөн. Жабдууларды Кыргызстанда реаниматолог-анестезиолог дарыгер гана колдонушу керек. Фельдшердик "Тез жардам" кызматынын өпкөгө интубациялык жабдууну салып дем алдырууга акысы жок. Көп кишилер азыр Батыштын куткаруучулар тууралуу сериалдарынан ар түрдүү жабдууларды колдонгонун көрүп алып эле: "Эмнеге бизде мындай эмес?" деп жатышпайбы. Бизде куткаруучу-параклиник деген адистик жок. Батышта параклиниктер жасалма дем алуучу жабдууларды колдонушат. Дары-дармектерге келсек, эгер жүрөк токтосо атропин, кан басымы төмөндөп кетсе адреналин, гормондор сайылат. Аларды ийиндин алдындагы күрөө тамырга сайыш керек, себеби сууга чөгүп, кан айлануусу начар болгон адамдын тамырларын табыш өтө кыйын.

"Тоюп алып сууга түшкөнгө болбойт"

Сууга түшүүнүн коопсуздук эрежелерин айтып жатып, "Кызыл жарым ай" коомунун машыктыруучусу Замир Дүйшеев эмнелер коркунучту күчөтөрүн санап өттү:

Сууда сүзгөндү билген киши деле арак ичип алса чабак ура албай калат.

- Негизи эле тамакка чоң тоюп алып сууга түшкөнгө болбойт. Ошондой эле алкоголь ичип алып сууга түшсө, адамдын кыймылынын багыты өзгөрөт. Денесин башкара албай калат. Ал тургай сууда сүзгөндү билген киши деле кызымтал болсо чабак ура албай калат. Тоюп алып сууга чөккөн адамдын көкүрөгүн басса, жеген азыгы кайра чыгып, кусушу ыктымал. Мындай учурлар менин тажрыйбамда көп эле болгон. Суудан алып чыккандан кийин адамды түз эле жаткырыш керек. Бир гана кеңешим - суудан сүйрөп алып чыкканда жээк тарап сууну көздөй кичине эңкейип турат эмеспи. Кишинин башын ошол эңкейген суу тарапка каратып, анан биринчи жардам берген оң. Себеби суу өпкөсүнөн оңой чыгат. Анан тизелетип алып далыга чапкылайбы же көмкөрөсүнөн коюп алып ургулайбы - анын баары өпкөдөн сууну чыгаруу аракеттери. Биздин эл аралык куткаруу принциптерибиз - өпкөдөгү сууга алаксыбай, жүрөктү иштетип, кан жүгүртүп жиберүү.

Бул эл аралык уюмдун биринчи жардам боюнча сабактарына каалоочулар катышып, акысыз маалымат ала алышат. Жыл сайын жүздөгөн адамдар бул курстардан өтүшөт.

Ысык-Көлдө суучул, Чүйдө суу тартыш
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:34 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ит үйрөткөн опера ырчысы

Ит үйрөткөн опера ырчысы
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:19 0:00

Ала качууну жеңген Мээрим

Cүрөт Мээрим Догдурбекованын "Фейсбуктагы" баракчасынан алынды.

“Азаттык” радиосунун “Бурулайдын элесине” аттуу атайын түрмөгүнүн кезектеги чыгарылышында жаш режиссер Мээрим Догдурбекова окурмандарга өзүнүн башынан өткөн окуяны баяндап берди.

Учурда республикадагы таанымал кино студиялардын биринде иштеп жаткан илбериңки, назик, зирек кызды өткөн жылдардын биринде ала качып кетишкен. Бирок ал башка жүздөгөн кыздардан айырмаланып, өз укугун коргой ала турганын далилдеген. Ошол жагымсыз окуяга кантип кабылып калганын Мээрим "Азаттыкка" айтып берди:

- Мен анда 20 жашта элем. Аламүдүн кичи районунда өзүмдөн кичүү эки таежем менен батирде турчубуз. Мен даярдоо курсун аяктап, 1-курска жаңыдан кирип жаткан убагым. Күз мезгили эле. Бардык студенттердей эле бизге айылдан азык-түлүк келип турчу. Аны мен үйдүн улуусу катары өзүм барып алып жүргөм. Таежелеримдин ата-энеси да мага табыштап, мага жөнөтүшчү. Андай жүктү шаарга келген таенебиздин кошунасынын улуу баласы эки-үч жолу жеткирип бергени эсимде. Анан бир күнү сабактан кеч келатсам ошол байке мага: "Бүгүн үйдө болосуңбу?" деп чалды. Мен мурдагыдай эле "айылдан бирдеме салышкан го" деп үйдө болорумду айттым. Ал болжошкон учурда чалды, мен мурдагыдай эле үйдөгү кийимим менен сыртка чыктым. Ал мени машинасынын арткы эшигин ачып отургузду...

Жигит Мээримди машинасына отургузгандан кийин телефонун сурап, бербеген оюна койбой колунан жулуп алат. Аңгыча эле эки жагына кызымтал эки жигит баса отуруп, автоунаа айылды көздөй багыт алат. Алсыз кыз абалды түшүнүп, ошол учурда эч нерсе кыла албай турганын билип, өзүн колго алганга аргасыз эле:

Айылга жетейин деп калганда корко баштадым. Себеби көп эле окуяларды уккам.

- Кыялымды көрсөтүп, ыйлап, алсыздыгымды көрсөткөн жокмун. Чыгып баратканда болгону "мен баары бир отурбайм, сиз да, мен да жаман болуп калабыз. Экөөбүз тең атыбызды булгабай ушундай учурда токтотолу" дедим. Жанымдагы байкелер кызуу экен. Алар мени "бул ала качууну эле күтүп турган го, башкаларга окшоп ызы-чуу да кылып койбой өзү эле баратат" деп шылдыңдашты. Мен аларга эч нерсе дей алган жокмун. Себеби биринчиден алар мени укмак эмес, экинчиден алар баары бир менден күчтүүлүк кылышмак. Жолдон мени ала качып бараткан байкеге кайра-кайра "баары бир отурбайм, мен башкалардай эмесмин" деп айттым. Ал болгон жок. Айылга жетейин деп калганда корко баштадым. Себеби көп эле окуяларды уккам. "Балким ушинтип барып эле отуруп каламбы" деп да ойлодум.

Мээримди ала качкан жигиттер анын өзүнүн айылдаштары экен. Автоунааны тосуп алган аялдар кыз өзүнүн эрки менен келбегенин билсе да отургузууга болгон аракеттерин жумшап, ырым-жырымдарын кыла баштайт:

Машиненин отургучун кучактап алып көз жашымды токтото албай калдым. Бирок болушунча өзүмдү жакшы кармаганга аракет кылдым.

- Машиненин отургучун кучактап алып көз жашымды токтото албай калдым. Бирок болушунча өзүмдү жакшы кармаганга аракет кылдым. Анткени мени "ыйлабаш керек, күчтүү болуш керек" деп үйрөтүшкөн. Ошол мезгилде атамды, анын мага айткан сөздөрүн эстей баштадым. Атам бирде "Боз салкын" тасмасын көрүп отуруп, ал жерде Асеманын ыйлаганын мисал кылып "кызым, сен баарын өзүң чечишиң керек. Сени кинодогудай кылып бирөө ала качып кетсе отурба. Эч кимди, эч нерсени ойлобо. Андай окуяга туш болсоң сөзсүз мени чакыр. Болбосо апаңа чал..." деп кайра-кайра айткан. Машинеден түшпөй "атама чалайын" дедим. Бирок жеңелер ага болбой, "биздин өзүбүздүн кыз турбайсыңбы" дей башташты. Айтор, мындай окуяда эмне сөздөр айтыларын баарыбыз билебиз да. Мен көгөрүп отурам. Анан бир байке мени көтөрүп үйгө киргизди. Үйгө киргенде көзүмө ак көшөгө урунду. Ага кирбегенге болушунча аракет кылып жаттым. Баары бир сезимибизге "көшөгөгө киргенден кийин кайра чыкканга болбойт, жоолук салгандан кийин чечкенге болбойт" деген сөздөр сиңип калган экен да.

Мээрим Догдурбекова сыйлык алган учуру.
Мээрим Догдурбекова сыйлык алган учуру.

Элеттик кыргыз кыздарына тиешелүү ийменчээк, тартынчаак Мээрим тагдыр чечер окуяда өзүнөн улууларга каяша сүйлөгөнгө аргасыз болгонуна азыр да ызаланат. Ал өзүнө айылдын жеңелери, аксакал байбичелер ортого түшүп, туш тарабынан жаалай баштагынан эстеди:

Алдымда чоң кишилер чөгөлөп жатканына өзүмдү жаман сездим.

- Алдымда чоң кишилер чөгөлөп жатканына өзүмдү жаман сездим. Бирок бул нерселер мени алып кала албайт болчу. Атамдын "эгер кимдир бирөө сени эркиңден сырткары ала качып барса отурбашың керек" деген сөзү жаңырып турду. Айыл аксакалы деген энени кечирим сурап узаттым. Ал көшөгөдөн чыгып кетти. Анын артынан үйлөнө турчу баланын апасы кирди. Ал дагы "сенин ата-энең жакшы кишилер. Сени да жакшы кыз деп угуп алганбыз..." дей баштады. Бирок анын сөзүн такыр уккум келген жок. "Эже, кечирип коюңуз, мен да сизди жакшы тааныйм. Мен баары бир отура албайм. Атама чалгыла" деп сүйлөбөй отурдум. Апасы чыгып кеткенден кийин мага үйлөнө турган бала келди. Ал чоң эле байке. Менден он бир жаш улуу. Ага "бул эмне кылганыңыз, мен сизге айткам. Азыр элге экөөбүз тең жаман көрүнөбүз. Мен үйдүн улуу кызымын. Иним бар. Иниме жалгыз жөлөк боло турган менмин. Ата-энем мага ишенет. Мен максатыма жаңыдан талпына баштадым. Ага сиз тоскоол болбошуңуз керек" деп ага көптөгөн максатым, кыялдарым бар экенин айттым...

Мындай сүйлөшүүдөн улам жигит Мээримди үйүнөн алып чыгып, туугандары менен бирге кайра шаарга жеткирип коюуга аргасыз болот. Үйдөн узап жатканда баланын ата-энеси кыздан "сотко бербөө тууралуу тилкат жазып бер" дешет. Алардын колунан эптеп кутулууну көздөгөн кыз бул талапка макул болуп, сөзүнө туруп бул тууралуу эч жерге арызданбаганын айтат. Анткен менен бул жагымсыз окуя аруу кыздын жан дүйнөсүн жабыркатып, бул абалдан ата-энесинин колдоосу менен араң чыккан:

- Кыздардын мындай окуяга туш болуп, жыйынтыгында жеңип чыгышы биринчи кезекте ата-эненин берген тарбиясынан улам го деп ойлойм. Мага кичинекей кезимден атам да, апам да "кайсы бир нерселерге болгон чечимиңди өзүң чыгар" деп үйрөткөн. "Сен өзүңдүн жолуңду өзүң тандайсың, бул жашоо сеники" дешкен. Окууга тапшырып жатканда да туугандар тарабынан, апам тарабынан толтура сунуштар түшкөн. Акырында атам " өзүң чеч" деген.

Мээрим Догдурбекова учурда Кыргыз-түрк "Манас" университетинин радио, телевидение жана кино искусство факультетин ийгиликтүү аяктап, төбөсү көрүнгөн жаш режиссер катары "Кыргызфильм" киностудиясында иштейт.

Ушул жылдын башында анын "Бакыт" аттуу кыска метраждуу тасмасы Чита шаарында өткөн Байкал эл аралык кинофестивалында эң мыкты кыска метраждуу көркөм тасма аталган. Мындан сырткары, бул эмгеги Францияда, Германияда өткөн эл аралык сынактарга катышып, жогору бааланган.

Мээрим мүмкүн ала качып барган жерде отуруп калса, бул ийгиликтерге жетмек эмес жана келечеги кандай болору белгисиз эле.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Баңгиликтин жазасын жеңилдетүү сунушу

Иллюстрациялык сүрөт.

Кыргыз өкмөтү баңгизаттарды көзөмөлдөө боюнча токтомду өзгөртүүнү көздөп жатат.

Атайын түзүлгөн мекеме аралык комиссия өзгөртүү-толуктоо киргизилген токтомдун долбоорун коомдук талкууга алып чыкты.

Анда баңгизат менен кармалган жарандарды алардан алынган заттардын өлчөмүнө жараша жоопко тартуу каралган. Коомчулукта "бул документ кабыл алынса, баңгизат соодасын күчөтөт жана аны саткандарга жаза жеңилдейт" деп кооптонгондор көп.

Сөз болуп жаткан өкмөттүн токтому "Баңгизаттарды, психотроптук заттарды жана прекурсорлорду көзөмөлдөө" деп аталат. Бул документ 2007-жылдын 9-ноябрында бекитилген. Былтыр өкмөттүн тапшырмасы менен ушул токтомго өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизиш үчүн мекеме аралык жумушчу топ түзүлүп, анын курамына ИИМдин, Саламаттыкты сактоо министрлигинин, айрым өкмөттүк эмес уюмдардын өкүлдөрү кирген.

ИИМдин алдындагы Баңгизаттарды көзөмөлдөө боюнча координациялык комитеттин катчысы Тимур Исаков сунушталган өзгөртүүлөрдү минтип түшүндүрдү:

Тимур Исаков.
Тимур Исаков.

- Токтом долбоору жарандардын укуктарын коргоого багытталган. Эмнеге? Анткени азыркы күндө эгер кайсы бир жаран бир ууч героин менен кармалса, андан табылган каражат аралашма болсо деле героин деп эсептелет. Менимче, бул туура эмес. Ошондуктан мекеме аралык жумушчу топ токтом долбооруна өзгөртүү-толуктоолорду даярдап, "кармалган заттын канча пайызы баңгизат, канчасы аралашма экени аныкталышы керек" деген чечим кабыл алды. Бул жарандардын укуктарын коргоого оң таасир этет деп ойлойм.

Бул демилгени Кыргызстандагы "Сорос" фонду да колдоп жатат. Уюмдун юристи Илим Садыковдун айтымында, 2019-жылы күчүнө кире турган Кылмыш-жаза, Кылмыш процессуалдык, Административдик кодекстерге киргизилген өзгөртүүлөрдө жаңы жазалар камтылган. Ушундан улам ал өкмөттүн баңгизаттарды көзөмөлдөө тууралуу токтому да өзгөртүүгө муктаж деген ойдо:

Эгер өзүнө колдонуу максатын көздөсө жана андан алынган каражат аз өлчөмдө болсо, дароо эле кылмыш жообуна тартылбашы керек. Административдик кодекстин негизинде жеңилирээк чара колдонсо болот.

- Өзгөртүү-толуктоолор эл аралык келишимдерге, БУУнун Баңгизаттар жөнүндөгү конвенциясына, Баңгизаттарга каршы күрөшүү комитетинин чечимине туура келиши керек. Ар бир документти кабыл алуудан мурда коомдук талкууга коюлушу керек да. Азыр талкууланып жатат. Негизинен токтомдо баңгизаттардын, прекурсорлордун, психотроптук заттардын тизмеси бар. Бул тизмени мамлекет көзөмөлгө алып, анын мыйзамсыз тарап кетпешине көз салат. Аларды кандай убакта медициналык жактан колдонуу тууралуу жоболор жазылган. Ошондой эле документте баңгизаттардын жазасына байланышкан маселе бар. Баңгизаттар менен соттолгондорду анын көлөмүнө жараша аныктоо зарыл. Кайсы бир адам баңгизат менен кармалса, анын жазасын аныкташ үчүн баңгизаттын өлчөмүн аныкташ керек. Ал баңгизатты кандай максатта алып жүрөт? Башкаларга таратуу максатындабы же өзүнө колдоноюн дегенби? Эгер өзүнө колдонуу максатын көздөсө жана андан алынган каражат аз өлчөмдө болсо, дароо эле кылмыш жообуна тартылбашы керек. Административдик кодекстин негизинде жеңилирээк чара колдонсо болот. Мисалы, айыппул салып дегендей.

Эксперттер чөйрөсүндө талкууга коюлган бул токтом долбооруна тынчсыздангандар чыкты. Мурдагы чекист Талант Разаков сунуш кылынган өзгөртүүнү баңгизат менен шугулдангандар өз кызыкчылыгы үчүн колдонушу толук ыктымал деп эсептейт:

Талант Разаков.
Талант Разаков.

- Негизи, баңгизаттарды түрүнө бөлүп караган бир чети жакшы. Бирок акча төлөтүп кое берген болбойт. Биздин мыйзамдарга ылайык, укук коргоо органдары кармалган адамдарды баңгизатты кайдан алганын ансыз деле иликтеп, тактайт да. Көп өлкөлөрдө баңгизат менен кармалгандар катуу жазаланат. Кээ бирлеринде өлүм жазасына тартылып жатпайбы. Бизде өлүм жазасы жок. Бирок түрмөлөрдө баңгизат менен кармалып, оор жазага тартылгандар көп. Бул нерсени абдан кылдат караш керек. Анткени тегерегибиздеги өлкөлөрдө баңгизат өндүрүү, даярдоо боюнча кеңири шарт бар. Кыргызстан баңгизаттар үчүн транзиттик өлкө болуп калбадыбы. Эгер жеңилдик болуп калса, Ооганстандагы баңгизат ташуучулар бизди эң жакшы канал катары тандап алышы мүмкүн. Алар биздин мыйзамдарды эске алуу менен азыраак партия жөнөтүп, ошого өтүп алса, анда бизге кыйын болуп калат. Ошондуктан эки жакка да көз салыш керек.

Коопсуздук боюнча эксперт Артур Медетбеков да мындай пикирди колдойт. Ал өкмөттү кандай гана баңгизат менен кармалбасын, катаал жазалоого, анын артынан адамзатка зыяндуу заттарды жүгүртүүнүн алдын алууга чакырды:

Артур Медетбеков.
Артур Медетбеков.

- Акыркы убактарда түнкү клубдарда жаштар арасында ар кандай жеңил баңгизат колдонгондор көбөйүп, ага оор баңгизаттер да аралашып кетпедиби. Спайс, ЛСД таблеткалары, синтетикалык баңгизаттар бар. Балким, токтомго өзгөртүү киргизген тарап ошол каражаттарды колдонгондорго карата, алардан алынган заттын көлөмү 1 граммга жетпесе, кандайдыр бир административдик айыпка жыгып, жазалоону сунуш кылып жатышкан чыгаар. Бирок анткен күндө алар административдик жазасын алып, айыппулду төлөп, кайра эле ошону колдоно берет, мындай заттарды саткандар да кайра пайда болот. Ошондуктан, баңгизат менен күрөшүүдө эч кандай жеңилдик берилбеши керек. Кайра жазаны күчөтүү зарыл.

Расмий маалыматка караганда, Кыргызстанда каттоого алынган баңгизат колдонгондор 25 миңден ашат. Быйыл жыл башында "Кыргызстандагы Чыгыш-Батыш СПИД фонду" жүргүзгөн сурамжылоо өлкөдө 15-16 жаштагы окуучулардын басымдуу бөлүгү кара куурай тобундагы баңгизаттарды жана башка психотроптук каражаттарды колдоно турганын көрсөткөн.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Уланбек – улуттук баатыр

Уланбек Эгизбаевдин капилет өлүмү кыргыздын учурдагы жан маанайына канчалык таасир этет? Бул жоготуунун канчалык оор экендигин сезип-туйгандар, трагедиянын маанисин жетиштүү деңгээлде терең аңдап биле алабы? Балким бул үчүн убакыт керектир? Бирок беймарал күн өткөрө бербей, ар кимибиз дареметибиздин жетишинче ойлонушубуз абзел. Биз катуу ойлонуп, жетик түшүнүүбүз зарыл болгон бир катар маселелердин бири БААТЫРДЫК түшүнүгүнө тикелей байланышкан.

Жалындаган жашоо

Уланбек Эгизбаев жаштыгынан (эси жоктугунан деген мааниде) башын сайып чыккан жок, бул күрөшкө. Анын жашоодогу позициясы алабармандыкка эч окшобойт – Уланбек абдан акылдуу, оор басырыктуу, эмоцияга такыр алдырбаган жигит эле. Зор ийгиликтерге, жеңиштерге жеткенде да токтоолук кылып, кыжаалат абалдарда (ар кандай опузаларга кабылганда, сотко чакырылганда, Текебаев менен чогуу камакка алынганда ж.б.у.с. жагдайларда) да ал коркуусун жеңе билген, сабырдуулук кылган.

Уланбек "акыры башка бир өлүм" деп, акыйкат үчүн, элинин бактысы үчүн башын сайып койгон экен, баарын таразалап, ар тараптан талдап туруп, "тайманбай күрөшүүдөн башка жол жок" деп чечкен экен...

Албетте, бул жарыктан эрте кетти, кайдыгер эместердин баарын күйүткө салып. Аман болсо, буга чейинкиден он эсе зор ийгиликтерге жетмек, элине ошончолук көп шарапаты тиймек.

Уланбек жанынан тойгонунан тобокелге бел байлап келди беле? Жок. Ал жашоону сүйчү. Бирок ал намыстуу, бактылуу гана жашагысы келген.

Бактылуу жашоону байлык топтоо, бийликке жетүү, айбандык кумарга берилүү ж.б. деп түшүнгөндөр толтура. Уланбектин ЖАШООСУ мындай пас, тар түшүнүккө дегеле сыйбайт. Ал элин, өз өлкөсүн жанындай жакшы көрүп жашады. Элибизди малга теңегендердин көз карашына макул болбой, чыныгы намыстуу улут боло алабыз деп бекем ишенип жашады. Ата-энесин, өмүр шеригин, жакын туугандарын эле эмес, кыргызды, Ааламды кучагына алган СҮЙҮҮ менен жашады. Чындыкты, адилеттикти жактап жашады. Баарыбызды ойготууга, сергек, таза ЖАШООГО сөзү менен да, иши менен да чакырган ӨРНӨКТҮҮ ӨМҮР сүрдү. 28 жашында Уланбек башкалар жүз жылда деле аткара албагыдай көп да, мазмундуу да иштерди аткарууга үлгүрдү.

Кезинде Арстанбектин Жеңижокко батасын берип жатып айткандары бүгүнкү Уланбектин жашоо эрежеси болуп калган окшойт:

Ырчы болсоң сынчы бол!
Зөөкүрдү чабар камчы бол.
Кургак жерге тамчы бол.
Дүлөйлөргө кулак бол,
Чөлдүү жерге булак бол.
Аргымак минген баатыр бол,
Алсыздарга жакын бол.
Күлүк минген күчтүү бол,
Күйдүргөнгө миздүү бол.
Жесирлерге жөлөк бол,
Жетимдерге көмөк бол.
Канкорлорго касап бол,
Калп айтканга мазак бол.
Ууруларга айгак бол,
Бечарага калка бол.
Беделсизге арка бол…

Уланбек ырчы эмес эле, бирок сөз куну үчүн өмүрүн арнап койгон инсан болду, элдин уулу болду.

Манастын урпагы

Кыргыздын мамлекеттүүлүгүнөн кол жуушуна көөнөргүс дөөлөттөрдүн мааниси тайыздап, бурмаланышы жол ачкан деп ойлойм. Далай душмандарын доско айлантууга – курама жыйып журт кылууга, элди улут кылууга айкөлдүгү, адилеттиги менен жетишкен Манастын баатырдыгы менен бытырандылык доордогу кыргыздын эле урууларын ич ара касташтырган жылкы тийгичтердин «баатырдыгынын» ортосунда асман менен жердей айырма бар. Элинин намысы үчүн, өлкөнүн келечеги үчүн көкүрөгүн дзотко тоскон Чолпонбай Түлөбердиев менен төңкөрүшчүлөргө курал болуп берип, кийин өздөрү жактаган неме алкы бузуктугун айгинелегенде бир ооз каршы сөз айтуудан айбыккандардын да айырмасы ушундай.

Бүгүнкү расмий "баатыр" наамы барлардын көпчүлүгүнөн Уланбек Эгизбаев да кескин айырмаланып турат.

«Кыргыз эл баатыры наамына Уланбектин журналисттик ишмердиги толук татыктуу!!! Мамлекетти чырмаган коррупция менен күрөшөбүз десек, так ушул Уланбек Эгизбаевдей көк жалдарды даңазалашыбыз керек», - дейт жазуучу Олжобай Шакир. Бул сунушту жарыша айткандар, коштоп колдогондор, кошумча жүйөсүн келтиргендер көп. Сунуш айткандардын бири – белгилүү коомдук ишмер, «Kyrgyz Concept» компаниясынын президенти Эмил Үмөталиев.

Чын эле, Уланбекке ыйгарылса, бул наамдын баркы жогорулайт; эгер бийлик бул сунушту колдобой койсо, анда расмий сыйлык-наамдар тескери мааниге ээ болуп калары анык.

Эң жогорку деп эсептелген «Ак шумкар» ордени менен кошо берилүүчү "Кыргыз Республикасынын Баатыры" наамын жана андан кийинки орунда турган үч башка даражалуу «Манас» орденин алууга кимдер гана кызыкпаган, аларга жетиш үчүн кандай гана аракеттерди жасап жатышкан жок! Албетте, төшүнө орден-медаль таккандардын арасында татыктуулар да бар, бирок бул жана калган башка расмий наамдарды, сыйлыктарды негизинен жанталаша чуркап, арага киши салып, пара берип, бийлик башындагыларга кошоматты катыра жасагандар гана алып жатпайбы?

Сыйлыкка, наамга Уланбек өзү муктаж эмес. Анын эрдигин, элине кылган баа жеткис кызматын баалай билсек, бул бизге, элибизге, (мамлекетибизге) абдан керек: БААТЫРДЫК түшүнүгүн эзелки маанисине тууралап, бурмаланган баалуулуктар тутумун калыбына келтирүүгө мүмкүнчүлүк түзүлөт.

Дагы кайталап, баса белгилейли: Баатыр наамын ыйгаруу Уланбекке эмес, элибизге керек – чыныгы баатырдык деген эмне экендигин эстей жүрүш үчүн, анын татыктуу өмүрүн жаштарга өрнөк катары көрсөтүш үчүн керек. Кошоматчы "дүжүрлөргө" ыйгарыла берип кадыры кеткен расмий сыйлык-наамдардын баркын кайра көтөрүш үчүн керек. (Буларды ыйгаруунун жоболоруна олуттуу өзгөртүүлөрдү киргизүүгө убакыт келип жетти).

Күрөш уланат

"Уланбек Эгизбаевден коррупциячылар өч алды же кылмышы ашкерелене электер озунуп желдет жалдап эле өлтүртүп койду" деп божомол кылгандар бар. Алардын көбү "ушул окуядан кийин журналисттер чындык үчүн мынчалык өжөрдөнө күрөшпөйт, элдин баары коркот" дешет. Ырас, эми байлыгы, бийлиги ашып-ташып жаткандар жөнүндө сөз кылуудан журналисттердин кыйласы тартынып, этияттанып калышы толук ыктымал. Бирок баары эмес.

Азыркы учурда маркум Уланбектей курч, тайманбас журналисттер өтө аз, жокко эсе. Элдин мүдөөсүн жактап, чынчылдыгы үчүн өлтүрүлүп кетиши толук ыктымал экендигин сезип-туюп турса да, даана аңдап-билип турса да, көздөгөн бийик максатынан баш тартпай тобокелге баш байлаган эле Уланбек. Эми ал көтөргөн акыйкат туусун жерге түшүрбөй алып жүрүү – журналисттердин эле эмес, бардык чынчыл жарандардын да парзы. Колубуздан келишинче, кайрат-күчүбүздүн жетишинче бири-бирибизге колдоо көрсөтүп иштешибиз керек. Бул жаатта кандай мүмкүнчүлүктөр бар экендигин жетиштүү билип, толук пайдаланууга үйрөнүшүбүз керек.

Бийликтегилердин ар бир кадамы, бюджеттен каражаттын ар бир сомуна чейин кандай сарпталып жаткандыгы жөнүндө элдин ар тараптуу, кеңири маалымат алып туруу укугу үчүн бар кайрат-күчүн жумшаган журналисттердин коопсуздугун да колдон келишинче, мүмкүн болушунча камсыз кылуу зарыл. Бул жагынан мамлекеттик органдардын кызматкерлеринин жекече жоопкерчилигин күчөтүш керек.

Жолдош ТУРДУБАЕВ, публицист

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Аалам рухтун пайгамбары болсун" деп...

Калчоро Көкүлов.

Чыңгыз Айтматовдун кыргыз элиндеги орду жана вазийпасы тууралуу белгилүү акын Калчоро Көкүловдун ыр түрүндөгү ой толгоосу.

Алаарынан берери көп кыргызга,

Акылынан “өнөрү” көп кыргызга.

Адыраңдап эч нерсени аңдабай,

Али дагы көрөрү көп кыргызга,

Дооларынан карызы көп кыргызга,

Доллар алса пайызы көп кыргызга.

Темтелеңдеп басар жолдон адашкан,

Тереңинен тайызы көп кыргызга,

Жегенинен кусканы көп кыргызга,

Жек-жаатынан душманы көп кыргызга,

Жарык күндө жатып-туруп ныксырап,

Жасагандан бузганы көп кыргызга,

Күлүгүнөн чобуру көп кыргызга,

Күзүрүнөн момуну көп кыргызга,

Күпүлдөгөн уулу чыгып эл жегич,

Күйө турган жоругу көп кыргызга,

Жарыгынан иңири көп кыргызга,

Жарагандан чириги көп кыргызга,

Жакшылары жарталаңдап жан кечти,

Жасагандан бүлүгү көп кыргызга,

Кылганынан былыгы көп кыргызга,

Кырманынан чыгымы көп кыргызга,

Бүкүлүдөн бүлүнгөнү анча арбын,

Бүтүнүнөн сыныгы көп кыргызга,

"Жалгыз туруп жасаганы миңге тең,

Жалгыз туруп жарык чачкан күнгө тең.

Уулу болуп улут атын таанытчу,

Ушул элге керек го", деп "бир көсөм",

"Анда-мында кайрат кылып жүрсүн" деп,

"Аалам-айга айбат кылып жүрсүн" деп.

"Көңүлүнө тумар кылып жүрсүн" деп,

"Көтөргөнгө байрак кылып жүрсүн" деп,

"Аз эл экен, араң чыккан санактан,

Аз эл экен, араң кетип бараткан.

Аалам рухтун пайгамбары болсун" деп,

Айтматовду бериптир да, Жараткан...

Калчоро Көкүлов

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.​

Ысык-Көлдө суучул, Чүйдө суу тартыш

Ысык-Көлдө суучул, Чүйдө суу тартыш
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:34 0:00

Абылгазиевдин алгачкы жүз күнү

Өкмөт башчынын Баткендеги жолугушууларынын бири.

28-июлда Мухаммедкалый Абылгазиев баштаган өкмөттүн кызматка киришкенине 100 күн болду. Коомчулукта азырынча анын ишин мактагандарга караганда сындагандар көбүрөөк.

Коомдук-саясий чөйрөдө "экономикалык ири реформаларга бет алган демилгелер байкалбай жатат" дегендер да, өкмөт башчынын дараметин үч айлык иши аркылуу аныктоону туура эмес көргөндөр да бар. Айрымдар Абылгазиевдин эмгегин элге маалымдап, рейтингин көтөрүүдө анын командасы чабалдык кылып жатат деп эсептейт.

"Иши коомго жеткен жок"

Премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев кызматка 20-апрелде киришкен. Эксперттик чөйрөдө ал мурдагы өкмөттөр түзүп кеткен “жумуш машинасынын” ыргагында бараткан, “унчукпас” өкмөт башчы катары бааланууда. Мисалы, саясат талдоочу Медет Төлөгөнов Абылгазиевдин жүз күндүк ишин таразалап, ийгилигине караганда кемчилигин көбүрөөк байкаган:

Медет Төлөгөнов.
Медет Төлөгөнов.

- Негизги көйгөйдүн бири – ал киши анык бир программаны сунуш кыла алган жок. Жаңы өкмөт мурдагы премьер-министр Сапар Исаковдун “мурасын” кабыл алуу же четке кагуу маселесинде эки анжы абалда турду. Бул жерде саясий себеп да бар. Эски жана жаңы бийликтин ортосундагы күрөш да роль ойноду. Коомчулук өкмөттөн жаратмандык күтүп турат. Бирок үч ай ичинде ал байкалган жок. Эл өкмөт пландап жаткан, жасаган олуттуу кадамдар тууралуу билүүгө кызыгат.

Медет Төлөгөнов өкмөт өзү аткарган жумушту коомчулукка жеткирүүдө чабалдык кылып жатканын белгиледи. Ал өкмөттүн басма сөз кызматы расмий маалыматтарды таратуу менен гана чектелип, ал адамды кызыктырган ыкмада болбой жатканын кемчилик катары сыпаттады.

Экономика жаатында кадамдар байкалбайт

Абылгазиев өткөрүп жаткан жыйындардын бири.
Абылгазиев өткөрүп жаткан жыйындардын бири.

Ал эми экономика илимдеринин кандидаты, доцент Эркин Абдразаков өкмөттүн натыйжалуу иши катары таза суу маселесин чечүү жаатында жүрүп жаткан аракеттерди атап өттү. Бирок ал Абылгазиевди өз алдынча чечим кабыл ала албаган аткаминер катары баалап, анын тушунда өлкөнүн экономикалык жактан өнүгүшүнө таасир этчү аракет жок болуп жатканын айтты:

- Абылгазиевдин тушунда кадр алмаштыруу иштери кызуу жүрдү. Бирок эл анчалык жактырбаган кадрларды бир жерден алып, экинчи жерге койду. Коомчулукту нааразы кылган дайындоолор боюнча же чуулгандуу окуяларга премьер-министр реакция кылып, “үнүн чыгарып” койгонго жараган жок. Орун алмашуу элдин күткөнүндөй болгон жок, бул бала премьер-министрге рейтинг алып келбейт. Орусияга барып, Евразия өкмөт аралык кеңешинин жыйынынакатышып келди. Ал жерден Кыргызстандын атынан кандайдыр демилге көтөргөнүн, мамлекеттин кызыкчылыгын көздөгөн сунушун укпадык

Экономист Абдыразаков Казакстан жана Өзбекстан менен чек аралардан товар ташуу Кыргызстанга эмес, коңшу өлкөлөргө пайдалуу болуп жатканын айтып, "муну өкмөт көз жаздымда калтырды" деп сындады. Экономисттин божомолунда мындай мамиле күздө бюджетти санаганда күн тартибине чыгышы мүмкүн.

Абылгазиев баштаган өкмөттүн жүз күндүк иши жемкорлук кылмыштарынан өндүрүлгөн каражаттарды топтоочу атайын эсеп ачуу, чет өлкөдөн ташылган чөнтөк телефондорду каттатуу, таза сууну пайдалануу акыларына 100 сомдон төлөм киргизүү сыңары демилгелери менен да эсте калчудай. Муну сындагандар азыркы өкмөттү стратегиялык өнүгүүнү мелжебей, майда-барат менен алек болгон өкмөт катары баалап жатышат.

Команданы жаңыртуу жөнүндө сунуш

Анткен менен Мухаммедкалый Абылгазиевдин ишмердигин оң баалагандар бул өкмөт мурдагылардын каталарын түздөө менен көбүрөөк алек болуп калганын белгилеп, чон ишеним артып турушат. Алардын бири мурдагы омбудсмен Турсунбек Акун мындай деди:

Турсунбек Акун.
Турсунбек Акун.

- Ошол эле Жылуулук электр борбору, Кумтөр, альтернативалуу жол маселелери сыяктуу мурдагы өкмөттөр жасай албай кеткен чала иштер азыркы өкмөттүн мойнуна илинди. Анын баарын 100 күн ичинде чечип салуу оор. Бирок премьердин командасындагылардын баарын мактай албайбыз. Премьер күчтүү адистерди жумушка тартышы керек. Ал киши менен чогуу иштеп жүргөндөрдүн арасында чечкиндүүлөрү аз.

Мухаммедкалый Абылгазиев жана анын командасы мурдагы өкмөттүн тушунда башталган “Акылдуу шаар”, “Таза коом” долбоорлорун, Мамлекеттик органдардын маалымат алмашуу системасы боюнча иштерди улантып жатканын айтып келет.

Алгачкы жүз күндө өкмөт башчы Түркияга, Тажикстанга, Грузияга жана Орусияга иш сапары менен барып келди. Кыргызстандан ичинде Талас облусунан тышкары, бардык аймактарда болду.

Эл премьер тууралуу эмне билет?

"Азаттык" аймактарда жашаган айрым адамдарга микрофон сунуп, өкмөттүн жетекчиси тууралуу пикирлерин укту. Төмөндө Баткен жана Талас облустарынын тургундарынын ойлору:

Асеин Азамат уулу:

- Белгилүү бир программанын үстүндө иштеп жатканын байкай элекмин. Мурдагы өкмөттүн ишин улантып атат.

Ырысбек Мазасит уулу:

- Абылгазиев бул кызматка жаңы эле келди. Мен жасаган иштерине ыраазы элемин. Мисалы, биздин Баткенде жолдор оңдоло баштады, тротуар да салып атышат. Суу жетпеген жерлерге суу алып барышат деп уктум.

Дамира Арыкова:

- Аты Абылгазы, бирок фамилиясын унутуп койдум. Иши азырынча мактоого арзыбайт.

Анарбек Оңолбаев:

- "Жүз күн ичинде мындай иштерди жасашы керек" деп милдет коё албайбыз. Азыркы жумушуна орто баа берсе болот.

Мухаммедкалый Абылгазиевдин ишмердиги өкмөттүн сайтында жана “Инстаграмда” такай чагылдырылып келатат. Аталган социалдык желеде 2-майдан бери сүрөттөр жана видеолор жарыяланат. Ал жерде премьердин алты миңден ашуун окурманы бар. Өкмөттүн басма сөз кызматы @m.abylgaziev_official баракчасы расмий аккаунт экенин “Азаттыкка” билдирди. Бирок “Инстаграм” компаниясы азырынча расмий макам ыйгара элек.

Баракчага жарыяланган сүрөттөр менен видеолордун арасында өкмөт башчынын карапайым калк менен баарлашкан учурлары дээрлик жок. Негизинен расмий жолугушуулар жана иш сапарлары тууралуу баяндалат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Албек Ибраимов издеген "чындык"

Албек Ибраимов.

Бишкек шаардык соту мурдагы мэр Албек Ибраимовду тергөө бүткөнгө чейин камакта кармоо тууралуу райондук соттун чечимин күчүндө калтырды.

Ибраимовдун соттун астына чогулган жактоочулары "аны камакка алуу учурунда күч колдонулду" деп доомат коюшту. Муну Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет (УКМК) төгүндөп, "Албек Ибраимовду кармоо операцияснда курал жана атайын каражаттар колдонулган эмес" деген билдирүү таратты.

Шаардык соттун чечими

30-июль күнү Бишкек шаардык сотунда баш калаанын мурдагы мэри Албек Ибраимовдун райондук соттун бөгөт чарасына даттанган арызы каралды.

Бул учурда Ибраимовдун тарапкерлери сот имаратынын алдында анын таламын талашып турушту.

Бишкек шаарынын мурдагы мэри Албек Ибраимовдун бөгөт чарасын кароо учуру. 30-июль, 2018-жыл.
Бишкек шаарынын мурдагы мэри Албек Ибраимовдун бөгөт чарасын кароо учуру. 30-июль, 2018-жыл.

Буга чейин Биринчи май райондук соту Ибраимовду тергөө бүткөнчө, 29-августка чейин камакта кармоо жөнүндө чечим чыгарган. Аны күчүндө калтырган шаардык соттун чечими тууралуу Жогорку соттун басма сөз катчысы Сюита Соурбаева билдирди:

- Бишкек шаардык сотунун кылмыш иштери боюнча соттук коллегиясы баш калаанын мурдагы башчысы Албек Ибраимовдун бөгөт чарасын карап чыгып, райондук соттун чечимин күчүндө калтырды. Буга чейин Биринчи май райондук соту тергөө бүткөнгө чейин Албек Ибраимовду камакта кармоо тууралуу чечим чыгарган.

Албек Ибраимов сотто.
Албек Ибраимов сотто.

Анткен менен Ибраимовдун жактоочулары райондук жана шаардык соттордун чечимдерине байланыштуу Жогорку сотко даттана турган болушту. Муну адвокат Сергей Слесарев "Албек Ибраимовду камакта калтыруу тууралуу чечим мыйзам бузуу менен кабыл алынды" деп негиздеди:

- Эми биз райондук жана шаардык соттордун чечимдерине каршы Жогорку сотко даттанабыз. Мунун баары сот тармагынын кадыр-баркын кетирет. Иштерди аткаруудагы бир катар мыйзамдар бузулган учурларды таап чыктык. Ошондуктан биз мурдагы сотто эске алынбай калган жагдайларды мисал келтирдик.

Сергей Слесарев мурдагы мэр башында иш боюнча күбө катары өткөнүн айтып, күбөнү кармоодо күч колдонулганы мыйзамсыз экенин эске салды. Ал Ибраимовду кармоо операциясында айылда мобилдик байланыш өчүрүлүп, күнөөсүз адамдар да жабыр тартканын белгиледи.

Күч колдонуунун негиздүүлүгү

Албек Ибраимовдун үйүндөгү бул окуя тартылган видео байкоонун эстутуму сакталган системалык блок да алынганы көрсөтүлдү. Мурдагы мэрдин үйүндө иштеген жумушчу Азатбек Көбөков окуянын кандай өнүккөнүн мындайча баяндады:

- 4-5 бала алты жылдан бери экс-мэрдин чөбүн чаап, суусун сугарып иштейбиз. Ал эми күзөттө иштегендер жашап калган эле кишилер. Анын бири менин атам. Экинчиси болсо коңшубуз. Атайын аскерлер түштөнүү маалында эшик-терезени талкалап, беткапчан кирип келишти. Колдорунда куралы бар, отузга жакын адам экен. Эңги-деңги абалда болуп, эч нерсени деле байкай алган жокмун. Бардыгыбызды жерге жаткырышты. Биздин арабыздагы жансакчы жигиттерди катуу сабап салышты.

Ошол эле кезде УКМК Албек Ибраимовду кармоо учурунда күч колдонулганы тууралуу маалыматты четке какты. Ал Ибраимовдун жансакчылары токмок жебегенин жана кармоо операциясы учурунда атайын каражаттар колдонулбаганын мисал келтирди.

Анткен менен жарандык активист, "Эркин эл" партиясынын төрагасы Мавлян Аскарбеков Албек Ибраимовду кармоодо күч колдонууну негиздүү жана мыйзамдуу аракет катары баалады:

- Албек Ибраимовду УКМКнын тергөөчүсү бир нече жолу суракка чакырганда барган эмес. Анан жашыруун аудио тасмада аныкына окшош үн ачык эле "булар менен атышууга чейин барам" деп жатат. Ошондуктан Ибраимовду күч менен кармоо операциясын жүргүзүүгө бардык негиздер болгон.

30-июль күнү Албек Ибраимовдун 150-200дөй тарапкери соттун имаратынын алдына нааразылык акциясына чыгышты.

УКМКнын билдирүүсүнө караганда, Албек Ибраимов ""Дастан” ишканасынын жетекчиси болуп турганда "270 миң доллар өлчөмүндө мыйзамсыз сый акы алган, Ысык-Көлдөгү “Күнөстүү жээк” пансионатын сатууда мамлекетке 152 миллион сомдук зыян келтирген жана Бишкектин түштүк четинде беш гектар жерди мыйзамсыз бөлүп берүүгө тиешеси бар" деп шек саналып жатат.

Мындан тышкары ага 23-июлда Кылмыш-жаза кодексинин 303-беренесинде (“Коррупция”) каралган кылмыш белгилеринин негизинде жаңы айыбы угузулган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG