Линктер

жума, 19-июль, 2019 Бишкек убактысы 05:33

Кыргызстан

Жаатташкан ошол айылым!..

Иллюстрация

“Күлкү кербендин” бул чыгарылышында жердешчилик жана атаандашуу жөнүндөгү азил катыкталган чакан аңгеме сунуш кылынат.

(Кетментөбөлүк Арслан иниме)

Оо, чырагым!.. Биздин бала чагыбызда эмнелер гана болгон жок! Эсимде өзгөчө калганы — айылыбыздын чакандыгына карабай, андагы экиге бөлүнүп жаатташуунун улам күчөгөндүгү болду бейм.

Азыркы чен-өлчөм менен аны “тепкедей айыл” деп койсо болот. Бирок ал кездеги дымак менен караганда Ыстамбул, Маскөө, Бээжинден кем калышпаган өтө чоң кыштактай, эли кымгуут болуп котолоп калгандай сезилчү жана аны тургундары “өйдө жак”, “ылдый жак” деп бөлүп алышкан. Алардын уруусуна келсек — кыргыздын эки-үч эле чоң уруусунан бутактанган экен. Бирок “эки-үч атадан тараган туугандар” экенин деле көзгө илбей, эмне болсо да “өйдө жактыктар”, “ылдый жактыктар” деп бөлүнүп-жиктелип чуркурап калышаар эле.

“Өйдө жак” дегени - айылдын четинен аккан өзөндүн башында тургандары, суунун этек жагында жайгашкандарды, албетте, “ылдый жак” дешээр эле. Жок дегенде ушул аталышка келгенде алардын талашы чыкчу эмес, жер кыртышы өзү эле аларды орток тыянакка байлап салган.

Башка да орток байлыктары бар болчу. Бөтөн жерлерде болбогондой сасык үпүптөрүнүн эле доошучу! Шылдыр аккан булактары! Жер жайнап чыккан чычырканак, жапайы карагаты!.. Шыбагынын жытын айт!..

Бирок айылдыктар бул жалпы нерселерди таназарына алчу эмес. Аларды таназарга алган чакта да өйдө-ылдый болуп бөлүнүшүп: “биздин сасык үпүптөр силердикинен сулуураак” деп да жатып калышчу.

Токтогул суу сактагычы.
Токтогул суу сактагычы.

Тээ 1930-жылдардын башында айылдыктар бири-бири менен атаандашканда “биз жактан көбүрөөк басмачы чыкты” деп да талашып-тартышчу экен. Анан бир-экөөн ээн ооз сүйлөгөнү үчүн сүргүнгө айдаганда, калгандары үчүн бул тема жабылыптыр.

Айылдын негизги чарбачылыгы мал менен байланыштуу болгондуктан, мындай мал киндиктүү жерде “биздин чабаныбыз көбүрөөк төл алды” деп да талаша кетишчү.

Кийинчерээк кеңеш бийлиги бул айылдын эрезеге жеткен тургундарын жана ортоңку жана жогорку класстарда окуган окуучуларын тоо ашырып барып, коңшу өрөөндө пахта жыйноого да салып жүрдү. Ошондо да аларда “өйдө жак” өзүнчө топ, “ылдый жак” өзүнчө топ болуп бөлүнүп алып, бири-бири менен атаандашып, “биздин топ көбүрөөк пахта жыйып, социалисттик мелдеште жеңди” деп бири-бирине кыр көрсөтүп келишчү. Кийин уксам, алардын жыйынтыгы ошол пахтачылык өрөөнүндөгү шамдагайлардын жыйынтыгынын жанында таптакыр шоона эшчү эмес деле экен.

Кийин “сакманчы”, “колхоз кыркыны” деген чыкты.

Буларды түшүнбөгөн балдарга айта кетейин: тээ бир кездери айылдар колхоз болуп уюшулуп, анан бара-бара мамлекеттик план улам жогорулатылып, кой туягы өзгөчө көбөйүп, анан калса жүнүнүн сапатын карап, кыргыздын кылымдар карыткан жергиликтүү койлорун “кылчык жүндүү экен” деп жерип, ал эми уяң жүн берчү жаңы түрлөрүн тим эле бешикке салынган бөбөктөрдөй бапестеп багып, алардын туяк санын жайлоонун мүмкүнчүлүгүнөн да көбүрөөк кылып арттырган заман башталып калды.

Кыргыздын өз койлору кышта жаңы туулган козусун ак карда ээрчитип чуркап кетээр эле, а булар болсо тим эле ак сөөк болчу. Алар козу тууй электе эле колхоздун чабандарына кошумча он чакты айылдашы келип, “киндик эне” болуп жардам кылышчу. Аларды “сакманчы” дешээр эле. (Башка жерде “сакмалчы” дешет экен, бизде негедир “сакманчы” деп коюшчу).

Ошондо да сакманчылыкка өйдө жактыктар өйдө жактын гана койчусуна барып, ылдый жактыктар ылдый жактан чыккан чабанга гана барып жүрүштү го, чиркин!

Анан жай келгенде ошол аздектелген койдун баалуу жүнүн кыркуу — калайыктын өзүнчө эле түйшүгү эле.

Жаздоо катары колдонулган бир бош өрөөнгө өйдө жактыктар келип, өйдө жактык чабандардын коюн кыркышчу. Ылдый жактыктар аларга жанаша сарайды ээлеп, үйдө орун жетпегендери боз үйлөрдү, чатырларды тигип алып, өздөрүнүкүн кыркаар эле. Анан “бул жактыктар күнүнө мынча жүн тапшырды, тигил жактыктарды артта калтырды!” деген атаандашуу башталчу.

Балким, ошол кездерде ушундай атаандашуу план үчүн күрөшкөн бийликтин да чырагына май тамызып турдубу, ким билсин?!.

Кыркынчылар тоолуу өрөөндө үч-төрт аптадай байырлап калчу. Алар апта соңунда түштөн кийин бир-эки саат эс алган маалда элдик күрөш уюштураар эле.

Там-тум басканынан тартып кыргыз күрөшүнүн ыкмаларын үйрөнө баштаган эркек балдар үчүн бул оюн өзүнчө эле бекер цирк болсо, чоңдор үчүн саясий атаандашуунун нагыз талаасы болчу:

“Бүгүн өйдө жактыктар жеңип салбадыбы, атаңдын көрү!”

“Ылдый жактык байкоостон чалып жиберди, анан биздин кургур “күп” этип түшпөдүбү!”

“Тигил эткээл эме экен, анан денесинен май чыгып, самындай жылбышып турат экен, болбосо аны биздики жеңмек! Шаарда жүрүп билдирбестен ак койдун майынан жеген да!..” (Мында “ак койдун майы” деп чочконун “сало” деген ат менен өзүнчө ыкма менен сакталган майын тергеп жатышкандыгы. Ага бул айылда жегенге тыюу салынган, кантсе да, мусулмандар эмеспи! Бирок атеисттик өкмөткө баш ийген кызыл аскерге кызмат кылып келгендердин бардыгы аны жегенин айтып мактанышчу).

Анан балаа басты!..

“Өйдө жактык” бир балбан катары менен бир нече жолу берки жактыктарды жеңип туруп алды. Балбандын аты Каамыт эле.

Бул ызага чыдай албай, кыркынга жардамга келген ылдый жактык окуучу балдар ыйлап да жиберишти. Алар өз ара күрөштө өйдө жактыктарды жеңип жатты, бирок чоң кишилер алардын “юниордук” мелдешинин натыйжасын эч көзгө илишкен жок. Буга да алар ызаланышты.

“Ылдый жактыктар! Эркек барбы, араңарда, деги!” — деп тигилер да күйгүзүп улам таң эртеден чогуу кыйкырып коюшат.

Бери жактан намыстанып улам бир киши күрөшкө чыгып жатты, бирок өйдө жактын балбаны Каамыт андайларды кээде дароо жыгып, кээде ойнотуп келип, ойкуштатып тегеретип туруп жыгып, эрмектеп, айтор, ар биринин эсебин берип жатты. Анын өнөрпоздугуна, балбандык чеберчилигине берки жактагылар деле куштарланып карап турушчу, бирок, саат басып” “өйдө жактык” болуп жатпайбы!

Көрсө, “ылдый жактыктар” деле бекер жатышпаптыр. Алар Кайып атабызды “тиши ооруп калыптыр” деп шылтоо таап, райондун борборундагы ооруканага жиберишкен. Тиш-миши оорубай эле, атабыз барып райборбордон жумурият борборуна чалышыптыр.

Бишкекте (ал кезде Фрунзе шаарында) иштеп жаткан бир ылдый жактык Ырысбек аттуу балбан жигитке Кайып атабыз телефондон жалыныптыр:

— Баш көтөрө албай калдык! Намысыбызды алып бер!

— Мени ишканадагы жумуштан кетиришпейт. Планды аткаруу керек!..

— План-сыланыңды мындай кой! Келбесең бүт ылдый жактыктар намысы үчүн өздөрүн харакири кылышмай болду!.. “Чоңуңа” айтып кой, менин чоң атам өлгөн жатат деп!..

— Чоң атам эчак өлгөн да! Анын таажиясына “чоңум” өзү катышкан.

— Анда менин атымды айт, “сонун досум бар эле, көрдүн оозунда жатат!” дегин. Айтор, тез кел! Болбосо мындан ары айылга эгерим жолобо! Башка сөз жок!.. — деп кайран атабыз телефонду таштай салып баса бериптир.

Бир күнү эртең менен ылдый жактыктардын атынан Кайып атабыз баары уккандай кылып үн салып калыптыр:

“Өйдө жактыктар! Барсыңарбы! Балбан чалышыңар барбы, араңарда!..”

Өйдө жактыктар шатыра-шатман каткыра жооп узатышты.

Анан түштөн кийин кызыкты көрмөккө калайык бүт чогулду. Ал түгүл айылдан кулагы чалып калган кемпир-чалдардан, жаш балдардан бери үйүлүп келишти.

Чечүүчү мелдешке ортого чыгаарда Каамыт ары-бери басып: “Көргүлүктү көрсөтөм!.. Ким алдыман чыкса да, сазайын берем!” деп кыйкырса, өйдө жактыктар “Айланайын, мерт кыла көрбө! Сабыр кыл!” деп атайын бер жактагы атаандашына сес көрсөтө үндөрүн катуу чыгара жалбарып, балбанын ортого узатышты.

Ырысбек да ортого шыдыр эле чыга койгон жок. “Мен азыр эле Каамытты жер менен жексен кылам!” деп ары-бери басып, жанындагылардын кара күчкө сала алып ыргытып опурулду.

“Бир ачууңду мага бер! Бир ачууңду мага бер! Ортого чыкканда эле сазайын көрсөт, азыр сабыр кыл!” деп кыйкырып жаалаган ылдый жактыктар да өз балбанын моралдык жактан колдон келишинче таптап, дароо ортого чыгара бербей маалкатып турушту.

Шаарда атайын спорт клубунда машыкканбы, же көчөмө-көчө уруштарга катышканбы, же тубаса балбандыгы бар беле, ким билсин!..

Айтор, Ырысбек ортого чыгып, өзүнөн албеттүү көрүнгөн Каамытты таптак көтөрүп, ары-бери айлантып келип, анан көз ачып-жумгуча төбөсү менен жер сайдырды.

Каамыт бир аз убакытка кыймылга келбей шибер жерде жатып калды.

Ылдый жактыктар ураан чакырып келип, Ырысбекти колго көтөрүп кетишти. Аны алкап жаткандар бар, сүйүнүчтөн көз жашы кылгандар да бар. “Чоңойгондо мен Ырысбек байкемдей болом!” деп мактанган тестиерлер канча!..

...Андан бери далай суу акты.

Иллюстрация.
Иллюстрация.

Коңшу пахтачылык өрөөндөргө суу жеткирүү үчүн суу сактагыч куруу керек болду. Алиги ылдый жактагылар айылдын башына көчүрүлүп, бир азга өйдө жактык болуп калышты.

Ошондо да мурдагы эс-тутум менен аларды “ылдый жактыктар” деп атай беришти.

Андан соң жөн гана суу сактагыч эмес, ири ГЭС курабыз деп (балким, оболу ГЭС курабыз деп, анан суу сактагычты кошумчалашкандыр, эми анысынын аки-чүкүсүн билбейм), айтор, алиги айылдын калкын түп-тамыры менен кеңирсиген өрөөндүн таптакыр башка жагына көчүрмөк болушту эле, далайлары сунуш кылынган жайга көнбөстөн, райондун борборунан же башка шаарлардан конуш таап, тоолуу өлкө боюнча бытырап таркап кетишти.

Бир кезде өйдө жактыктар да, ылдый жактыктар да ортого келип, колхоз клубунун жанында аркы-терки сүйлөшүп калышаар эле. Клубдун жанында зым карагайда доошту чоң кылып чыгарган радионун калпак сындуу аспабы да илинип турчу.

Планетанын жаңылыгынан ички үй-бүлөлүк кабарга чейин эрмектеп талкуулаган чоң кишилердин ары-бери жагынан элесепет тээп, чикит чаап, же музоосун жетелеп, козусун айдаган же китеп баштыгын көтөргөн балакайлар ары-бери өтөөр эле.

Эми булардын бири жок. Айыл аймагы бүт суу астында калды. Ата-бабалардын сөөгү жаткан, өйдө жактыктыкы, ылдый жактыктыгы делген көрүстөндөр да суу астында ойрон болду.

Баягы Ырысбек менен Каамыттын чөбөрөлөрү үйлөнүшүп, эми алар чоң кудалар болуп калышты... Чөбөрөлөрү болсо бир кездери өз бабаларынын тепкедей айыл ичинде намыс талашып, бири-бири менен күрөшкөнүнөн деле кабарсыз... Ромео менен Жулиеттанын теңирден тескерисинче. Ошондуктан алар жөнүндө поэма же драма жазгандар деле учурабайт.

Азыр ошол “өйдө жак”, “ылдый жак” деп чуркураган калайык, экиге жаатташкан классташтарым, ортодогу аларды бириктирген мектеп, клуб, элдик оюндар түшкө гана кирет... Айылыбызды эми картадан да таппайсыңар... Бир айылдашым — чоң жазуучу, азыр Лондондо жашайт.

Өзүңүздү тааныштыр, дейсиңби, чырагым? Баамдагандырсың, мен жогорудагы Кайыптын уулумун. Менин атым...

Менин атымды деле унутаарсың, бирок ысымымдагы эң башкы маанини унутпагын. Бөлүнгөндү бөрү жейт, жаатташканды жоосу басат, чырагым!.. Менин атым — Ынтымак (Yntymak). Англисче ысымымды айтышың оор, которгондо көп сөз керек болот, бирок мааниси — “биримдикте болуу”. Кетмен-Төбөнүн гана эмес, бүткүл Кыргыз жеринин кулунумун. Бир небере келиним –— жапон кызы. Кыргызча суудай сүйлөйт...

Жок, мен мында — силердин Австралияда байырлап калган жокмун. Бул жакта убактылуу иштеп жаткан балабыз сейилдеп кеткиле деп чакырган, эми бүрсүгүнү Ала-Тоомо кайтам. Бала чактагы айылыма гана кайта албайм!..

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ысыкта суудан өксүгөн конуш

Мээ кайнаткан ысыкта Бишкектин жаңы конуштарынын көбүндө таза суу чыкпай, жашоочулар кыйнала баштады.

Элетти өнүктүрүү: сегиз айдагы иш

Май-Төр жайлоосу, Кочкор.

Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков быйылкы 2018-жылды Аймактарды өнүктүрүү жылы деп жарыялап, алдыга бир катар милдеттерди койгонуна сегиз ай болду.

Андан бери кайсы аймакта өнүктүрүүнүн кандай багыттары натыйжа берип, кайсы аймактарда ыкшоолук үстөмдүк кылууда? "Азаттык" радиосунун "Арай көз чарай" талкуусунда мына ушул теманы талкуулайбыз.

Талкууга президенттик аппараттын мамлекеттик, аймактык башкаруу жана кадр саясаты бөлүмүнүн башчысы Турдуназир Бекбоев жана жергиликтүү башкаруу боюнча эксперт Бакыт Рыспаев катышты.

"Азаттык": Турдуназир мырза, президент бул жылды Аймактарды өнүктүрүү жылы деп жарыялаганда эң негизги милдет катары элди таза суу менен камсыздап, сугат системаларын калыбына келтирүү менен элет жерин өнүктүрүү зарыл экенин айткан эле.

Жыл башында сиз менен аталган маселени ушул студияда талкуулаганда "кайсы аймактарды кандай багытта өнүктүрүү боюнча атайын иш-пландар даярдалат" деген элеңиз. Тилекке каршы, андай конкреттүү милдеттер жазылган документти көрө элекпиз. Жыл болсо жарымынан өтүп калды. Демек, натыйжа санай турган мезгил жакындап келе жатат. Кайсы аймакта кандай милдеттер аткарылды, кайсы аймакта кандай өнүгүүлөр болду?

Турдуназир Бекбоев.
Турдуназир Бекбоев.

Турдуназир Бекбоев: Быйылкы жыл Аймактарды өнүктүрүү жылы деп аталгандан кийин 2018-жылы аймактардын баары эле өнүгүп, телегейи тегиз болуп калат деп ойлоп жатышат.

Тилекке каршы, андай эмес, быйыл аймактарды өнүктүрүүнүн алгачкы жылы. Быйыл мыйзамдык негиздер, документтер даярдалды. Андан тышкары өкмөт токтому менен түзүлгөн жумушчу топ иштеп, кайсы жерде канча бала бакча салынып, кайсы жерде кандай ишканалар, канча жумуш орду түзүлүшү керек, кайсы жерде сугат, ирригациялык тармактар жакшыртылып, таза суу кайсы айылдарга киргизилиши керек - ушуларды аныктады. Жергиликтүү мамлекеттик администрациялар менен жергиликтүү бийлик бутактарынын ролун жогорулатуу боюнча тиешелүү мыйзамдарга өзгөртүүлөрдү киргизүүнүн долбоору даярдалды.

"Азаттык": Конкреттүү айтканда кайсы мыйзамдарга кандай жаңы жоболор киргени жатат?

Турдуназир Бекбоев: Биринчи өзгөртүү - жергиликтүү мамлекеттик администрация башчыларынын укук-милдеттерин көтөрүү. Себеби, акимдер жергиликтүү маселелерди чече албай министрликтерге сунуштама жиберип коюп, бери дегенде бещ-алты айлап жооп күткөн учурлар көп. Аны жергиликтүү тургундар түшүнбөйт, тез чечүүнү талап кылып, нааразы болушат.

"Азаттык": Демек, башкаруу бутагында саясий партиялардын үстөмдүгү азаябы?

Турдуназир Бекбоев: Жогорку Кеңештеги фракциялары бар саясий партиялардын таасири таптакыр жоголот деп айтууга болбойт. Бирок, саясий партиялардын өкүлдөрү кийинки кезде кадр тандоодо калыстык, жалпы кызыкчылык керек экенин түшүнүп калды.

"Азаттык": Бакыт мырза, сиз аймактарды башкаруу жана өнүктүрүү боюнча адис катары айтсаңыз, быйыл аймактарда өнүгүү, өзгөрүү байкалуудабы? Мисалы, азыр сиз жүргөн Ысык-Көл облусунда кандайдыр демилгелер, аракеттер барбы?

Бакыт Рыспаев.
Бакыт Рыспаев.

Бакыт Рыспаев: Быйылкы жыл Аймактарды өнүктүрүү жылы деп жарыяланганда аябай сүйүнүп, чоң үмүт кылганбыз. Бирок, чынын айтканда, жыйналыш өткөрүү, документтерди даярдоо аракеттери болгон менен иш өтө жай жүрүп жаткансыйт. Ушул жылы негизги кадамдар жасалышы керек эле. Мисалы, айыл өкмөттөрдүн иш жүргүзүшүнө жолтоо болгон айрым көрүнүштөрдү реформалаш керек эле.

Айыл өкмөттөрүнүн өткөрүлүп берилген ыйгарым укуктары жөнүндө Конституцияда да, мыйзамда да жазылган менен иш жүзүндө аткарылган жок. Айыл өкмөтүндө иштеген беш-алты кызматкер тиешелүү министрликтердин иштерин аткарат, аларга мыйзамда жазылган каражат Финансы министрлигинен бөлүнгөн жери жок. Андан тышкары айыл, район аймактарын ирилештирип, облустун түзүмүн карап көрүү жөнүндө сунуштун тагдыры чечилген жок. Ушундан улам социалдык тармактарда "Аймактарды өнүктүрүү жылы ишембиликтер менен концерттерди уюштуруу жылына айланды" деп жазып жатышат.

"Азаттык": Турдуназир мырза, азыр Кыргызстанда таза суу башкы маселеге айланганы жашыруун эмес. Ошон үчүн президент алдыга койгон таза суу менен камсыз кылуу милдети аткарылып жатабы? Таза суу жетпеген канча айылга суу киргизилди?

Турдуназир Бекбоев: Президент өзүнүн иш мөөнөтүндө "айылдарды таза суу менен камсыз кылуу - башкы милдетим" деп айткан. Азыркы күндө 653 айылга таза суу киргизүү долбоору даярдалып, 438 миллион сом бөлүндү. 2018-жылдын алты айында 189 жаңы ишкана ачылып, 1 миң 748 жумушчу орун түзүлдү. Орус-кыргыз өнүктүрүү фондунан быйыл 278 миллион доллар 1 миң 282 долбоорду каржылоого бөлүндү. Булардын көбү быйылкы жылдын аягына чейин бүтөт деген үмүттөбүз.

Аймактарды өнүктүрүү: сегиз айдын "жемиши"
please wait

No media source currently available

0:00 0:23:16 0:00
Түз линк

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жаңылган кызга жаза катуубу?

Иллюстрация

Никесиз төрөгөнү үчүн үйүнөн куулуп, чүрпөсү менен туугандарынан жашынып жүргөн кыз "Азаттыкка" арыз-арманын айтып кайрылды.

Кыргыз коомчулугунда кыз балдардын тарбиясына өзгөчө маани берилип, аларга карата кыйла чектөөлөр бар. "Кызга кырк үйдөн тыюу" деп кыздын жүрүм-турумун ата-энеси эле эмес, жакын туугандары кошо тескеп, атургай ур-токмокко алган учурлар азыр да кездешет.

Жакында эле никесиз төрөгөнү үчүн үйүнө батпай, туугандарынан жашынып жүргөн кыз "Азаттыкка" арыз-арманын айтып кайрылды. Укук коргоочулардын баамында, айрым үй-бүлөлөр кыздын келечегине туура жол көрсөтүү ордуна "катуу тарбиялайт элек" деп жарга такап, тагдырына балта чаап коюшат. "Аялзат" берүүсү ушул темага арналат.

"Жигитимди Интернеттен тапкам"

"Азаттыкка" арыз-арманын айтып берген Атыргүлдү никесиз төрөп койгону үчүн динчил ата-энеси үйүндө кармоодон уялышкан. Бир жылдан бери тууган-уругунан жашынып, айылына бара албай жүргөнүн айтып берди.

Көзгө көрүнүп, талпынып калган чүрпөсүн улам жыттап, баштан өткөн окуясын эстеп кайта ыйлап алган 19 жаштагы кыз милицияга бир нече ирет арыз жазган экен:

- Ал бала менен Интернеттен таанышкам, мен деле жакшы эле ойдо жазгам. Биз бир эле жолу чогуу болдук. Кош бойлуу экенимди кийин беш ай болгондо билдим. Окууга тапшырайын деп документтерди, 086 даярдап жүргөм. УЗИге барып "жөн эле мөөр басат окшойт" десем, текшерди. Ошол жерде: "Карындашым, турмушка чыккансыңбы?" деп сурады. Мен ошондо билдим. Эмне кылышымды билбей жүрүп, бала чоңоюп кетти. Ата-энеме айтпай, батирден батирге көчүп жүрө бердим. "Окуп жатасыңбы?" десе: "Ооба" деп жүрө бердим. Анан жети ай болгондо билишти. Атам менен апам жаман акыбалда калышты, ошол учурлар эч эсимден кетпейт. Эмне кылышат эле, алдыртып салайын десе да болбойт, айылда өздөрү багып алайын десе да болбойт. Анан милицияга беш-алты жолу арыз жаздык. Карабай коюшту. Анан эл көзүнөн далдоо болсун деп Бишкекке жөнөтүштү.

Жоолук салынган, илбериңки кыз чүрпөсүн өмүр бою жашырып өтөм деген ойдо.

Балалык доору эми гана аяктаган Атыргүл өзүн алдап кеткен Нурсултандын үй-бүлөсүнөн баланы кабыл алышын гана суранып жатат:

- Боюмда бар кезде өзүм тамак-аш жасап, аны цехтерге таратып иштеп жүрдүм. Азыр бакканга күчүм жетпей калды. Айылдагылар билип же угуп кала турган болсо билбейм, эмне болот. Атам имам, апам да жоолук салынып, намаз окуйт, "имамдын кызы" деп айтышат да. Алар өздөрү эч нерсе деген жок, "бешенеңе жазганы ушул тура" деп жер караган бойдон калышты... Нурсултандын атасы менен сүйлөшсөм "биздин бала экенин далилдеп берсең, жардам беребиз" дешти. Биз жашабасак деле ошонун баласы, канынан жаралган. Баланын тагдыры үчүн бардыгына даяр элем. Ушунча жашырып, бекиткенден кийин аягына чейин эле бекитем го.

Атыргүл күнөөлөгөн тарап менен байланышууга мүмкүн болгон жок. Учурда "Сезим" кризистик борбору Атыргүлгө юридикалык жардам берүүгө даярданууда.

"Эл эмне дейт?"

Борбордун жетекчиси Бүбүсара Рыскулова кыздар никесиз төрөгөн учурда таландыга калып, моралдык басымга кабыларын белгиледи. Анын айтымында, "Эл эмне дейт?" деген көз караш кыргыз коомунун кан-жанына сиңип, айрым учурда жеке жашоого аралашып, залалын тийгизген учурлар болууда:

Бүбүсара Рыскулова.
Бүбүсара Рыскулова.

- Каалайбызбы-каалабайбызбы, бизде элдин пикири менен эсептешкен, "кокуй, эл эмне дейт?" деген көз караш бар. Эртең эле андан кутулуп кете албайбыз. Ошондуктан ойлонгула! Эгер төшөккө бир жатсаңар эмне болот, бала кайдан төрөлөт, ойлоно жүрүш керек. "Жашап көрөлү, мүнөзүбүз келишеби же жокпу, анан көрөбүз" деп бала төрөлгөндөн кийин эки жакка баса берген учурлар көп. Мындайда жалгыз кыздар күнөөлүү болуп калат. Бул бизге сабак болушу керек. Сөзсүз эле өлүп алыш керекпи же аны өлтүрүп коюш керекпи?! Акыл калчап, тынч жол менен көйгөйдү чечсе болот. Эне болгондон кийин бизде да күнөө бар. Кыз балага жеринен туура тарбия берип, укугун коргоого үйрөтүү керек.

Жакында эле Ноокат районунда энеси никесиз төрөгөн кызын "айылга, туугандарга шерменде кылдың" деп бутун байлап, уулу экөөлөп каналга ыргытып жиберген окуя катталган.

Милициянын маалыматына караганда, эне-бала кызын эч жакка чыгарбай, үйдө кармоону чечкен. Бирок кыз ага көнбөй каршылык кылган.

Ошондо анын бутун байлап, түнкү саат 12де каналга ыргытып жиберишкен. Бул үрөй учурган окуяны укук коргоочулар феодализм заманындагы жоруктарга теңешкен.

“Интербилим” коомдук бирикмесинин Оштогу өкүлү Гүлгаакы Мамасалиева айрым үй-бүлөлөрдө эрежелер мыйзамдан жогору болуп, “өзүмбилемдик менен жазалоо” өкүм сүрүп келе жатканын айткан:

Гүлгаакы Мамасалиева.
Гүлгаакы Мамасалиева.

- Ноокатта жүрөк титиреткен окуя болду. Бул окуя азыр деле үй-бүлө мүчөсүнүн тагдырын, айрым учурларда жашоосун анын ата-энеси, туугандары чечип жатканын көрсөттү. Бизде дале болсо үй-бүлөдөгү эрежелер мыйзамдан жогору болуп, феодализм учурундагыдай “өзүм билемдик менен жазалоо” өкүм сүрүп келе жатканын ачыкка чыгарды. “Өзүмдүн аялым, эмне кылсам өзүм билем, менин балам, өлтүрсөм-койсом өзүм билем” деген түшүнүк дагы эле элде жашап келе жатат. Үйдө, жабык эшик артындагы “өзүмбилемдик менен жазалоо” - эң коркунучтуу нерсе. Мындай окуялар кайталанбашы үчүн милиция эл менен иштөөгө тийиш.

Жыныстык тарбия керекпи?

Кыздын кылык-жоругун, баскан-турганын ата-энеден сырткары тууган-уругу да тескеген. “Кызга кырк үйдөн тыюу” деген макал ошол себептүү чыккан.

“Данакер” үй-бүлөнү бекемдөө борборунун жетекчиси Чынара Термечикова мындай учурлар кыздарды ого бетер чүнчүтүп, алар психологиялык зомбулукка дуушар болот деп эсептейт. Психолог кыздар аянычтуу тагдырга туш болбош үчүн балдарга жаштайынан жыныстык тарбия берүү зарыл экенин айтты:

Чынара Термечикова.
Чынара Термечикова.

- Азыркы заманда "кырк үйдөн тыюу" дегенди унутуш керек. Бизди өспүрүмдөрдүн ою угулбайт, аларга кичине баладай карабайыз. Негизи эле баланы кичине кезинен инсан катары кабыл алууну үйрөнүшүбүз керек. Атыргүл деле "баламды өмүр бою жашырам" деп жатат. Андай шартта өзү да чүнчүп, баланы да чүнчүтөт. Турмушта ушундай жаңылыштык, ушундай туура эмес иштер, кырдаалдар болот. Ата-энелер аны кабыл алганды, кечиргенди билбейбиз. Ал үчүн өлүп калыштын кереги жок. Эми бала жөнүндө, анын келечеги жөнүндө ойлонушубуз керек. "Жыныстык тарбияны кичине кезинен бериш керек" десе эле "эрте" деп уялышат. Эмнеге уялышат!? Минтип төрөп койгондон кийин, бала атасыз калгандан кийин айтабызбы?!

Соңку кезде өспүрүм кыздар арасында төрөп, баласынан баш тарткандар жана баласы менен жалгыз калгандар көбөйүүдө.

Көп учурда баланын атасы бардык жоопкерчиликтен, анын ичинде алимент төлөп берүүдөн же материалдык жардам көрсөтүүдөн да баш тартат. Мунун айынан кыргыз коомунда социалдык жетимдер мууну чоңоюп жатканы да айтыла баштады.

Адистер муну социалдык-экономикалык кырдаалдан, жыныстык сабатсыздыктан, тарбиянын, адеп-ахлактын жетишсиздигинен жана эркектердин жоопкерчиликсиз мамилесинен көрүшөт. Мусулман аялдардын "Мутакалим" коомунун төрайымы Жамал Фронтбек кызы ириде эркек балдардын жоопкерчилигин көтөрүү зарыл деп эсептейт:

Жамал Фронтбек кызы.
Жамал Фронтбек кызы.

- Бул жерде кыз да, бала да кылган ишине жооп бериши керек. Дин жагынан алып келгенде бул зына болуп саналат. Динде "муну кылбагыла" эмес, "зынага жакындабагыла" деген аят келип жатат. Демек, бул чоң күнөө. Ошондуктан биз бул жакшылыкка алып келбей турганын түшүндүрүшүбүз керек. Көп учурда кыздарды "кырк үйдөн тыюу болуш керек", "кыз күнөөлүү" дейбиз. Бирок эркек бала жолобосо кыз кайдан кош бойлуу болот? Ошондуктан эки жакты бирдей карап, тарбиялык иштерди жүргүзүшүбүз керек. Коомчулук жоопкерчиликти эркек балага да жүктөшү керек. Тыйып эле койбой, анын себептерин, кесепетин айтуу зарыл. Ошондой эле эркек балдарга да кырк үйдөн эмес, сексен үйдөн тыюу салуу абзел. Кыздын боюнда болуп калганда "бала керек эмес" деп качып жатышат. Бул өтө туура эмес. Азыркы учурда бизде социалдык жетимдер аябай көбөйүп кетти.

Ар кандай жагдайда кыйчалыш тагдырга туш келип, наристелүү болуп, анын айынан жакындарынын жемесине калган жаш энелер ымыркайды таштап, өзү жанын кыюуга чейин барган учурлар кездешет. Саламаттык сактоо министрлигинин маалыматына караганда, жыл сайын расмий түрдө 95 бала ташталат. Адистер ар кандай шартта ташталган балдардын саны мындан алда канча көп экенин белгилешет.

Улуттук статистикалык комитет соңку он жылда бойдон алдыруу 22% көбөйүп, бир жылда алардын саны 24,5 миңге жеткенин билдирген.

"Азаттыктын" архиви: Уят деп унчукпайлыбы? 26-май, 2017-жыл

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ашым Жакыпбековдун ак чокусу

Ашым Жакыпбеков Чыңгыз Айтматовдун эң мыкты чыгармаларын кыргызчалаган.

Окумуштуулар, айрыкча психологдор "жөндөм, талант деген нерсе ар бир адамда болот" деп айтышат. "Бирок ошол талант дайым эле ачыла бербейт экен же ачылса да толугу менен ачылбайт экен" дешет. Чындыгы бар сөз го. Алыс кетпейли да, өзүбүздүн кыргыз адабиятын алалы.

Көп эле адис-изилдөөчүлөрдүн айтуусунда, Алыкул Осмонов менен Мидин Алыбаевдин табият тартуулаган акындык таланттары болжол менен алганда бирдей эле болгон экен. Бирок акыр-аягында Алыкул XX кылымдагы кыргыз адабиятынын туу чокуларынын бири катары тарыхка кирди да. Ооба, ага себеп катары бир катар шарттар жана кырдаалдар, ички-тышкы себептер саналып жүрөт. Көрсө табият берген талантты тулпардай таптап, алгыр куштай таманынан кагып ак булутту аралата учурган дагы көп нерселер керек тура.

Менин жеке пикиримде, Чыңгыз Айтматовдун эң мыкты чыгармаларын кыргызчага чырайына чыгара которуп, атактуу “Теңири Манас” аттуу романын жазып кеткен Ашым Жакыпбеков жазуучу катары, көркөм сөз чебери катары дарамети же мүмкүнчүлүктөрү көбүнөн мыкты инсан эле.

Бирок Ашыкенин чыныгы дарамети аягына чейин ачылбай жүрүп өтүп кетти сыяктанат. Анын аябагандай зор жазуучулук мүмкүнчүлүгү бар экенин айрыкча Чыңгыз Айтматовдун чыгармаларын кыргызчага оодарганда чындап билдик жана туйдук. А. Жакыпбековдо сүрөткерлик зор талант жатканын анын “Теңири Манас” романын окуганда дагы бир жолу көрдүк. Стефан Цвейг менен Михаил Лермонтовдун чыгармаларын орусчадан кыргызчага чоң чеберчилик менен которгондо байкадык... Ошондо "аттиң, Ашыкенин сүрөткерлик таланты котормодо эмес, анын жеке чыгармачылыгынан көрүнгөндө, өзүнүн төл чыгармаларында чындап гүлүн ачканда кандай сонун болмок" деген ой сөзсүз кетчү ...

Ашым Жакыпбеков. 1935-1994.
Ашым Жакыпбеков. 1935-1994.

Ашым Жакыпбеков бир интервьюсунда эмне үчүн Айтматовдун чыгармаларын кыргызчага которууга көп өмүрү, көп эмгеги кеткенин түшүндүрө келип, Айтматов экөө бир айылдын – Шекердин кулундары, бир суунун боюнда чоңойгон жердештер экенин айткан эле.

Экинчиден, “Жамийла” менен ”Биринчи мугалимдеги”, “Гүлсараттагы” окуяларды, каармандарды ал деле көргөнүн же укканын, ошон үчүн Айтматовдун тексттерин орусчадан оодарганда кудум өзү да аралашып жүргөндөй, өзү жазып жаткандай ырахаттанып которгонун эскерген.

Ырас, Ашым Жакыпбековдун жазуучулук жолу жалпысынан байсалдуу эле болду. Аны өз муунунун чыгаан калемгери, таланттуу жазуучусу эле десек толук жарашмак. Ошону менен бирге, Ашыке жазуучу катары Айтматовдун катуу таасиринде калган, Айтматовдун изи менен кеткен талант эле. Биринчиден, Айтматов жазган темаларга Ашыке да кайрылды. Анын себеби - алардын турмуштук тажрыйбасы көп жагынан окшош эле. Чыкебиз сыңары Ашыке да согуш учурундагы кыргыз элинин турмушун жазды.

Атасыз өскөн же аталардын ордун эрте баскан өспүрүмдөрдүн тагдырын “Атасыз өскөнбүз” деген повестинде баян этти; Айтматовдун “Гүлсаратындагы” турмушту же темаларды “Айгашка” повестинде жазды, “Бетме-беттеги” дезертирдин тагдырын “Катаал багытта” козгоду. Ырас, булардын баары Айтматов жазгандан кийин жазылды; бир гана жери - абдан мыкты жазылса да, алар орусча эмес, кыргызча кагазга түштү, темалар глобалдык эмес, улуттук контекстте козголду, дүйнө окурманы үчүн эмес, кыргыз окурманы үчүн иштелди. Айтматов башынан эле Шолохов, Симонов, Твардовский сыяктуу алптар менен жарышкысы келип, кийин Солженицын, Распутин, Бондарев, Евтушенко, Аксенов сыяктуу сай күлүктөрдүн тобунда даңкан зыргытса, ал эми Ашым Жакыпбеков Асанбек Стамов, Сейит Жетимишев, Мар Байжиев сыяктуу таланттуу курбалдаштары менен ат салышты. Озсо озду, бирок алардан эч артта калган жок. Сөздүн ток этерин айтканда, Ашыкеде жазуучу катары Чыңгыз Айтматовдон же Төлөгөн Касымбековдон эч бир кем эмес таланты бар эле, бирок ал талант негизинен Цвейг менен Лермонтовдун, андан соң Чыңгыз Айтматовдун чыгармаларын орусчадан кыргызчага которууга короду.

Байдылда акын жазгандай, Айтматов Париж менен Лондондо болсо, Ашым Жакыпбеков негизинен Бишкекте, киндик каны тамган Таласта, эли-жеринде болду. Бир айылдан өскөн жан агасы жалаң калеминин, генийлигинин күчү менен ааламга аты кеткенине кубанып да, сыймыктанып да, таң калып да жүрдү...

Ашым Жакыпбековдун чыгармачылыгы тууралуу макалалардын бири.
Ашым Жакыпбековдун чыгармачылыгы тууралуу макалалардын бири.

Албетте, адабият - спорт эмес, жарыш да, мелдеш да эмес. Адабият - адам баласы ойлоп тапкан өнөрлөрдүн эң эле татаалдарынын, айтып түшүндүргүстөрүнүн бири. Анын үстүнө улуу жазуучу болуш үчүн улуу тагдыр керек экен да. Чыкебиздей тозоктун отуна эртелеп күйүп, ыза менен ардын эң ачуусун татып, улуу ойлор, улуу идеялар, элден башкача көркөм концепциялар, философиялык туюмдар менен алпурушуп, гуманисттик ачылыштар көкүрөккө кыт болуп уюшу шарт экен да. Ошонун негизинде Айтматов ХХ кылымдын улуу жазуучуларынын бири болду, ал эми Ашым Жакыпбеков болсо кыргыз төл адабиятынын мыкты чеберлеринин бири болуп таанылды. Айрыкча котормочулугу жагынан. Чыңгыз Айтматовдун повесттери менен романдарын орусчадан кыргызчага оодаруу жагынан...

Ошентип, бир айылдан эки таланттуу сүрөткер чыкты, бирок жазуучу катары Жакыпбеков Чыңгыз агасы чапкан жол менен кетти. Изин изге улады, сөзүнө сөз кошту. Айтматов күн болсо, Ашым Жакыпбеков күндүн нуруна киринген ай болду.

Ашым Жакыпбековдун ак чокусу
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:49 0:00

Эми Ашыкенин жеке чыгармачылыгына келели. «Айгашка» менен «Айдагы жез кемпирден» баштап «Катаал багыт», «Атасыз өскөнбүз», «Теңири Манаска» чейинки чыгармалар – кыргыз адабиятынын алдыңкы катарындагы чыгармалар. Кайсы бир кемчилигин таап, карыштыра кармаган катуу сындын элегенинен өткөрсөң да кичирейбей турган, баасы кемибей турган маанилүү жаратымдар. Ал эми «Теңири Манас» -- кыргыз романистикасындагы эч кимге же эч нерсеге окшошпогон уникалдуу роман. Ырас, бул темага 1970-жылдардын башында Айтматов да жакындап келип, гениалдуу «Кайрылып куштар келгиче» деген аңгемесин кыргызча жазган эле. Бирок эмнегедир аягына чыгарбай койгон. Теманы анын туура жыйырма жыл өткөндөн кийин Ашым Жакыпбеков илип алып, атактуу романын жаратты.

Менин оюмча, бул романды Жакыпбеков гана жаза алмак же мындай чыгарманы жаратыш Жакыпбековдун гана колунан келмек. Анын үстүнө кырдаал да абдан жагымдуу эле - «Манас» эпосунун 1000 жылдыгы Бириккен Улуттар Уюмунун чечими менен дүйнөлүк масштабда белгиленип жаткан.​

​Ошону менен бирге «Теңири Манас» баарыбызга бештен белгилүү сюжетке байланган чыгарма болгонун, улуу эпостун автордук интерпретациясы экенин унутпашыбыз керек. Баса, ушул эле пикирди Ж. Садыковдун «Манастын уулу Семетей» драмасына, К. Жантөшевдин «Курманбек» трагедиясына, Бексултан Жакиевдин «Атанын тагдыры» пьесасына, Түгөлбай Казаковдун «Насыйкат» аттуу ырына, ж. б. д. у. с чыгармаларга карата айтышыбыз керек.

Ушундан улам ой жаралат: адабий тагдыр, жазуучулук жол же чыйыр деген эмне? Бир сөз менен жооп берүү кыйын, бирок ушуга байланыштуу Чыңгыз Айтматовдун бир кызыктуу фотосүрөтү эске түшөт. Ал сүрөттө Чыкебиз Шекер айылынын чети менен кеткен жалгыз аяк жолдо бир жакты көздөй жөө кетип баратат.

Эгер элестүү айтсак, ошол жол аны акыр-аягында дүйнө адабиятынын так сересине, көркөм сөздүн Хан Теңирине жеткирди. Ал - Айтматов баскан жол болду. Менин баамымда, Ашым Жакыпбеков да ошол Шекерден өзүнө ылайык бир чыйырды тандап, чоң дүйнөнү көздөй жол тартты. Ал жол Ашыкени аскасы асман тиреген Хан Теңирге алып барбаса да, айтылуу Манас-Атанын ак кар, көк музуна адаштырбай алып келди.

Кылчая карап, алыстан көз чаптырсаң, Хан Теңир да, андан берирээктеги Манас-Ата да бирине бири куп жарашып, бири-бирин толуктап, Манас менен Сыргактай, Аккула менен Тайбуурулдай ажырагыс болуп көрүнгөнсүйт…

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Абакта иштегендерге үй берилди

Жаза аткаруу кызматынын 81 кызматкери үйлүү болушту.

“Сургутта капкандамын, суранам чыгаргыла...”

Таалайбек Маткасымов.

Мигранттар мекен жүгүн көтөрүп, элди багып жатканы талашсыз. Ошол эле маалда алар акча табыш үчүн саламаттыгын да жоготот. .

- Жаңы жыл келсе Кыргызстанга баралбай калганыма алты жыл болот. Майып болуп калдым ушинтип. Капканга түшүп калдым. Чыгарууну суранам, - деп сөзүн баштады жардамга муктаж Таалайбек Маткасымов.

Ал ооруканада жаткан кезинде Кыргызстандагы бийлик жетекчилигине далай кат жазыптыр. "Фейсбуктагы" түз эфирибизди көрүп калып, "Азаттык" аркылуу үнүмдү жеткирсем деп үмүттөнөт.

"Эки бөйрөгүмдөн айрылдым"

Таалайбек - үй-бүлө багуу аргасында Орусияга кеткен кыргыздардын бири. Сургут шаарында жүргүнчү ташыган кичи автобус айдачу. Күндөрдүн биринде машинесинин майы түгөнүп, чыкылдаган аязда көчөдө калат. Ошондо суук жеп калганбы айтор, аз өтпөй бөйрөгү кармап жыгылат:

Таалайбек Маткасымов.
Таалайбек Маткасымов.

- Көзүмдү ачсам ооруканада жаткан экем. Көрсө бөйрөктөрүм кургап калыптыр. Ошону менен 1-группадагы майып болуп аппаратка түшүп калдым.

Таалайбек алты жылдан бери Сургуттагы оорукананын жасалма бөйрөк бөлүмүндө дарыланат. Гемодиализ аппаратына күн сайын келет. Бактыга жараша аны ооруканада бекер карашат экен:

- Эгерде Кыргызстанда болсом аппаратка бир түшкөнгө 7 миң сом кетет экен. Ошого айла жок жүрөм.

Бирок дарыларды өзү сатып алат. Андан тышкары, батир акысы, тамак-аш чыгымдары бар. Иштегенге аргасыз. Бирок 1-топтогу майыпты баары эле ишке алгысы келбейт.

Анын үстүнө оорусу кармаса, эси ооп жыгылып калышы да ыктымал. Этияттап, анча-мынча жеңил жумуш кылам дейт:

- Кыргыздар кулпунай алып келишет. Ооруп атыпсың деп арзаныраак беришет. Базардын бир бурчунда ошону сатам.

Сургутта тууган-уругу жок. Бала-бакырасы Кыргызстанда. Жайкы каникулда барышып, кыздары азыр жанында, сентябрга жуук кетишет. Үй-бүлөнүн бардык жүгү аялынын мойнунда.

- Аялым Жалал-Абадда медсестра болуп иштейт. Ал да ыйлап телефон чалат. Балдардын кийими, тамагы, мектепке акча, электрге, газга... Кыйналып кеттим деп ыйлактайт. Эркек иштебесе аял кишиге кыйын экен да.

Ирденейин деп барып илдетке чалдыккан мигрантка таанып, уккан-билгендер кол сунууда:

Таалайбек Маткасымовдун президентке кайрылуусу.
Таалайбек Маткасымовдун президентке кайрылуусу.

- Бияктагы кыргыздар, карапайым эл жардам берип жатат. Орозо битирди баары мага топтоп беришти. Операцияга Түркияга барышым керек. Кыргызстандагы машинемди саттым. Мал-келимди саттым. Эл берди, өздөрү мигрант болуп, ысык-суукта кыйналып иштеп жүрүшсө да жардам кылды. Баары биригип 612 миң рубль топтолду.

Түркияда бөйрөктү алмаштырып айыгып жатышат деп Таалайбек башка бир нече адамды мисал кылды. Ошол операцияны жасатуу үчүн дагы 500-600 миңдей сомго зарыгып турам дейт. Карапайым элден кайра-кайра каржы суроодон уялып Кыргызстанга, президент баш болгон бийлик жетекчилигине далай кат жазганын улам-улам айтып жатты:

- Бакыт Төрөбаев баштаган канчалаган депутатка кат жаздым. Алмазбек Шаршеновичке жаздым. Жаңы президент Сооронбай Жээнбеков “элдин тагдырын чечем, ар бир кыргыз жаранын карайм” деп убада берген. Ошого ишенип эки ай мурда ага да кат жазгам. Жооп жок.

Таалайбек Маткасымов 49 жашта. Акыркы жылдары өмүрүнүн көбү ооруканада өтүп, мекени көзүнөн учуп турган чагы.

Таалайбек Маткасымовдун элге кайрылуусу.

"Ирденем деп келип илдет таптым"
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:10 0:00

"Эл колдон келген жардамын берип атат"

Биз кошумча маалымат алмакка Сургуттагы кыргыз диаспорасынын өкүлү Аваз Халманбетов менен байланыштык:

Аваз Халмамбетов.
Аваз Халмамбетов.

- Сургут шаарындагы кыргыздар эле бүтүрүп коелу деп жаттык эле бул ишти. Бирок андан башка өлүм-житим, башка маселелер көбөйүп, ошол жакка каражат көп кетип калып жатат да. Ошондон улам Таалайбек байкеге керек акчаны толук топтоп бере албай жатабыз. Байке аябай кыйналат, абалы оор, күн санап аппаратка түшүп турат. Кыскача маалымат айта кетсем, Сургутта төрт миңдей кыргыз бар. 2017-жылы Сургут шаарынан жана райондорунан 14 сөөк жөнөттүк. Ар бир өлүмгө 60-80 миңден рубль кетет. Былтыркы отчетумда “жүк-200” үчүн миллион рублден ашык акча топтогонубуз жазылуу. Быйыл да жакында алтынчы сөөктү жөнөттүк. Ошентип Таалай байкеге анча колубуз жетпей атат.

- Башка дагы эл камкордукка алган мекендеш барбы?

- Бар. Бирок Таалай байкенин маселеси оор. Калгандары депортация болуп жаткандар, акчасы да, документи да жоктор, андан тышкары батир ижарасын төлөй албай калгандар. Аларга да ар ким колунан келген акчаны топтоп берип турат.

- Кайрымдуулук кылып жаткандар карапайым эле мигранттар да, колдорунан ашып-ташып аткан жери жок да, туурабы? Анын үстүнө бүгүн курсту карасам рубль сом менен дээрлик бирме-бир эле эле болуп калыптыр.

- Биз эч кимди мажбурлабайбыз. Бирок уккандар жардамын аяшпайт. Ушундай маалда эч ким карап турбайт. Кыргызым эч качан бири-бирин таштаган эмес, таштабайт дагы. Жакында эле кайрымдуулук фондунун жетекчиси Азамат Байматов досубуздун репортажын көрдүм. Ага акча жөнөткөн адамдар бир майып кишинин үйлүү болуп калышына себепкер болуп жатышат. Бирок ошол акча жөнөткөндөрдүн өздөрүнүн үйү жок экен. Ошон үчүн кыргызыма, Сургуттагы кыргыздарга өтө ыраазымын.

Кубанычбек Айдаров.
Кубанычбек Айдаров.

Сургуттагы кыргыз диаспорасынын жетекчиси Кубанычбек Айдаров бул аймакта иштөө көнбөгөн адамга кыйын экенин белгилей кетти.

- Таалай Маткасымовго Сургуттагы мигранттардын 70-80 пайызы каражат чогултту. Бирок андан башка да боорунан цирроз болуп, ооруканада жаткан жигитибиз бар. Ага жана Аваз айткан сөөк жөнөтүү жана башка иштерге чогултуп жатабыз. Сургутта шарт катаал. Кышы узак, сегиз ай суук болот. Кычкылтек жетишпестиги 15%. Күнүнө 300-500 рубль таба албаса оокат өтпөйт. Ошондон жогору акча тапсаң гана мекенге акча которосуң. Орточо айлык 25-30 миң рубль. Рубль арзандаганы анын да берекеси кетти. Мигранттар кыйналып турат.

Редакциядан: Таалайбек Маткасымовдун ал-абалын сурап, байланышууну каалагандар үчүн телефон (Whatsapp) номери +7 996 327 69 11.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мигранттын айлыгынын берекеси кетти

Стамбул шаарындагы акча алмаштыруу жайларынын бири. 10-август, 2018-жыл.

10-августта Түркияда бир доллар алты лирага көтөрүлүп, бир айда 32 пайызга кымбаттады. Өлкөнүн Борбордук банкы 6-августта лиранын күчүн сактап калыш үчүн 2,2 млрд. доллар интервенция жасаганы кабарланды. Лиранын кунун жоготуп жатканы Түркияда иштеген мигранттарга кандай таасирин тийгизди?

Үстүбүздөгү жылдын июнь айында Бишкектеги агенттиктер аркылуу Анталия шаарына иштегени келген Азамат учурда Кыргызстанга кайтуунун жолун издеп жүрөт.

20 жаштагы мигрант эмгек келишимине “айлык акыны түрк лирасы менен алууга макулмун” деп кол коюп келген. Бирок Азамат Түркияда лиранын куну мынчалык түшүп кетерин элестете алган эмес.

- Биз келерде 1600 лира алабыз деп кол койгонбуз. Бизге иш таап берген агенттиктегилер 1600 лира 430 доллар болот деп ынандырып жиберишкен. Бирок азыр 1600 лира 260 доллар эле болуп калды. Эми бул жакта иштегенден майнап чыкпайт. Бир доллар алты лирага чыгып кетти. Билеттин акчасын тапсак эле Кыргызстанга же Орусияга кетсекпи деп жатабыз.

Түркиянын Эмгек жана коомдук коопсуздук министрлиги 2018-жылы минималдуу эмгек акыны 1603 лира деп бекиткен.

Бул сумма август айындагы доллардын курсу менен 260 долларга айланып калды. Түркияга иштегени келген кыргызстандык мигранттардын көбүн кыз-келиндер түзөт. Негизинен алар бала багып, кары жана оорулуу кишилерди карашат. Мигранттар түрк лирасы менен алган маянасын долларга которуп, Кыргызстанга жиберишет.

Түркиянын Бурса шаарында түрк үй-бүлөнүн эгиз балдарын баккан Салтанат доллар кымбаттаганы менен, айлык акы көтөрүлбөй жатканын айтып кейиди.

- Доллардын курсунун кымбатташы Түркияда иштеп жүргөн кыргыздарга кыйын эле болуп жатат. Буга чейин сом менен алганда 30 миңдин тегерегинде маянага иштесем, азыр ошол акча 20 миң сомго да жетпей калды. Айлыгыбыз көтөрүлбөйт. Баарыбыздын Кыргызстанда насыябыз, карызыбыз бар. Азыр алып жаткан айлык акыбыз өзүн актабайт.

Кесиби боюнча экономист Салтанат кышка чейин иштеп, “Кыргызстанга кайтсамбы” деп эки анжы жүрөт. Акыркы бир айда доллардын кескин кымбатташы жана өлкөдөгү экономикалык кризис Түркиядагы чет өлкөлүк мигранттардын жашоосуна өтө чоң таасирин тийгизип жатат.

Анталия шаарында "Золотая корона" системасы аркылуу акча которуу фирмасынын жетекчиси Осман Айтачтын кардарларынын 90 пайызы кыргызстандыктар. Ал учурда мигранттарга акча которбой тургула деген кеңешин берет.

- Азыр акча которгону келген мигранттарга которбой тургула деп жатам. Доллар абдан кымбаттады. Мигранттардын айлык акысы актабай калат деп ойлойм. Бир ай мурда 500 доллар жиберген кыз-келиндер азыр 300 долларга жетпеген акча салып жатышат. Бул акчаны Кыргызстанда деле тапса болот го деп ойлойм. Түркияда доллардын кымбатташынын бир канча себептери бар. Бирок мен эмгек мигранттары менен түздөн түз иштешкендиктен алардын жагдайларына боорум ооруйт. Шартка чыдабай "кетебиз, иштебейбиз" дегендер көп болуп жатат.

2017-жылы 700 миңге жакын чет өлкөлүк жаран Түркиянын Миграция департаментинде каттоодон өткөн. Алардын 20 миңге жакынын кыргызстандыктар түзөт. Арасында эки миңге жакыны гана эмгек визасы менен иштесе, дээрлик көпчүлүгү бир жылдык туристтик виза менен келип, Анкара, Стамбул, Анталия сыяктуу шаарларда иштеп калышкан. Бул мигранттардын көбү маянаны доллар менен алабыз деп келишим түзгөнү менен, иш жүзүндө эмгек акы лира менен төлөнөрүн айтып келишет.

Дональд Трамп жана Режеп Тайып Эрдоган, 11-июль, 2018-жыл.
Дональд Трамп жана Режеп Тайып Эрдоган, 11-июль, 2018-жыл.

Ошентип, 10-августта Түркияда бир доллар 6 лирага көтөрүлүп, бир жумада 32 пайызга кымбатташы өзгөчө мигранттарды түйшөлттү. Өлкөнүн борбордук банкы 6-августта лиранын күчүн сакташ үчүн 2 миллиард 2 миллион доллар интервенция кылганы кабарланды.

Серепчилер өлкөдө лиранын нарксызданышын Түркия менен АКШнын ортосундагы "саясий келишпестикке" байланыштырууда. 2-августта АКШ Түркияда үй камагында отурган америкалык пасторго байланыштуу эки түрк министрине санкция салган.

Түркияда 20 жылдан ашуун жашаган христиан пастору Эндрю Брансон 2016-жылдын октябрь айында Измир шаарында камакка алынып, ага "Терроризм" жана "Тыңчылык” беренелери боюнча айып коюлган.

Өзүнө тагылган айыптарды четке каккан пастор 25-июлда үй камагына чыгарылган. Эки түрк министрдин АКШдагы мүлктөрүнө чектөө коюлушу да эки өлкөнүн ортосундагы дипломатиялык мамилени курчуткан.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Борбор Азияны жөө кыдырган туристтер

Борбор Азияны жөө кыдырган туристтер
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:43 0:00

Туздуу көл мамлекетке кайтабы?

Туздуу көл. 6-август, 2015-жыл.

Тоң районунун Күн-Чыгыш айыл өкмөтү дарылык касиети бар Туздуу көлдү жеке ишкерге 49 жылга ижарага берген токтомду жокко чыгаруу боюнча демилге көтөрүп жатат.

Жергиликтүү бийлик өз сунушун инвестор тартып келип, көлдүн инфраструктурасын оңдоо, туристтерге заманбап шарт түзүү максаты менен негиздеп жатат. Туздуу көлдү жыйырма жылдан ашык иштетип келген ишкер жергиликтүү бийликтин бул аракетин басым катары баалады.

Тоң районундагы "Гүлистан" дыйкан чарбасынын жетекчиси, академик Үсөн Мамыров 90-жылдардын башында 300 гектар жерди мамлекеттен 49 жылга ижарага алган. Анын тутумуна Туздуу көл жана Сасык көл деп аталган эки көл кирген.

Туризмге жана балыкчылыкка багытталган бул чарбачылыкты азыр Үсөн Мамыровдун уулу Нурлан Мамыров иштетет.

Бирок учурда Күн-Чыгыш айыл өкмөтү ишкерден Туздуу көлдү муниципалдык менчикке кайтарып алууга умтулууда. Айыл өкмөт башчысы Улан Турганбаев муну инвестор тартып келүү аркылуу эс алуучуларга жакшы шарт түзүү, туристтик аймакты жакшыртуу максаты менен түшүндүрдү:

Улан Турганбаев.
Улан Турганбаев.

- 300 гектар жерди алгандан кийин ошол жерге элге шарт түзүп коюшу керек эле. Жөнөкөй эле ажаткана, суудан чыккандан кийин чайкана турган душ кабиналарын салып койсо болмок. Ижарага алганга жараша жолду жасап коюш керек. Азыр биздин максатыбыз - көлдү мамлекеттин карамагына алуу. Ошондо гана бул аймакты өнүктүрүү үчүн инвесторлор тартууга шарт түзүлөт.

Жергиликтүү бийликтин демилгесин райондун акими Таалайбек Ажиев да колдоп жатат:

- Бул жерде мыйзам Мамыров тарапта болуп атат. Биз, жергиликтүү бийлик чара көрө албай жатабыз. Өкмөт 1995-жылы өкмөт аркылуу берилген токтомду жокко чыгарса гана мыйзамдын чегинде иш алып барат элек.

Ал эми ишкер Нурлан Мамыров жергиликтүү бийликтин аракеттерин басым катары баалап, дооматтарын четке какты:

Улан Мамыров.
Улан Мамыров.

- Булар "миллион таап жатат" деп ойлошот. Чынында андай эмес. Түшкөн акча тазалыкты, коопсуздукту сактаганга, документ иштерине эле кетет. Бул жерге жеткирген 12 чакырым жолду 20 жылдан ашык убакыттан бери өзүбүз эле оңдоп келдик, башка эч ким бир тыйын салбады. Жакында эле жолду толук оңдодук. Сезондо жок дегенде жолду эки-үч жолу ремонттош керек. Бул жерди ээн жаткан кезде алып, ушул деңгээлге чейин биз жеткирдик. Аракет кылабыз, иштеткенге мүмкүнчүлүк берсин. Ошол эле, биздин суранганыбыз.

"Азаттык" Туздуу көлгө келген айрым адамдарга бул жердин шартын билиш үчүн микрофон сунду. Алардын бири Данияр Хамидов Ташкенттен келген экен.

- Автоунаа токтотуучу жайлары бар экен, кийим алмаштыра турган кабиналары, жууна турган кабиналары бар экен. Көлдөн кичине ылдыйраак жерде боз үйлөрдүн комплексине бардык, ал жерде тамактануучу, жата турган жайларды көрдүк. Бир аздан кийин тамактанганы барабыз. Тейлөө кандай экени ошондо билинет, - дейт ал.

Тоңдогу Туздуу көл.
Тоңдогу Туздуу көл.

Казакстандык Жапаркул Тажиев Туздуу көлгө буга чейин да келип кеткен экен.

- Мурда таза эмес эле. Азыр таштанды үчүн урналар турат. Бирок көл жээктеринде тазалык жагы анча эмес экен, - дейт Тажиев.

"Эс алуучулар арасында дарылык касиети бар деп эсептелген Туздуу көлдүн шартын мындан да жакшыртса алыс жактан каттаган элдин агымы көбөйт эле" дегендер да бар.

Тоң районундагы "Гүлистан" дыйкан чарбасынын жетекчиси, Кыргыз илимдер академиясынын академиги Үсөн Мамыров аймакты ижарага алганга чейин эле Туздуу көлдүн суусун жана кара баткагын изилдетип, бир канча ооруларга шыпаа экенин далилдегенин жергиликтүү тургундар айтып жүрөт.

Туздуу көл: бийлик менен ишкердин талашы
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:53 0:00

Байкоочулар Туздуу көлгө келген туристтердин агымы 2000-жылдан бери көбөйө баштаганын айтышат. Адистердин айтымында, көлдүн айланасындагы кара баткак тери дарттарын, бронхит жана астманы айыктырууга жардам берет. Мында дарыланууга Европа менен Орусиянын алыскы аймактарынан жана бүтүндөй Азиядан туристтер келет.

Туздуу көлгө эс алууга бир эс алуучудан күнүнө 100 сомдон акы алынат. Ал эми ар бир автоунаага 150 сомдон акы алынып, анын 50 пайызы жергиликтүү бюджетке которулат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Үйлөнүүдөн качты..."

"Жүз жыл мурдагы кыргыз жаштары" аттуу "Жаз" тобунун тарткан сүрөт баяны.

Сыдык Карачевдин “Үйлөнүүдөн качты” аттуу аңгемеси - улуттук профессионалдык кара сөз өнөрү жаңыдан каз-каз тура баштаган убакта жаралган чыгармалардын бири.

Ушу тапта сталиндик кандуу жазалоонун курмандыгына чалынган бир ууч баштооч жазуучулардын катарында Сыдык Карачевдин сакталып калган чыгармалары кепке алынып, улут адабиятындагы орду аныкталууда. Жазуучунун “Үйлөнүүдөн качты” аңгемеси - өткөн кылымдын 20-жылдары кыргыз коомундагы турмушту үйрөнчүк калем менен чагылдырган сүйгүнчүк чыгармасы. Кыргыз аңгемесинин классикасына арналган кезектеги кеп Сыдык Карачевдин аңгемесине арналмакчы.

Баштоочтордон башкы кеп

Сыдык Карачевдин “Үйлөнүүдөн качты” аңгемеси 1918-жылы жазылып, бир жылдан кийин казакча чыкчу “Көмек” гезитинин февраль айындагы санында жарыяланган. Кыргыз тилиндеги басма сөз көз жара элек кезде кыргыз калемгерлери жазгандарын канаатташ казак, татар басылмаларында жарыялашчу. Ошондон кыргыз совет адабиятынын алгачкы үлгүлөрү казакча, татарча, өзбекче гезит-журналдарда жарыяланган. Кийинчерээк кыргыздын туңгуч басма сөзү “Эркин-Тоо” гезитинин алгачкы сандары Ташкентте басылган.

Кыргыздын туңгуч “Эркин Тоо” гезитинин алгачкы жооптуу катчысы - Сыдык Карачев болгон.
Кыргыздын туңгуч “Эркин Тоо” гезитинин алгачкы жооптуу катчысы - Сыдык Карачев болгон.

Ага чейин алгачкы кыргыз жазма адабиятын баштоочу Сыдык Карачев, Касым Тыныстанов, Бөрүбай Кененсариев, Шарип Көкөнов, Сатыбалды Нааматов жана башкалардын чыгармалары боордош калктардын басма сөзүндө чыгып, окурмандарга азыноолок таанылып калышкан. Сыдык Карачев жаңы улуттук адабияттын баштоочуларынын бири болгон. Анын үстүнө анын кыргыздын туңгуч гезити “Эркин-Тоонун” чыгарылышына кошкон салымын бул жерден айтпай кетсек болбос. Ошол алгачкы кыргыз гезитин чыгарганга чейин Сыдык Карачев кагаз менен калемге өч кыргыз курбалдаштарына акын жана кара сөзчү, таанымал журналист катары белгилүү болуп калган.

Сыдык Карачев - совет бийлигин колуна курал алып коргогон калемгер. Ал өз элинин сабатынын эртерээк ачылышына, анын билимдүү калктардын катарына кошулушуна умтулган инсан болгон. Жаш кезинен билим алып, түрк тилдүү боордош калктардын мезгилдүү басма сөзүндө алгачкы чыгармаларын жарыялап, элин жаңылыкка үндөгөн. Орусиядагы саясий өзгөрүүлөрдүн таасири жер-жерлерде улуттук жанданууну күчөткөн, өз алдынча өлкө болуу тилеги жаш интеллигенция өкүлдөрүн өзгөчө ыраазы кылып, бул маанай алгачкы муун жазуучулардын чыгармаларында жарк этип көрүнгөн. Албетте, анын баары кийин аларга айныксыз айып, кутулгус куя катары моюнга коюлуп, сталиндик кандуу жазалоонун капшабына туш келээри ал кезде эч кимдин оюна келе элек. Жаңы бийликтин жасагандары, айрыкча анын азап-тозокко көбүрөөк кабылган карапайым калктын, кедей элдин таламын талашары билимдүү жаштардын колдоосуна арзыган.

Жаз келди - малдуулар жайлоого көчүштү

Сыдык Карачевдин “Үйлөнүүдөн качты” аңгемесинде совет бийлиги кыргыз жерине толук жайыла элек, жер-жерлерде феодалдык-уруучулук жашоо ыңгайы өкүм сүрүп турган өткөөл мезгил сүрөттөлгөн. Эски заман биротоло жоюла элек, жаңы заман бекем орун-очок ала элек карама-каршылыктуу кызык мезгил болчу. Колунда малы бар кыргыздын көбү эт менен кымызга ныксырап, жайлоонун кызыгынан чыга албай, андайдан куржалак калгандар жакада эгин карап, тирүүлүктүн күнүн өткөрүп атышкан.

"Тап душманы, колхоз, кулак, бай-манап, контр" деген коко тикенектей коркунучтуу сөздөр жок, кыргыз эли кылымдап келаткан жашоо ыңгайын кечирип жаткан. Алыскы Орусияда бийлик алмашып, падышалык башкаруу большевиктер колуна өткөнү, ортодо азыноолак башкаруу тизгинине ээ боло калган Убактылуу өкмөт тууралуу аңгемеде кеп деле болбойт. Тек, жайлоого чыккан эл алыскы Орусия менен Түркстандын ичкери шаарларында окуган жаштарды эс алдырууга шарт түзүп, камылга көрүшкөнү, окумал студенттердин ич ара талаш-тартыштары, ортодогу кеп-сөздөр чыгарманын сюжеттик негизин түзөт.

Билим уулап кеткен жаштардын көз караштары, түшүнүктөрү өз мезгилине үндөш. "Канткенде элди сабаттуу кылууга болот, бул үчүн жаштар эмне кылышы керек?" деген суроого келип такалат.

Кадалып окуган адам үйрөнчүк калем автордун жазганынан бир топ алешемдиктерди табышы мүмкүн. Анда талаш жок. Бирок да “Үйлөнүүдөн качты” - кыргыз прозасынын алгачкы карлыгачы, жаңыдан каз-каз тура баштаган улуттук көркөм сөздүн биринчиси, туңгучу. Бул аңгеменин жаш наристедей тазалыгы жана сүйкүмү мына ушул биринчиликке байланышкан. Жазуучу пейзаждык сүрөттөөлөргө өтө эле берилип, тигил же бул окуяны баяндоодо көп сөздүүлүктөн, узак баяндоочулуктан өйдө көтөрүлө албай калган учурлары деле бир топ. Анткен менен чакан аңгемеден кысталыш учурга туш келген элдин маанайы, коомдук турмуштун бир этаптан экинчисине өтүп бараткан учуру таамай чагылдырылган.

Аңгеме жаздын келишин сүрөттөөдөн башталат. Көчмөн калк үчүн жаздын келиши - өзгөчө кубаныч, көтөрүңкү маанай тартуулачу мезгил. Кылычын алып келчү кыш артта калып, жадыраган жаз жылуу маанай алып келет. Мал төлдөп, колунда жандыгы барлардын баары жайлоону эңсеп, анте албагандары эгин-тегин камылгасын көрүп, жөн-жай тиричилик өз нугунда агып барат. "Тигил бай эмне үчүн жайлоого чыгып жыргайт? Бул кедей кайсы айыбы үчүн ысыкта жакада калып жатат?" деп наалыган деле киши жок. Байлар кымыз ичип, эт жеп, салкын абада саратанда жыргап жүрүшсө, маанайы пас кедейлер эгини менен убара. Аңгемеде социалдык бөлүнүү кыска сөз менен гана белгиленип кетпесе, ага маани деле берилбейт. Авторду ойлонткон маселе жаңы муундун, билимдүү жаштардын эли үчүн эмне кылып берери, жасай турган кызматы кандай болору башкы маселе катары алдыга чыгат. Буга кошумча, чыгармада муундар ортосундагы байланыш, эски көнүмүштөн балдардын кантип чыгып жатканы, аталар менен балдар проблемасынын дагы бир өңүтү көркөм иликтөөгө алынат.

Ушуга улай дагы бир белгилей кетчү жагдай бар. Аңгеме Исмайыл байдын Султан деген баласынын атасы айткан кызды алгысы келбей, алыскы шаарга качып кетиши, ошону менен айылына келбей коюшун кабарлоо менен жыйынтыкталат. Чыгармада Султан бир-эки эпизоддо эле каарман катары катышпаса, башка убакта ал аталбайт деле. Пейзаждык сүрөттөөлөр, окуучу жаштардын талаш-тартышы, жайлоо менен жакадагы элдин маанайы сындуу жалпы сүрөттөөлөр басымдуулук кылат. Жаштардын талаш-тартышындагы орусча жана татарча билим алып жаткан жаштардын ич ара келишпестиктери да кульминациясына жетпей калган. Чыгармадагы баяндоодон көрүнгөндөй, татар медреселеринде шакирт катары билим алып жаткан жаштар "миллетим" – "улутум" деп элдин сабатын ачуу, билимин көтөрүү милдетин алдыга коюшса, Орусияда билим алып жаткандар ашып барса тилмеч же писарлыктан өйдө көтөрүлө албаган майда аткаминер болуп, карапайым калктан коркутуп-үркүтүп алган паранын эсебинен бардар жашоого жетишкенине корстон болушары белгиленет.

Аңгеменин башталышындагы жаздын кайсы бир деңгээлде символикалык да мааниси бар. Башынан эчен кыйынчылыкты өткөргөн эл күндөлүк тирилиги менен алек. Алардын катарында бир түстүү жашоодон кантип чыгуунун жолун издеген жаштардын аракети көңүлдү өзүнө бурбай койбойт. Мына жаз, кышкы ызгаардан жылуу кезге жеткен адамдар менен жан-жаныбарлардын сүйүнүчү автор айтпаса деле белгилүү. Жер бети жашыл шибер жамынып, мал көккө тоюп, малдуу кишилердин баары жаканы таштап, жайлоону эңсей баштаган учуру. Аз өтпөй малдуу элдин жапырт жайлоого көчүшү баяндалат. Жайлоо – байлардын энчиси.

- Малдуу кишилер күнүгө эртең менен үйдөн үйгө кирип кымыз ичишип, тамаша кылып жыргап жүрүшөт. Ар күнү малы көбөйүп баратканын ойлошуп, күндөрүн шаттык менен өткөрүшөт.

Байкалып калгандыр, жазуучу “чү” деген жерден социалдык жикти, бай менен кедейдин жашоо-турмушундагы кескин айырманы ачыкка чыгарат.

- Ал эми кедейлердин көңүлү анча көтөрүңкү эмес, алардын малы жок, дээрлик жайлоого чыга алышпайт. Ошондуктан байлардын оюн-күлкүлөрүнө четтен туруп гана кызыгып карашат. Кымыз ордуна алар карандай чай ичип гана канааттанышат жана да “оозунда жок болсо, өпкө да таттуу болот” деп өздөрүн өздөрү жубатышат.

Кыргыз совет адабиятынын башталышы идеялык негизге, таптык ажырымды сүрөттөөгө байланышары буга чейин көп айтылган. Жаңыдан тамыр алып бараткан көркөм сөз өнөрү кандай багытта өнүгөрү, кандай багытты тутунары буга чейин эле аныкталып, совет мамлекетинин негиздөөчүсү Владимир Ильич Ленин бул миллиондогон кедей-кембагалдардын, "чынжырынан башка жоготор эч нерсеси жок жалчылардын" (пролетарлардын) адабияты болорун айтып койгон. Жазуучу жайлоого агылган көчтүн кооздугуна өзгөчө көңүл бурат.

- Ар түрдүү кооздуктар менен жасалгаланган күмүш ээр-токумдуу жорго аттарга минишип, чачтарына бермет шуру тагынышып, чачтарын эки саамайына өргөн, кызыл-жашыл баркыт менен тыштаган кундуз тебетей кийишкен, кымбат жибек көйнөктөр менен абдан жасанышкан кыздардын өзүлөрү сыяктуу түрдүү түркүн түстөр менен кооздолгон, моюндарынан тартып бүтүн денесин ар түрдүү кызыл мончоктор менен кооздогон, биринин артынан экинчисин тизип, чоң сандыктарын жана үй жабдыктарын арткан үч-төрт төөнү байлардын кыз-келиндери жетелеп, жылкыларын айдап жүрүшкөн жаш жигиттер жыйналышып, ат үстүнөн талааны жаңыртып ыр ырдашып, жайлоого жол тартышкан убак эле”.

Жайлоодогу жашырын кеп

Малдуулар жайлоого кетип, жакада дыйкандар, малы жок кедейлер калышканы менен, жаз көркү бардык жерди кулпуртуп салган. Жазуучу жайлоо көрүнүшүн, айыл-айыл болуп тигилген боз үйлөрдү, желеде байланган кулундарды, мөңгү менен мөлтүр кашка булактардан куралган албуут тоо суусун сүрөттөй келип, сууга жакын тигилген бир боз үйдөгү көрүнүшкө көңүл оодарат. Бул боз үйдө Орусия менен Түркстандын чоң шаарларында окууда жүргөн балдар келип эс алып кетишмекчи экен.

Алыстан жол жүрүп чарчаган студенттердин жайлоого келиши тегерек-четке маалым болуп, окуудагы балдарды көрүп келмекчи болгондордон жол тийбейт. Кечиндеси жаштар оюн-зоок уюштуруп, айыл ичи шаттыкка бөлөнүп, таңдын атышы билинбей, шаттуу күндөр башталат. Студенттер бийик асканын башына чыгып, айланадагы кооздукка суктанып отуруп, ал жерден бир маселени бүтүрүп кетүүнү чечишет.

- Исмайыл байдын Султан аттуу баласынын келечек жумада үйлөнүү тою болот. Ошол тууралуу бирге кеңеш кылып, тойду кандайча баштоого жана да нече күн оюн кылууну кеңешели. Эгерде макул болсоңор ушул жерден козголбостон маселени бүтүрүп кетүүгө тийишпиз,- дешет.

Мына ушул талуу маселе ички шаарларда окуп жатышкан студенттер арасында чоң талаш жаратат. Исмайыл байдын үйлөнө турган уулу Султан ортодон чыга калып эле оор маселени талкууга алган жолдошторуна нааразы экенин жашырбайт. Ал үйлөнүү оюнда жоктугун, буга чейин бир да жолу үйлөнүү жөнүндө кеп кылбаганын айтып, азырынча элинин керегине жараш үчүн билим алууга куштар экенин билдирет:

- Анткени, окуп адам болууга, келечекте өз улутума пайдам тиерлик кызмат кылууга, сабатсыз калкыма жолбашчы болуп, аларды ойрон кылуучу чуңкурдан куткарып калуу үчүн билим алууга, нечен жылдардан бери тууган-өскөн жеримди таштап, чет жерлерде жапаа, кыйынчылык көрүп, түн уйкумдан калып, адам катарына кошулуу үчүн тырышамын. А, сиздер болсо мени өмүрүмдө жүзүн бир мертебе да көрбөгөн, атын да укпаган бир кызга үйлөндүрмөкчү болосуздар. Макул, сиз айткандай да болсун, мен үйлөнөйүн. Бирок да мен ага эч убакта жолдош көзү менен карабай тургандыгым күн мурунтан эле белгилүү. Анткени, ал мен кайгырган убакта менин кайгымды ортоктошууга, өзүм жана да улутум туурасындагы менин пикириме кошула албайт. Менин ошондой кайгылуу, шаттыктуу убактарымда ишке жарабаган сенек бир куурчакты алуудан мен кандай кызык тапмакчымын? Менин сиздерге айтаар акыркы сөзүм ушул: мен адам катарына кошулмайынча үйлөнбөйм. Үйлөндүңбү, үйлөндүң. Андан ары ойлогон пыланыңдын күлү көккө учат,- дейт.

Боз үй.
Боз үй.

Ичкери шаарларда билим алып жүрүшкөн жаштар арасында кызуу талкуу башталат. Айрымдар Султандын “өрүк жесе өпкөсүнөн, алма жесе алкымынан көрүнгөн, бели кындай, бети айдай сулуу кызды” чанып атышын түшүнбөй жатышканын айтып, "мындайды каны бузулган гана жаш адам жасайт" дешсе, дагы бири татар медреселеринде окуган шакирттер “миллет-миллет” демиш болушканы менен колдорунан бир тыйындык пайда чыкпастыгын айтат.

Татар медреселеринде окугандар улут деп умсунушканы менен, орусча окугандар өздөрүнүн ким экенин билишпей калгандыктарын белгилеп, момундай жүйөнү алдыга жаят:

- Сиздерге миллеттин да кереги жок, анткени, орусча окуп, тилмеч, писарь, билбейм дагы кимдер болууну ойлойсуздар. Ошол орунга жетсеңиз мурдуңузду көтөрүп, наадан калкты алдап, алардын таман акы, маңдай терлери менен тапкан акчасын өзүңөргө калтыруу жана үч-төрт катын алып өз турмушуңузду карк кылып жыргоо үчүн гана окуйсуздар жана сиздердин аркаңыздан береки калктын алга адымдап кетүүгө шегим бар.

Студент жаштардын талашы улутчулдукту баарынан жогору койгон татар медреселериндеги шакирттер менен орусча билим алган кеңсе кызматкерлеринин ортосунда башталып, жыйынтыксыз аяктайт.

Исмайыл байдын билимдүү уулу Султандын каршылыгына карабастан тойго даярдык кызуу башталат.

- Султан бир күнү кечинде атына аттанып калаага кеткен эле. Ал калаага кеткен боюнча үйүнө кайтпады.

Айылдагылар аны келип калар бекен деп көпкө күтүштү. Арадан бир жыл өттү. Эл арасында аркыл миш-миштер тарап, бирөөлөр Султан өлүп калганын айтышса, башкалары үйлөнүп Орусияда жашап жатканын кеп кылышат. Жазуучу аны чын кабар эмес, куру бир аңгеме катары сыпаттайт.

Иши кылып, ошол кеткен боюнча Султан дайынсыз жоголот. Баяндоочу анын сапары алыс, максаты эл эркиндигин, келечегин ойлоо экенин ырастоо менен баянына чекит коет.

Сыдык Карачевдин “Үйлөнүүдөн качты” аңгемесинин көркөм түзүлүшү, андагы сүрөттөлгөн турмуш көрүнүштөрү, автордук идея анын башка чыгармаларында, кара сөз, поэзия, драмалык туундуларында дагы тереңдетилип конкреттүү өң-түскө ээ болгон.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бишкектеги жарылуу иликтене баштады

Бишкек.

Бишкектеги көп кабаттуу үйлөрдүн биринин алдында жарылуу болду. Бул орусиялык ишкер Александр Гайдуковго кол салуу болушу мүмкүн экени айтылууда.

Учурда Исанов көчөсүндөгү №98 үйдүн тегерегин милиция курчоого алды.

Ишкер жеңил жарадар болду. Бирок милиция "ага кол салуу уюштурулуп, жардыруу болду" деген маалыматты расмий ырастай элек. Бул окуя эки жыл мурда дал ушул жерде болгон Гайдуковго кол салууну кайрадан эске түшүрдү.

Бишкектин Исанов көчөсүндөгү №98 үйдүн алдындагы жарылуу болгону тууралуу кабар милицияга 10-августта саат 11.30 ченде түшкөн. Анда үйдүн жашоочулары катуу үн чыкканын айтышкан.

Ошондон кийин окуя болгон жерге Бишкек милициясынын ыкчам тобу, сапёрлер келип, ал үйдү курчоого алышты. Алар күбөлөрдү сурап, тиешелүү иштерди жүргүзүштү.

Бишкекте көп кабаттуу үй курчоого алынды
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:20 0:00

Баш калаанын милициясынын басма сөз катчысы Адыл Оморовдун айтымында, олуттуу жабыркагандар, курмандыктар жок:

- Бардык маалыматтар текшерилип жатат. Жардыруубу же кол салуубу - текшерилип, эксперттер өз жыйынтыгын чыгарат. Мунун баары тастыкталган соң гана кенен маалымат берилет.

Милициянын маалыматынан көп өтпөй Интернетте окуя болгон үйдүн байкоо камерасына тартылган тасма тарады. Анда ал үйгө орусиялык ишкер Александр Гайдуковго түспөлдөш адам эки-үч кишинин коштоосунда кирип келе жатканда жанындагы көчөткө илинген белгисиз зат жарылганын көрүүгө болот.

Андан Гайдуков жеңил жарадар болуп, Бишкектеги травматология жана ортопедия илим-изилдөө борборуна кайрылганын бул оорукананын башкы дарыгери Алмаз Кубатбеков "Азаттыкка" кабарлады:

- Бизге саат 13:30дарда кайрылды. Колу менен санына чачырандылар кирип кетиптир. Аны алдырган соң ооруканага жатып дарылануудан баш тартты.

Жардыруу болгон учур

​Ачык булактардагы маалыматтар боюнча 47 жаштагы Александр Гайдуков - Орусиянын жараны. Ал 1990-жылдардын башында Орусиянын Федералдык коопсуздук кызматында иштеп, кийин бизнеске өткөн. Санкт-Петербургда бир нече ишканаларды түптөп, жетекчилик кылган.

Ал эми Кыргызстандын Юстиция министрлигинин маалыматы боюнча Гайдуков Бишкекте "НС Информ Консалтинг», «BISHKEK-EXPO» жана «Кей суппро» аттуу үч ишкананын түзүүчүсү болгон. Алардын биринин директору катары Кыргызстандын Коргоо иштери боюнча комитетинин мурдагы төрагасы Марат Кенжесариев көрсөтүлгөн.

Ошондой эле 2016-жылы "Дело №" гезити Гайдуков Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты Замир Бекбоевдин жакындары менен бирге ишкерлик кыларынын жазып чыккан. "Азаттык" ​Замир Бекбоевге ​кайрылганда Александр Гайдуковду тааный тургандыгын, бирок чогуу бизнеси жок экенин билдирди:

- Мен ал кишини тааныйм. Бирок эч кандай биргелешкен бизнесим жок. Эмне болгонун өзүнөн сураш керек. Мен анын жашоосуна кийлигишпейм.

Александр Гайдуковго 2016-жылы да Исанов көчөсүндөгү №98 дарегиндеги үйдүн алдында кол салуу болгону белгилүү болду. Маалымат каражаттарынын жазышынча, Гайдуковго белгисиз адам ок атып, качып кеткен. Анда орус жараны жарадар болуп, бирок бул кылмыштын бети ачылган эмес.

Жардыруу болгон жердеги күбө жиберген видео.

Узак жылдар боюнча коопсуздук органдарында иштеген эксперт Орозбек Молдалиевдин пикиринде, бул окуяны укук коргоо органдары абдан кылдат иликтеши керек:

- Биринчи жолу атканда эскертүү болгон. Эми жардырганы экинчи эскертүү болду окшойт. Буларга бирөө талап коюп, аны аткарбаганы үчүн ушундай эскертүүлөрдү кылып жатат. Эми үчүнчүсү олуттуу болушу мүмкүн. Жарылуу жөн эле дилетанттын жоругу эмес деп ойлойм. Бул жерде орусиялык ишкердин биздин коргоо тармагында иштеген жетекчилер менен кандай байланышта болгонун, бизнесин карап чыгыш керек. Мисалы, бир ишканасы маалыматтык консалтингдик кызмат көрсөтүү үчүн иштейт дейт. Кимге кызмат көрсөтөт, эмне кылат - мунун баары иликтениши керек.

Азырынча милиция окуянын чоо-жайын териштирүү иши жүрүп жатканын айтууда. Анын жыйынтыгы менен кылмыш иши козголобу, азырынча белгисиз.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бишкекте көп кабаттуу үй курчоого алынды

Бишкекте көп кабаттуу үй курчоого алынды
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:20 0:00

Билим үчүн дүйнө кезген жаштар

Марлен Токтомаматов, Орунгүл Сагынбаева жана Зейнеп Ибраим кызы. 8-август, 2018-жыл.

Кыргызстанда мектепте окуп жатып эле ар кандай программалар аркылуу чет өлкөдө билим алууга кеткен жаштар көбөйдү.

Эл аралык коллеждер биримдиги (UWC) биринчи жолу кыргызстандык мектеп окуучулары үчүн эшигин ачып жатат. Бул биримдиктин Германиядагы Роберт Бош мектебине, экинчиси Африкадагы Свазиленд өлкөсүнө окууга өткөн жана Сингапурдагы коллежде билим алып жаткан кыргызстандык жаштар “Азаттыкта” конокто болду.

Алар чет өлкөдө билим алуу, жаштар менен улуу муундун мамилеси, алдыга максат коё билүү деген темада ой бөлүштү. Талкууга Марлен Токтомаматов, Орунгүл Сагынбаева жана Зейнеп Ибраим кызы катышты.

"Азаттык": Азыр чет өлкөгө чыгып окууну каалаган жаштар көп. Марлен, сен Орусияда чоң конкурстан өтүп, Эл аралык коллеждер биримдигинин Сингапурдагы коллежинде окуп жатыптырсың. Ал жакка окуш үчүн эмнеден баштадың, даярдык кандай болду?

Марлен Токтомаматов.
Марлен Токтомаматов.

Марлен Токтомаматов: Менин чет өлкөгө окууга баруума тааныштарым жол көрсөтүштү. Ушундай мектеп бар экенин досторум айткан. Алар бул коллеждин максаты, миссиясы кандай экенин айтып беришти. Өзүм да сыртка чыгып окуп, башка элдин менталитетин, жашоо-турмушун көргүм келип жүрчү. Муну мен Эл аралык коллеждер биримдигинен үйрөндүм. Сингапурда коллеж бар. Мен Орусияда окугандыктан ошол жактан даярдандым. Андан мурда англис тилин курстарга барып үйрөнүп жүргөм. Коллежге өтүш үчүн тилди аябай жакшы деле билиш керек эмес. Ал жакта тилди жакшы билбегендерге деле мүмкүнчүлүк берилет, бирок оюңду түшүндүрүп беришиң керек.

"Азаттык": Сингапурда окуу кандай экен, эмне айырмасын байкадың?

Марлен Токтомаматов: Мен өзү мектепке эртерээк барып калгам. Ошондуктан эрте бүтүп, бул коллежге мектепти бүткөндө тапшырып калдым. Эртерээк барган жакшы болот экен. Албетте, биринчи барганда кыйналдым. Жаңы коом, жаңы тил... Агайлар тез-тез сүйлөгөндүктөн сөздөрүнө түшүнбөй, кылыктарына, коомдогу адаттарына көнбөй жүрдүм.

"Азаттык": Орунгүл, сен кандай жагдайда тапшырып калдың, бул коллежге?

Орунгүл Сагынбаева.
Орунгүл Сагынбаева.

Орунгүл Сагынбаева: Менин жагдайым башкачараак. Мен эми гана 10-классты бүттүм. Бишкектеги "Айчүрөк" лицейинде окуйм. Интернеттен "UWC окууга грант, стипендия берип жатат" деп окуп калдым. Эл аралык коллеждер биримдигинин (UWC) 17 өлкөдө коллежи бар экен. Ага 159 өлкөдөн окуучулар келип, бири-бири менен таанышып, эки жыл бирге окушат экен. Ошонусу аябай жагып калды. Мен Африкадагы Свазиленд өлкөсүнө окууга өттүм. Кудай буюрса, январда кетип, эки жыл окуйм.

"Азаттык": Сынак тапшырууда эмнеге көңүл бурулат экен? Кыргызстанда эле окуган билимиңер пайдасын тийгиздиби же өзүнчө даярдандыңарбы?

Орунгүл Сагынбаева: Даярданганга деле көп убакыт берилбеди. Эки турдун аралыгы бир-эки күн болуп калды. Өзү англис тилин билсе жакшы экен. Анткени баарлашуу англис тилинде болот, дил баяндарды англис тилинде жаздык. Мындан сырткары, математиканы жакшы билсең жеңилирээк болот экен.

Математикадан тест тапшырдык. Мындан сырткары, жашоодо эмнелерди үйрөндүң, кандай максаттарың бар, эмнеге кызыгасың - ошолорго да карашат экен. "Коллежге барганда туугандардан алыс, башка коомдо жүрүп окуй аласыңбы?" деп психологиялык жактан да карашат экен. Чет өлкөгө барып окууну өзү каалап барып жатабы же ата-энесинин каалоосу болдубу? Ушулар да эске алынат.

Мен үйдөгүлөргө айтпай эле тапшыргам. Бирок үчүнчү этапта ата-энелердин чогулушу болуп, айтууга туура келди. Африка дегенде бизде калыптанып калган көз караш менен чочулашты. Кийин түшүндүрүп айттык. Бул коллеждер келечектеги лидерлерди даярдайт деп айтсак болот. Ошондуктан ушундай программаларды издеп, "өтөмбү же өтпөймбү" деп ойлонбой тобокелге салып тапшырып көрүш керек. Мындан сырткары, сабактардан эле эмес, башка ийримдерге катышып, спорт менен машыгып, коомдук иштерге жигердүү аралаша берген жакшы. Анда да мүмкүнчүлүктөр көбүрөөк болот.

"Азаттык": Зейнеп, сен Германиянын Роберт Бош мектебине өтүптүрсүң. Ал жактын эмнеси жакты?

Зейнеп Ибраим кызы.
Зейнеп Ибраим кызы.

Зейнеп Ибраим кызы: Мен 11-классты бүткөндөн кийин чет өлкөдөгү окуу жайларына тапшырам деп пландап жаткам. Кийин коллеж жөнүндө окуп чыктым. Анда IB (эл аралык бакалавриат) диплом берилип, ошонун негизинде университеттер өздөрү тандап кетишет дешти. Ушунусу мага аябай жакты. Коллежди бүткөн соң башка окуу жайларына тапшыруу жеңил экен. Сабактары да жакшы, өзүң кызыккандарды гана окуйсуң. Биздин мектептердеги проблема да ушунда деп ойлойм. Кызыкпаган сабактарды деле бере беришет.

"Сен ушуну окушуң керек, сага жакпаса, кызыкпасаң да андан "беш" деген баа алышың керек" дешет. Мен Германияда дагы эки жыл окуйм. 100% стипендия төлөп берет. Мен Германиянын Роберт Бош коллежине окууга барган биринчи кыргызстандык студент болот экенмин. "Кыргызстанды жакшы көргөзөйүн" деп өзүмө сөз бердим.

"Азаттык": Негизи эле чет өлкөгө чыгып билим алуу мүмкүнчүлүктөрү кандай, көп деп ойлойсуңарбы?

Зейнеп Ибраим кызы: Абдан көп. Билим алыш үчүн чыгуунун жолдору абдан көп. Интернетти ачып караш керек, издеш керек.

"Азаттык": Келечекте кайсы кесиптин ээси болгуңар келет, өзүңөрдү кайсы тармактан көрөсүңөр?

Зейнеп Ибраим кызы: Мен китеп жазгым келет. Балдарга арналган китеп жазуу кыялым бар. Балким биоинженерияга кирип кетем. Экология тармагына абдан кызыгам.

Орунгүл Сагынбаева: Мен азыр толук тандай элекмин. Бирок эки кесипти карап жатам. Дипломат болгум келет, экинчиси - "datascientist" деп коёт, бул математика, программалоо, компьютер жана экономика, менежмент аралашкан кесип. Статистиканы чыгарат, аналитиктер десек болот. Азыр бул тармак Кыргызстанда жакшы өнүккөн эмес. Муну чет өлкөдө жакшы өздөштүрүп, өз өлкөмө келип өнүктүрсөм болот го деп ойлоп жатам.

Марлен Токтомаматов: Мен да Зейнептей өзүмдүн келечегимди биоинженериядан көрөм. Себеби азыр дүйнөдө алтындын проблемасы чоң болуп жатат. Мындан сырткары, биздин коллежге бир киши келди. Ал Америкада өзүнүн компаниясында синтетикалык эт жасайт экен. Ушул эттин баасын арзандатса, өнүкпөгөн өлкөлөрдө жашаган адамдарга жана эт жебестерге да жеткиликтүү болот эле. Малды өлтүрбөгөн эт болмок. Ошол кишинин компаниясына иштейин деп жатам. Көбүрөөк акчам болуп калса, фонд ачып UWC колледжин Кыргызстанга дагы ачкым келет. Ар түрдүү өлкөлөрдөн окуучулар биздин мамлекетке келсе, бизге да пайдалуу болмок.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Туздуу көл: бийлик менен ишкердин талашы

Туздуу көл: бийлик менен ишкердин талашы
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:53 0:00

"Азаттыктын" түз эфиринен соң Ошто тротуарлар тазалана баштады

"Азаттыктын" түз эфиринен соң Ошто тротуарлар тазалана баштады
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:15 0:00

Жээнбековдун заманындагы жетекчилер

Сооронбай Жээнбеков парламентте сүйлөп жатат.

Бишкек мэрин шайлоонун айланасындагы талкуу өлкөдөгү кадр саясаты маселесин кайрадан күн тартибине чыгарды.

"Бишкек шаарынын жаңы мэрин шайлоо менен Кыргызстанда мурдагы президенттин бийликтеги таасири толугу менен аяктады" деп бир катар маалымат каражаттары жазып чыгышты. Себеби, ушуну менен өлкөдөгү маанилүү кызматтарды ээлеген адамдар толук алмашты.

Кыргызстандагы акыркы кадрдык жүрүштөр Ош жана Бишкек шаарларынын мэрлерин шайлоо болду. Мыйзамга ылайык, өзгөчө макамга ээ болгон эки шаардын башчыларын жергиликтүү кеңештердин депутаттары сунуш кылып, алардын добуш берүүсү менен шайланды.

Мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин эң жакын үзөңгүлөштөрүнүн бири болгон Албек Ибраимов баш калаанын депутаттарынын ишинеминен чыкканы үчүн кызматтан кетип, анын ордуна коомчулукка мурда саясий жигердүүлүгү менен анча байкалбаган Азиз Суракматов келди. Ал эми мурдагы бийлик Ошто оппозиция болгон Мелис Мырзакматовго теңата күч катары карманган Айтмамат Кадырбаевдин ордуна өкмөттүн бул облустагы мурдагы өкүлү Таалайбек Сарыбашев шайланды.

Шаар башчылары шайлоо аркылуу кызматка келсе да, учурдагы бийликтин кадры катары кабыл алынууда. Ошондуктан акыркы өзгөрүүлөр "Учурдагы бийликтин кадр саясатынын өзгөчөлүгү эмнеде?" деген суроону ортого койду. Бул жагынан талдоочулардын пикири бир кылка эмес.

Айрымдар президент Сооронбай Жээнбековдун кадр саясаты экс-президент Алмазбек Атамбаевдикинен анча айырмаланбай, ишке дайындоодо негизги критерий катары саясий салмак же коом алдындагы харизма эмес, жеке берилгендик жана тил алчаактык болуп жатканын белгилешет. Маселен, Жапониядагы саясат таануучу Даниел Кадырбеков акыркы кадрдык жүрүштөрдөн дал ушул өзгөчөлүктү байкаганын билдирүүдө:

Даниэл Кадырбеков.
Даниэл Кадырбеков.

- Бизде акыркы учурда жетекчилик кызматка куруучуну же ишкерди алып келип коюп жатышканын байкап атабыз. Ал адам өз алдынча демилге менен чыкпай, жогору жак эмне десе ошону гана аткарып отура берет. Бул болсо бийликтин институционалдык жактан өнүгүп, фунционалдык демократияны калыптандырууга жол бербейт. Муну авторитардык бийликтен калган калдыктар катары да сыпаттасак болот. Себеби, мындай кырдаалда өлкөнүн жетекчиси өзүнүн жанына демилгечил, күчтүү кадрларды алып келбейт. Кийин алар өзүнө атаандаш болуп чыкпайбы деп коркушат.

Эксперттин пикиринде, мындай кырдаалга көп жылдан бери калыптанган бийлик системасынын "эски адаттары" таасирин тийгизүүдө.

Жогорку Кеңештин депутаты Абдывахап Нурбаев жаралган кырдаалды кадр тандоодогу ачыктык жана атаандаштык аксап жатканы менен байланыштырат:

Абдывахап Нурбаев.
Абдывахап Нурбаев.

- Маанилүү кызматтарга жетекчилерди тандоодо ачыктыкты камсыз кылып, жарандык коомдун пикирин көбүрөөк укса жакшы болмок. Чынында Бишкек мэрин шайлоодо терс пикирлерге карабай "фракциялар тандады" деп чечим кабыл алуу туура эмес болуп калды деп ойлойм. Негизи эле бул маселелерди элге, коомчулукка салып бербесе сын айтыла берет.

Бирок профессор Алмазбек Акматалиев акыркы кездеги кадрдык жүрүштөр мурдагыдан айырмаланып жатат деген пикирде.

- Биринчиден, мурдатан топтолгон, уюшулган командасынын жоктугунун белгиси болуп жатат. Азыр президент негизги критерий тажрыйбасы менен тазалыгына көңүл буруп жатат окшойт. Балким президент өзү тутунган баалуулуктардын негизинде тандап жатышы мүмкүн. Биз ошондуктан, учурда кызматка барып жаткан кадрлардын кандай иш кыларын күтүшүбүз керек.

Кыргызстанда кадр саясаты бир нече борбордон башкарылат. 2010-жылдан соң өкмөттү парламенттеги коалициялык көпчүлүк курап, министрлерди Жогорку Кеңештеги фракциялар сунуш кылат. Мындан сырткары президент коопсуздук органдарынын жетекчилерин дайындайт.

Бирок ар кандай себептерден улам өлкөдөгү кадрлардын тагдырын чече турган негизги борбор катары бейформал түрдө дагы эле президенттик аппарат аталып жүрөт.

Мурдагы премьер-министр Амангелди Муралиев мамлекеттин жетекчилиги үчүн кадр саясатын жүргүзүүдө өз алдынча демилгеси жок, "берилгендик" деген принциптерди кармануунун кесепети жалпы мамлекетке тиерин белгилейт.

Президент Сооронбай Жээнбеков буга чейин мамлекеттик кызматта кесипкөй, таза жана тажрыйбалуу адистердин жетишсиздиги байкалып жатканын жана кадр саясаты чукул реформага муктаж экенин билдирген:

Сооронбай Жээнбеков.
Сооронбай Жээнбеков.

- Азыр бизде квалификациясы жогорку адистерди мамлекеттик кызматка тартуу зарыл. Мамлекеттик жана муниципалдык органдарга кызматкерлер таза сынак жана ачык атаандаштык аркылуу келиши абзел. Тааныш-билиш же жек-жаат аркылуу кызматка орношууну жоюу - мамлекеттик башкаруудагы реформанын негизги максаты. Мамлекеттик кызматка таза, кесипкөй жана тажрыйбалуу адистердин келиши ушул залда отургандарга көз каранды. Биз кандай кадрларды сунуш кылсак, мамлекеттин өнүгүшүн камсыз кыла турган мамлекеттик кызматтын сапаты да ошондой болот. Кадр маселесине биз абдан аяр мамиле кылышыбыз керек. Жакшы кадрларды сактаганды үйрөнүшүбүз зарыл. Туугандарыбызды, жакындарыбызды же тааныштарыбызды кимдир-бирөөнүн ордуна "коюп бер" дегенди токтотуш керек.

Мындан соң президент Жээнбековдун кадр саясатындагы ротация ишке ашырууну сунуш кылды. Анын алкагында өкмөттүн Ош жана Ысык-Көл облустарындагы өкүлдөрү алмашты.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Помидор талаасындагы кайнаган иш

Сыдыгалы Ибраимов 10 жылдан бери помидор өстүргөн дыйкан. Ал Сокулук районундагы Озерное айылындагы үч гектар жерди ижарага алып иштетет. Быйылкы аптапта помидорлор эрте бышып, дыйкан жалдаган 15 киши аны жыйноого үлгүрбөй жаткан учурда бардык. (Гүлжан Турдубаеванын сүрөт баяны)

Мекендештердин мээнети жана үмүтү

Ысык-Көлдөгү IV "Мекендештер" форуму.

Кыргыз мигранттарынын башын кошкон төртүнчү «Мекендештер» форуму өз ишин аяктады.

Мигранттардын инвестициялык мүмкүнчүлүгү кандай пайдаланылып жатат? Алардын укугун, коопсуздугун коргоо, эне тилин, улуттук баалуулуктарды сактоо боюнча кандай маселелер бар? Дегеле Кыргызстандын миграция саясатында кандай өзгөрүүлөр болушу мүмкүн? «Арай көз чарай» берүүбүздө ушул суроолорго жооп издедик.

Талкууга Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик миграция кызматынын төрагасынын кеңешчиси Муратбек Долонбаев, Москвадагы «Мекеним – Ала-Тоо» коомдук уюмунун жетекчиси Жамилахан Бегиева жана Түркиядагы “Кыргызстан” достук коомунун негиздөөчүсү Айбек Сарыгулов катышты.

«Азаттык»: Жамилахан айым, сиз «Мекендештер» форумуна төртүнчү ирет катышып жатыпсыз. Бул жолку форум эмнеси менен айырмалана алды? Көңүл бура турган өзгөрүүлөр болдубу?

Жамилахан Бегиева: Форумга президент Жээнбеков өзү келип катышып, мигранттар күткөн эң сонун ойлорун айтты, алар койгон маселелерди укту. Биз күткөн дагы бир маанилүү нерсе – мекендештердин маселеси боюнча коомдук кеңеш эми президенттин карамагында түзүлө турган болду. Бул сунуш президенттин өзүнөн болгону бизди сүйүндүрдү. Ал кеңешке тиешелүү министрликтердин жана чет өлкөлөрдөгү мекендештердин өкүлү киргени турат.

«Азаттык»: Айбек мырза, чет жердеги мекендештердин Кыргызстанга сала турган инвестициялык мүмкүнчүлүгү жөнүндө чоң сөз болду. Мекендештер алып келген инвестициялык ири долбоорлорду айта алабызбы? Кыргыз өкмөтүнүн бул боюнча саясатын, аракетин кандай мүнөздөйт элеңиз?

Айбек Сарыгулов.
Айбек Сарыгулов.

Айбек Сарыгулов: Мекендештердин жер-жерлерде, өзү туулуп-өскөн айылдарына жумшап жаткан инвестициялары көрүнүп эле турат.

Айылдарда көпүрөлөр оңдолууда, мектеп, клубдар ж.б социалдык объектилер салынып жатат. Өкмөт деле аракет кылып жатат.

Бирок мындан беш жыл мурда кабыл алынган мыйзам бар эле, ошонун майнабы чыкпай жатат. Анын иштебей жатканын ушул жазда парламенттик комиссия да тактап чыккан. Эгер ошол мыйзам иштеп кеткенде мекендештерден келген акча, инвестиция туура жумшалмак. Ал мыйзамдан натыйжа чыкпай жатканы тууралуу отчет бул форумда таркатылды.

Дагы бир маселе - мындан үч жыл мурда премьер-министрдин алдында Мекендештер кеңеши түзүлгөн. Өкмөттүн бат-бат алмашканынан улам бул кеңеш үч жылда болгону бир жолу эле жыйынга чогулган. Бул да жалпы ишибизге чоң кедергисин тийгизди. Ошондуктан биз бул кеңешти президентке караштуу кылып түзөлү деп сунуш кылып келгенбиз. Анткени президенттик бийлик туруктуу, экинчиден президент тышкы саясатты чечип жаткандыктан мекендештердин маселеси да аны менен байланыштуу. Ошол тилегибиз орундалып, президент өзүнө караштуу кылып түзүү жөнүндө сунуш киргизип жатат.

Мекендештерден келген инвестиция жөнүндө кеп кылганда коррупция аралашып кеткенин да көрүп жатабыз. Өкмөт "мекендештерден жылына 2 миллиард доллардан ашык акча келип жатат" деп өзү тастыктады. Тилекке каршы, ошол акча Кыргызстандын реалдуу экономикасына салымын кошпой, кумга сиңген суудай жок болуп жатат.

«Азаттык»: ​Муратбек мырза, кечээги форумда мигранттар өкмөткө, сиздердин кызматка көптөгөн сунуш-пикирлерин, талаптарын айтышты. Мисалы, Мамлекеттик миграция кызматынын өкүлчүлүктөрүн көбөйтүүнү суранышты. Коюлган маселелерди аткаруу канчалык реалдуу? Сиздердин пландарыңыздарда өзгөрүүлөр болобу?

Муратбек Долонбаев.
Муратбек Долонбаев.

Муратбек Долонбаев: 2016-жылдын ноябрь айынан баштап биздин кызматтын Москвада өкүлчүлүгү ачылган, анда тогуз киши иштеп жатат. Орусиянын аймагы чоң болгондуктан федералдык округдар боюнча өкүлчүлүк ачып жатабыз. Анткени мигранттардын токсон пайыздан ашыгы ушул өлкөдө болгондуктан, ошол жактан баштадык.

Биздин өкүлдөрдүн жардамы менен 2017-жылы мигранттардын 42 миллион рубль эмгек акысы өндүрүлдү. Өкүлчүлүктөрдү көбөйтүү маселеси дайыма күн тартибинде каралып турат. Бул күндөрү Казакстанда, Түркияда да өкүлчүлүк ачуу боюнча демилге көтөрүлүп жатат. Ооба, биз өкүлчүлүктөрдү көп эле жерге ачсак болмок. Бирок ага биздин өлкөнүн бюджетинин тартыштыгы анча жол бербеди.

«Азаттык»: Жамилахан айым, Кыргызстан Евразия Экономикалык Биримдигине кирсе, биринчи кезекте мигранттарга жеңилдик болору айтылды эле. Ошол биримдиктин үзүрүн биздин Орусиядагы мекендештерибиз сезип жатабы?

Жамилахан Бегиева.
Жамилахан Бегиева.

Жамилахан Бегиева: Албетте, көрүп, сезип жатат. Мигранттардын көбү Орусияда экени белгилүү, "бир миллиондун тегерегинде" деп айтып жүрөбүз.

Биздин мекендештер Тажикстандан, Өзбекстандан барып иштеген мигранттарга караганда бир топ жеңилдик алат. Орусияда Казакстандын, Беларустун, Армениянын жарандары менен бирдей укукта жүрө алат, эмгек келишиминин негизинде иштейт. Азыр патенттин кереги жок. Биздин кошуна мамлекеттерден барган мигранттар ай сайын патенттерин алмаштырып, тапкан акчасынын жарымын ошол жакка коротушат. Орусиянын иш берүүчүлөрү да биринчи кезекте Кыргызстандын жарандарын жумушка алгысы келет….

(Талкуунун толук вариантын ушул жерден угуңуз)

Мекендештердин мээнетин актоого убакыт келди
please wait

No media source currently available

0:00 0:22:29 0:00
Түз линк

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

ӨКМди өрттө өксүткөн техника

Алмалуу коругунда чыккан өрт. Талас. 7-август, 2018-жыл

Бүгүн, 9-август таңга жуук Бишкектеги Ош базарынын жанында жайгашкан мурдагы эт комбинатынын имаратында өрт чыгып, беш миң чарчы метрди каптады. Өрт өчүрүүчүлөр аны кечке жуук гана өчүрүп бүттү. Ал эми Таластын Манас районунун аймагында корукту каптаган тилсиз жоо 11 күн дегенде араң басылды. Өрткө туруштук берүүгө кыргыз өкмөтүнүн өрт өчүрүү кызматы даярбы жана анын мүмкүнчүлүгү жетиштүүбү?

9-августта Бишкектин батыш тарабында жайгашкан эт-консерва комбинатында өрт чыкты. Ага эсептеги техника жана 30 өрт өчүргүч тартылды, бирок өрттү өчүрүү бир күн кечке созулду.

Ушул жылдын жаз айларында да ушул эт комбинатына жанаша жайгашкан Ош базарынын айрым бөлүктөрүндө өрт чыгып, баасы миллиондогон товар күйүп кеткен.

Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин (ӨКМ) өрттү өчүрүү жана алдын алуу боюнча башкармалыгынын кызматкери Аманбай Курманалиев Бишкек шаары боюнча бир эле өрт өчүргүч автокран бар экенин айтты.

Бишкек. 9-август
Бишкек. 9-август

- Азыр эми чындыгында шаарыбыз өсүп, өнүгүп жатат. Автоунаалар көбөйгөн. Өрткө чакырылган учурда көбүнчө автоунаалардын тыгынында калып калган учурлар болуп калат. Убакыттан уттуруп коебуз. Ал эми бийик салынып жаткан кабаттуу үйлөргө бизде бир эле автокраныбыз бар. Азыркы учурда бизде 20 кабаттуу үйлөр салына баштады. Чынын айтканда, биздин техника ага жетпейт.

Ошентип тиешелүү кызматтын өкүлдөрү өз техникасынын чама-чаркын моюнуна алып жаткан кезде баш калаадагы көп батирлүү үйлөр жайнап курулуп жатат.

Экологиялык жана техникалык коопсуздук боюнча мамлекеттик инспекциянын башкы инспектору Жумгал Асановдун айтымында, мындай имараттарды курууга бир нече мамлекеттик мекемелер уруксат жазып берет.

Өрт чыккан эт комбинаты, Бишкек. 9-август.
Өрт чыккан эт комбинаты, Бишкек. 9-август.

- Үй кургандар биринчи ирет Бишкек шаардык башкы архитектура башкармалыгына келет. Алар Санэпидемстанцияга, өрт өчүргүчтөргө, “Чыгыш электрге” "өзүңөрдүн тармагыңар боюнча талаптарды жазып бергиле" деп кагаз жиберет. Андан кийин уруксат кагазы берилет. Анда талаптардын баары камтылган болот. Кийин үйдүн долбоорун чийген адам талаптардын баарын камтып, даяр долбоорду текшерүүгө жөнөтөт. Эгер талаптардын баары камтылса, анан барып Бишкек шаардык башкы архитектура башкармалыгы курууга уруксат берет.

Жумгал Асанов көбүнчө өрт коопсуздугуна базарлардагы ишкерлер кайдыгер мамиле кылып жатканын кошумчалап, өрт чыккан учурда базардын ичине техника кире албай турганын кошумчалады.

Айрым эксперттердин айтымында, Кыргызстанда өрт коопсуздугу сакталбаганына байланыштуу кылмыш иштери кеч козголот. Ал эми коопсуздук талаптарына жооп бербеген имараттарды курууга уруксат бергендер жазасыз калууда. Курулуп жаткан имараттар боюнча маселенин өзү да чечилбеген бойдон калет.

Бишкектеги эт комбинатында өрт чыкты
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:04 0:00

Былтыр Кыргызстанда төрт миңге жакын өрт катталып, анда 50 киши каза тапкан. Алардын басымдуу бөлүгү турак жайларда орун алган. Ар бир төртүнчү окуяга электр шаймандарын туура эмес пайдалануу себеп болот.

Чоң өрттү өчүрүүгө ӨКМдин техникалык каражаттары жетишсиз экенин Таластын тоолуу аймагында чыккан өрттү өчүрүү убагында “Азаттыктын” суроолоруна жооп берип жатып өзгөчө кырдаалдар министри Нурболот Мирзахмедов да моюнуна алган:

- Тоолуу аймактарга чыга турган машинелерибиз, тик учагыбыз да жок. Күйгөндө суу жакын болсо атайын жабдыктарды колдонобуз, жок болсо кол менен ташып өчүрөбүз.

Таластын Манас районундагы Жайылган айылынын талааларын каптаган өрт 11 күн дегенде, 7-август күнү кечке жуук өчкөн. Тилсиз жоо менен күрөшүүгө 233 өрт өчүргүчтөн тышкары жергиликтүү эл да көмөктөшкөн.

Өткөн жылдары Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин Өрткө каршы күрөш агенттигине тик учак жана башка керектүү жабдууларды алууга аракет көрүлүп, Кытайдан техника сатып алуу боюнча сүйлөшүү жүрүп жатканы буга чейин кабарланган. Бирок анын жыйынтыгы ушул күнгө чейин белгисиз.

2016-жылы 13-августта Токтогул районунун Чычкан капчыгайында чыккан өрттү өчүрүү кыйынчылык жараткан. Өрт бийик тоодо болгондуктан, ага адам жетпей, 120 гектардан ашык кургак чөп жана бадалдар күйүп кеткен. Натыйжада Казакстандан МИ-26 тик учагы жардамга чакырылып, бир чети жаан жаап, тогуз күндөн кийин гана өчүрүлгөн.

2014-жылы жайында Жумгал районундагы Каныш капчыгайында өрт чыгып, бир нече күн бою жалбырттап турган. Аны өчүрүүгө чыккан Чаек айылынын эки тургуну каза болгон.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

ЖЭБ чуусу: TBEAнын өкүлү камалды

Бишкек Жылуулук электр борбору. 27-январь, 2018-жыл.

Бишкек Жылуулук электр борбору (ЖЭБ) боюнча кытайлык ТВЕА компаниясынын Кыргызстандагы өкүлү Мусажан Макелек да камакка алынганы ачыкка чыкты. Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет (УКМК) буга байланыштуу азырынча комментарий бере элек.

Бишкек ЖЭБин жаңыртууга кеткен каражатты депутаттык комиссия иликтеп чыккан жана анда айрым адамдардын аттары аталган, тиешелүү органдарга укуктук баа берүү тапшырылган.

Бишкектеги Биринчи май райондук соту 8-августта Мусажан Макелектин бөгөт чарасын карап, аны тергөө бүткүчө, тактап айтканда 13-октябрга чейин абакта калтыруу тууралуу чечим чыгарды. Жогорку соттун басма сөз кызматы аны менен кошо экс-премьер-министр Жантөрө Сатыбалдиевдин, «Электр станциялары» ишканасынын мурдагы жетекчиси Салайдин Авазовдун, «Улуттук энергохолдинг» компаниясынын мурдагы төрагасы Айбек Калиевдин жана анын орун басары Жолдошбек Назаровдун да камоо мөөнөтү узарганын ырастады.

Бул макала жазылып жаткан чакта Мусажан Макелектин камалышына байланыштуу УКМК түшүндүрмө берген жок. ЖЭБ боюнча түзүлгөн депутаттык комиссиянын өкүлү, "Өнүгүү-Прогресс" фракциясынын депутаты Исхак Масалиев Мусажан Макелектин камалганы күтүүсүз болгонун билдирди:

Исхак Масалиев.
Исхак Масалиев.

- Анын камалганын азыр биринчи жолу угуп жатам. Комиссиянын корутундусунда кытайлык компаниянын өкүлү тууралуу бир да сөз жок. Менин жеке пикиримде, бул Кыргызстандын ички иши. Мунун баарын Кыргызстандын аткаминерлери жасаган.

Депутаттык комиссиянын дагы бир мүчөсү, КСДП фракциясынын депутаты Аида Касымалиева да Мусажан Макелектин камалышын сынга алды. Ал бул окуянын бүдөмүк жактары көп экенин белгиледи:

Мен муну туура эмес деп эсептейм. Муну ТВЕА, Кытай тарап өзү чечиши керек болчу.

- Биз таанышкан документтер боюнча бул жерде келишимге ылайык, Кытай тарап акчаны бергенден кийин кантип каржыланарын, кандай техника сатылып алынарын, кандай иш жүргөнүнүн баарын өздөрү көзөмөлдөгөн. ТВЕА компаниясынын өкүлүнүн камакта отурганы чоң жаңылык болуп жатат. Мен муну туура эмес деп эсептейм. Муну ТВЕА, Кытай тарап өзү чечиши керек болчу. "Буз ушундай коррупциялык иштер же ошого байланыштуу шектенүү боюнча иликтөө жүргүзүп жатабыз, өзүбүз жыйынтыгын чыгарып беребиз, кыргыз тарап менен, кыргыз органдары менен кызматташыбыз" деп айтып чыгышса бир жөн. Бул жакта кызыктай жагдай болуп жатат. Себеби комиссиянын корутундусунда аты аталган адамдардын арасында ал адамдын аты жок.

Быйыл жазында парламентте, коомчулукта ЖЭБ чуусу талкууланып жатканда ошол кездеги өкмөт башчы, азыр камакта отурган Сапар Исаков расмий Бээжин мындай талаш-талкууларга нааразы экенин билдирген. Кытайдын Кыргызстандагы элчилиги ТВЕА компаниясынын өкүлүнүн камалышы тууралуу комментарий бере элек.

Бирок эксперт Расул Умбеталиев козголгон кылмыш иштеринин негизинде Мусажан Макелектин иш-аракетине укуктук баа берилиши керек деп эсептейт:

Расул Умбеталиев.
Расул Умбеталиев.

- Бардык иштер, мыйзам бузуу Мусажан Макелек аркылуу болгон. Анын камалышы туура болду деп эсептейм. Өкмөттүн мүчөлөрү, өкмөттүн башчылары, айрым депутаттар менен ушул киши түздөн-түз иш алып барып жүргөн. Кытайлык компаниянын бул жактагы ишинин баарын Мусажан Макелек жүргүзүп, мыйзамсыз иштер ошол аркылуу кеткен. "Кытайда ТВЕА компаниясынын жетекчилери жоопко тартылып жатат" деген такталбаган маалыматтар да бар.

Мусажан Макелек - Кытайдагы кыргыздардан чыккан белгилүү окумуштуу Макелек Өмүрбайдын уулу. 2016-жылы ошол кездеги президент Алмазбек Атамбаев "Датка - Кемин" долбоорун ийгиликтүү бүтүргөн Кыргызстандын энергетиктери менен кытайлык өнөктөштөргө мамлекеттик сыйлыктарды бергенде алардын арасында Мусажан Макелек да болгон жана Ардак грамота менен сыйланган.

Бишкек ЖЭБин модернизациялоо 2014-жылы жазында башталып, 2017-жылы августта ал расмий ишке берилген. Анда заманбап эки блок курулуп, ЖЭБ 300 мегаваттка көбөйгөнү, жалпы кубаттуулугу 812 мегаваттка жеткени айтылган. Буга расмий Бээжин 386 миллион доллар насыя берген. Эки тараптуу келишимге ылайык, бардык жумушту кытайлык TBEA компаниясы аткарган.

Быйыл жыл башында жаңыртылган ЖЭБде авария болуп, шаардыктар катуу суукта беш күн бою жылуулуксуз калган. Насыянын максатсыз, туура эмес пайдаланылганы тууралуу дооматтар айтылган, УКМК бир канча кылмыш ишин козгогон.

Ошондон бери мурдагы премьер-министрлер Сапар Исаков, Жантөрө Сатыбалдиев баш болгон 15тей киши камакка алынды.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ракты жеңген балдардын спорттогу ийгилиги

Ракты жеңген балдардын спорттогу ийгилиги
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:01 0:00

Кыргыз армиясындагы кыйраган кыялдар

Иллюстрация

Кыргызстандын Башкы штабы Кой-Таш аскер бөлүгүндөгү чуулгандуу окуяга байланыштуу түшүндүрмө бере элек.

"Азаттыкка" Кой-Таш аскер бөлүгүнүн "Ала-Тоо" полигонунда кызмат өтөп жаткан айрым жоокерлердин ата-энелери арыз менен кайрылды. Анда аскер жетекчилери быйыл жазында чакырылган балдарды башка бирөлөргө жалдап бергенин, кара жумушка салганын, ур-токмокко алып, мазактап-кордогонун, мыйзамсыз, уставга жат иштерге барганын айтышты.

Учурда жоокерлердин бирөө Бишкектеги республикалык психикалык саламаттык борборунда дарыланып жатат. Жабырлануучулар "тиешелүү органдарга мындан туура эки ай мурун эле кайрылганыбыз менен майнап чыкпай жатат" дешет.

Башкы штаб "тергөө жүрүп жатат" деген жүйө менен комментарий берүүдөн баш тартты. Ошондой эле жоокерлер арызданган аскер жетекчилеринен пикир алууга уруксат берген жок. Башкы прокуратура да түшүндүрмө бербей койду.

"Арык каздык, мончо салдык"...

Бишкектин этегинде жайгашкан Кой-Таштагы №73809 аскердик бөлүктөн быйыл жазында чакырылган жоокерлердин алтоо "Ала-Тоо" полигонуна бөлүнгөн. Алардын бири ушул тушта Бишкектеги Республикалык психикалык саламаттык борборунда дарыланып жатат.

Кой-Таштагы аскердик бөлүк.
Кой-Таштагы аскердик бөлүк.

Белгилүү себептерден улам биз бул жоокердин аты-жөнүн ачык атай албайбыз. Ал аскердеги уставга жат, мыйзамсыз иштер тууралуу айтып бергенге макул болду:

- Кызмат өтөп жатканда прапорщик Жапаров, старшина Орозбаев, ага лейтенант Казыбек уулу ар кандай тапшырмаларды берчү. 10-майдан баштап кампа жыйнадык, ал жактан алюминий чыгарып, саттырды. Башка бирөөнүн арыгын алып барып каздырды. Төрт бала үч күн арык каздык. Мончо салдык. Мени урчу эмес, бирок балдарды урчу. Ургандарын көрчүмүн. Ошолордун кылыгынан жадап кеттим. Келип алып "тоңкулдактар", ал-бул деп ар кандай нерселерди сүйлөйт.

Бул жоокердин айтымында, анын кичирээк кезинде талма менен ооруган, бирок эс тарткандан бери ал дарты такыр кармаган эмес. Армияга келгенден тартып эски оорусу кайра козголгон:

- Төртөөбүз спортчу болчубуз. "Спортчу болсоңор өзүңөргө спортчусуңар, качып көргүлө" деп автомат менен аткан. Мени атканбы же кандай, так билбейм, бирок ок жаныма келип тийген. Эч нерсе деле болгон эмесмин, бирок коркуп калгам. Бир ай өткөндөн кийин оорум кармап калды. Оорум армияга келгенде эки жолу кармаган. Үчүнчүсүндө аябай катуу кармады. Госпиталга жатып, ал жактан психикалык ооруканага жаткырышты.

"Балдарыбыздын өмүрү коркунучта"

Жоокерлердин биринин "Азаттыкка" арызданып келген энесинин айтымында, уставга жат көрүнүштөр балдар ант бергенден кийин эле башталган:

Күндө эртең менен эки баланы жоон зым менен сабап отургузуп коет экен.

- Май айында балам Кой-Ташта ант берди, ага бардык. Балам мушкер болчу, ар кандай трюктарды көрсөттү, "жакшы турбайбы" деп сүйүнүп калдык. Ант бергенден кийин бир күнгө үйгө уруксат берди. Алып кетип, эртеси кайра алып келдик. 15 күн өткөндөн кийин түн бир оокумда мага чалып, чоочун бир номерге "бирдик жүктөп койгула" деди. "Эми керек болуп жатса керек" деп бирдик жүктөп койдук, эки-үч жолу ушинттик. Бир күнү эле чалып, аллергия болуп жатканын айтып, дары сурады. Дары берип жибердик. Дагы бир күнү эжесине чалып, кулагы, башы ооруп жатканын айтып, "дагы дары жөнөткүлө" дептир. Анан эле тынчсыздана баштадык. Улуураак балам барып кабар алса колунда так бар экен. "Жашырба, баарын ачык айт" деп такып сурай баштаганда "кулагыма уруп жиберди эле, ушинтип кан чыкты" деп ыйлап жибериптир. "Эмнеге аллергия болдуң?" десе: "Чөпкө аллергия болуп, жаман болуп жатам" десе: "Эмнеге аллергия болмок элең?" деп ары-бери сүйрөп урган экен. Күндө эртең менен эки баланы жоон зым менен сабап отургузуп коет экен. Биз эми башка жактарга кайрылбайт деле болчубуз. Бирок баягы күнү балдарыбыз оорубаса деле, эч себепсиз санчастка алып барып асма ийне куюшуптур. Балдарды ооруканага алып баратканда "бизди белгисиз эле жакка алып кетип баратышат" деп кабар беришкен. Биз артынан кубалап барганбыз. "Балдарды бул жакка алып келгенге уруксат берген кагазыңар барбы?" десек, командири аны да көрсөтө алган жок. Бир баланы алып барып, ал психикалык ооруканага жатып калгандан кийин оюңа жаман нерселер кетет экен.

Дагы бир жоокердин арызданган апасы да армиядагы уулунун өмүрүнө тынсызданып жатат:

- Биздин балдарды офицерлер кысымга алганына байланыштуу арыз менен Аскер прокуратурасына кайрылганбыз. Эки ай өтүп, "тергөө жүрүп жатат" дегени менен эч кандай натыйжа жок. Акыйкатчыга кайрылдык, "Кылым шамына" кайрылдык. Ошол офицерлер өз ордунда эле иштеп жатышат. Эч кимиси жумуштан четтетилип, камалган жок, суралган да жок. Чынын айтканда, балдарыбыздын өмүрү коркунучта.

Жоокерлердин ата-энелери бул жагдайга байланыштуу УКМКга жана Аскер прокуратурасына 8-июнда эле кайрылышкан экен. Бишкек гарнизондук прокуратурасы 18-июнда Кылмыш-жаза кодексинин 305-беренеси боюнча, тактап айтканда "Кызматтык ыйгарым укуктардан аша чабуу" боюнча кылмыш ишин козгогон. Башкы прокуратура кылмыш иши тууралуу кандайдыр комментарий берүүдөн баш тартты.

Башкы штаб үн ката элек

"Азаттык" бул окуяга байланыштуу Башкы штаб жана анын жетекчиси Райымберди Дүйшөмбиев менен байланышып, комментарий алууга аракет кылды. Бирок ал жактан "тергөөгө байланыштуу түшүндүрмө берилбейт" деген жооп алды. Ошондой эле арызданган жоокерлер жана алардын аскердик жетекчилери менен байланышып, пикирин билүүгө уруксат берген жок.

"Ала-Тоо" полигонундагы кызмат өтөп жаткан үч жоокер жана алардын апалары, туугандары "Кылым шамы" өкмөттүк эмес уюмуна, Акыйкатчы институтуна, Кыйноого каршы борборго кайрылышкан. Бул уюмдун өкүлдөрү 7-августта "Ала-Тоо" полигонуна барып, балдар менен сүйлөшүп чыкты. "Кылым шамы" уюмунун жетекчиси Азиза Абдирасулованын айтымында, балдар аёосуз кордук көргөнүн айтып беришкен:

Азиза Абдирасулова.
Азиза Абдирасулова.

- Бул балдардын арасында юридикалык билими бар жигиттер да бар экен. Алар аскер адамдары, жоокерлер кандай иш жасашы керек экенин, эмне милдети бар экенин билишет. Алар аскер жетекчилерине: "Бул биз жасай турган иштер эмес, силердин жеке машинаңарды оңдогонго биз милдеттүү эмеспиз" дешсе, аларды ого бетер кыйнашкан. Адамдын акылына сыйбаган кыйноо көрсөтүшкөн. Мисалы, балдарды тизип алып, бутуна жеткирбей аткылашкан. "Качып кутулсаңар кутулдуңар, болбосо "буттарына өздөрү атып алышты" деп коебуз" дешкен. Ошолордун арасынан бирөө качып баратып жыгылып, ооруканада жатканына эки ай болуптур.

"Кылым шамы" уюму аларга арызданган үч жоокерге адвокат жалдап берди. Адвокат Динара Медетова факты боюнча гана кылмыш иши козголгонун айтты. Ал тергөөдөгү алешемдиктерди белгиледи:

Бул жагдайды абдан коркунучтуу деп эсептейт элем. Азыркы күнгө чейин ошол командирлер иштеп жатат.

- Балдар арыз жазганда конкреттүү адамдардын аттарын аташкан. Бирок ага карабай прокуратура, тергөө органдары факты боюнча гана кылмыш ишин козгогон. Ушул күнгө чейин чечүүчү кадамдар боло элек. Бул жагдайды абдан коркунучтуу деп эсептейт элем. Азыркы күнгө чейин ошол командирлер иштеп жатат. Аларга арыз жазылгандан кийин же балдарды башка жакка которуш керек болчу, же болбосо бул кызмат адамдарын алмаштыруу керек эле. Тергөө жүрүп жатканда аларды кызматтан чететтип туруш керек эле. Башында алты бала тең арыз жазган. Бирок азыр алардын үчөө баштапкы көрсөтмөсүнөн баш тартып жатат. Ошол аскердик бөлүктө балдардын көрсөтмөлөрүн кандайдыр бир жагдайда өзгөрткөнгө аскер жетекчилерине шарт түзүлгөн. Эки ай убакыт беришкен. Бул укук коргоо органдарынын, Аскер прокуратурасынын шалаакылыгы деп эсептейм. Эмне үчүн аскерлер асынып өлүп, эмне үчүн өз жанын өзү кыйып жатат? Ошонун баарына жеткирип жатышат! Эмнеге ошого барганын териштирген эч ким жок.

Динара Медетова жазында "дени-карды соо" деп армияга чакырылган, эки айдан бери ооруканада жаткан жигиттин жагдайы боюнча да чара көрүлүшү керек экенин кошумчалады:

- Мындан төрт ай мурун ошол бала армияга чакырылганда эмне үчүн бул оорусу табылган жок? Эгер оорулуу бала чакырылган болсо, анда ошол жердеги аскер комиссиясы, бардык мүчөлөрү жоопко тартылышы керек. Менимче бул бала аскердик бөлүктөгү моралдык травманын айынан ооруканага жатып калды окшойт.

"Ала-Тоо" полигонундагы бул окуя эмне менен бүтөрү белгисиз. Бирок ушул жерде кызмат өтөп жүрүп психикалык саламаттыгына доо кетип ооруканага жатып калган бул жоокер армиядан көңүлү үч көчкөн журттай калганын айтып жатат:

Кыйналганымдан эмне кылсам да кетүүнү каалап жатам. Армиядан көңүлүм ушунчалык калды.

- Армияга өзүм "барам" деп, чын ниетим менен келгем. "Кызматым бүткөндөн кийин контракт менен калып иштейм" деген оюм бар болчу. Максатымдын баары өлдү. Кыйналганымдан эмне кылсам да кетүүнү каалап жатам. Армиядан көңүлүм ушунчалык калды. Себеби ар ким келип алып кысым кылып, бирөө жакшы айтып, бирөө жаман айтат, бирөө жардам берет, бирөө тескери кылат. Мен атайын ооруган жерим жок. Үйдөгүлөр, ата-энем кыйналып кетти. Жыгылгандан бери эч нерсе эсимде жок. Көп эле нерсе кылышкан. Кайсынысын эстеримди да билбейм.

2015-жылы “Кылым шамы” укук коргоо уюму, Акыйкатчы институту, Кыйноонун алдын алуу боюнча улуттук борбор армиядагы адам укуктарынын сакталышы боюнча чогуу иликтөө жүргүзүшкөн. Алар жоокерлердин укуктарын анкета аркылуу изилдешкен. Натыйжада бул тармакта эң негизги көйгөй мурдагыдай эле аскерлер арасында чоңсунуу, зомбулук, уруп-сабоо экени аныкталган. Укук коргоочулар "ошондон бери жагдай өзгөрө элек" дешет.

Кыргыз армиясы: талкаланган тагдыр, кыйраган кыял...
please wait

No media source currently available

0:00 0:10:56 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Мекендештер": Ата журттун жүгүн көтөрөлү

"Мекендештер" форуму. Чолпон-Ата. 8-август, 2018-жыл.

Чолпон-Ата шаарында "Мекендештер" форуму жыйынтыкталып, 9-августтан баштап Көлдүн тескейинде уланууда. Иш-чарага келгендер учурда Кажы-Сайга, Бөкөнбаев жана Тосор айылдарына саякат кылып жатышат.

Улуттук банктын маалыматында кыргызстандыктар мекенине которгон акча 2,5 млрд. долларды түзөт. Ал акча максаттуу жумшалбай жатканы буга чейин көп эле айтылып келген.

Ысык-Көлдө өткөн быйылкы “Мекендештер” форумунда ушул маселе козголду.

Эки жылда бир жолу өтүүчү форум быйыл төртүнчү ирет уюштурулду. Ага Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков да катышты. Бул иш-чара уюштурулгандан бери президент биринчи жолу барышы.

Кыргызстандын мурдагы президенти Роза Отунбаева сөз сүйлөп жатып, миграцияны туура башкарып, туура пайдалануу керек экенин белгиледи.

Роза Отунбаева.
Роза Отунбаева.

- Биздин абдан күчтүү кадрлар сыртта жүрүшөт. Алар "бизге ишенсеңер, шарт түзүп берсеңер Кыргызстанга келет элек" деп айтышат. "Кокус келсек, балдар кайсы мектепте окуйт, кандай айлык алабыз?" деп кабатыр болушат. Бул маселелерди биз чече албайбыз. Экономикабыз оор абалда. Бирок биз ошого баратабыз. Ошон үчүн тырмышып жүрөбүз.

Форумга 27 өлкөдөн 150дөн ашуун мекендешибиз келди. Мекендештердин чар тарапта жүргөнү трагедия эмес, бул азыркы көрүнүш. Алар технологияны, демократияны, өнүгүүнү үйрөнүп жатышат. Миграция - токтобогон агым. Болгону миграцияны туура башкарып, туура пайдаланыш керек, - деди Роза Отунбаева.

Форумда сыртта жүргөн мекендештердин Кыргызстандын аймактарына кошкон салымы тууралуу талкуу, диалог болду.

"Мекендештер": Мигранттын ар бир салымы баалуу
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:06 0:00

Анда президент Сооронбай Жээнбеков катышуучуларды өз мекенинде ишкердик кылууга чакырды. Ал Салык, Бажы кодекси өзгөрүп, жеңилдиктер киргенин айтты.

Сооронбай Жээнбеков.
Сооронбай Жээнбеков.

- Урматтуу мекендештер, азыр дүйнө жүзүндө өнүгүүнү камсыз кылган базалык техника эскирип, жаңы мүмкүнчүлүктөр пайда болду. Ар бир мамлекет өзүнүн келечектеги жолун издөөгө мажбур болууда. Кыргызстан да өнүгүү жолуп аныктап жатып, сыртта жүргөн мекендештердин салымын сөзсүз эске алыш керек. Силердин омоктуу ойлоруңар, иштиктүү сунуштарыңар эске алынат. Дүйнөдөгү Кыргызстандын орду өзгөрдү, өлкөнүн кылган иш-аракети өзгөрдү, бул мекендештерди колдоо багытында мыйзамдарды иштеп чыгуу зарыл экенин көрсөттү. Мекендештер менен иштей турган кеңеш түзүү ниетим бар. Аны президентке караштуу кеңеш кылуу максатым бар, -деди президент.

Андан тышкары, ал коом тарыхый баалуулуктарды сактап, жетим-жесирге, кары-картаӊга кайрымдуу болушу абзел экенин өзгөчө белгиледи.

- Биздин коомдо кароосуз калган карыя, таштанды наристе болбошу керек. Өткөн тарыхыбыздын, ата-бабаларыбыздын алдындагы жоопкерчилигибиз дайыма эсибизде болууга тийиш. Аймактарды өнүктүрүү - бул социалдык объектилерди жана жолдорду куруу гана эмес, руханий жактан өнүгүү, - деди Сооронбай Жээнбеков.

"Мекендештер" форумунан репортаж
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:25 0:00
Түз линк
"Мекендештер" форумунан репортаж (кечки эфир)
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:10 0:00
Түз линк

"Балдарыбыз тилди унутуп баратат"

Форумга келген мекендештердин көбү балдары, неберелери Кыргызстандан алыстап, эне тилин, маданиятын, ата-бабанын салтын унутуп калбаса экен деп тынчсызданаарын айтып жатышты. Ошол себептүү четтеги кыргыздарга жарандык берүүнү жеңилдетүү боюнча маселе козголду.

“Кыргызстан - Түркия" достук жана маданият коомунун жетекчиси Айбек Сарыгул “Мекендештер” форумуна жыл сайын катышып, анын тилек-максаттарына ортоктош болгондордун бири. Ал Түркиядагыдай ар кандай жагдайда чет өлкөгө чыгып кеткен жарандарына колдонулчу “Көк карта” же “Мекен кардды” киргизүүнү сунуштап жатат.

“Кыргызстан - Түркия" достук жана маданият коомунун жетекчиси Айбек Сарыгул.
“Кыргызстан - Түркия" достук жана маданият коомунун жетекчиси Айбек Сарыгул.

- Мындай форумдун көбүнө катыштык, демдүүсү Роза Отунбаева уюштурган форум болуп жатат. Бул жыйынтыгын берет деген үмүттөбүз. Биз көп эле форумга катышабыз, мекендештер келип, мамлекеттин этегине ыйлап-ыйлап кайра кете беребиз. Андан майнап чыкпайт, үзүрүн көрбөй келебиз. Мамлекет уга турганын угат, эл укчусун угат, болбосо жок.

Мындан беш жыл мурда биринчи форумдун негизинде мыйзам кабыл алынган. Бирок ал жетиштүү иштебей калды. 2015-жылы өкмөт башчынын астында Мекендештер кеңеши уюштурулган. Бирок ал иштеген жок. Мен ошол кеңештин мүчөсү элем. Болгону бир гана жолу жолуктук. Кийин шайлоонун алдындагы бир жолугушууда "мамлекет колдоо көрсөтүшү керек" дегендей сөз болду. Мындай форумга биринчи жолу президент катышып жатат.

Эгер мамлекет башчы айткандай кеңеш түзүлүп калса, бизди аябай кубандырат. Бул аябай чоң демилге. Экинчиден, "мекен кард" системасын ишке ашыруу болуп жатат. Ал ишке ашып калса биздин сегиз жылдык эмгегибиздин, ар бир форумда сайрап жаткан үнүбүздүн жеткени болот эле.

“Мекен кард” - жарандыкты убактылуу токтотуп туруу системасы. Ал системага өткөндөр шайлануу жана шайлоо, мамлекеттик мекемелерде иштөө укугунан ажыратылат, калган жарандык укуктары сакталып калат. Бирок кайтып келсе, тоскоолдуксуз жарандыгын калыбына келтирсе болот.

Ал эми ишкер, Москвадагы курулуш компаниясынын жетекчиси Кубанычбек Осмонбеков Орусиянын ири шаарларына Экономика министрлигинин же Инвестицияларды илгерилетүү боюнча агенттиктин өкүлчүлүгүн ачууну сунуш кылды.

Кубанычбек Осмонбеков.
Кубанычбек Осмонбеков.

- Ар бир мигранттын өзү эле инвестор. Жылына 2,5 млрд. доллар каражат которулуп жатат, ошонун 95 пайызы Орусиядан келет. Эгер Экономика министрлигинин же агенттиктин өздөрүнүн ишкерлик долбоорлору, сунуштары болсо, биз да карап көрөт элек, орус өнөктөштөргө сунуш кылат элек. Андан сырткары салыкты азайтуу болобу, башка колдоо болобу, шарт түзүлсө, Кыргызстанга каражат сала турган мекендештер көп. Азыр деле Кыргызстанга келип иш баштап жатабыз, кыйынчылыктар, тоскоолдуктар жок эмес. Мунун баарын жоюп, чечсе болот. Инвестицияны Орусиядан алып келгенибиз менен катардагы, Кыргызстандагы курулуш компанияларындай эле иштеп жатабыз. "Сыртта иштеген мекендештер экен" деген жеңилдик жок. Мындай айтсак угушпайт, ушундай форумдарда сөзүбүздү жеткирели деп келдик. Биз моралдык колдоого муктажбыз.

“Мекендештер” форумунда негизги темалардан болуп диаспоралардын мүмкүнчүлүктөрү жана миграциядагы кыз-келиндердин абалы тууралуу сөз болду. Расмий маалыматтар боюнча кыргызстандык эмгек мигранттарынын 40% аялдар түзөт.

Кыргызстандагы кооперативдер кеңешинин төрайымы, Оксфорд университетинин магистранты Назик Бейшеналы кыргыздын аң-сезимин балдарына өткөрүп берүүдө аялдардын эмгеги зор деп эсептейт.​

Назик Бейшеналы.
Назик Бейшеналы.

- Жалпысынан алганда миграция саясаты - бул экономикалык платформаны түзүү (акча которуу, инвестиция, насыя маселелери), экинчиден кыргыздын аң-сезимин сактоо маселеси. Мисалы Роза Отунбаева форумда белгилегендей, Марокко мигранттары көп кеткен өлкөлөргө тилчи мугалимдерди жөнөтөт, алар ошол жактагы мектептерге барып сабак беришет. Үчүнчүсү - укуктук маселелерди чечүү, бул багытта келишимдерди түзүү сыяктуу институционалдык маселелер. Төртүнчүсү- бул багытта эл аралык уюмдар, коомчулук менен, ишкер чөйрө менен чогуу иштешүү. Ушуларды чогуу алып кетиш керек. Мында аялдар кыргыздын аң-сезимин балдарына өткөрүп берүүдө эң зор роль ойнойт. Анткени эне сүтү менен тил да, өздүк, улуттук аң-сезим да берилет экен. Мекендештердин көбү “жаш муундарды жоготуп жатабыз” деп айтып кетишти. Алар барган өлкөлөрдүн да ассимиляциялык саясаты болот да. Миграция өзү бейтарап эмес, кыймылдуу процесс. Кыргызстан эч кандай саясий куралдарды колдонбосо экинчи, үчүнчү муун кыргыз экенин унутуп да калышы мүмкүн. Бул процесс экономикага да чоң таасирин тийгизет. Акча которуу да азаят. Өлкө үчүн маанилүү, чоң ресурс жоголот. Кытайдан келген конок “миграция керек, биз жабык түрдө өнүгө албайбыз. Биз акча эле эмес, акыл инвестициясын да күтөбүз” деп айтып кетти. Кеп мигранттардын кайтып келгенинде эмес, кеп алар жашаган жеринде Кыргызстандын колун узартып турганында. Ал үчүн биздин өкмөт мигранттар салтты, тилди унутуп калбашы үчүн жакшы иштеш керек.

Форумдун жыйынтыгында резолюция кабыл алынып, ал тиешелүү мекемелерге жөнөтүлмөй болду. Резолюцияга мекендештердин экономиканы өнүктүрүү, билим берүү, балдарды жаштайынан илимге кызыктыруу боюнча иш-аракеттерди баштоо, укуктук жардам берүү маселелерин чечүү, сыртта билим алгандардын билим тажрыйбасын алуу, элчилик, диаспоралардын кызмат көрсөтүүлөрү, бизнес долбоорлор боюнча маалыматтык база түзүү сыяктуу сунуш-пикирлер кошулду.

“Роза Отунбаеванын демилгелери” коомдук фонду уюштуруп келген “Мекендештер” форумуна ар кайсы мамлекетте жашап, иштеп жаткан кыргызстандыктар чогулат.

Форум Чолпон-Атадагы Чыңгыз Айтматов атындагы “Рух Ордо” маданий борборунда өттү. ​9-августка чейин улана турган форумга 23 өлкөдө иштеп жүргөн кыргызстандыктар, жалпысынан 300дөй адам катышаары айтылган. Буга чейин иш-чара 2012-жылы жана 2014-жылы Бишкекте, 2016-жылы Ош шаарында өткөн.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргыз жапон боло албайт го...

Нарын шаары. (Архивдик сүрөт)

Качан болсо эле “жапондор бизден тараган” деп мактанганды жакшы көргөн менин кыргыздарым эмне үчүн жок дегенде күнүнө бир эле сааттан жапон боло албай жатат?

Айтайын дегеним, жакында Москвада аяктаган Дүйнөлүк футбол оюнун баарыбыз көрдүк.

Москваны күндүз да, түнкүсүн да тепсеп жүргөн күйөрмандарды көрдүк. Отурган жеринде “челектеп” пиво ичип олтурган, ооздору бошобой бирдеме жеп олтурган европалык футбол фанаттарын да көрдүк.

Бирок футболдо кимдер утулуп, кимдер жеңгенинен да жагымдуу, аң-сезимди “айкарасынан” салган бир окуя - жапон күйөрмандарынын кетип баратып отурган жериндеги таштандыларды тазалап кеткени болду!

Муну уккан улуу-кичүү элдин баары бир дем менен ичинен тынып, Кудайга ыраазы болгон жанга окшоп, бул элге ичинен ыраазы болуп турду. Жапон элинин мартабасы дагы бир жолу көккө көкөлөдү.

Жапондор стадион жыйнашты (20-июнь, 2018-ж.)

... Менин элимдин ушундан эмнеси кем эле? Бала кезимде биздин айылда Курман деген киши болгон. Өзү чоң, албеттүү киши эле. Болгону сугатчы эле. Ошол кишинин үнү азыр да кулагымда жаңырып турат. Күн чыга электе талаадагы сугатына кетип баратып көчө жаңыртып кыйкырып өтчү:

- О, катындар! Арыкка күл төкпөгүлө! Жолдун жээгин булгабагыла!, - деп.

Мен бул үндү мектебиме ойгонуп жатып, уйку-соонун арасында угаар элем. Кийин Курман акебиздин да көзү өттү. Бирок анын үнү, айткан сөзү өлгөн жок, мээмде калып калды. Жарыктык киши, ишине таң атпай кетип баратып да, кечинде келатып да айылды аралап, арыкты “аңтарып” өтчү эле. Ошол бала кезибизде ойноп жүрүп суусаганда, арыктын боюна жата калып, суудан суусунубуз канганча “шимирип” алып туруп кетчүбүз. Ал суудан ичкен бир да баланын ооруганын көргөн да, уккан да жокмун. Арыктын суусу да, адамдардын акыл-эси да таза эле.

Бала кезимде жайлоого көчкөн адамдардын тоо-ташка, жер-сууга кылган мамилесин да көрүп калдым. Алар орун-очок алган журтунда ашып кетсе эки жумадан ашык отурчу эмес. Улам жер которуп, жогорулап көчүп турчу. Бул айныксыз эреже катары сакталчу. Ошондо саргарган журт, боз үйлөрдүн орду, көр-жерин сактаган алачыктарынын орду калчу. Ошондо биздин ата-энелер көчүп жатып да, керексиз буюмдардын баарын “таш очокко” таштап, баарын өрттөп, күлүн көөмп, татынакай кылып тазалап кетчү. Кийинки жылы ошол жерге көчүп келгенде баягы саргарган журттан эч нерсе жок, баары кайра калыбына келип, кайрадан көк тулаң басып көйкөлүп калаар эле.

Илгери Кокон хандыгынын чакыруусу менен Ормон хан өзү Калыгул олуя баштаган кишилери менен мейман болуп түшөт. Хан сарайдын кире беришинен атчандар токтогон жерге чейин атайылап килем төшөп коюшат. Көрсө кокондуктардын тартиби боюнча чакырган меймандар килемге жетери менен аттан түшүп, андан ары жөө басып барышы керек тура. Калыгулдардан мурда келген казактар ошенткен экен. Ормон атайылап эле кычаштык кылып, аттан түшпөй, жигиттери менен килемди тепсетип барып кирет. Ошондо кыргыздын “тартипсиздигине” тырчый түшкөн ордо башчысы Калыгулга кайрылып:

- Каке, силер килем көргөн элсиңерби? - дейт.

Калыгул дароо эле:

- Биз деген бир журтта бир жумадан ашык отурбаган, ар дайым жер тандап орун которуп турган элбиз. Бизде тоо-таштын, талаа-түздүн, өндүр менен өтөктүн баары килем. Биз такай килемдин үстү менен жүргөн элбиз. Мындай килемдерди биз эле эмес, биздин аттар да, уйлар да, иттер да тепсеп жүрөт, - дегенде кокондуктардын дымы чыкпай басылат.

"Көчмөн доор" десе эле азыркы айрым бирөөлөр тоодон тоого көчүп жүргөн жашоодон башканы билбеген жапайы элди элестетет. Көчмөн цивилизациянын да укмуштай маданияты, тартиби, ыйманы, жан суктангыдай эрежелери болгонун кантип түшүндүрөм? Кыргыз эли жер-сууну эч качан булгаган эмес. “Аккан сууну булгаба, сууга сийбе, сууга түкүрбө, отту теппе, өсүп турган бадалды кыйба, чөптү уйпалаба” деген өңдүү сөздөр бекеринен чыкпаган чыгаар.

Бүгүн бейиштей жергебиз барган сайын таштандыга толуп баратканы жалганбы? Азыр кайсы гана жерге барбагын, жел менен кыргыз жергесин кыдырып учуп бараткан желим баштыктарды, ыргытылган бош шишелерди, дарбыз менен коондун, башка ыпыр-сыпырлардын, таштандылардын калдыктарын четтен табасың. Минте берсек жакында бүтүндөй Кыргызстан таштандынын алдында калары анык.

Жакында эле “Азаттыктан” иштен чыгып, Чыңгыз Айтматов проспектисин бойлоп Политехти көздөй кетип бараткам. Бир маалда эле кайыр сурап отурган лөлү аял тротуарга баласын отургуза койду да, ордунан туруп барып, эки жакты карабай туруп эле газонго “жалп” олтуруп заара кылып кирди. Сүрөт тарткан телефонум жоктугуна ошондо өкүндүм. Менден башка эч ким байкаган жок. МАИ болсо таягын көтөрүп, машинелерди тосуп жатты. Ошондо ойлодум, биздин газондор да жолдо олтурган кайырчылардын дааратканасына айланганын...

Эмне үчүн жапондорду өзүнөн таратканды жакшы көргөн кыргыз жапон болгусу келбейт? Карагылачы, мына бул видеодогу Меккеге ажыга барып да зыяратка барган мусулмандардын таштап кете берген таштандаларын чогултуп бараткан жапон аялын?

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG