Линктер

жума, 19-июль, 2019 Бишкек убактысы 02:08

Кыргызстан

Британия: нике менен мыйзамдын кармашы

Иллюстрациялык сүрөт.

Дүйнөлүк басма сөзгө баяндама (13-20-август).

Британиянын "Economist" журналы өлкөдө мусулман никеси менен мыйзам кармашып жатканын кабарлайт.

"Бийлик Британ мусулмандарынын арасында шарият менен кыйылган никеге кантип кийлигише алат? Көзөмөлгө алынбаган нике жана ажырашуулардан келип чыккан көйгөй кайра эле британ бийлигинин баш оорусуна айланууда. Ислам жолу менен эч кандай расмийлештирбей эле нике кыйдыргандан кийин кокус ажырашып кетсе аял абдан оор кырдаалда калат.

Ажырашуу чечимин эркек гана кабыл алгандыктан, британ өкмөтү диний никеде тургандардын укугун коргой албай калууда. 31-июлда Жогорку сот адвокат Назрин Ахтер менен Мухаммед Шабаз Хандын ажырашуусун мыйзамдын алкагында талдады. 46 жаштагы жубайлар ондогон жылдар бою чогуу жашаганын британ соту жакын туугандарын, коңшуларын сурамжылап чыгып тактаган. Ошондон кийин сот аларды мыйзам алдында да никеси болгон деп тапты. Бирок бул бир гана учур, ажырашкандан кийин көп мусулман аялдардын укугу таптакыр корголбойт", - деп жазат "Economist".

Нарындан Памирге чейинки узак жол

"The Diplomat" журналы Нарындан Ооганстандын Вахан аймагына кайткан 18 этностук кыргыздын жашоосуна сереп салды. "2017-жылдын октябрынан тогуз ай өтпөй Кыргызстанга келген алты үй-бүлөнүн экөө Памирге кайтышты. Аларды Нарынга келгенде эл да, бийлик да шаан-шөкөт менен тосуп алган.

"Кайрылман" программасы боюнча чет элде жашаган 636 миң этностук кыргыздын 50 миңдейи Кыргызстандын атуулдугун алды", - деген басылма Нарынга келген памирликтер алгачкы эки айда жаңы жерге үйрөнүү менен алек болсо, андан кийин жумуш жок, жашай турган жайлары бүдөмүк болуп, кайра Ваханга кайтуу чечимин кабыл алышканын айтышкан.

13-октябрь, 2017-жыл. Памирлик кыргыздарды тосуп алуу. Нарын шаары.
13-октябрь, 2017-жыл. Памирлик кыргыздарды тосуп алуу. Нарын шаары.

​2-июлда алар Памирге сапар алышып, бир нече аптадан соң мурдагы жашоосуна кайтышты. Өкмөт жер бербеди деген дооматтарга кыргыз бийлигинин өкүлү, Миграция кызматынын бөлүм башчысы Жыпар Мамбетова "мурда-кийин мындай макулдашуу болгон эмес, алардын балдарын эле окутканы алып келгенбиз", - деген жооп кайтарды.

"Бийликтин Памир кыргыздарына карата алгач меймандостук, андан кийин кош көңүл мамилеси идеология менен реалдуу жашоонун кагылышын элестетип, этностук диаспораларды колдоого бюрократия менен мамлекеттин алсыздыгы тоскоол болорун айгинеледи", - деп баяндайт макаланын автору Коллин Вуд.

"Кытай мусулман азчылыгын орой башкарууда"

"Washington Post" гезитинин талдоочусу Ишан Зарур Кытай бийлигинин Шиңжаңдагы иш-аракеттерин сындаган макала жарыялады.

"Борбор Азия жана Пакистан менен чектеш жайгашкан Шиңжаңга чет элдик журналисттер кирип, бейтарап макала даярдоо мүмкүн эмес. БУУнун Женевадагы адам укугун коргогон эксперттери аймакта 2 миллиондой адам мажбурлап кайра тарбиялоочу лагерлерине кармалып жатканын билдирди. Мусулман уйгурлар, казактар жана кыргыздар Бээжиндин "кайра окутуусуна" кабылышты. Кытай бийлиги Шиңжаңды "мамлекеттүүлүккө шек келтирчү душман" катары көрүп келет.

Кытайдагы уйгурлар кечки тамакка даярданууда.
Кытайдагы уйгурлар кечки тамакка даярданууда.

Кытайдын расмий делегациясынын жетекчиси Ху Лианхе Женевада муну кескин четке кагып: "1 миллиондой уйгур лагерде кармалганы жалган. Этностук азчылыктарга карата эч кандай зомбулук катталган жок", - деди.

Шиңжаң Кытайдын географиялык толтосу болбосо да түрк тилдүү тарыхы, Жибек Жолундагы кербен сыябаны, ошондой эле байыркы цивилизациянын мураскерлери катары өзгөчөлүккө ээ.

"New York Times" гезитине Берлиндеги Европа маданияты жана теологиясы мектебинин окумуштуусу Адриан Ценз аймакта гуманитардык көйгөй бар экенин, калкты кайра окутуу алардын улуттук өзгөчөлүгүнө шек келтирип, ич ара араздашуусуна жол ачарын эскерткен", - деп жазды Ишан Зарур.

Вебкам тыйылбай жатат

Кыргызстандын тартип сакчылары акыркы мезгилде күчөп жаткан вебкам-сойкулукту тыйганга алы жетпей жатканын "Eurasinet" басылмасы кабарлайт.

"Интернеттеги сойкулукту токтотууга кыргыз милициясынын мыйзам менен каралган ыйгарым укуктары жок. Бишкекте өткөн ички иштер кызматкерлеринин кеңешмесинде криминалдык милиция кызматынын жетекчиси Азамат Жаналиев "онлайн секс кызматын көрсөткөндөрдү токтотуу мүмкүн эмес" деди. Анын айтымында, вебкам-сойкулар адатта короосу катуу кайтарылган, камера коюлган кымбат хансарайларды байырлашат.

Вебкам-сойкулук Азияда жаңылык болбогону менен Кыргызстан үчүн адаттан тыш көрүнүш. Камеранын ары жагындагы жылаңач кыздар коомдо бир топ талкууну жаратууда. Мурда "Кырк чоро" деп аталган жигиттердин тобу караоке клубдарын кыдырып, сойкулук менен алектенген кыздарды тыюуга аракет кылчу. Онлайн төшөк бизнесине аралашкан айрым кыздарды дал ушул жигиттер социалдык тармактарга шардана кылып жазып чыгарууда", - деп жазат автор.

Кыргызстанда сойкулукту тыйган мыйзамдар жок болсо да милиция маал-маалы менен рейд жүргүзүп турарын кошумчалайт "Eurasinet".

Кыргызстандын Кылмыш-жаза кодексинде интимдик кызмат уюштургандарга каршы чаралар жазылган. Ал эми денесин сатып акча тапкандарга каршы мыйзам жок. 260-берене ("Сойкулук кылууга тартуу"), 261-берене ("Сойкулук кылыш үчүн көмүскө жайларды уюштуруу") боюнча айыпталгандар беш жылга чейин камалат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Көчмөндөр оюндарына даярданган уздар

Көчмөндөр оюндарына даярданган уздар
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:32 0:00

Мамыркулова: тилдин кадыры үчүн күрөшө берем

Канышай Мамыркулова

Журналист, жарандык активист Канышай Мамыркулова Бишкектин мэри Азиз Суракматовдун кыргыз тилин билүү деңгээлин аныктаган жараянга нааразы болууда.

Анын Бишкектин район аралык сотуна жазган доо арызы артка кайтарылды. Буга чейин Биринчи май райондук соту да арызды алган эмес. Ал ушул маселеде "Азаттык" радиосуна ой бөлүштү.

“Азаттык”: Канышай Мамыркулованы мурда журналист катары тааныйт элек. Анан блогер болуп чыга келдиңиз. Акыркы кездери активистке айландыңыз.

Мамыркулова: Мен дээримен эле активистмин. Бирок жалпыга маалымдоо каражаттарында эмгектенип жүрүп, журналистиканын чек арасынан чыкпаганга мажбур болчумун. Мен иштеген “Сентябрь” телеканалы мурдагы бийликтин тушунда жабылбадыбы. Ошондон соң үйдө отуруп, башты өйдө көтөрүп, маселелерге терең карап, социалдык, укуктук көйгөйлөрдү козгой баштадым. Бир жагынан “Сентябрь” каналы сот аркылуу жабылып, экинчи жагынан саламаттыгыма байланыштуу азыр жумушсуз эле жүрөм.

“Азаттык”: Буга чейин “Фейсбукта” кыска саясий шакабаларды жазып жүрдүңүз эле. Акыркы кездери Бишкектин мэри Азиз Суракматовдун кызматка келишине, кыргыз тилин билүү деңгээлине байланыштуу нааразылыктарды айтып келатасыз. Ал тургай соттошууга да бел байладыңыз.

"Мама тил, папа мекен"

"Мама тил, папа мекен"

Кыргыз тили жөнүндө кыйнаган ойлор. Эне тилибиздин акыбалы жылдан-жылга оорлошуп баратканын, ага себеп болуп жаткан башкы жагдайларды белгилүү экономист Сапар Орозбаков кезектеги ой-толгоосунда кеңири талдоого алат.

Мамыркулова: Кыргыз тили мен үчүн, сиз үчүн же кайсы бир топ үчүн керек эмес. Ал жалпыбыздыкы. Мени кейиткени, тил маселеси мамлекеттик машинанын куралы болуп кетти. Тилдин кадыры мамлекеттик деңгээлде тепселип отурса, андан ары сөз кылбай эле коёлу. Анда 23-сентябрды Мамлекеттик тил күнү деп белгилөөнүн эмне кажети бар? Ага моралдык укугубуз барбы? Ушул суроолордон улам нааразылык билдирип келатам.

“Азаттык”: Ошол эле кезде тилчилер, мамлекеттик ишмерлер бул маселеге байланыштуу үн каткан жок. Жалгыз гана Мамыркулова күйүп-бышып аткандай...

Мамыркулова: Тилдин кайсы бир саясий топтун кызыкчылыгы үчүн курал болуп жатканына кейип турам. 2017-жылы өкмөттүн №490 токтомуна кол коюлган. Ал кезде азыркы президент Сооронбай Жээнбеков премьер-министр болчу. Ошол токтомдун негизинде “Мамлекеттик жана муниципалдык кызмат орундарына талапкерлигин койгон жана кызматты ээлеп турган адамдар үчүн мамлекеттик тилди билүү деңгээли жөнүндө” жобо иштелип чыккан. Ошол жобого ылайык, былтыркы президенттик шайлоодо тил сынагы өткөн. Токтомдун негизинде “Кыргызтест” түзүлгөн. Эмне үчүн ал эреже шаар мэрин шайлоодо колдонулбайт? Мэр кызматы президенттик кызматтан өйдө турабы?

Ош шаардык мэрин шайлоодо деле ушундай болду. Талапкерлердин мамлекеттик тилди билүү деңгээлин аныктоодо “Кыргызтест” эрежелери колдонулбай, жети кишиден турган топ эле сынактан өткөрүп койбодубу. Анда эмнеге “Кыргызтест” түзүлдү? Тилчи-профессорлордон турган топ "мэр тилди билет" деп тыянак чыгарып коюшту. Андай кылууга акысы жок. Токтом аткарылбаган соң алардын корутундусу да мыйзамсыз.

“Азаттык”: Суракматов “эл”, “шаар” деген сөздөрдү туура эмес жазганына нааразы болуп келатасыз. Бул кырдаалга жооптуу катары өкмөттүн, Мамлекеттик тил комиссиясынын, Борбордук шайлоо комиссиясынын, "Кыргызтест" мекемесинин жоопкерчилигин кароону жана мэрге талапкердин тил сынагынын жыйынтыгын мыйзамсыз деп таанууну өтүнүп, сотко кайрылдыңыз. Бирок арызыңызды Биринчи май райондук соту да, Район аралык сот да артка кайтарды.

Мамыркулова: 2017-жылдагы Жарандык-процессуалдык кодексти шылтоо кылып, Биринчи май райондук соту Район аралык сотко түрттү. Шайлоого байланыштуу ишти алар карайт деп айтышты. Бирок өкмөттүн токтому аткарылбаганынын өзү шалаакылык, арызымды алышы керек болчу. Макул деп 17-августта Район аралык сотко кайрылдым. Булар болсо “сиздин маселени алгач Борбордук шайлоо комиссиясы караш керек” дейт. Ошол Борбордук шайлоо комиссиясына баш ийген Аймактык шайлоо комиссиясы өзү ката кетирип атса, мен алардын ишине нааразы болуп даттансам, кайра өздөрүнө каратууга кандай зарылчылык бар?

Шаардык кеңеш мэр шайлап жатканда Канышай Мамыркулова баш болгон активисттер мэриянын жанына нааразылык акциясына чыгышкан.
Шаардык кеңеш мэр шайлап жатканда Канышай Мамыркулова баш болгон активисттер мэриянын жанына нааразылык акциясына чыгышкан.

“Азаттык”: Бишкек мэрин шайлоо шаардык кеңештеги КСДП фракциясынын гана чечими менен ишке ашып жатат деген нааразылыкты да айтып жүрөсүз. Сот арызыңызды албады. Мындан улам сиз бул маселени аягына чыгарууга өзүңүзгө канчалык ишенесиз?

Мамыркулова: Мындай мамиледен улам мен кайрыла турган кийинки инстанциялар да арызды четке кагышы мүмкүн. Эгерде мен олигарх, мансапта отурган адам болсом, маселе мен тарапка чечилмек. Бирок мен укукту талашам. Юрист болбосом дагы маселенин төркүнүн түшүнүп турам. Токтайым Үмөталиева, Самат Алиев сыяктуу адамдар кеп-кеңеш берип, колдоп атышат. Бирок мен юристтерге акча бере албайм. Жумушум жок, анан кайдан юрист жалдайм?

Мен көздөгөн максатыма жетпешим мүмкүн. Кимдин пайдасына чечилерине да көзүм жетет. Бирок биз мындай мамилени токтотушубуз керек. Пикирибизди айтып, жок дегенде каршылык билдирип турушубуз кажет. Тилдин кадыры үчүн күрөшө берем.

“Азаттык”: Тилге байланыштуу маселе көтөрүп жатасыз. Бул ашкере улутчулдукпу же эмне?

Мамыркулова: Менин аракетимди радикал улутчулдук деп кабыл албооңуздарды суранам. Мэр болуп шайланган Азиз Суракматовду да жек көрбөйм, жеке өчүм да жок. Тилдин укуктук маселесин гана көтөрүп жатам. Радикал маанай - башкаларды кыргызча сүйлөөгө мажбурлоо. Мен болсо мамлекеттик тилге мамлекеттик деңгээлде жасалган мыйзамсыз мамилеге нааразы болуп жатам.

Редакциядан: Быйыл 26-июлда мэр кызматына талапкерлердин мамлекеттик тилди билүү деңгээлин аныкташ үчүн комиссия түзүлгөн. 31-июлда Бишкек шаардык кеңешинде жалгыз талапкер Азиз Суракматов сынактан өтүп, комиссия бир добуштан "ал кыргыз тилин билет” деген чечим чыгарган. Бирок анын "эл", "шаар" деген сөздөрдү ката жазганы тууралуу маалымат Интернетке тараган.

8-августта мэр шайлоо атаандашсыз өтүп, шаардык кеңештин көпчүлүк добушу менен Суракматов кызматка келген. Аны бул кызматка КСДП фракциясы сунуштаган.

Активисттер шайлоо күнү нааразылык акциясына чыгышкан.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мигранттар: кемигинде да, керкисинде да бар

Иллюстрациялык сүрөт.

Түркияга 2018-жылдын алты айында 19 миллионго жакын чет өлкөлүк турист келип, бул тармак 11 миллиард доллар киреше тапкан. Бул өткөн жылга салыштырмалуу отуз пайызга көп дегенди билдирет.

Былтыр Түркиянын Анталия аймагында беш жылдыздуу 403 мейманкана расмий каттоодон өткөн. Ал эми Кыргызстандан келген эмгек мигранттары дал ушул Анталиянын мейманканаларында ар түрдүү жумуштарды аткарышат. Атайын агенттиктер аркылуу иш тапкан айрым мекендештер эмгек келишиминдеги макулдашуулар аткарылбай, укуктары бузулуп жатканын айтып келишет.

22 жаштагы Кыяз (аты өзгөртүлдү - ред.) апрель айында Бишкектеги жумуш менен камсыз кылган агенттиктердин бири менен келишим түзүп, Анталияга ишке келген. Кыяз кол коюлган келишимдеги милдеттенмелер толук аткарылбай, мигранттар укуктарын коргой албай жүрүшкөнүн айтты.

- Кыргызстанда түзүлгөн келишимде күнүнө сегиз саат иштейбиз деп кол коюп келгенбиз. Бул жакка келгенде "10 саат иштейсиңер, ашыкча саат үчүн кошумча акча төлөнбөйт. Болгон нааразычылыкты агенттиктен өкүлдөр келгенде өздөрүнө айткыла" деп коюшту. Агенттиктен келгенде деле бардык көйгөйлөр чечилип кеткен жок. Өзүбүз чуу салып, шарттарыбызды коюп, сегиз саатка түшүргөнгө аракет кылып жатабыз.

Анталиядагы бир мейманканада Кыяз менен кошо жыйырмадан ашык кыргызстандык иштейт. Алар Бишкектеги “Фиеста” деп аталган агенттик аркылуу келишкен. Мейманканада иштеген кыргызстандыктардын талаптарын уккан агенттиктин директору Канат Чинботоев Анталия шаарына учуп келип, алардын маселелерин чечүүгө аракет кылып жүргөнүн айтты.

- Биз Анталиядагы башка агенттик менен келишим түзүп, анан Кыргызстандан жарандарды жиберебиз. Иштегени кетип жаткандардын толук документтерин жана визасын ошол түрк агенттик бүтүрөт. Анталияга келгенде да дал ошол биз сүйлөшкөн агенттик кыргызстандыктардын ишине көз салып турат. Бирок азыр баарыбыз өтө кыйын абалда турабыз. Анткени доллар кымбаттап кетип иштегени келгендердин эч кимисинин көңүлү жок, "кетебиз" дегендер көп болуп жатат.

“Фиеста” агенттигинин директору Канат Чинботоевдин айтымында, жайкы сезондо Түркиянын туристтик аймактарына иштегени келип, айлыгын ала албай калган же иш шартына канааттанбаган кыргызстандыктар чанда кездешет. Ошентсе да Канат Чинботоевди кыргыз жаштарынын жумушка жоопкерчилик менен мамиле кылбаганы өкүндүрөт.

- Көңүлү жок болуп калса эле биздин жарандар ичимдик ичип, көчөдө бараткандарга тийишип, мушташа кетет. Баары камерада көрүнүп турат, тана албайт. Нааразы болбой иштегендер деле бар. Кетип калып өкүнгөндөр да бар. Айтор, маселелер болсо түшүндүргөнгө аракет кылып жатабыз.

2017-жылы Түркиянын Анталия аймагында эле беш жылдыздуу 403 мейманкана катталган. Андан тышкары туристтерди тейлеген миңдеген чакан мейманканалар бар.

Жергиликтүү серепчилер акыркы жылдары туристтик сезондун кыска жана айлык акынын төмөн болгонунан улам мейманканаларда иштегендердин саны азайганын айтышат.

Себих Чайлак.
Себих Чайлак.

Анталияда катталган ASA Group эл аралык агенттиги Кыргызстандагы айрым фирмалар менен келишим түзүп, ортомчулук кызматын көрсөтөт. Агенттиктин жетекчиси Себих Чайлак Түркиядагы мейманканалар чет өлкөлүк мигранттарга муктаж экенине токтолду.

- Түркияда 12 айлык туристтик сезон алты айга түшкөндүктөн жергиликтүүлөр көбүнчө чет өлкөгө кетип же башка жумуштарды таап жатышат. Катар, Дубайга кеткен түрктөр көп. Алардын ордуна кыргыз, казак, украин улутундагы жумушчулар иштеп жатышат. Ал эми мейманканаларга чет өлкөлүк мигранттарды иштеткен кирешелүү. Эң башкысы - алты ай туруктуу иштеген кызматкерлер менен камсыз болушат, чет элдик мигранттар бир канча тил билишет. Өзгөчө кара жумушта же тейлөө кызматында иштеген чет өлкөлүктөр абдан керек.

Алты жылдан бери чет өлкөлүк мигранттар менен иштешкен Себих Чайлак жыл сайын Кыргызстанга өзү барып, иштейм дегендер менен бетме-бет сүйлөшүп, эмгек шарттарын түшүндүрүп келет. Бирок көп учурда өзгөчө жаш мигранттар менен иш алып баруу кыйын экенин белгиледи.

- Быйыл Кыргызстандан келген эмгек мигранттар менен көп түшүнбөстүктөр болду. Мейманкананын жетекчилеринин жоопкерчиликсиз мамилесине, шарттардын туура келбегенине жана мигранттардын тартипсиздигине күбө болуп отурабыз. Өзгөчө Кыргызстандан келген жигиттердин айынан көп маселе чыкты. Тил билбегендиктен да чыр-чатак ырбап, мейманканаларда нааразылык көп болду.

Иллюстрациялык сүрөт.
Иллюстрациялык сүрөт.

Кыргызстандын Миграция кызматында 75 жеке агенттик расмий каттоодон өткөн. Алардын дээрлик бардыгы жарандарды Түркияга ишке жөнөтүшөт. Ал эми Иш менен камсыз кылуу боюнча жеке агенттиктер ассоциациясында сексенден ашуун фирма катталган. Ассоциациянын жетекчиси Шерболот Обозов өз тажрыйбасы менен бөлүштү:

- Мигранттарга байланышкан көйгөйлөр жыл сайын кайталанып турат. Бирок жыл сайын агенттиктер аркылуу барып, иштеп келгендер да бар. Ал эми айрым тажрыйбалуу мигранттар мейманканаларды тандап, ишке киришкени менен шарттарын жактырбай улам маселе жарата беришет. Өздөрү менен кошо башкаларды да үндөп, жумушка кош көңүл мамиле жасашат.

2017-жылы 700 миңге жакын чет өлкөлүк жаран Түркиянын Миграция департаментинде каттоодон өткөн. Алардын 20 миңге жакынын кыргызстандыктар түзөт. Бул сан жайкы туристтик сезондо 30 миңге жетет.

Туристтик сезондо келген кыргызстандыктар негизинен мейманканаларда, дүкөндөрдө жана тейлөө кызматтарында иштешет. Дээрлик бардык келишимдерде эмгек акы лира менен түзүлөт. Ал эми Түркиядагы минималдык айлык 1600 лирадан жогору болбойт. Ушул тапта доллар кымбаттагандыктан айлык акы орточо эсеп менен 270 долларды түзүп, эмгек мигранттарын түйшүккө салып турган чак.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Апта: Жээнбеков аймактарда, тажик-өзбек ымаласы

Президент Сооронбай Жээнбеков Ноокендеги жолугушууда.

Узап бараткан аптанын урунттуу окуяларына сереп.

Президент Сооронбай Жээнбеков бул аптада Ош жана Жалал-Абад облустарында иш сапары менен болду. Мамлекет башчысы аймактарда жергиликтүү актив жана коомчулуктун өкүлдөрү менен жолугушуп, андагы көйгөйлүү маселелерге көңүл бурду. Президент жергиликтүү бийликтин ишмердиги коюлган талаптарга шайкеш келиши керектигин белгиледи.

Мамлекет башчысы Сооронбай Жээнбеков жакында коррупцияга каршы күрөш борбордон аймактарга жетээрин айтып, элден пара алууга кынык алган жана казынага кол салган жергиликтүү жетекчилерди эскертти:

- Бул жерде Базар-Коргон, Ноокен, Майлы-Суунун "каймактары" - райондор, шаарлар менен облустун жетекчилери отурасыңар. Силер да эми өзүңөрдөн баштагыла. Коррупция жогору жакта гана эмес, бул жакта да толтура экенин билебиз. Ачык айтсам, схемалар бул жакта да бар. Бул жакка да жетебиз. Мен тутумдашкан, тамырлашкан коррупция боюча фактыларды изилдеп таап, чара көрүү боюнча тапшырма бердим. Райондорго чейин келебиз. Райондук ЗАГС, мамкаттоо, архитектура, укук коргоо органдары эмне иш менен алек болуп жатасыңар? Билбей калат деп ойлобогула, биз баарын билебиз. Ошон үчүн "эсиңер барда этегиңерди жыйгыла".

Жолугушууга кире албай калган аялдар.
Жолугушууга кире албай калган аялдар.

Ошол эле кезде Кочкор-Атада президент менен жолугушууга айрым жарандар кире албай калганы жана жыйынга катышууга аракет жасаган учурда милиция аларды кармап, сот аларга акчалай айып салганы белгилүү болгон. Президент менен Кочкор-Ата шаарынын 470 орундуу маданият үйүндө өткөн жолугушууга Ноокен, Базар-Коргон жана Майлуу-Суу шаарынын тургундары чакырылган. Бирок ар бир айыл өкмөткө бөлүнгөн 23 орун муниципалдык жана жетекчилик кызматкерлерден арткан эмес.

Тизмеге кирип, бирок келбей калгандардын ордуна жыйынга киргизүүнү талап кылган беш аялдын бири Бурулкан Ибрагимова жергиликтүү милиция күч колдонгонун айткан болчу:

- 14-августта президенттин Кочкор-Ата шаарында эл менен жолугушаарын угуп, райондук администрацияга жана Сакалды айыл өкмөтүнө кайрылганбыз. Айыл өкмөт башчысы тизме толуп калганын, жолугушууга барса болоорун бизге оозеки эскерткен. Президенттин жолугушуусуна тизмеде жоктугубуз үчүн киргизилген жокпуз. Коопсуздук кызматынан келбеген адамдардын ордуна киргизүүнү өтүндүк. Алар ага макулдук берген жок. Айрым жергиликтүү бийлик башчылары бизди бул жерден алып кетүүнү милицияга табыштады. Биз өз алдыбызча кетүүгө макул болдук. Артка бараткан жолдо, милиция унаа менен келип кармап кетти.

Ноокен районунун акими Эркинбек Маматаев президент менен жолугушууга кире албай калган жарандардын маселеси чечилгенин белгиледи. Эркинбек Маматаев 18-август күнү тараптар жолугушуп, өз ара түшүнбөстүк жөнгө салынганын айтты:

- Алардын айыл аймагынын башчысына бир аз таарынычы бар экен. Ортодогу түшүнбөстүк маселесин териштирип, жеринде чечтик. Анан айыл аймагынын башчысын, чогуу келген аксакалдар болуп биригип, аталган жарандарыбыз менен жараштырып, бата кылдык. Тараптар өз ара тил табышышты. Ал адамдар 14-август аларга тизмеде башка орун жоктугу тууралуу эскертилгенин, бирок жолугушуу стадиондо өтөт деген жаңылыш кабардан улам ал жыйынга келип калышканын айтып түшүндүрүштү.

Президент менен жолугушууга катышкандар.
Президент менен жолугушууга катышкандар.

Жалал-Абад облустук ички иштер башкармалыгы милиционерлер аталган беш аял ызы-чуу чыгарып, жыйынга күчкө салып кирүүгө аракет жасаган кезде кармалганы боюнча түшүндүрмө берген. "Алар коомдук тартипти бузганы үчүн Кочкор-Ата аймактык милиция бөлүмүнө жеткирилип, түшүндүрүү иштери жүргүзүлгөн жана ашыкча мыйзамсыз күч колдонулган эмес", - деп айтылат расмий маалыматта.

Саясат талдоочу Алмазбек Акматалиев президент менен жолугушууга келип, бирок айыпка жыгылган жарандарга карата жергиликтүү милициянын мамилесин бийликтин беделине көлөкө түшүрө турган көрүнүш катары баалады:

- Жергиликтүү бийлик азыркы учурдагы аткаруу бийлигиндеги эң эле алсыз анан жаңыча өзгөрө албай жаткан бийлик бутактарынын бири болуп калды. Азыр мезгил өзгөрүп, талап өзгөрүп жатса да, ага карабай эле азыркы учурдагы жергиликтүү бийликтин өкүлдөрү мурдагыдай эле эскиче иштегенге үйрөнүп алышкан. Азыркы жергиликтүү бийлик абдан чоң өзгөрүүгө муктаж. Айыл аймактарынын башчылары менен акимдерге абдан чоң талап коюлушу керек. Ал жерде мүмкүн ошол беш аял менен анча-мынча кайым айтышуу болсо керек. Анан эле жергиликтүү милиция аларды кармай салып, сотко алып бара калса, тез арада аларды айыпка жыга салгандай чечим чыгарып берген соту да даяр экен. Эгерде криминалга каршы мына ушундай аракет кылышса мен абдан кубаттайт элем. Бирок алардын алы беш аялга жетип жатпайбы. Бирок президентке жолугабыз деп келген жарандарыбыз да бардык маселени президентке жеткирүүнүн зарылдыгы жоктугун, аны ошол жердеги жергиликтүү бийлик өзү эле чечүүгө милдеттүү экенин дагы түшүнүшсө жакшы болот эле.

Кочкор-Атадагы окуяга байланыштуу социалдык тармактарда президенттин аймактардагы жолугушууларына мамлекеттик, муниципалдык кызматкерлер жана атайын чакырылган адамдар гана киргизилип, ачуу сын-пикир айткысы келген жарандарга жол берилген жок деген пикирлер айтылды.

Жарандык активист Айгүл Нуркамилова президент аймактарды кыдырууда карапайым тургундар менен түздөн түз ачык жолугушууга барып, жасалмалуулуктан алыс болушу керек деп эсептейт. Анын айтымында, президент менен жолугуша тургандардын тизмеси алдын ала даярдалган:

- Мындан он беш күндөй мурун эле кимдер президент менен жолугушууга келе турганын аныктап, алдын ала эле тизмелерди такташкан экен. Негизи эки райондун жана бир шаардын тургундары менен 400 орундуу кичи залда жолугушуу уюштуруу туура эмес. Өлкө башчысы ар бир тургундун үнүн угуш үчүн чоң стадионду тандашы керек болчу.

Бирок президенттик аппараттын маалымат саясаты бөлүмүнүн башчысы Толгонай Стамалиева мамлекет башчысы жер-жерлерде атайын даярдалган адамдар менен гана жолугушуп, элдин чыныгы көйгөйүн уга алган жок деген сынды жокко чыгарды. Анын айтымында, президент аймактарды кыдыруу учурунда жергиликтүү жетекчилерге мактап-жактагандарды гана чогултуп, жыйындарды жасалма түрдө уюштурууга каршы экенин эскерткен. Президент эгерде кайсы бир жетекчинин мына ошондой жасалмалуулукка жол бергени аныкталса, аларга чара көрүлө турганын айтып, аларды калктын калың катмары менен байланышты чыңдоого үндөгөн.

Толгонай Стамалиева.
Толгонай Стамалиева.

Толгонай Стамалиева Кочкор-Атадагы жолугушууга киргизилбей калган беш жарандын маселеси териштириле турганын айтты. Ал ошол эле кезде президент менен жолугушууда айрым жарандардын ачуу чындыкты айтууга мүмкүнчүлүгү болгонун мисал келтирди:

- Беш жараныбыздын президент менен жолугушууга кире албай, жергиликтүү кызматкерлердин калпыстык кетиргенин кийин угуп, аны өкүнүү менен кабыл алдык. Бирок коомчулук өкүлдөрү менен жолугушуу жасалма мүнөздө уюштурулду деген сөздү так кесе жокко чыгарабыз. Анткени мамлекет башчысы менен болгон жолугушууда өз арыз-армандарын айткан, элдин көйгөйүн көтөргөн ачуу сөздөр дайыма болот. Мисалы, Кочкор-Атада болгон жолугушууда биздин бир жараныбыз жергиликтүү аткаминерлерге, бийликке карата нааразычылыгы боюнча президентке кайрылуу жасады. Ал конкреттүү ысымдарды атады. Жолугушуу жасалма түрдө өтсө же кандайдыр бир кысымдар болсо, ишенич болбосо анда ал жараныбыз ошондой ачык кайрылуу менен чыга алмак эмес. Ошондуктан президент ал жарандын арызын кабыл алып, аны текшертип, маселени жеке көзөмөлүнө алаарын айтты.

Ок жеген жабырлануучунун арызы

Президентке арызданган жаран Базар-Коргон райондук мамлекеттик каттоо бөлүмүнүн мурдагы кызматкери болуп чыкты. Ал залда 2015-жылы өзүнүн иш бөлмөсүндө ага бир нече ирет ок чыгарган мурдагы жетекчиси, учурдагы Базар-Коргон айыл аймагынын башчысы отурганын айтты. Бул жаран президентке кылмыш иш соттон мыйзамсыз кыскарып, тескерисинче кийин ал кылмышка шектүү адам айыл аймагын башкарууга келген жагдай тууралуу арызданды.

Кылмышка барган адамдын жетекчи кызматка келишине өбөлгө түзгөн соттун жана аткаруу бийлигинин өкүлдөрү да президент менен жолугушууда отурганын айткан жабырлануучу мамлекет башчысынан чара көрүүнү суранды:

- Мени аткан ошол канкор азыр бул жерде залда отурат. Ал Базар-Коргон айыл аймагынын башчысы болуп бир жылдан бери иштеп жүрөт. Элди шылдыңдап, 38 миңден ашуун калкты башкарууга ошону айыл өкмөтүнүн башчысы кылып алып келип коюшту. Биздин буга чейин жазбаган жерибиз, ар кимге арызданып, барбаган жерибиз калбады. Биздин күнүбүз ушинтип адам өлтүрүүгө аракет жасаган адамга калдыбы? Биздин өлкө эмне криминалдардын өлкөсүбү? Бизде башчылыкка татыктуу адам калбай калганбы? Азыр бул жерде залда аны актап, бошотуп жиберген Султанканов Бакыт деген сот отурат. Ал муну мунапыс менен бошоткон. Экөө мага эки жактан туруп, азыр шылдыңдап күлүп жатышат. Акыры биздин өлкөдө чындык барбы?

Өзбек-тажик мамилеси жаңы деңгээлге чыкты

Тажикстандын президенти Эмомали Рахмон туура 20 жылдан кийин Өзбекстанга расмий сапар менен барды. Ислам Каримовдун тушунда Тажикстан менен Өзбекстандын мамилеси начарлап кеткен болчу. Эми ошол жоготууну толуктоо үчүн тараптар Стратегиялык келишимге кол коюп, өз ара кызматташуунун жаңы багыттарын аныкташты.

Өнөктөштүктү көздөгөн кошуналардын жаңы саясаты бир топ жылдан бери сууп калган өз ара алаканы гана калыбына келтирбестен, өз ара пайдалуу кызматташтыкты ичине камтый турганы белгиленди. Анда өндүрүш, чек ара, билим берүү, айыл чарба, маданият жана башка тармактар боюнча өз ара кызматташтыкты камтыган 27 документке кол коюлду.

Андан тышкары Өзбекстандын Сурхандарыя жана Тажикстандын Хатлон, Өзбекстандын Самарканд жана Тажикстандын Согди облустарынын ортосунда өз ара соода-экономикалык, илимий-техникалык жана маданий-гуманитардык келишимдерге кол коюлду. Мындай алака Борбор Азиядагы кошуналар арасындагы ири дипломатиялык жетишкендик катары кабыл алынды.

Өзбек президенти Шавкат Мирзиеёв эки ортодо саясий ишеним жогорулап, кыска убакытта көптөгөн жылдар чечилбей келген маселелер жөнгө салына баштаганын айткан:

- Биздин кызматташтыгыбыздын жаңы этабын күбөлөгөн Стратегиялык өнөктөштүк келишимине кол коюлду. Ага кол коюп жатканда мен сыймыктанып, толкундап турдум. Биз кошунабыз, эң жакын кошунабыз, бирок бул жылдары бизде стратегиялык өнөктөштүк болгон эмес. Бүгүн биздин алдыбызда соода-экономикалык, транспорттук-коммуникациялык дараметти толук ишке ашыруу жана маданий-гуманитардык кызматташтыкты күчөтүү үчүн чоң мүмкүнчүлүктөр ачылып жатат. Биз бул сапар чыны менен тарыхый болуп калышын, ал эми биздин макулдашуулар элибизге узак жылдар бою кызмат кылышын каалайбыз.

Тажикстандын президенти Эмомали Рахмон өз сөзүндө Мирзиёевдин Дүйшөмбүгө болгон мамлекеттик сапарын эске салып, ал "биздин өлкөлөрдүн ортосундагы мамилелерди калыбына келтирип, ар кайсы багытта кызматташтыктын өнүгүшүнө дем берди" деди. Тажик президенти Шавкат Мирзиёевдин бийликке келиши менен Өзбекстанда чоң өзгөрүүлөр болуп жатканын да кошумчалады.

Эмомали Рахмон эки тараптуу кабыл алынган чечимдердин мааниси олуттуу экенин белгиледи:

- Биз тарыхый жактан мааниси терең чечимдерди кабыл алдык. Бул чечимдер тажик-өзбек мамилесинин жаңы бийиктикке көтөрүлүп, жаңы сапатка жана форматка өтүүсүн шарттайт. Бүгүн кол коюлган документтер топтому биздин көп кырдуу кызматташтыгыбыздагы келишимдик-укуктук базаны бир кыйла кеңейтет. Анын ичинде эң негизгиси катары Стратегиялык кызматташтык жөнүндө келишимди айтсак болот.

Өзбекстан менен Тажикстан терроризмге, экстремизге, эл аралык кылмыштуулукка каршы туруу жана укук коргоо органдарынын өз ара кызматташтыгын күчөтүү боюнча дагы макулдашууга жетишкен. Жолугушууда айтылгандай, эки өлкөнүн соода жүгүртүүсү быйыл былтыркыга салыштырмалуу 35 пайызга көбөйгөн.

Тажикстан менен Өзбекстандын соода жүгүртүүсү 2015-жылы 12 млн. долларды гана түзсө, 2017-жылы 126 млн. долларга жеткен. Эки мамлекеттин башчылары соода жүгүртүүнүн көлөмүн 500 млн. долларга жеткирүүгө ниеттенип жатышканын билдиришкен. Буга чейин Өзбекстан Кыргызстан менен дагы мамилесин оңдоп, эки тараптуу бир катар келишимдерге кол коюлган болчу.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Сагыныч менен арманга айланган Ак-Жол

Жазуучу Төлөгөн Касымбеков.

Төлөгөн Касымбеков чыгармачылыгынын башталышында кенже эпикалык жанрга кайрылып, бир топ аңгемелерин, повесттерин жарыялаган. Алары азыркы турмушка арналган чыгармалар болчу.

Жазуучунун “Сынган кылыч” тарыхый романы улут адабиятында сейрек жаралчу мыкты тарыхый баян катары ушу азыр да көркөм-эстетикалык жамалын жоготпой, окурмандардын кызыгуусун арттырып келатат. Улуу сүрөткердин көркөм адабиятка баш багуусу чакан жанрдан - аңгеме жазуудан башталган. Кыргыз аңгемесинин классикасынын бул жолку чыгарылышы Касымбековдун “Туулган жер” аңгемеси жайында болмокчу.

Жетим бала, жесир аял

“Туулган жер” - Төлөгөн Касымбековдун үйрөнчүк калеминен жаралган чыгармасы. "Үйрөнчүк калем" деп атканыбыздын себеп-жөнүн чечмелей кетели. Жазуучу кийинки чыгармаларынан куралган китептерине чыгармачылыгынын башталышында жарыяланган аңгемелерин кошкон эмес. 60-жылдары Касымбековдун атын жалпы союздук адабият айдыңына тааныткан “Адам болгум келет”, андан соң “Сынган кылыч” сындуу сейрек жаралчу чыгармалары жазылып, кенже жанрдын мыкты шедеври баам сыртында калган.

Төлөгөн Касымбеков чебер стилист, таамай психологиялык деталдардын, терең философиялык жалпылоолордун устасы экенин ушул чакан аңгемесинде эле көрсөтүүгө жетишкен. Бул касиет-сапаттар кийин “Адам болгум келет” менен “Сынган кылычта” бажырая ачылып, аны жараткан авторду кыргыз совет адабиятындагы беш манжа менен саналчу классиктер катарына кошту.

“Туулган жер” 1958-жылы жазылган. Мезгилдүү басма сөзгө жарыяланып, ушундай эле аталыштагы автордун жыйнагына кирген. Аңгеме май айындагы жайлоонун керемет көрүнүшүн, табияттын кооздугун сүрөттөөдөн башталат. Жолоочулап келаткан авторго аты уйкаш Тилеген деген баяндоочу айланасындагы кооздукка арбалып, көңүлү көтөрүңкү болчу. Жолдон ал жалгыз үйгө бурулат. Кыргыз эмеспи, суусундук ичип анан жолун улайын дейт. Жалгыз үйдөн чыга калган зайып бейтааныш жигитти алгач жактырбайт.

“Аңгыча болбоду, ойноп жүргөн жеринен, үйдүн нары жагынан он бирлер чамасындагы бир кара бала дикилдеп жетип келди:

- И-и!.. – деди ал мени көрөр замат эдирейип, анан кулачын жайган бойдон, ээ-жаасыз мойнума асылды. – И-ий… Тилекем!..

Мен аны колтугунан так көтөрүп коюп, бетинен өптүм, эркелеттим:

- Сатыш!.. Чоң жигит болуп жүрөсүңбү? – деп пешенесинен сыладым.

- Карачы, боор да! – Тарашадай арык кемпир башын чайкап шыпшынды. – Атасы тирилип келгенсип, сүйүнүп кетпедиби!..

Сейде энем баласынын минтишин көрүп, эмне үчүндүр томсоро тиктеди, чүңүр көзүнөн жаш кылгыргансып кетти. Эски бостекти сүйрөп келип, мукул тыттын көлөкөсүндөгү таардын үстүнө жая салды.

- Отур, кагылайын, - деди мага ызат көрсөтө. Байкасам алачыктын да, үйдүн ичи да бош эмес, бир короо улак тынымсыз кепшеп жаткансып шабыр-шубур күч. Көрсө жибек курт экен. Тыттын баригине кана тойгон курттар барсайып-барсайып калыптыр, кээси кашекке карабай асман тиктеп, башын оңду-солду бурайт, ороор мезгили жеткен окшойт. Кандайдыр бир коңурсук жыт келип турду.

Сатыкул бир тиземди чыканагы менен баса отурду да, алагар көздөрүн алаң-булаң эткизип, мени улам-улам тиктеп коюп, аны-муну сурап бежирей берди:

- Тилеген аке, кайдан келе жатасыз?

- Кара-Көңдөйдөн. Анда мен мугалим болуп жүрөм го.

- И-и… - деди Сатымкул тирмее калып. – Эми кайда барасыз?

- Өзүбүздүн айылга, Сатыш. Ак-Жолго барам да. Нары район жакта да ишим бар.

Сатыкул жерден бир тал чөптү тырс үзүп алып, аны кош колдоп кармап, улам учун керте тиштеп, жер тиктеп мисирейди. Ойго чөмүлгөнсүдү. Ошол учурда Сейде энем чукур кара кесеге толтуруп айран куюп келди. "Бышыкчылыктын алды" деп, жайпак кырма аякка аз бөксө тытты алдыма койду. Кызыл-тазыл болуп, чиеси да бар экен. Мен муздак айрандан кере-кере жуттум да, Сатыкулга сундум.

- Ке, Сатыш, айран ич!

Ал айранды караган жок. Ийнин жамаачы баскан, күнгө көп кийилгендиктен оңуп кеткен, эски көйнөгүнүн тыттын ширеси жуккан этегин кармалап:

- Мен да барам!.. – деп күбүрөдү.

- Кайда барасың, сен? – Таенеси аны чекирее тиктеди. – Кишинин кебин укпай, эмне деп дөөдүрөп отуру бу!..

- Ак-Жолго… - деди Сатыкул. Кексе кары баланын оюн баамдай койду:

- О, кой! – деди ал катуулап. – Жолоочуну ээрчип жолбун өлөт болбо! Сен кетип калсаң, биерде апаңын күнү не болмокчу… Андан көрө, бырылдабай акең сунган айранды ичип ал!

Сатыкул мойнун бир ийнине коё шылкыйтып, мурдун чүйрүп, таңдайын “шык” эткизип апасын тиктеди:

- Ичпейм…

- Акең ич деп жатса… ич, уулум, иче кой!

Сатыкул ачырканса да, алда неге шерденип кетип, айранды тартып жиберди”.

Жалгыз үйдө күйөөсү Мамырбай өлгөндөн кийин тууганына имерчиктеп Сейде эне жалгыз уулу Сатыкул, энеси менен чогуу жашаганына үч жылча болуп калган. Бул мезгил Сатыкул үчүн кандай кыйноо болгону, туулган жерге кусасы күчөп, чыдамы түгөнүп баратканы мына ушул жерден ачыкка чыгат.

Кусалыкта өткөн үч жыл

Атасынан эрте ажыраган бала туулган жеринен да бөлүнүп калганына ичтен сызып, кандай да болсо сагынган Ак-Жолго кетүүнү эңсей баштаган. Ошон үчүн ал таенесинин катуу кебине, апасынын алдоосуна, Тилеген абасынын эки анжылыгына карабай жөө деле болсо туулган жерине кетишке кайыл. Кызыкча психологиялык жагдай түзүлөт. Апасы менен таенеси макул болбогон баланы Тилеген атына учкаштырып алып кете албайт, бала болсо кандай да болсо сагынган жерине кетишти чечкен.

“Мен аттанмакчы болдум. Сатыкул этегиме жармашып кошо басты:

- Мен да кетем!..

- О, кайда кетесиң сен! – деп чаңырды арык таенеси. – Үйүң мында турса… Барып Журтуңдагы таш тулганы сактамаксыңбы?

- Кой, медерим!.. – деди апасы да.

Мен пешенесинен сылап аны-мунуга алаксыттым:

- Сатыш, өзүң азамат эле жигит болуп калыпсың. Ак-Жолго кийинчерээк өзүң барасың! Апаң "кой" деп жатпайбы, тил албасаң кейийт го! – дедим. Бирок Сатыкулдун көнөр түрү көрүнбөйт, бышылдап ыйлап кирди:

- Барам эле-е-е… И-и…

- О, "кой", "кой" дегенди кулагыңа ил! – Таянеси аны опузалап, кыйкыра сүйлөп колунан кармады. – О, эси жок!..

Мен атымды чечтим, Сатыкул жабышып алды. Апасы негедир унчукпай карап тура берди.

Таенеси эле тыртаңдайт, кейип-кепчип баланы нары тартат, Сатыкул болбостон дулдуңдап, бош колунун муштуму менен жашын сүртүп-сүртүп, балбалактап мен жакка тырмышат. Эмне кыларымды билбей эки ортодо калдым. “Кой илешпе, сени мен алып кетпейм!” деп, алеп-желеп болуп турган баланы каксамбы же: “Жээн эл болбойт, желке тон болбойт, сиз буга тырмышпаңыз!” деп карыны силкип шагын сындырсамбы?.. Мен бир жагына тарта албадым. Ошентип бырылдап жатып, Сатыкул таенесинин таржайган колун тиштеп алды.

- Какый-ий… балакет баскыр!.. – Кемпир колун силкип жиберип, баланы чокуга укуп калды. – Тишиң өтө чыкпадыбы!

Апасы келип этектен сермей берерде Сатыкул ойт берди да, өңгүрөп ыйлаган бойдон дикилдеп жүгүрүп, тупатуура мен кете турган жакка беттеди:

- Мен кетем… кете-ем!.. – Нарыраак узап алып, “эми баспайсыңбы” дегенсип, мени жал-жал карап токтоду. – Ү-ү-ү-ү… У-у-у!..

- О, бери бас! А тилазар-а! – Таенеси ооруксуна түшкөн колун улам тикие карап коюп, шыпшынып кейип, күңкүлдөп Сатыкулду ээрчий басты. – Болбойт окшойт, бу кудай безери… Жылаңайлак, жылаңбаш…

Сейде энем да ээрчий басты:

- Бери бас, медерим, бери бас! – деп үн салды ал. – Экөөбүз эртең барабыз!..

Шарт аттанып жөнөй беришке кантип чыдайм? Же баланы калтырыш керек эле, же апасынан ыраазылык алып, кетиш керек эле… Унчукпай жөнөсөм бала сөзсүз алдыма түшүп жүгүргөнү турбайбы. “Алаткактай болуп кайдан жетип келе калды эле, бул жер жуткур!” дешери аштан бышык. Баланы эптеп апасына кармап берип, бир милдеттен кутулмакчы болдум:

- Сатыш, бери кел, садага! Атка учкаш, кел! – деп алдадым. Бирок, Сатыкул көшөрүп, кайта нары басты. Айлабыз түгөндү.

- Үч жылдан бери бир кайрылып көрө элек… - деп күбүрөдү кемпир. – Байкуш бала, Ак-Жол десе ак эткенден так этет!.. Акжолдуктардан бирөө-жарымды көрүп калса, элбиреп-делбиреп кетет. Атасы тирилип келгендей эле болот…

- Олдо садагаң болоюн, балам-ай!.. – Сейде эне балбалактап жиберди. – Ата конушун, агайин-тууганын эңсеп… Мейлиң эми, барсаң бар. Кел, кийимиңди кий!..

- Ыя-а… Алдап кармап алсаң э!..

- Алдабайм, садага болоюн, алдабайм. Барсаң барып келерсиң, акеңин атына учкаш!..

- Жөө эле кетем!.. – деди Сатыкул кежирленип. – Кемсалымы берип жибер!

- Чын эле жибересизби? - деп сурадым мен. – Деги ошенткениңиз жакшы эле. Сагынычын басып келсин да.

- Кантем анан?.. Тигинтип отуру…

Мен Сатыкулга колумду булгаладым:

- Сатыш, кел эми! Эртерээк кийин, кетебиз!

Бирок, Сатыкул таптакыр кашайып койду, келмек түгүл кайта нары басты:

- Бар-бай-айм!..

Айласы куруган Сейде эне анын кемсалын, калпагын, көптөн бери кийилбегендиктен курчуюп калган чылгый тамандуу чокоюн мага колтуктатты. Өзү да бир сөзүн экинчи сөзүнө улап, шаша сүйлөгөн неме эле, быдыр-быдыр ыйлактап, жалбара тиктеп, бул жарыктык дүйнөдөн тапкан ырысын мага дайындады:

- Садагаң болоюн, - деди мага, - жеткирип кой… Ага-тууганы менен жытташып, айлын көрүп, сагынычын басып келсин… Садагаң болоюн, жакындардын бирине өзүң сынарлап айта көр… баланын курсагы ачып калбасын, ысык өтүп кетпесин!.. Анан… Садагаң болоюн, Тилеген, өзүң биякка өтөрүңдө учкаштыра келип таштай көр!.. Саты-ыш… медерим, ошент, акең менен кайра кел!.. Саты-ыш!..”

Сагыныч менен кусалыкка басылган бала таенеси менен апасына баш бербей абасына учкашып туулган жерине жөнөйт.

Ура, айыл!

Жашабай жатып тагдырдын катаал сыноосуна туш келген каргадай баланын үч жыл көрбөгөн айылы, ойлосо оюнан, уктаса түшүнөн кетпеген туулган жери. Баланын кубанычын, эңсөөсүн автордон өткөрүп айтып бериш кыйын го.

“Сатыкулдун жүзү ушунчалык жадырады, бир болсо өткүндөн кийин ак булуттун артынан нур төгө албырып көрүнгөн жай күнү гана теңдеш болор. Алагар көзү бажырайып, кирпиги кылгырып шаттык төктү. Ал мойнун созо улам обдула берип, Ак-Жол үстүнө кыдырата көз жүгүртүп эргиди, тагдырдын жоомарт колу ага азыр канат бүтүрө койсо туулган жеринин үстүн жүз мерте, миң мерте чарк айланып чыккыдай, ошондо да жарпы жазылбачудай, сагынычы басылбачудай!..”

Баланын жан-дүйнөсү кубанычтан балкып турганын көргөн Тилеген акеси өзүн токтото албай аны өөп-өөп жиберет.

“Болгону куулук-шумдук кылуудан али кабары жок наристе, тели-теңтушун, агайын-тууганын делбиреп эңсейт, киндик каны тамган, биринчи жолу таманын койгон ата журтун учуп-күйүп самайт! Мындай ымыркайдан баралына жетсе, бармак басым бир айыл эмес, мүлдө кыргызга пайдасы тийген, керегине жараган бир азамат чыгып жүрбөсүн?! Эң куру дегенде, көр оокаттын артынан түшүп жер кезбей, тамыр сайган мөмөлүү дарактай өз жеринде көгөрүп, өз жеринде мөмөлөп, элинин санагын көбөйткөн кутман болору анык!”.

Ушундай аңгеме. Мисалдардын узундугуна карабай бир сөз кошпой, тексттен бир сөздү алып койбой, улуу жазуучунун адабиятка жаңыдан баш багып жаткан кезде жаратып койгон шедеври. Албетте, анын артынан белгилүү чыгармалары - “Жетилген курак”, “Алымкан”, “Келкел”, “Ак кызмат”, “Чапкын”, “Баскын” сындуу көркөм-идеялык иштелиши кынтыксыз, тарыхый татаал кырдаалдарды, өз мезгилинин адамдарынын образдарын окуган адамдын эсинен чыккыс кылып баяндаган мыктыларынын баары, “Адам болгум келет” менен “Сынган кылыч” атылып чыккан чыгармалар мына ушул “Туулган жерден” – Ак-Жолдон, Тилеген акеден башталат. Туулган жердин касиети ошондо.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Индонезияда Азия оюндары ачылды

Индонезиянын Жакарта шаарында 18-августта жайкы Азия оюндары расмий ачылды.

Жети-Өгүз: кык жыттанган курорт

Кыргызстандыктар сыймыктанган ажайып кооз Жети-Өгүз капчыгайында 1931-жылы курулуп, 1965-жылдан бери иштеп келаткан айтылуу Жети-Өгүз курорту жайгашкан.

Өжөр кыздын өзгөчө ийгилиги

Өжөр кыздын өзгөчө ийгилиги
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:56 0:00

Балдарды азгырган дагы бир оюн чыкты

Иллюстрациялык сүрөт.

Ички иштер министрлиги Интернетте тарап жаткан "Момо" аттуу оюн балдар жана өспүрүмдөр үчүн зыяндуу экенин эскертти. Интернет колдонуучулары "Момо" балдар менен сүйлөшүп, аларды "Көк кит" оюну сыяктуу суицидге түртөрүн жазып чыгышкан. Психологдор адатта мындай оюндардын таасирине үй-бүлөдө көңүл сыртында калган балдар бат кабылаарын айтышат.

16 жаштагы Айназик "Момо" оюну тууралуу курбуларынан уккан. Ал тирукмуш тасманын каарманына окшош сүрөтү бар "аял" менен сүйлөшүп көрмөкчү болгон.

- Менимче, "Момо" бул кадимки эле бот. Ага жазгандан кийин "сенин кайсы жерде жашаганыңды билем, бат эле таап алам" деп коркутат экен. Аны менен көп жазышкан жокмун. Өзү жооп бербей жатты. Кээде коркунучтуу, ачуу кыйкырык жазылган аудиолорду жиберчү. "Момо" азыр балдардын оозунан түшпөй калды. Баары аны менен сүйлөшкүсү келет.

"Момо" оюну Испанияда бир нече ай мурда пайда болгон. Анда телефон номери көрсөтүлүп, колдонуучуларды коркунучтуу арбак менен байланышууга чакырышкан.

Бир айдан бери бул оюнга дүйнөнүн булуң-бурчундагы "WhatsApp" колдонуучулары кошулган. Алар "Момо" аларга коркуткан билдирүү жазып, өлгөн кишилердин сүрөтүн жибергенин айтып чыгышкан.

Кыргызстандын Ички иштер министрлиги 15-августта билдирүү таратып, "Момо" аттуу оюн буга чейин "өспүрүмдөрдү жан кыюуга түрттү" деп айтылган “Көк кит” аттуу оюнга окшош экенин эскертти. Укук коргоо органдары ата-энелерди балдардын чөнтөк телефондорун көзөмөлгө алууга чакырды.

Үч баланын энеси Ызаат Тургунбаева балдарынын коопсуздугуна жакшылап көңүл бурат. Бирок балдардын телефонун 100% көзөмөлгө алуу мүмкүн эмес деп эсептейт. Ал балдардын бош убактысын телефондон алыс өткөрүүнү сунуш кылат:

Ызат Тургунбаева.
Ызат Тургунбаева.

- Балдардын коопсуздугун эске алып, телефон алып бергем. Кайсы оюнду көчүрүп, эмне кылып жатканын текшерип турам. Албетте, толук текшерүү кыйын. Айлык алган сайын балдарыма китеп сатып алууну адатка айландырдым. Китепке кызыктыруу - ата-эненин милдети. Кээде китептеги жомокту жарымына чейин окуп же айтып берип: "Калганын өзүң оку!" деп тапшырма берем. Менимче аларды кызыктыруунун жолу көп.

Балдар менен иштеген адистер адатта мындай оюндарга ата-эне мээриминен өксүгөн балдар кабылат деп эсептешет.

Балдар психологу Перизат Асылбаева маселени чечүүнүн жолун балдардын телефонун текшерүүдөн эмес, ага көңүл буруудан көрөт. Ал балдардын азыркы мууну аябай сезимтал экенин кошумчалады:

Перизат Асылбаева.
Перизат Асылбаева.

- Өзүн жалгыз сезип, кимдир-бирөөнүн көңүлүнө, мээримине суусаган балдар манипуляцияга бат азгырылат. Алар буйруктарды аткарышы мүмкүн. Буга ата-эне баланын жан-дүйнөсүнө кызыкпаганы себеп. Ата-эне баласынан: "Сен кандай жүрөсүң? Сени ойлонткон нерселер барбы?" деп сурап турушу керек. Курсагынан, кийиминен башка да аларды түйшөлткөн маселелер толтура болуш керек. Балдардын ишеничине кирип, аларды колдоп, түшүнгөн адам бар экенин билгизүү зарыл. Эгер маселе жаралса же кимдир-бирөө коркутса, алар ата-энеге өздөрү айткандай шарт түзгөн оң.

Кыргызстанда ажалга азгырылып, өз жанын кыйган өспүрүмдөрдүн саны кийинки жылдары көбөйүп баратат. Расмий маалыматтар боюнча, 2017-жылдын тогуз айында өлкөдө балдар арасында 96 суицид катталган.

Бир жыл мурда "Кыргызстанда Орусиядан келген "Көк кит" аттуу интернет-оюн жайылып, өспүрүмдөрдү суицидге түртүп жатат" деген маалымат ата-энелерди, балдарды да дүрбөлөңгө салган.

"Азаттыктын" архиви: жалп өчкөн жаш өмүрлөр. 8-июль, 2018-жыл

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Көмүр тендериндеги көмүскө чатак

Иллюстрациялык сүрөт.

Бишкек Жылуулук электр борборуна (ЖЭБ) көмүр сатып алуудагы тендерге байланыштуу кайрадан чыр чыкты.

Тендерден утулган казакстандык “Евротранс групп” компаниясы Кыргызстанда катталып, Казакстандан көп жылдан бери көмүр ташуу тендерин утуп келген “Рассвет компани” фирмасына каршы Мамлекеттик сатып алуу департаментине доо арыз менен кайрылды. Анда аталган компания көмүрдү 70 миллион сомго арзан баада сунуш кылганына карабастан “Рассвет компанинин” пайдасына чечим чыкканы үчүн даттанган.

Бул чечимге каршы чыккан тендердик комиссиянын жалгыз мүчөсү “Рассвет компани” фирмасынын артында көмүр ташып келүүнү көптөн бери ээлеп алган олигархтар турарын айтып, мындан төрт жыл мурунку тендер чырына да аларга караштуу "Прогресс компани" деген фирма аралашканын мисал келтирди.

Кымбат баа колдоо тапкан тендер жыйынтыгы

"Электр станциялары" ачык акционердик коому Бишкек Жылуулук электр борборуна 400 миң тонна көмүр сатып алуу үчүн тендер жарыялаган. Бул үчүн мамлекеттик бюджеттен бир миллиард 440 миң сом сом каралган болчу. Тендерге жыл сайын көмүр ташуу укугун утуп келген “Рассвет компани” фирмасы жана казакстандык “Евротранс групп” компаниясы катышкан.

"Рассвет компани" 400 миң тонна көмүрдү 1 миллиард 420 миллион сомго алып келүүнү сунуштаган. “Евротранс групп” компаниясы болсо 1 миллиард 350 миллион сомго макул болуп, атаандашына караганда 70 миллион сомго арзан бааны сунуштаган. Бирок тендердик комиссия бааны андан кымбат сунуштаган мурдагы эле “Рассвет компани” фирмасын тандаган.

Расул Умбеталиев.
Расул Умбеталиев.

Тендердик комиссиянын мүчөсү Расул Умбеталиев бул чечимге жалгыз каршы чыгып, кайрадан эле "Рассвет компаниге" артыкчылык берилгенин айтып, ага азыр кимдин кызыкчылыгы бар деген маселени койду:

- Ортомчу компания ташып келген көмүрдүн ар бир тоннасын 52 доллардан сатканда тоннасынан 16-18 доллардан пайда көрүп жатпайбы. Ал эми 2014-2015-жылдары ар бир тонна көмүр 56 доллардан бааланган. Анда айырмачылык 20 доллардан болгон. Анткени негизи жөнөкөй эсеп боюнча ортомчулук болбосо, көмүрдүн Кыргызстанга келиши 34-36 доллардан айланмак. "Рассвет компани" буга окшогон тендерлерден улам жыл сайын 600 миллион сомдон 1 миллиард 200 миллион сомго чейин зыян келтирип жатпайбы. Ортодогу көмүрдүн тоннасына кошумча кошулган 18-20 долларды тигил олигархтар менен биздин мамлекеттик кызматкерлер бөлүшүп коюп жатат. "Рассвет компани" мурдагы президент жана анын жакын чөйрөсү менен байланышта болгон. Ал жерде Сапар Исаков, Айбек Калиев бар. Бирок алар азыр түрмөдө отурушат. Азыр ушул схемаларга кимдер отуруп, уурдап-тоноолорду кимдер улантып жатышат?

Компаниялардын артында кимдер турат?

“Рассвет компани” фирмасы 2015-жылы Кыргызстанда кайра каттоодон өткөн. Ага чейин бул компания Казакстандын Шабыркөл кенинен көмүр ташыган башка бир "Прогресс компани" сыяктуу эле Кыргызстандагы тендерлерге катышып келген.

Кыргызстанда жыл сайын көмүр тендерин утуп келген “Прогресс компаниге” 2014-жылы “Жезказган энергосбыт” компаниясы атаандаш болуп, андан арзан бааны сунуштап, тендерден утуп чыккан. Бирок ал кездеги энергетика министри Осмонбек Артыкбаев тендердин жыйынтыгын сотко берип, тендерден утуп чыккан компаниянын өкүлү Кыргызстандан чыгып кетүүгө аргасыз болгон.

Атамбаев менен Салянованы тирештирген көмүр

Атамбаев менен Салянованы тирештирген көмүр

Президент Алмазбек Атамбаевдин дооматтарына Аида Салянованын жообу көпкө күттүргөн жок.

Ал көмүр чыры ошол кездеги башкы прокурор Аида Салянова менен ошондогу президент Алмазбек Атамбаевдин мамилесин бузган. Аида Салянова тендердин жыйынтыгын “Прогресс компанинин” пайдасына чыгарууга "Атамбаевдин кызыкчылыгы болгон" деп айыптаган. Кийин анын күйөөсүнө "көмүр тендерине аралашкан" деген негиз менен кылмыш иши козголгон болчу.

Коомдук ишмер Эдил Байсалов "Атамбаевдин 11 досу" деген материалында “Рассвет компани” фирмасынын артында кимдер турганын иликтеп чыккан:

- Жаныбек Абиров 31-мартта курултайда Атамбаевдин жанында отурган Бишкек шаардык кеңешинин депутаты. Анын атасы Болот Абировдун атына "Рассвет компани" фирмасы катталган. Бул компания жыл сайын 50 миллион долларга чейин бааланган көмүрдү Казакстандан ташып келип турат. Бул фирмалар казакстандык миллиардер Алижан Ибрагимовго, айтылуу "Графга" тиешелүү экени маалым.

Бирок Бишкек шаардык кеңешиндеги КСДП фракциясынын депутаты Жаныбек Абиров Юстиция министрлигинин каттоосунда “Рассвет компани” фирмасы катталган Болот Абиров анын атасы эмес экенин айтып, депутаттын үй-бүлөсүнүн бул компанияга тиешеси бар деген маалыматты жокко чыгарды.

Бишкек шаардык кеңештин депутаты Жаныбек Абиров кайрымдуулук жана коомдук иштер менен алектенерин айтып, бирок анын каржы булагын атаган жок:

- Менин айтылган компанияларга эч кандай тиешем жок. "Рассвет компани" дегенди билбейм. Ал фирма катталган адам менин атам эмес. Ошентип эле жазып коюшуптур. Туура эмес жазылган. Ал бизге окшош фамилиядагы адам. Андан көрө силер менин депутаттык ишмердигимди сурасаңар, анда мен так жооп берем. Мен бул жакка кайсы максат менен келдим? Мен кайрымдуулук жана коомдук иштер менен алектенем. Балдарды окутуп жатабыз. Өзүмдүн шайлоо округумда көп иштерди жеке өзүмдүн эсебимден жасап келе жатам. Силер ошол жактарды сурасаңар. Ар кандай ушактарды сурагандарга эч түшүнбөйм.

"Аттары башка, түбү бир"

Энергетика боюнча эксперт, буга чейин да көмүр сатып алуу боюнча тендерлердин комиссия мүчөсү болуп келген Расул Умбеталиев Шабыркөл көмүр кени Машкевич, Патохов жана Ибрагимов сыяктуу олигархтар түптөгөн Казакстандагы эң ири ENRC корпорациясынын курамына кирерин белгиледи.

Расул Умбеталиев көмүр ташыган фирмалардын аттары өзгөртүлгөнү менен алардын кожоюндарынын түбү бир экенин билдирди:

- "Прогресс компани" деген компаниясын төрт жыл иштетип, анан "текшеришпесин" деп жаап салышкан. Анын ордуна азыр "Рассвет компани" деп атын өзгөртүп койгон. Анын негиздөөчүсү катары Болот Абиров "Прогресс компаниде" дагы болгон. Азыр анын ысымы "Рассвет компаниде" дагы негиздөөчү катары көрсөтүлүп турат. Бул ортомчу компания жыл сайын тендерден утуп алып, Казакстандагы Шабыркөл кенинен көмүр ташып келип жатат. Анын ээлери Александр Машкевич, Алижан Ибрагимов жана Патох Шодиев деген Казакстандын олигархтары. "Рассвет компани" мурдагы президент менен түздөн түз байланышта болгон.

Иллюстрациялык сүрөт.
Иллюстрациялык сүрөт.

“Электр станциялары” ишканасынын өкүлү Анара Жумагулова тендердик комиссия көмүрдүн баасын кымбат сунуштаган фирманы тандаган себебин түшүндүрдү. Анын айтымында, тендердик комиссия төмөн баа сунуш кылган “Евротранс групп” фирмасынын көмүрүнүн калориясы аз экени тууралуу жүйөнү келтирген.

Анара Жумагулова эгерде ал арзан баадагы көмүр алынса, кайра кошумча 48 миң тоннага чейин көмүрдү сатып алууга туура келери жана 25 млн. куб газ кошумча жагыларын белгиледи. Мына ошондо жарым миллиард сомдон ашуун чыгаша көп болуп чыгарын айткан Анара Жумагулова тендердик комиссия буга чейин көмүр ташып келген "Рассвет компани" фирмасын тандоого токтолгонун кошумчалады.

Бишкек ЖЭБ кыш сезонуна 1 млн. тоннадай көмүр керектесе, анын 550 миң тоннасы Кара-Кечеден, 50 миң тоннасы Таш-Көмүрдөн алынып келет. Калган 400 миң тонна Казакстандан импорттолот.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жээнбековго жолуккусу келгендер жазаланды

Президент Сооронбай Жээнбеков Ноокендеги жолугушууда.

Ноокенде президентке жолукканы барып, жолугушууга кире албай калган аялдар сот жообуна тартылды. Өлкө башчысына өз маселелерин айтууга барган аялдарды милиция беш саат кармап, "коопсуздук кызматкерлеринин талабына баш ийген жок" деген таризде жоопкерчиликке тарткан. Аймактын тургундары жана жергиликтүү укук коргоочулар президент жергиликтүү тургундар эмес, алдын ала даярдалган мамлекеттик кызматкерлер менен жолугушканын айтышууда.

Ноокен райондук соту 15-августта Сакалды айылынын тургундары, 51 жаштагы Бурулкан Ибрагимованы, 64 жаштагы Жыпархан Мусаеваны жана 47 жаштагы Махидилхан Абдимиталипованы Администрациялык жоопкерчилик жөнүндө кодекстин 371-беренеси менен (“Ички иштер органдарынын кызматкеринин жана коомдук тартипти сактоо боюнча милдетин аткарып жаткан башка адамдардын мыйзамдуу буйругуна же талабына моюн сунбоо”) күнөөлүү деп таап, ар бирине 500 сомдон айыппул салды. Айыпталгандардын бири Бурулкан Ибрагимова окуяны мындайча баяндады:

Бурулкан Ибрагимова.
Бурулкан Ибрагимова.

- 15-августта Жээнбеков менен Кочкор-Ата шаарындагы маданият үйүнө жолугушууга барганбыз. Катышуучулар тизме аркылуу киргизилип жатканын айтып, бизди залга кое беришкен жок. Коопсуздук кызматкерлеринен "келбей калган адамдардын ордуна кирели" деп сурансак, алар "тактап жообун айтабыз" деп тим болушту. Биз артка кайткан учурда көчөдөн милиция кармап, унаасына салып, Кочкор-Ата шаарындагы аймактык милиция бөлүмүндө беш саат кармады. Түшүнүк кат жаздырып, кечки саат 18:30дар чамасында сотко алып барышты. Кечки саат алтылар чамасында Ноокен райондук соту үчөөбүзгө 500 сомдон айыппул салды. Бизге жактоочу да беришкен жок. Райондук соттун судьясы сот учурунда бизге сөз да берген жок. Тескерисинче милиция кызматкерлерин катуу кагып, айыпталуучулардын үстүнөн эч нерседен коркпостон айып коюуга буйрук берип жатты.

Ноокен районунун Сакалды жана Арал айылдарынан чогулган беш аял алгач жергиликтүү бийликке президент менен жолугушуу үчүн түзүлүп жаткан тизмеге кошуп коюу өтүнүчү менен кайрылган. Сакалды айыл өкмөтүнүн башчысы жолугушууга саналуу гана муниципалдык кызматкерлер барарын айтып, аялдарды тизмеге кошкон эмес.

- 14-августта президенттин Кочкор-Ата шаарында эл менен жолугушаарын угуп, райондук администрацияга жана Сакалды айыл өкмөтүнө кайрылганбыз. Айыл өкмөт башчысы тизме толуп калганын, жолугушууга барса болоорун бизге оозеки эскерткен. Президенттин жолугушуусуна тизмеде жоктугубуз үчүн киргизилген жокпуз. Коопсуздук кызматынан келбеген адамдардын ордуна киргизүүнү өтүндүк. Алар ага макулдук берген жок. Айрым жергиликтүү бийлик башчылары бизди бул жерден алып кетүүнү милицияга табыштады. Биз өз алдыбызча кетүүгө макул болдук. Артка бараткан жолдо, милиция унаа менен келип кармап кетти,- деди Бурулкан Ибрагимова.

Жалал-Абад облустук милициясынын басма сөз кызматы билдиргендей, милиционерлер аялдарды үйлөрүнө кайтып бараткан учурда эмес, ызы-чуу жасап, жыйынга кирүүгө күч менен аракет жасаган кезде кармашкан. "Алар Кочкор-Ата аймактык милиция бөлүмчөсүнө жеткирилип, түшүндүрүү иштери жүргүзүлгөн жана ашыкча мыйзамсыз күч колдонулган эмес", - деп айтылат расмий маалыматта.

Ноокен районунун акими Эркинбек Маматаев бул маалыматты тастыктап, учурда райондук комиссия окуянын чоо-жайын териштирип жатканын билдирди:

- Президент менен жолугушуу өтүүчү зал чакан болгондуктан көпчүлүктү чакыра алган жокпуз. Бизге берилген тизме боюнча айыл өкмөттөргө бөлүп берип, алар кимдерди алып келүүнү өздөрү чечишкен. Негизинен өлкө башчысы менен жолугушууга облустан келген жетекчилер, министрлер жана айрым депутаттар жана райондук аткаруу бийлигинин башчылары катышты. Жогорудагы эжелер 16-августта мага арыз менен кайрылышты. Учурда райондук комиссия ал окуяны текшерип жатат.

Ноокендеги жолугушуу.
Ноокендеги жолугушуу.

Президент менен Кочкор-Ата шаарынын 470 орундуу маданият үйүндө өткөн жолугушууга Ноокен, Базар-Коргон жана Майлуу-Суу шаарынын тургундары чакырылган. Бирок ар бир айыл өкмөттөргө бөлүнгөн 23 орундук муниципалдык жана жетекчилик кызматкерлерден арткан эмес. Укук коргоочу жана жергиликтүү активист Айгүл Нуркамилова президент аймактарды кыдырууда карапайым тургундар менен ачык жолугушууга барышы керек деп эсептейт:

Эгер президент бул жагдайды билсе, сөзсүз чара көрүлөт деген ойдомун.

- Эки райондун жана бир шаардын тургундары менен 400 орундуу кичи залда жолугушканы туура эмес. Өлкө башчысы ар бир тургундун үнүн угуш үчүн чоң стадионду тандашы керек болчу. Мен да президент менен жолугушууга барсам, 10-бөлүмдүн кызматкерлери тоскоолдук кылып, жолуктурбай коюшту. Ноокенден келген бир топ тургундарды милиция колун кайрып көчөдөн кармап кетти. Ошол жердеги адамдардын айтуусунда, президент маданият үйүнүн эшигинен эмес, арт жагындагы кошумча эшик аркылуу кириптир. Президенттин эл алдындагы аброю ушундай жагдайлардан улам түшөт. Массалык маалымат каражатары аркылуу айтып жаткан реформалары жана сөздөрү иш жүзүндө төп келбей жатканы байкалып жатат. Атайын уюшулган мамлекеттик кызматкерлер менен эмес, көйгөйүн айтканы келген эл менен жолугушса болмок. Жергиликтүү бийлик да мурункудай кошоматчылыкты жана жасакерленүүнү токтотушу керек. Эгер президент бул жагдайды билсе, сөзсүз чара көрүлөт деген ойдомун.

Жоопко тартылган аялдар.
Жоопко тартылган аялдар.

Жалал-Абаддын Ноокен районунда президент Сооронбай Жээнбековго жолугам деп, сот жообуна тартылган аялдардын иши териштирилет.

Мамлекет башчынын басма сөз катчысы Толгонай Стамалиева окуянын чоо-жайын Ички иштер министрлиги тактап жатканын "Фейсбукка" жазды.

"Ноокен районунун акими бул апалар менен жолугат, алардын арыздарын мазмунуна карата тийиштүү мамлекеттик органдар карап чыгат. Эгер президентке тийиштүү болсо, Президенттин аппараты жооп берет. Ноокен районунун акими бизге билдиргендей, эгерде апалар айып төлөгөн болсо, аларга акча кайтарылып берилет"- деди Стамалиева.

Ноокен районунун айрым тургундары бул аялдар мурдагы бийлик тушунда түрдүү себептер менен нааразылык акцияларына чыгып жүргөнүн, митинг-пикеттерге дайыма катышып келгенин билдиришти.

Жогорудагы аялдар 9-июлда Бишкек шаарына барып, президенттин атына талаштуу жер тилкелери боюнча кайрылуу ташташкан. 15-августта Кочкор-Ата шаарына келген президенттен анын жообун алуу максатында барышкан.

15-16-август күндөрү президент Сооронбай Жээнбеков Ош жана Жалал-Абад облустарына жумушчу сапар менен барып, жергиликтүү тургундар менен жолугушканы айтылган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Эгизбаевдин өлүмү боюнча пансионаттын администрациясына иш козголду

Уланбек Эгизбаевдин мүрзөсү. Нарын, Кочкор району.

Журналист Уланбек Эгизбаевдин өлүмүнө байланыштуу Ысык-Көлдөгү “Акун” пансионатынын администрациясына жана куткаруучуларга кылмыш иши козголду.

"Окуяга криминалдык кийлигишүү болгон" деген версияны тергөө четке кагууда.

"Азаттыктын" иликтөөчү журналисти Уланбек Эгизбаев каза болгон "Акун" пансионатынын администрациясына жана куткаруучуларга 17-августта кылмыш иши козголду. Ишти Ысык-Көл райондук милициясы Кылмыш-жаза кодексинин 258-беренеси (“Коопсуздук талаптарына жооп бербеген товарларды чыгаруу же сатуу, иштерди аткаруу же кызмат көрсөтүү”) менен иликтейт. Териштирүү эки айга уланат.

Милиция журналист сууга чөгүп кеткенин, аны атайылап өлтүрүү аракети аныкталбаганын билдирди. Ички иштер министрлигинин Тергөө кызматынын башчысынын орун басары Нурлан Утемисов буларды айтты:

Нурлан Утемисов.
Нурлан Утемисов.

- Жалпылап айтканда, бүгүнкү күнгө чейин тергөөдө бул окуяга криминалдык кийлигишүү болгону далилдене элек. Тергөө жалаң соттук-медициналык экспертизанын корутундусуна эле таянып тим болгон жок. Ыкчам иликтөө тобунун бир ай бою жүргүзгөн текшерүү иштеринде да ал версия тастыкталбай калды.

Экспертиза буга чейин көп суроолорду жараткан Эгизбаевдин бутундагы шектүү тактар маркум каза болгондон кийин пайда болгонун белгилеген. ИИМ өкүлү мындай тактар Уланбектин далысында да бар экенин айтып, "сөөктү Бишкекке алып келе жатканда пайда болушу мүмкүн" деген божомолун билдирди. Буга байланыштуу тергөө анын өлүмүндө кылмыштын белгилери болгону тууралуу версияны четке какты.

ИИМ: Экспертизанын бүтүмү боюнча Эгизбаев сууга чөккөн
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:30 0:00

Мындан тышкары, Утемисов Уланбек Эгизбаевди коркутуп-үркүткөндөр жөнүндө маалыматтарды текшерүү уланып жатканын кошумчалады. Азырынча күч органдарында бул боюнча конкреттүү аныкталган факт жок.

Бир күн мурда Жогорку Кеңештин депутаты Жанар Акаев "Уланбек Эгизбаевдин өлүмү боюнча факт менен кылмыш иши козголушу керек" деп министрликтин өкүлдөрүнө кайрылган. Бирок ал кылмыш иши башка өңүттө ачылганын белгилеп, маркумдун денесиндеги тактар тууралуу корутунду да элди бүдөмүк ойлорго түртүп жатканын айтты:

Жанар Акаев Уланбек Эгизбаев менен коштошуу зыйнатында.
Жанар Акаев Уланбек Эгизбаев менен коштошуу зыйнатында.

- Мен "факт боюнча иш козгогула" деп кайрылгам. Тагыраак айтканда, "Уланбектин өлүмүнүн себептери иликтенсе" деп сунуш кылгам. Азыр коомчулук да бул жөн эле кырсык экенине ишенбей турганда созуп жатышпайбы. Денесиндеги тактар боюнча да талкууга жем таштап коюшту, "тирүү кезинде жок болчу, өлгөндө пайда болду" деп. Ошондуктан мен муну экспертиза кеңири иликтеши керек деп эсептейм. Кандай учурда ушундай так пайда болору түшүндүрүлүшү керек.

Буга чейин Эгизбаевдин өлүмүнө байланыштуу ишти прокуратура өз көзөмөлүнө алган. Журналисттин көзү тирүүсүндө аны коркутуп-үркүткөндөр болгону жөнүндө тиешелүү материалдар милицияга, Экотехинспекцияга юридикалык баа бериш үчүн жөнөтүлгөн.

“Азаттык” радиосу Эгизбаевдин каза болушунун жагдайын өз тарабынан иликтеп жатат жана коомчулукка бул туурасында маалымат берет. Эл арасында журналисттин өлүмүнө кырсык себепкер болгонуна ишенбегендер да бар.

Курч иликтөөлөр менен таанылган журналист, 28 жаштагы Уланбек Эгизбаев бир ай мурун, 22-июлда Ысык-Көлдөгү "Акун" пансионатынын аймагында сууга түшүп жүргөндө каза болгон.

Ички иштер министрлигинин өкүлдөрүнүн журналисттин өлүмүнө байланыштуу курган маалымат жыйыны. 17-август, 2018-жыл.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

ИИМ: Экспертизанын бүтүмү боюнча Эгизбаев сууга чөккөн

ИИМ: Экспертизанын бүтүмү боюнча Эгизбаев сууга чөккөн
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:30 0:00

Милициянын реформасы: сөз көп, иш аз

Ички иштер министрлиги.

ИИМде борбордук жана аймактык бөлүмдөрдүн аппаратынан 600дөн ашуун кызматкер кыскарып, туристтик милиция түзүлдү.

Кыргыз бийлиги көп жылдан бери эле милицияны реформалай албай келет. Байкоочулар буга чейин ички иштер органдарында кызматкерлердин санын азайтуу, бир түзүмдү жоюп, башкасын түзүү, формасын өзгөртүү сыяктуу иштер жасалганы менен натыйжа чыкпаганын белгилешет.

Ички иштер министрлигиндеги оптималдаштыруунун биринчи этабына ылайык, борбордук аппараттын, башкы башкармалыктардын жана башкармалыктардын аппараты кыскарды. Министрликтин басма сөз катчысы Бакыт Сеитовдун айтымында, мунун эсебинен облустарда аймактык, жаш өспүрүмдөр менен иштөөчү тескөөчүлөр кошулат. Нөөмөт бөлүктөрү чыңдалат.

Бакыт Сейитов.
Бакыт Сейитов.

- Бул кыргыз милициясынын тарыхында алгачкы чоң оптималдаштыруу, тактап айтканда, борбордук аппаратты кыскартуу болуп саналат, - деди ал.

- ИИМде бир эле учурда 625 адамды кыскартуу болгон эмес. Биздин министр Кашкар Жунушалиев Кыргызстандын бардык райондоруна барып, аймактардын милиция бөлүмдөрүнүн акыбалы менен жеринен таанышып, көйгөйлөрүн билип, ошонун негизинде бири-бирин кайталаган же ашыкча деп эсептелген штаттык бирдиктерди карап, талдап чыгып, ушундай оптималдаштыруу, кыскартуу жөнүндө чечимдерди кабыл алды. Эң негизги маселе - Аймактарды өнүктүрүү жылына карата колдо болгон ички мүмкүнчүлүктөрдү эске алуу менен 100 штаттык бирдик аймактык тескөөчүлөрдү түзүүгө, 25 штаттык бирдик жаш өспүрүмдөр менен иштөөчү тескөөчүлөргө, нөөмөт бөлүктөрүн чыңдоого 45 штаттык бирдик берилет. Ошондой эле Кыргыз Республикасынын “Жоруктар жөнүндөгү кодексинин” 2019-жылдан баштап ишке киришип, ИИМдин Тергөө кызматынын курамындагы анча оор эмес кылмыштарды тергөө бөлүгү түзүлүп жатканына байланыштуу 255 штаттык бирдик ошол кызматка берилет.

Бакыт Сеитов жаңыдан түзүлүп жаткан туристтик милиция тууралуу да айтып берди:

Туризм милициясы толук түзүлүп бүткөндөн кийин анын презентациясы өткөрүлөт.

- Өлкөдөгү туризм саясатын өркүндөтүү, эс алуучу жайларда коомдук тартипти сактоо максатында туристтик милиция бөлүгү да түзүлүп жатат. Ага азырынча 100 штаттык бирдик берилгени жатат. Анда чет тилдерди билген кызматкерлер иштешет. Туризм милициясы толук түзүлүп бүткөндөн кийин анын презентациясы өткөрүлөт. Андан сырткары калган штаттык бирдиктер жаңы түзүлө турган айылдык милиция бөлүмчөлөрүнө жана аймактык милиция органдарынын өздүк курамын чыңдоо максатында милициянын бөлүмдөрүнө берилет.

Бакыт Сеитов учурда оптималдаштыруунун экинчи этабы башталганын, ал ушул жылдын этегинде аяктай турганын, анда да кыскартуу, кайсы бир түзүмдөрдүн санын, сапатын жогорулатуу болорун кошумчалады.

Мурунку ички иштер министри, Жогорку Кеңештеги "Республика - Ата Журт" фракциясынын депутаты Зарылбек Рысалиев реформанын алкагында милиция кызматкерлерин азайтууга каршы экенин айтты:

Зарылбек Рысалиев.
Зарылбек Рысалиев.

- Алсыз ИИМ кимге кереги бар? Мисалы, Кытайда эки миң киши митингге чыкса, ошол жерге 4-5 миң кызматкерди алып барып коюшат. Түркияда деле ошондой. Он миң киши көчөгө чыкса, андан эки эсе ашык полицияны чыгарат. Бизде болсо көчөгө он миң адам чыкса, ал жерге эки миң эле милиция барат. Анан байкуш милициялар келтек жеп эле жүрөт. Көчөдөн кармаганы көчөдөн сабайт, таяк жеп бүтүштү. Ансыз деле милиция кызматкерлери жетишпейт. Менин балдарым милицияда иштейт, күнү-түнү жумушта жүрүшөт, алган айлыгы аз. "Борбордук аппараттан кыскартып, ал орундарды аймактарга беребиз" дейт. Аймактарга эч ким барбайт да! Көбү эле кетип калат. Бул туура эмес. Реформаны негизи башкача кылат. Эң биринчи элдин милицияга ишенимин арттыруу керек.

Өткөн аптада президенттик аппаратта жол коопсуздугун камсыз кылган ички иштер органдарынын бөлүктөрүн реформалоо боюнча сунуштарды иштеп чыгуу максатында эксперттик жумушчу топ түзүлгөн. Ага жагдайды иликтеп, оптималдаштыруу жагын карап, жол коопсуздугун камсыз кылуу боюнча жаңы түзүмдөр, алардын башкаруусу, милдети боюнча сунуштарды иштеп чыгып, президенттин кароосуна киргизүү тапшырылган.

Милициянын генерал-лейтенанты, мурдагы ички иштер министри Өмүрбек Кутуев реформа жаатында иштен сөз көп болуп жатканына кейиди:

Өмүрбек Кутуев.
Өмүрбек Кутуев.

- "Реформа" деп эле баарын элге жарыялабаш керек. "Реформа жасайм, андай кылам, мындай кылам" деп баарын жарыялап жаткандардан реформа күткөн болбойт. Ар ким өз ордунда, өз ишинде акырындык менен алдыга жылдырыш керек, берилген тапшырмаларды аткарышы керек. "Реформа" деп, "муну жасап жатабыз, аны кылып жатабыз" деген көп учурда сөз боюнча эле калат. Президент айтты, тапшырма берди, аны акырын жасай бериш керек. Баягыда карасам, "прокуратура кемчилик кетирди" деп милицияларды кармап жүрөт. Ошол кантип реформа болсун? Ал реформа эмес, аны рейд деп коет. Бир күн болгондон кийин эле унутуп коюшат.

Былтыр күзүндө ошол кездеги президент Алмазбек Атамбаевдин күч органдарын реформалоо тууралуу жардыгынын негизинде ИИМде өз алдынча алты кызмат - Криминалдык милиция, Тергөө, Коомдук коопсуздук, Ички иликтөө, Баңгизаттардын мыйзамсыз жүгүртүлүшүнө каршы, Экстремизмге жана мыйзамсыз миграцияга каршы кызматтар түзүлгөн.

"Реформалар жана натыйжа үчүн" жарандык союздун өкүлү Урмат Казакбаев милициядагы жаңы түзүмдөр пайда болуп, кызматкерлердин саны кыскарганы менен сапаты өзгөрбөй жатат деп эсептейт:

Урмат Казакбаев.
Урмат Казакбаев.

- Борбордук аппараттагы кызматкерлердин санын, албетте, кыскартыш керек. Бул туура. Бирок бизде азыр кичинекей иштерге реформа жасалып, негизги өзөгү алмаштырылбай жатат. Өзөгү дегенде ириде милицияны демилитаризация кылыш керек. Аларды аскердик буйрукка баш ийдирген системаны жоюш керек. Ар бирин үч жылдык же беш жылдык мөөнөт менен эмгек келишимине ылайык жумушка алып, жыл сайын ишине баа берип туруш керек. Эгерде ал адам тууралуу арыз-доомат көп болсо же өз ишин туура эмес аткарса, коррупцияга барса, кызмат абалынан пайдаланса аны менен келишимди токтотуп, экинчи мамлекеттик органдарда иштебегендей кылыш керек. Ошондо гана ички иштер органдарынын өзөгү өзгөрөт. Бүгүнкү күндө милиция кызматкерлери алганын айлыгынан он эсе көп ишти аткарат, алар өздөрүнөн чоңдорунун бардык буйруктарын аткарууга аргасыз.

Буга чейин президент Сооронбай Жээнбеков милицияны "абийирин акчага саткандардан, атына көө жапкандардан" тазалаш керек экенин айтканы бар. Андан кийин күч органдарындагы ротациялоо салтын жандандырууга чакырган. Азырынча терең тазалоо да, ротация да жүрө элек.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Султанов: Эл жакшылары ишенимди өчүрдү

Султанов: Эл жакшылары ишенимди өчүрдү
please wait

No media source currently available

0:00 0:31:54 0:00

Раев: Ыйманы таза адам дүйнөнү сактай алат

Султан Раев.

Кыргыз эл жазуучусу, белгилүү драматург Султан Раев жакында жарык көргөн “Топон” аттуу китеби, анын башка чыгармаларынан айырмасы жана окшоштугу, келечекте чыга турган эмгектери, жаңы коюла турган спектаклдери тууралуу “Азаттыкка” маек курду.

“Азаттык”: Султан агай, "Топон" китебиңиз буга чейин "Ала-Тоо" журналында басылып чыккан. Бирок кеңири окурмандарга жете элек эле. Чыгарма эмне жөнүндө? Кайсы маселе козголгон?

Султан Раев: “Топон” аталышындагы китептин ичине “Топон” романы жана “Кашаба” повести кирди. Роман 2015-жылы “Ала-Тоо” журналына толук басылып чыккан.

Ал эми “Кашаба” китеп болуп биринчи жолу басылып чыгып жатат. Роман негизи азыркы дүйнөдөгү эң орчундуу нерсе - адамдын жан дүйнөсү, ыйман маселеси туурасында. Муну икая-роман десе да болот, икая формасында жазылган.

Анын негизги фабуласы 1999-жылдагы топон суу жөнүндө айтылат. Фантастикалык, өтмө мааниси бар. Топондон тирүү калган бир үй-бүлөнүн мисалы. Нук пайгамбардын таржымалына окшошуп кетет. Бүгүнкү цивилизацияны, бүгүнкү жетишкендикти, бүгүнкү инновацияны көргөн адамдар жалгыз аралда калып калат. Алар ошол жерде мындан адам болобу же болбойбу деген суроого байланыштуу болуп калды.

Мен адамзаттын болочок тагдыры кандай болот деген суроону коюп жатам. Бул глобалдык маселе. Бул жерде өтмө маани, метафора, каймана маани бар. Романда айта турган негизги лейтмотив - азыркы табигый катаклизм, топон суу, кыйроо эмес, адамдын жан дүйнөсү жана анын ыйманыңдагы топон. Адам ыйманы менен гана өзүн жана дүйнөнү сактап калышы мүмкүн.

“Азаттык”: Айрым сынчылар “Топонду” “Жанжаза” романы менен да окшоштуруп, ошонун уландысы катары жазылгандай кабыл алганын айтып жүрүшөт? Экөөнүн кандай айырмасы, окшоштугу бар?

Адабият эч качан окурманды ээрчибеш керек, кайра азыркы татаал дүйнөдө татаал карама-каршылыктарга карабастан аларды ээрчитиш керек.

Султан Раев: Жазуу манерасы, көркөм-эсетикалык жагынан экөөнүн үндөштүгү, жакындыгы бардыр. Бирок экөө бири-бирине жакындашпайт. “Жанжаза” деле адамдын жан дүйнөсү жөнүндө жазылган да. Бул жерде дагы адамдын көкүрөгү жөнүндө, бирок экөө эки башка кырдаалда, эки башка мейкиндикте өнүгөт. Формалык, мазмундук жагынан салыштырууга болбойт.

"Окурмандарга кабыл алууга өтө татаал болушу мүмкүн" дегендей айтышат. Адабият эч качан окурманды ээрчибеш керек, кайра азыркы татаал дүйнөдө татаал карама-каршылыктарга карабастан аларды ээрчитиш керек. Адабияттын миссиясы кайсы кылым, кайсы доор болбосун адамдын көкүрөгүн тазартууга, рухун агартууга багытталган. Азыр китеп миң эле нуска менен чыкты.

“Азаттык”: “Кашаба” повести деле ушундай мазмунда жазылган чыгармабы?

Султан Раев: “Кашабада” бир карышкыр жөнүндө, карышкырдын тагдыры жөнүндө. Кыргыздар карышкырды көкөлөтүп, өзгөчө ат берген. Аюуну өтөгөн дейт го, карышкырды кашаба деген. Карышкырдын сырттандыгын баалаган кыргыздар. Элибизде бул тотемдик жаныбар, ага өзгөчө сый болгон. Карышкыр менен кошо эле адамдын психологиясы, карышкыр-адам же адам-карышкыр жөнүндө жазылган философиялык повесть десем болот.

“Азаттык”: Сиздин кийинки чыга турган китебиңиз, чыгармаңыз эмне тууралуу болот?

Орустарда шаардык проза деп коёт, кыргыз улуттук адабиятында ошол нерсе жок. Шаардын өзүнүн нукура турмушу бар, шаар өзү руханий мегаполис.

Султан Раев: Чынын айтканда менин чыга элек чыгармаларым абдан көп. Көлөмдүү аңгемелер жыйнагым турат. Өзүңүз билгендей, мен драматургмун. Бирок бир дагы драма китебим каражаттын айынан чыкпай турат.

Жакында эле “Шаар” деген повестти бүттүм. Орустарда "шаардык проза" деп коёт, кыргыз улуттук адабиятында ошол нерсе жок. Шаардын өзүнүн нукура турмушу бар, шаар өзү руханий мегаполис.

Бизде шаардык дүйнөтааным калыптана элек. 20-30 жыл шаарда жашап жатабыз деп ойлойбуз, бирок шаардын тагдыры, анын дүйнөсү таптакыр башка. Ошондуктан шаар темасын, андагы жашоону, Конституцияны, психологиялык өзгөчөлүктөрдү камтыдым.

Мындан сырткары бизде чоң, өзгөчө таланттарыбыз бар. Драмалык актрисалар бар. Ошолорго арнап пьеса жазып жатам. Мисалы мен Гүлайым Каниметова, Жамиля Сыдыкбаева менен иштешүүнү каалайм. Ушулардын жан дүйнөсүнө, образына жакын пьеса жазып жатам.

Р.S: Өткөн жылы “Топон” романы Швецияда, Стокгольмдо өткөн Эл аралык адабият фестивалында конкурска катышкан 200дөн ашуун ири прозанын (повесть, роман) арасында баш байгени жеңип, Нобель сыйлыгынын лауреаты Генрик Сенкевич атындагы адабий сыйлыкка татыган.

Китеп англис, орус тилинде да чыгарылат. Китептин баш сөзүн философия илимдеринин кандидаты, белгилүү сынчы Калык Ибраимов жазды.

Раев: Элита оюн айтпаса, коом быкшып кетет
please wait

No media source currently available

0:00 0:19:53 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Түндүк-Түштүк жолундагы жаңы илинчектер

Түндүк-Түштүк альтернативдүү жолу.

Кыргызстанда Кытай насыясынын эсебинен жүрүп жаткан Түндүк-Түштүк альтернативдүү жол куруу долбоорундагы коррупциялык иштерге байланыштуу күмөндүү жагдайлар эл аралык opendemocracy.net сайтына жарыяланды.

Анда төрт жыл мурда башталган бул жолду курууга кеткен чыгымдардын сметасы базар баасынан бир топ ашыкча көрсөтүлгөн мисалдар документтердин негизинде көрсөтүлгөн.

Курулушка сатылып алынган бир килограмм цементтин баасы 1,1 доллардан бааланып, курулуштун кээ бир участокторунда бир чакырым жолго кеткен каражаттын өлчөмү 3 миллион доллардан ашып түшкөнү мисалдар менен берилген.

Бирок бул жол курулушуна буюртмачы болгон Кыргызстандын Транспорт жана жолдор министрлиги жол оңдоого кеткен чыгымдар менен жаңы жолду салууга кеткен чыгымдарды салыштыруу жаңылыштык экенин белгилеп, кеткен чыгымдарды текшертүүгө даяр экенин жарыялады.

Жолдордун "жоболоң" баалары

Түндүк-Түштүк альтернативдүү жол долбоорунун жалпы узундугу 154 чакырымды түзгөн Казарман - Жалал-Абад жана Балыкчы-Арал участкалары төрт жүз миллионго жакын долларга бааланган.

Түндүк-түштүк альтернативдүү жолунун курулушу.
Түндүк-түштүк альтернативдүү жолунун курулушу.

Документтерге ылайык, андагы бир чакырым жолдун баасы туннелге кеткен чыгымды кошкондо 2 млн. 597 миң 331 долларга барабар. 3,7 чакырым узундукта курулуп жаткан туннелдин сметалык чыгымы 128 миллион долларга бааланган. Ошондо туннелди кошпогондо, жолдун ар бир чакырымы 1 млн. 809 миң 640 долларга түшкөн.

Кытайлык “China Road“ компаниясы буга чейин Кыргызстанда аткарган башка жол оңдоо долбоорлорунун баасы дагы таң калтыра турганы иликтөөдө берилген. Айрыкча узундугу 124 чакырымды түзгөн Ош-Баткен-Исфана жолунун ар бир чакырымы 737 миң 476 долларга түшкөн.

Бишкек-Балыкчы жолундагы 25 чакырымдык айланма жолдун ар бир чакырымын оңдоо 1 млн. 535 миң 150 долларга барабар болгон. 12,7 чакырым Бишкек-Аэропорт жолун оңдоодо ар бир чакырым жолдун баасы 2 миллион доллардан ашкан.

Ал жолдор оңдолгон кездеги транспорт жана жолдор министри Замирбек Айдаров болсо учурда курулуп жаткан Түндүк-Түштүк альтернативдүү жолундагы ар бир чакырымы 3 миллион долларга турган участоктун наркын туура эле деп эсептей турганын билдирди:

Замирбек Айдаров.
Замирбек Айдаров.

- Мисалы, жаңы курулган жолдун баасы кымбат болот. Ага салыштырмалуу жолду оңдоого байланышкан реабилитация, реконструкция арзаныраак түшөт. Жолдун капиталдык ремонту андан да арзанга бүтөт. Ошон үчүн жолдун бир чакырымы стандарттуу түрдө "мынча эле болуш керек" деген туура эмес. Геометриялык параметрлери окшош болсо эле алардын баарынын баасын жолдун категориясына жана тибине карабай эле бирдей караганга болбойт. Анан бул жерде эки бөлөк жолду салыштыруу үчүн жолдун жер түздөө иштери, асфальтынын эни, узундугу, калыңдыгы жана анын чекелериндеги жол тосмолору канча болорун эсептеп чыгуу зарыл. Ошентип салыштырганда гана жолдун курулушунун баасын болжолдуу түрдө аныктоого мүмкүн.

"Иттин өлүгү" кайда катылган?

Түндүк-Түштүк жол куруу долбоорундагы эң кымбат бааланган участок 96 чакырым узундуктагы Арал-Казарман жолуна туура келген. Бул жол 298 млн. 796 миң 966 долларга бааланып, анын ар бир чакырымына кеткен чыгымы 3 миллион доллардан ашып түшкөн.

Иликтөө материалында Кытайдын өзүндө бир чакырым жаңы жолдун стандарттык баасы 1,1 миллион доллар болору көрсөтүлгөн. Ал эми Дүйнөлүк банктын отчетуна караганда Борбор Азияда бир чакырым жолду оңдоого кеткен чыгым (реабилитация жана реконструкция) 309 миң 344 долларды түзсө, ушундай жаңы жолду курууга 1 млн. 231 миң 833 сарптала турганы мисалга алынган.

Түндүк-Түштүк жол куруу долбоорунун жалпы баасы 850 миллион долларга бааланып, анын 700 миллион доллары Кытайдын Эксимбанкынан насыяга алынып, курулушту кытайлык “China Road” компаниясы колго алган. Бул келишимге 2013-жылы кол коюлуп, курулуш иши 2014-жылы башталган.

2015-жылы транспорт жана жолдор министри болуп бир жыл иштеген Аргынбек Малабаев бул долбоор техника-экономикалык негиздемеси жок эле башталганын, бирок ал кызматка келгенде макулдашуунунун шарттарын өзгөртүүгө кеч болуп калганын кеп салды:

Аргынбек Малабаев.
Аргынбек Малабаев.

- Анда эми шектенүү болгондо жумуштардын баары башталып, эл аралык документтерге кол коюлуп калгандыктан өзгөртүүлөрдү киргизе албайсың. Ал жерде долбоорлоо деген бар. Анын негизинде эсептер иштелип чыгат. Ал кытайлык “Чайна Роуд" компаниясы менен чогуу жасалган. Биздин азыркы министр Жамшитбек Калилов ошол кезде "Кыргыз жолтранспроект" институтунун директору болуп турганда ошол долбоорду түзүшкөн экен. Анда транспорт министри Калыкбек Султанов болчу. 2013-жылы тиешелүү документтер иштелип чыгып, ага кол коюлган экен. Ал эми курулуш 2014-жылы башталыптыр. Мен болсо министр болуп 2015-жылы кызматка бардым. Мен барган мезгилде Кытайдын Эксимбанкы жана "Чайна Роуд" компаниясы менен макулдашууларга эбак эле кол коюлуп, жумуштар башталып калыптыр. Анан ага чейин эле курулуш иштери техника-экономикалык негиздемеси, долбоору жок эле башталган деген сөз бар. Долбоорлоо курулуш иштери менен кошо жүргүзүлгөн экен. Негиздемеси жана долбоору иштелип чыккандан кийин гана курулуш иштери башталышы керек эле. Жолдун ар бир чакырымынын баасы ар кандай чыгышы мүмкүн. Ошондуктан азыр прорабдарды, курулушчуларды, финансисттерди жана экономисттерди бул ишке тартып, жолду курууга кеткен чыныгы эсептерди чыгарыш керек. Ошондо гана биз: “Анда чыгымдар сметасындагы баалар ашыкча көрсөтүлгөнбү же жокпу?” деген суроого жооп табабыз.

Транспорт министрлигинин позициясы

Бул иш тууралуу транспорт жана жолдор министри Жамшитбек Калилов менен байланышканыбызда ал иш сапарында жүргөнүн айтып, бул маселе боюнча кийин өзү же анын орун басарларынын бири суроолорго жооп бере турганын билдирди.

Министр буга чейин жергиликтүү маалымат каражаттарына Түндүк-Түштүк жол куруу долбоорундагы коррупциялык схемалар тууралуу маалыматтарды жокко чыгарып, жол курулушунун кымбаттыгын андагы татаал шарттар жана курулуштун өзгөчөлүктөрү менен байланыштырган. Калилов бул жол куруу долбоорун ишке ашырууда жаап-жашыра турган эч нерсе жок экенин билдирген:

Жамшитбек Калилов.
Жамшитбек Калилов.

- Долбоордук-сметалык документтердин баары бүткөн. Анын баары экспертизадан өткөрүлгөн. Анан бул жерде салыштырбай турган нерсени салыштырып жатышат. Реабилитация, реконструкция болуп жаткан жолдун баасы менен жаңыдан курулуп жаткан жолдун баасынын ортосунда чоң айырмачылык бар. Анткени ал жол салына турган жерге жетип, ишти алып бара турган да жол жок болчу. Ал жердеги көпүрөлөрдү, жолду, эстакадаларды долбоорлош үчүн ал жакка бара албай, атайын программанын негизинде жандооч аркылуу тартып, анын негизинде анын техника-экономикалык негиздемесин иштеп чыгып, долбоорлоо жүргүзгөнбүз. Ал жакта өтө татаал, өтө оор шарттарда курулуш иштери жүргүзүлдү. Жаап-жашыра турган эч нерсе жок. Биз келишимдердин шарттарын жана сметалык документтерди тиешелүү текшерүүчү органдардын баарына бергенбиз. Бизди Эсеп палатасы, башка мамлекеттик органдар текшерет. Ошолордун баары келсин. Биз баарына ачыкпыз. Келип текшеришсин. Бул жерде эч ким эч нерсени катып алган жери жок.

1 килограммы 77 сомдук цемент, "асман чапчыган" акча

Анткен менен эл аралык opendemocracy.net сайтына жарыяланган иликтөө материалындагы документтерге караганда, курулуш иштерине сатылып алынган бир килограмм цементтин баасы сметада 1,1 доллар өлчөмүндө көрсөтүлгөн. Бул азыркы валюта курсу боюнча 77 сомго барабар. Ошол эле кезде жергиликтүү базарда бир килограмм цементтин баасы жети цент же болбосо беш сомдон сатылып жатканы мисалга алынган.

Сметада ошондой эле курулуш аянтында инженерди кеңсе менен камсыздоого ай сайын 2000 доллар, лаборатория жайына айына 1800 доллар жана курулуш аянтчасында керектелүүчү материалдарга ай сайын 3000 доллардан каралган.

Курулуштагы бул чыгымдар 56 айга эсептелип, Казарман менен Жалал-Абаддын ортосундагы талаада кеңсе жана лаборатория үчүн орнотулган контейнердин ижара акысын жана күндөлүк керектелүүчү буюмдарга кеткен чыгымдарды кошкондо 380 миң долларга чыгып кеткен.

Жарандык активист Мавлян Аскарбеков бул жол куруу долбоорунун чыгымдары буга чейин коомчулуктан жашырылып келгенин белгиледи:

Мавлян Аскарбеков.
Мавлян Аскарбеков.

- Азыр эми буга чейин белгисиз болуп келген, жашыруун сакталып келген маалыматтар чекесинен чубалып чыгып жатат. Цементтин бир килограммы 75-77 сом дегени эмнеси? Негизи эң эле кымбат цементтин түрү - бул жанагы суу астындагы курумдарга колдонула турган гидроцемент экенин билебиз. Бирок анын баасы деле мынчалыкка жетпейт. Бирок бийик тоолуу шартта деле гидроцемент колдонулбайт. Биз аны жакшы билебиз. Анан цементти ошол тоонун башына жеткизген транспорттук чыгымдарды кошкондо деле анын баасы мынчалыкка жетмек эмес. Бул жерде бизге чыгымдардын сметасы бекитлгенден кийин дагы бир катар андагы курулуш материалдарынын баасы бир нече эсе жогору көрсөтүлгөн учурлары тууралуу бейрасмий маалыматтар түшүп жатат. Эгерде бекитилген смета болсо, анан барып эле аягында ошол көпүрөлөрдүн баасы, туннелдин баасы эмне себептен көбөйүп кетиши керек эле? Бул жерде аябагандай көп бүдөмүк, шек жараткан суроолор бар. Бул долбоорду буюртма берип, аны көзөмөлдөгөн Транспорт министрлиги эмне себептен ушул күнгө чейин "андай эмес, мындай" деп ачык-айкын документтерди көрөзүп, сметаны расмий түрдө жарыялагандан коркуп жатат. Эгерде чынында эле бул жерде карандай доомат болуп жатса, анда Транспорт министрлиги тиешелүү чыгымдардын сметасын коомчулукка ачык жарыяласын. Биз күзүндө парламенттен ушул маселени көтөрүп чыгып, изилдеп, анан анын жыйынтыгын элге жарыялоону талап кылабыз.

Ал эми ошол эле кезде транспорт жана жолдор министринин жол курулуштарын көзөмөлдөгөн орун басары Азимкан Жусубалиев жол курулушуна сатылып алынган цементтин баасынын бир килограммы 1,1 доллардан же болбосо сомго 77 сомдон сметада көрсөтүлгөнү тууралуу кабары жок болуп чыкты. Жусубалиев бийик тоолуу шартта же нымдуулукка туруктуу колдонула турган цементтин сапаты жана наркы жогору болушу мүмкүн экенин жүйө келтирип, бул маалыматты тактап туруп анан кийин кошумча маалымат берерин айтты:

Балким, бул жерде цементтин өзүнүн баасы эмес, аны пайдаланууга бергенден кийинки аткарылып бүткөн жумуштун баасы ал жерде кошулган болушу мүмкүн.

- Бул жерде эми жол курууга колдонула турган цементтин башка атайын түрлөрү да бар. Аны карап, териштирип көрүш керек. Анан эми 1 чакырым жолго цементтин баасы анча деле таасир этпейт. Балким, бул жерде цементтин өзүнүн баасы эмес, аны пайдаланууга бергенден кийинки аткарылып бүткөн жумуштун баасы кошулган болушу мүмкүн. Анан дагы ал жерде жолдун өзүнөн сырткары ар кандай курулмалар, тосмолор, көпүрөлөр, эстакадалар, туннел сыяктуу башка дагы ири чыгымдарды талап кыла турган курулуштар бар. Муну баарын биз текшертип, карап чыгышыбыз керек. Ошондон кийин гана сиздерге тиешелүү маалыматтарды бере алабыз. Бирок айтып коё турган жагдай. Бул жолду салууга буюртма берген биздин министрлик бир тыйын акчаны колуна кармабайт. Бардыгы долбоор боюнча ишти аткарган компаниянын эсебине түшүп турат. Анын аны көзөмөлдөп турган, долбоордун аткарылышын караган башка да компания бар. Бул жерде бардыгы долбоор боюнча жүрүп, курулуштун чыгымдары ошонун негизинде гана жүрөт.

Эки жолдун курулушундагы салыштыруулар

Эл аралык opendemocracy.net сайтына жарыяланган иликтөө материалында автор Кыргызстанда жол куруу иштерин аткарган кытайлык "Чайна Роуд" жана "Лонг Хай" компанияларынын жер казуу жана түздөө иштерине кеткен чыгымдарын салыштырган таблицаны жарыялады. Анда бир түрдөгү эле окшош аткарылган иштердин ортосундагы кеткен чыгымдардын айырмачылыгы "Чайна Роуд" компаниясынын сметасында жогору көрсөтүлгөн.

Бирок транспорт жана жолдор министрлиги бул эки кытайлык компания эки башка жакта аткарып жаткан жол курулуш долбоорлорун салыштырууга мүмкүн эмес экенин белгилеген. Анткени "Лонг Хай" аткарып жаткан Балыкчы-Корумду жолу ондолуп жатса, Түндүк-Түштүк альтернативдүү жолунун Казарман - Арал участогунда, бийик тоолуу шартта, жаңы жол салынып жатканы жана ошого байланыштуу чыгымдарда бир топ айырмачылыктар боло турганы боюнча министрликтин түшүндүрмөсүндө көрсөтүлгөн.

Буга чейин Жогорку Кеңеште Түндүк-Түштүк альтернативдүү жол куруу долбоорун иликтеп чыгуу боюнча убактылуу депутаттык жумушчу топ түзүлгөн. Анын төрагасы, парламенттин "Бир Бол" фракциясынын депутаты, мурдагы транспорт министри Кубанычбек Жумалиев менен байланышып, андан бул багытта иликтөөнүн жүрүшү тууралуу маалымат алууга мүмкүн болбоду. Эсеп палатасы бул жол куруу долбооруна байланыштуу каражаттын мыйзамдуу колдонулушу жана чыгымдардын сметасы боюнча жылдык аудиттин жыйынтыгын жарыялай элек.

"Азаттыктын" архиви: Жолдон "жонулган" жашылдар. 30-март, 2016-жыл. Уланбек Эгизбаевдин иликтөөсү.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Айтматов - биз үчүн руханий казына

Чыңгыз Айтматов Брюсселдеги кеңсесинде.

Мага Чыңгыз Төрөкулович менен эки жолу олтуруп, терең баарлашуу бактысы буюрду.

Биринчиси - мен 1993-жылы декабрь айында атайын чакыруу менен Франциянын Страсбург шаарында өткөн Адам укуктары боюнча бүткүл дүйнөлүк семинарга катышканы барган элем. Семинардын иши аяктап калган күндөрү телефон аркылуу Чыңгыз Төрөкуловичке байланыштым. Буга чейин эле улуу жазуучу менен жолугушууну эңсеп жүргөм. Анан "чет элге барып, ушундай мүмкүнчүлүк болуп турса кантип кетирейин" дедим. Ал кезде Чыңгыз агабыз Орусия Федерациясынын Люксембургдагы элчиси кызматын аркалап жаткан.

Телефонду Чыңгыз Төрөкулович өзү алды. Баарыбызга тааныш коңур үндү укканда маңдайым жарыла сүйүнүп, Кыргызстанда жүргөндөй болуп кеттим. Мен Страсбургга келгенимди айтып, ал кишиге жолугуп кетүү максатымды билдирдим. Улуу жазуучу ошол замат макул болуп, тосуп алаарын айтты. Мен Страсбургдан Люксембургка чейин поезд менен барып, ал жерден Чыңгыз Төрөкуловичтин айдоочусу тосуп алып кетти.

Жолдо болгон бир күтүүсүз жолугушуу тууралуу да кыскача айта кетейин.

Поездде бара жатып бир чет элдик аялдын улам тигилип, бир китепти окуп баратканына кызыктым. Ал китепте кыргыз кызынын сүрөтү тартылган жерин көрүп, ого бетер кызыгып ал аял менен сүйлөшө кеттим. Анча-мынча англис тилин билгеним жардам берди. Көрсө ал аял Чыңгыз Айтматовдун "Кызыл жоолук жалжалым" деген чыгармасын чын дити менен окуп баратыптыр. Китепте тартылган сүрөт Ильястын улуу сүйүүсүнө арзыган Аселдин сүрөтү экен.

Брюсселдеги Айтматов тууралуу сүрөттөр.
Брюсселдеги Айтматов тууралуу сүрөттөр.

Ал жүргүнчү аял менин кыргыз экенимди, Ильяс аварияга учураган Долон ашуусун далай ашканымды, ушул чыгарма жаралган Кыргызстандан келгенимди угуп, "кыргыз улутунун өкүлүн биринчи көрүп, сүйлөшүп жатканым үчүн бактылуумун, кыргыздар менен сүйлөшсөмбү деп эңсеп жүргөм" деп колумду кыса кармады. Анан менин Чыңгыз Айтматовго жолугушканы баратканымды угуп, ого бетер таң калып, мага суктанып, "кыргыздар, силер Чыңгыз Айтматовдой жазуучуңар бар, бактылуу элсиңер" деп Чыңгыз Төрөкуловичке мен аркылуу ысык саламын айттырып жиберди.

Бул чыныгы болгон окуя. Мен Европада жашаган бир жөнөкөй эле кыргыз жараны тууралуу айткан пикирин угуп, ушунчалык өзүмдү бактылуу сездим. Эгер Айтматов сыяктуу улуу жазуучу болбосо, башка өлкөнүн жарандары минтип кыргыздарды ыйык улут катары көрүп сыйлап турбайт эле. Мына, Айтматовдун өз эли үчүн жасаган ат көтөргүс эмгеги.

Ошентип, өзү иштеген элчиликте Айтматов мени дасторконун жайып, калдайып тосуп алды. Ал кезде Айтматов 64 жашка жаңы чыккан курагы. Мен анын экинчи уулу Аскар менен тең болчумун.

Айтматов жолугушканда эле улуулугун көргөзүп: "Уулум , адам укуктары боюнча биздин улутта буга чейин аракеттенген адам болгон эмес. Бул улуу ишти аянбай аркалап кетсең азаматтык кыласың. Адам укуктарын коргоо Европада жаралып, булар адам укуктарына чоң маани беришет, бул баштаган ишиңе ийгилик каалайм" деп батасын берген эле. "Балким улуу адамдын батасы тийип, отуз жылга чукул ушул ишти аркалап жүрөмбү" деп ойлонуп кетем.

Менин кайсы окуу жайын бүткөнүмдү сурап отуруп, ветеринардык факультетти бүткөнүмдү укканда бир чети сүйүнүп, бир чети таң кала түштү. "Өзүң ветеринар болуп туруп кантип адам укуктарын коргоо жолуна түштүң?" деген мыйзамдуу суроосун берип, өтө кызыгып менин жообумду күтүп калды.

Мен да жөн калбай, ал кишиден сүрдөп калбастан, юморго салып: "Зоотехник болуп туруп сиз бүт эл сүйүп окуган дүйнөлүк жазуучу болдуңуз, менин кесибим ветеринар болсо да балким эл аралык деңгээлдеги укук коргоочу болуп калаармын" деген ирониялык жообумду узаттым. Улуу жазуучу менин бул сарказмга негизделген жообума аябай ыраазы болуп кубанып калды. Мага ишеним артты. Ошондо мен жанагы поездде жолуктурган аял тууралуу, аны менен менин болгон маектешүүмдү айтып, анын саламын жеткирдим.

Чыңгыз Төрөкулович анын саламына ыраазы болуп, Европада жүрүп өзүнүн көп чыгармаларын жазууга мүмкүнчүлүгү болуп жатканын жана Европа коомчулугу менен кеңири жолугушуу болуп тураарын билдирди. Бирок сөз үстүндө бир аз кайгырып, "ушундай жолугушуулардын баары убакытты уурдап, чыгарма жазууга кедергисин тийгизет экен" деп өкүнгөнүн да айтып алды.

Анан мен учурдан пайдаланып сүйүүнүн поэзиясына айланган "Жамийла" повестинин жаралышы тууралуу да суроо узаттым. Негедир улуу жазуучу бир саамга ойлоно калып, ою менен тээ тереңге сүңгүп киргенин билдирип, жооп бере баштады.

"Ар бир чыгарманы жаратууда жазуучунун өз туюму, өз образы болот. "Жамийла" чыгармасын жазууда да Жамийланын феноменин образдуу кылып жаздым. Турмуш жүзүндө андай болгон эмес. Бирок жазуучунун көркөм фантазиясы ушундай чыгармаларды образдуу кылып жазып коё алат" деген жообун берди. Мен бул жоопту угуп, ичимден таң калып койдум. Биз болсо "Жамийланын тагдыры чынында эле ушундай болгон экен" деп ойлоп жүрчүбүз да.

Чыңгыз Айтматов Брюсселде.
Чыңгыз Айтматов Брюсселде.

Менин институттагы мугалимим, улуу академик Арстанбек Алтымышевдин жубайы Тамара Назаровна Алтымышева да (алар эң жакын үй-бүлөлөрдөн болгон) бир жолугушууда Чыңгыз Айматовдон "Жамийла" повестинин жаралышы тууралуу сураганда ал эжеге да жогорудагы мага бергендей эле жообун берген экен.

Ошондо гана Айтматовдун тазалыгына, ар бир адамга ымандай сырын төгүп чындыкты айтаарына ынандым.

Ошентип, биздин бир сааттан ашык жолугушуубуз аяктап калганда улуу жазуучу дагы бир жолу батасын берип, бир сумкага толтура үйгө белек бердиргени эсимден кетпейт.

Ошол Чыңгыз Айтматов берген сувенирди мен келинчегим Гүлмиранын отуз жылдыгына белек катары бергенимди унута албайм. Мына ал адамдын жөнөкөйлүгү, улуулугу ушундан эле көрүнүп турат.

Ал киши ушуну менен эле чектелип калбастан Александр деген айдоочусун кошуп берип, бир күн бою Люксембург шаарын кыдыртып, дүйнөдөгү эң узун көпүрөдөн ("Киши өлтүрүүчү көпүрө" деп коет экен) өтүү бактысына ээ кылды. Кечке чейин улуу агабыз иштеп жана жашап жаткан шаарды кыдырып рахаттанып, кечинде кайрадан Страсбургга кайтып кеттим.

Бул жолугушуу мындан туура 25 жыл мурун болсо да ал улуу агабыздын мага деген мамилеси, камкордугу, боорукердиги жана айкөлдүк ыйык сапаты ушул убакка чейин эсимден кетпейт.

Бир өкүнгөнүм - ошол көз ирмемди чагылдырган, улуу адам менен бирге түшкөн сүрөттүн болбой калганы.

Бул менин эскерүүм улуу жазуучунун 90 жылдыгына карата менин белегим деп эсептейм.

Турсунбек Акун, укук коргоочу

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Армиядагы жообу жок жоопкерчилик

Иллюстрациялык сүрөт.

Куралдуу күчтөрдөгү соңку окуяларга байланыштуу аскер түзүмдөрүнүн милдеттерин аныктап, аскер жетекчилигинин жоопкерчилигин кароо маселеси көтөрүлдү.

Сот Кой-Таштагы аскер бөлүгүндөгү "Ала-Тоо" полигонунда кызмат өтөгөн жоокерлерге кордук көргөзгөн үч аскер кызматчысын камоо тууралуу чечим чыгарды.

Жоокерлерге мыкаачы мамиле кылууга жана шалаакылыкка жол берген башка аскер жетекчилеринин жоопкерчилигин кароо боюнча адвокаттар Аскер прокуратурасына өтүнүч келтиришти. Аскер прокуратурасы бул кылмыш иши мыйзам чегинде тергелип жатканын билдирди.

Аткаруучулар камалып, жетекчилери боштондукта...

Бишкек гарнизондук аскер прокуратурасы Кой-Таш аскер бөлүгүнө караштуу "Ала-Тоо" полигонундагы окуяга байланыштуу "Кызматтык ыйгарым укугунан аша чабуу" беренеси менен кылмыш ишин козгоп, үч аскер кызматчысына - ага лейтенантка, старшинага жана прапорщикке айып тагылганын жарыялаган.

Айып коюлган ага лейтенант "Ала-Тоо" аскер полигонунун башчысы болгон. Андан кийин Кой-Таш аскер бөлүгүнүн командири Болот Көчкөнов кызматынан алынган.

"Кылым шамы" укук коргоо борборунун жетекчиси Азиза Абдирасулова азыр жабыркаган тараптын адвокаты мыйзамсыздыкка көз жуумп койгон башка аскер жетекчилерине каршы кылмыш ишин козгоону өтүнүп жатканын билдирди:

Азиза Абдирасулова.
Азиза Абдирасулова.

- Бул маселе подполковник Болот Көчкөновдун түздөн-түз жоопкерчилигиндеги иш болгон. Ал бул окуяны билген. Ага жабыркаган жоокерлер арызданган. Бирок аталган жоокерлер Аскер прокуратурасына арыз жазгандан кийин дагы, Көчкөнов эки ай бою эч кандай чара көргөн эмес. Ошол кол астында иштеген ээнбаш аскер кызматчыларын иштен четтетүүнүн ордуна, жабыркаган эки жоокерди аскерлердин астына тизип алып, "булар ушакчылар, эркек эмес, аларга юбка кийгизип койгула" деп айткан. Азыр биздин адвокат аскер фельдшери менен бул командирдин жоопкерчилигин кароо боюнча өтүнүч келтирип жатат. Мыйзам бузууну билип туруп ага чара көрбөгөнү - бери дегенде шалаакылык.

Буга чейин Кой-Таш аскер бөлүгүнүн "Ала-Тоо" полигонунда кызмат өтөп жаткан айрым жоокерлердин ата-энелери "Азаттык" радиосуна кайрылган.

Алар аталган аскер бөлүгүнүн жетекчилери быйыл жазында армияга чакырылган жоокерлерди башка бирөөлөргө кара жумушка иштөөгө жалдап бергени, ур-токмокко алганы, мазактап-кордогону жана аскердик жобого туура келбеген иштерге барганы боюнча даттанышкан.

Жабыркаган жоокердин бири Бишкектеги республикалык психикалык саламаттык борборунда дарыланып жатканы белгилүү болгон.

Кыргыз армиясы: талкаланган тагдыр, кыйраган кыял...
please wait

No media source currently available

0:00 0:10:56 0:00

Учурда кылмышка шектүү үч аскер кызматкери гана кармалып, аскер бөлүгүнүн командиринин жана башка жогорку аскер жетекчилеринин жоопкерчилиги боюнча Аскер прокуратурасы менен Башкы штаб үн ката элек.

Бишкек гарнизонунун аскер прокурору Эдилбек Ыстакеев козголгон кылмыш ишинин алкагында териштирүү жүрүп жатканын айтуу менен чектелди:

- "Муну "Кылым шамы" таап чыкты" деп жатпайбы. Бирок биз буга чейин өзүбүз эле бул фактыны таап чыгып, кылмыш ишин козгогонбуз. Анын негизинде үч аскер кызматчысына айып коюлуп, алардын бөгөт чарасы катары сот камакка алуу түрүн тандады. Азыр тергөө амалдары жүрүп жатат. Анан анын жыйынтыгы боюнча биз окуяга укуктук баа беребиз.

Шалаакылык менен жоопкерсиздиктин себеби

Кой-Таш аскер бөлүгүндөгү жоокерлерди мазактаган окуя жалпы армиядагы азыркы абалды көргөзүп турарын белгилеген айрым коомчулук өкүлдөрү бардык аскер бөлүктөрүн текшерип чыгуу жана ага карата жарандык көзөмөлдү күчөтүү маселесин көтөрүштү.

Алыскы аймактардагы абал мындан дагы курч болушу мүмкүн экенин айткан талдоочулар муну Куралдуу күчтөрдөгү тартиптин начарлап кеткени жана аскер жетекчилеринин шалаакы мамилеси менен байланыштырды.

Өкмөттө коопсуздукту караган мурдагы вице-премьер-министр Абдрахман Маматалиев куралдуу күчтөрдүн түзүмдөрүнүн милдеттеринин так эместиги жоопкерчиликтин жоголушуна алып келип жатканын айтты:

Абдрахман Маматалиев.
Абдрахман Маматалиев.

- Куралдуу күчтөрдө тартиптин начар экенин ушундай окуялардын катталып жатканы көргөзүп турат. Бул аскердик тармакта башкаруунун начардыгынын көрсөткүчү. Башкаруу тутумунун жакшы иштебей жатканы. Анткени Коргоо министрлигин жоюп, анын ордуна аты-жыты белгисиз Коргоо комитети дегенди түзө койдук. Ал негизи өкмөткө баш иет. Анын үстүнөн Башкы штабды коюп койдук. Бул жерде "койчу көп болсо, кой арам өлөт" дегендей болуп жатат. Кимиси эмнеге жооп берери азырынча так эмес. Бири бери тартса, аркысы нары тартып, эч кимде жоопкерчилик жок болуп жатат.

"Кызматтан алуу маселени чечпейт"

Кийинки убакта Куралдуу күчтөргө караштуу тик учактын турфирмада туристтерди тейлеп учуп жүрүп, кыйроого учураганы жана аскер бөлүктөрүндөгү абалга карата Башкы штабдын үн катпай жатканы коомчулукта сынга кабылды. Буга байланыштуу Башкы штабдын башчысы Раимберди Дүйшөнбиевдин жоопкерчилигин кароо маселеси айтыла баштады.

Аскердик тик учак.
Аскердик тик учак.

​Бирок коргоо министринин мурдагы орун басары Мурат Бейшенов аскер жетекчилигин кызматтан алуу маселени чечпесин айтып, көйгөйдү чечүүнүн башка жолдорун издөөнү сунуш кылды:

- Жакында Коопсуздук кеңешинин жыйынында аскер тармагындагы абал талкууга алынат болуш керек. Ошондо Раимберди Сейдахматович жооп берет. Ансыз деле ал президентке барып, абалды түшүндүрүп чыгып жатпайбы. Жоокерлерди бирөөлөр иштетип жатса же алар мушташа кетсе эле жетекчини кызматтан түшүрө берген болбойт да. Азыр жыл сайын эле өкмөт башчысын кызматтан алып жатышпайбы. Бул да ошондой болушу керекпи? Ал киши көп оор маселелерди чечти. Өткөндө кандай сонун аскер бөлүктөрүн ачты. Ошону да жазып койсоңор болмок. "Качан Раимберди Дүйшөнбиевди кетиресиңер, качан аны кызматтан аласыңар?" деп маселе көтөрө берген туура эмес болсо керек.

Башкы штабдын башчысы Раимберди Дүйшөнбиев менен бир нече ирет байланышып, Куралдуу күчтөрдөгү соңку окуялар тууралуу комментарий алуу аракетибизден майнап чыккан жок. Ошол эле убакта аскердик жана саясий чөйрөдө Коргоо комитети болуп калган мурдагы Коргоо министрлигин кайра калыбына келтирүү жана ага учурдагы Башкы штабдын ыйгарым укуктарын кайтарып берүү демилгеси көтөрүлө баштады.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Талаштуу жерлердин тагдыры чечилди

Бишкек четиндеги жаңы конуштардын бири.

Кыргыз өкмөтүндө республика боюнча 40 миң үйдүн курулушу мыйзамдаштырыла турганы айтылууда.

Турак жайлардын дээрлик отуз жылдан бери трансформация болбой келгенинин себеби эмнеде? Жерлердин категорияларын алмаштырууда коррупциянын таасири канчалык? Дегеле Кыргызстанда жерди натыйжалуу пайдалануу боюнча саясат барбы? Ушул ж.б. суроолорго “Арай көз чарай” берүүсүндө жооп табууга аракет кылдык.

Талкууга кыргыз өкмөтүнүн аппаратынын агрардык өнөр-жай комплекси жана экология бөлүмүнүн башчысы Алмаз Жээналиев жана Кыргыз Республикасынын мурдагы айыл чарба министри Карыпбек Асанов катышты.

“Азаттык”: Алмаз мырза, өкмөт башчы Абылгазиев жерлерди трансформациялоо маселеси 1983-жылдан бери чечилбей келгенин айтты. Дээрлик 40 жылга жакын убакыттан бери жерлердин мыйзамдаштырылбай келгенине кандай тоскоолдуктар болду эле?​

Алмаз Жээналиев.
Алмаз Жээналиев.

Алмаз Жээналиев: 2009-жылы сугат, айдоо жерлерди башка категорияларга которууга мораторий жарыяланган.

2013-жылы“Жер участокторун которуу, трансформациялоо жөнүндө” мыйзам кабыл алынган. Ошонун негизинде өкмөткө тапшырма берилген. Биз аймактардан 2009-жылга чейин жергиликтүү бийлик органдары аркылуу берилип кеткен, союз мезгилинде ар кандай себептер менен курулуп калган көп турак жайларды, жерлерди аныктадык.

2015-жылы өкмөттө мекеме аралык комиссия түзүлгөн. Бул комиссияга өкмөттүк мекемелердин жана коомдук уюмдардын өкүлдөрү киришкен. Жогорку Кеңештин депутаттары да бул комиссия менен иштешти. Ошентип трансформация боло турган жерлердин жалпы реестри түзүлдү.

Өзүңүздөр билгендей, Союз таркагандан кийин жерлердин 75 пайызы элге жеке менчикке берилген, 25 пайызы мамлекеттин колунда кайра бөлүштүрүү фондуна калган. Фонддун эсебинен калктуу конуштарды кеңейтүү, үрөнчүлүк же асыл тукум чарбаларын уюштуруу жана ижарага берүү каралган. Ошого таянып айыл өкмөттөрү элге жер участокторун берген.

Бирок убагында документтерин даярдап, каттатпай калгандыктан же башка себептерден улам маселе чечилбей келген. Өкмөт ага карабай жарандардын турак жайга болгон укугун коргоо максатында иш алып барууда. Трансформация болгондон кийин жарандар ошол жашаган жери боюнча расмий каттоого алынат. Анын негизинде жашоочулар шайлоого толук катышууга укук алат, бала бакчага, мектепке, ооруканаларга катталуу маселеси чечилет.

Үйлөрүн банктарга күрөөгө коюп, насыя алып бизнес жүргүзүүгө шарт түзүлөт, айтор жерди мыйзамдаштыруу менен бир топ социалдык маселелер чечилет.

“Азаттык”: Карыпбек мырза, 40 миңден ашык турак жай курулуштары трансформацияланбай келиши эгемендүүлүк жылдарына туура келет экен. Анын себебин сиз эмнеден көрөсүз? Мыйзам жол бербедиби же өкмөт көңүл бурбадыбы, эмне болду?

Карыпбек Асанов.
Карыпбек Асанов.

Карыпбек Асанов: Союз ыдырап жатканда көп ээнбаштыктар болду. Жаштардын баары шаарларга келип, уруксат бергенче жерлерди ээлеп жатышты.

Ал кездеги башаламандыктарга жооп бере тургандар азыр кызматта жок же пенсияга чыгып кетишкен. Кыргызстан эгемендик алгандан бери жерди тескөө бир колго өтпөй жатат. Мурда жерге байланышкан мыйзамдар, нускамалар бир жерде даярдалып, бир жерден башкарылчу. Азыр төрт мамлекеттик орган жерге кожоюндук кылат, башаламандык көп.

“Азаттык”: Алмаз мырза, кечээги өкмөт жыйынында 14 миң гектар жердин 9 миң гектардагы турак жайлар трансформациялана турганы айтылды. Калган 5 миң гектардагы үйлөрдүн тагдыры качан чечилет же алар сүздүрүлөбү?

Алмаз Жээналиев: Мыйзамда "эгер жерге байланыштуу сот жүрүп жатса, укук коргоо органдарында каралып жатса, жогорку чыңалуудагы чубалгылардын алдына курулуп калса, экологиялык-санитардык нормалар бузулган жерде болсо трансформацияланбайт" деген бир топ чектөөлөр бар.

Жарыяланган мыйзам он күндөн кийин күчүнө кирет. Эки ай ичинде өкмөт жерлерди которууга байланышкан атайын жобо иштеп чыгат. Өкмөт башчы облус жетекчилери менен кыска мөөнөттө иштеп чыгуу боюнча тапшырма берди. Жогоруда айтылган 5 миң гектардын ичинде турак жайлар гана эмес, кайракы жерлер да бар, ал тууралуу жалпы кабыл алынган жобо бар, ал боюнча иштер улана берет. Ал эми 2009-жылдан кийинки жерлер боюнча да атайын комиссия түзүлөт.

Иллюстрациялык сүрөт.
Иллюстрациялык сүрөт.

“Азаттык”: Карыпбек мырза, турак жай курулуштарынан сырткары жерлердин категорияларын алмаштырууда мыйзамдуулук сакталабы? Мисалы, сугат жерди кайракы жерге же жайытка алмаштырууга кызыккан тараптар көп болот экен. Андай кылууга кимдер умтулат?

Карыпбек Асанов: Кыргызстандын көпчүлүк аймактарына тиешелүү мындай бир фактылар бар. Айыл өкмөттөрү кайра бөлүштүрүү фондуна караштуу сугат жерлерди убагында иштете албагандыктан аларды кайракы же жайыт категориясына которууга кызыкдар болушкан. Анткени сугат жердин салыгын төлөөдөн качышкан. Кыргызстан боюнча ушундай жол менен 80 миң гектар сугат жерлер жайытка которулуп калган. Бул өзүнчө кылмыш болгон.

Мисалы, Ак-Талаа районундагы Кара-Бүргөн деген айылга караштуу Бошке деген жер бар. Ал жерге Союз мезгилинде тогуз чакырымдай бетон канал салынып, 138 гектер жерге суу чыгып, өздөштүрүлүп келген. Кийин салыктан качышып, жерди башка категорияга которуп алышкан. Азыр бир гектар жерге суу алып чыгуу дагы көп каражатты талап кылууда…

(Талкуунун толук вариантын ушул жерден угуңуз)

Үй салынган жерлердин тагдыры чечилди
please wait

No media source currently available

0:00 0:23:54 0:00
Түз линк

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Тунгышбаевдин туюкка такалган иши

Муратбек Тунгышбаев. Бишкек.

Муратбек Тунгышбаевге коюлган айыпты өзгөртүү тууралуу Астана Бишкекке өтүнүч жибергени тууралуу маалымат ырастала элек.

Казакстандын Башкы прокуратурасы камактагы жарандык активист Муратбек Тунгышбаевге коюлган айыпты өзгөртүү боюнча Кыргызстандын Башкы прокуратурасына өтүнүч жибергени кабарланды. Буга укук коргоочулар тынчсызданып, "Бишкек аны аткарбашы керек" деп коңгуроо кагышууда.

Эгер чын эле ошондой сураныч жиберилип, ал аткарылса Тунгышбаев он жылдан ашуун убакытка эркинен ажыратылышы мүмкүн.

Тастыктала элек маалымат

Тунгышбаевге коюлган айыпты өзгөртүү тууралуу казак тараптын аракети жөнүндө анын жубайы "Фейсбукка" жарыялаганы 15-августта маалым болду.

Тунгышбаевге буга чейин Казакстандын Кылмыш-жаза кодексинин 405-беренеси ("Экстремисттик уюмдун ишине катышуу") боюнча айып тагылган. Анын Бишкектеги адвокаты Нурбек Токтакуновдун айтымында, коңшу өлкөнүн башкы көзөмөл органы учурда аны 256-беренеге ("Терроризмге үгүттөө же терроризмге ачык чакырык таштоо") өзгөртүүнү суранууда.

Нурбек Токтакунов.
Нурбек Токтакунов.

- Биринчи берене боюнча айыпталуучуну үч жылга чейин соттоо каралса, экинчи берене менен 12 жылга чейин кесилиши мүмкүн. Кыргызстандын прокуратурасы казак тараптын суранычын аткаруудан баш тартышы керек. Азырынча Казакстандын Бишкекке жөнөткөн өтүнүчү тууралуу расмий маалымат ала элекмин.

Казак тараптан муну тактоого мүмкүн болбоду. Коңшу өлкөнүн Башкы прокуратурасынын сайтынан да маалымат таппадык. Кыргызстандын Башкы прокуратурасына Тунгышбаев боюнча Астанадан расмий өтүнүч келбегенин мекеменин басма сөз кызматынын өкүлү Жаркынай Азиева билдирди.

Сын коштогон экстрадиция

Тунгышбаев блогер катары сайт ачып, бийликти сындаган баяндарын жарыялап жүргөн. "Куугунтук болуп жатат" деп, коопсуздугун сактоо максатында быйыл Кыргызстанга качып келген.

Кыргызстандын Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитети (УКМК) 10-майда Казакстандын Башкы прокуратурасынын өтүнүчү менен аны кармаган. 25-июнда Бишкектин Октябрь райондук соту Муратбек Тунгышбаевди экстрадициялоо тууралуу чечим чыгарган.

Ал коңшу өлкөдө тыюу салынган “Казакстандын демократиялык тандоосу” кыймылын колдойт деп айыпталган. Бозгунда жүргөн казак олигархы Мухтар Аблязов түзгөн кыймылды казак бийлиги 18-мартта “экстремисттик уюм” деп тааныган.

Астана Тунгышбаевди кармоо боюнча Бишкекке жөнөткөн өтүнүчүндө аны "Экстремисттик уюмдун ишине катышуу" боюнча айыптаган. Кыргыз тарап аны ошол айыптын негизинде кармаган.

Казакстанга жеткирилген Муратбек Тунгышбаев тергөө аяктаганга чейин эки айга камалган. Бүгүнкү күндө ал Алматынын тергөө абагында отурат. Адвокаттар ага жазаны күчөтүш үчүн коюлган айып өзгөртүлүшү керек экенин, мында Бишкектин жардамы зарыл болоорун белгилешүүдө.

Муратбек Тунгышбаевдин апасы. Бишкек. 20-июнь, 2018-жыл.
Муратбек Тунгышбаевдин апасы. Бишкек. 20-июнь, 2018-жыл.

​Кыргыз бийлигинин блогерди Казакстанга өткөрүп берүү тууралуу чечимин жергиликтүү жана эл аралык укук коргоочулар кескин сындап чыгышкан.

Казакстандын “Тең укуктуу журналисттер” федерациясынын президенти Розлана Таукина “Азаттыкка” блогерге негизсиз жалаа жабылганын айткан:

- Бийликке ыңгайсыз болуп калган соң бүгүн Муратбекке “ал “Казакстандын демократиялык тандоосу” деген кыймылдын жактоочусу” деген жалаа жабышууда, - деген укук коргоочу Астананын бул жүйөсү аны өткөрүп алыш үчүн гана “негиз болуп жатканын” белгилеген. Аны менен катар блогердин экстрадиция болушу “эл аралык мыйзамдарга каршы келерине” кошумчалаган.

"Бийлик мыйзам менен иштеши керек"

Кыргыз парламентинин Эл аралык иштер, коргоо жана коопсуздук боюнча комитетинин төрагасынын орун басары Абдувахаб Нурбаев мындай маселе эл аралык жана ички мыйзамдардын шартында гана чечилиши керек экенин айтты:

- Эки мамлекеттин ортосунда келишим болууга тийиш. Бир беренеден экинчи беренеге өткөрүүгө негиз барбы же жокпу, караш керек. Мыйзамга туура келеби же жокпу? Туура келбесе, "болбойт" деп ачык айта алабыз.

Казакстандык укук коргоочулар Тунгышбаевдин Жаңы-Өзөн окуясындагы ролу өзгөчө экенин белгилешет. Ал 2011-жылкы кандуу кагылышты биринчилерден болуп чагылдырып, окуянын күбөлөрүнүн айткандарын тасмага түшүргөн.

Каршылык акциясынын катышуучуларын полиция кубалап, жыгылып калгандарын атканы тартылган таанымал тасманы жергиликтүү тургундардан Тунгышбаев алып келген.

Тунгышбаев өзүнө коюлган айыптар ойдон чыгарылганын билдирип, сөз эркиндиги, адам укугу үчүн гана күрөшүп келгенин, ушундан улам бийлик аны куугунтукка алып жатканын айткан.

Муратбек Тунгышбаевдин соту

Блогердин кармалышына байланыштуу 26-июнда Бишкекте “Тунгышбаевдин иши – кыргыз демократиясынын сынагы” деген тегерек үстөл өткөн.

Анда саясий ишмер Равшан Жээнбеков казак активисттин сот ишинде коңшу өлкөнүн бийлигинин кысымы байкалганын айтып, “эгер Кыргызстан демократиялык мамлекет болсо, Тунгышбаевге окшогон, кылмыш кылбаган, башка саясий көз караштагы адамдарды бербеши керек. Бул Кыргызстандын эл аралык аброюна аябагандай доо кетирет”, – деген.

Жыйындын катышуучулары соттор мурдагыдай эле “саясий буйрукту аткарып жатканын”, сот менен укук коргоо органдарын реформалоо маселеси актуалдуу бойдон турганын бир ооздон белгилешкен.

Жарандык активист Өндүрүш Токтонасыровдун акциясы. 26-июнь, 2018-жыл.
Жарандык активист Өндүрүш Токтонасыровдун акциясы. 26-июнь, 2018-жыл.

Бишкектеги талкууга катышкан жарандык коом өкүлдөрү “мыйзамсыз чечим чыгарган соттордун атайын реестри” түзүлөрүн жарыялашкан.

“Коомдук анализ институтунун” директору Рита Карасартова “Биз мыйзам бузган судьялардын “кара тизмесин” түзөбүз. Аларды мыйзам чегинде жазага тартуу боюнча бардык аракеттерди көрөбүз”, – деген талкуу маалында. “Атамбаевдин учурунда болгон башаламандык Жээнбеков келгенде токтойт, башка адам келди, эми эл аралык аренада бизди уят кылбайт” деп кол чапкан элек. Бирок биздин өлкөдө эч нерсе өзгөргөн жок”, - деп укук коргоочу бийликти кескин сынга алган.

Тунгышбаевди Кыргызстандын УКМКсы 10-майда Казакстандын Башкы прокуратурасынын өтүнүчү менен кармаган.

Казакстандын мыйзамына ылайык, блогердин күнөөсү аныкталса, алты жылдан он беш жылга чейин кесилип кетиши мүмкүн.

Кыргызстандын Башкы прокуратурасы аны Казакстанга өткөрүп берүү боюнча токтом кабыл алып, бирок Тунгышбаевдин жактоочулары ал токтомду жокко чыгарууну талап кылып, Октябрь райондук сотуна арыз менен кайрылган. 25-июнда судья Чыңгыз Адамкулов адвокаттын арызын четке кагып, башкы көзөмөл органынын токтомун күчүндө калтырды.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Элим деген эр эле...

Жумакадыр Акенеев.

15-августта 64 жаш курагында белгилүү окумуштуу, коомдук, мамлекеттик ишмер Жумакадыр Акенеев дүйнө салды. Көпчүлүк элге Жумакадыр Акенеев чыгаан илимпоз, ишмер катары эле эмес, ириде өлкөнүн экономикалык жагдайын таамай сыпаттаган мыкты эксперт катары таанылган.

Убактысынын тартыштыгына, жагдай-шартына карабай ал Кыргызстандын экономикалык турмушу кайсы багытта баратканын, абалы менен проблемаларын жашырбай айтып, маалымдоо каражаттары аркылуу пикирин билдирип турчу.

Кызматтын ысык-суугу

Жумакадыр Акенеевдин өмүр жолу илим менен мамлекеттик кызматтын эриш-аркак байланышынан турат.

Токсонунчу жылдары жогорку бийлик тепкичине ыкчам көтөрүлүп, кайра бир топ жылдар андан четтеп, илимге кайтып келген.

Ал кыска өмүрүндө абакты да көрдү. Айыл чарба министри кезинде иш сапардан келери менен аба майдандан камакка алынып, кийин акталып чыккан. Ошонун азабын тартып мамлекеттик кызматка алынбай бир топ жыл окутуучулук, илимий иштер менен алектенди.

Жумакадыр Акенеев кызмат абалына карабай бир калыпта жүргөн, жөнөкөй, элпек инсан эле. Адамгерчилик сапатын жоготпой өзүн бир калыпта алып жүргөнү менен замандаштарынын эсинде калды.

Кыргызстан эгемендик алып, өз алдынча жашоонун ысык-суугун башынан кечирип жаткан өткөөл жылдары Улуттук статистика комитетин жетектеди. Ошол кезде улуттук эсеп-чоттун дүйнөлүк стандартына шайкеш келген системасын ишке киргизип, күнкорсуз мамлекеттер шериктигинин маанилүү кызматын жолго коюуга чоң эмгек сиңирген.

Жумакадыр Акенеев.
Жумакадыр Акенеев.

Көп жылдар жогорку билим берүү жаатында эмгектенип, илимий ишке баш-оту менен берилген инсан экен, кайсы бир кызматтан бошоп калганына таарыныч кылбай, көнгөн ишин уланта берчү. Ал үчүн илимий иштерин улантуу, экономика илиминин актуалдуу проблемаларын изилдөө маанилүү болчу. Ошон үчүн ал Кыргызстан ыкчам өнүгүп, анын жолуна будоо болуп жаткан тоскоолдорду эртерээк жоюп, алга умтулууну жакшы көрчү.

Республиканын экономикалык жагдайы анын алаканына салынгандай дайын, өнүгүп-өсүү үчүн кандай мүмкүнчүлүктөр бардыгы эсинде турчу. Экономика - өлкөнүн кан тамыры, анын бардык салаасы менен ичке тамырлары үзгүлтүксүз иштеп турушу үчүн эмнелерди жасоо керектигин, базар экономикасынын барк-баасы, мүчүлүштүгү кайсы жерге көмүлгөнүн мыкты билчү.

Бирок бул турмуштун дагы таңкалычтуу табышмагы - экономикалык үлкөн маселелерди бул илимден ат чабым алыс, үстүрт түшүнүгү бар аткаминерлердин чечип отурушу. “Бөдөнөнү сойсо да касапчы сойсун” принциби бул турмушта дайым эле сактала бербейт. Жумакадыр Акенеев экономикалык турмуштун орчун проблемалары тууралуу кеп болгондо кайдыгер карап турчу эмес, үн кошуп, талашка түшүп, жүйөлүү пикирин алдыга жайчу.

Оңбогон оору

Маанилүү экономикалык маселелерге келгенде Жумакадыр Акенеевдин кыйгап өтпөс элпектиги, өлкөсүн өзгөчө сүйгөн жапакечтигин жакын курбусу Кабылбек Жумалиев кайгыруу менен эскерип отурду.

- Жаңы ишти баштаса анын аягына чыккыча күндөп-түндөп аракет кыларын айтып калаар эле. Маалымдоо каражаттары аркылуу экономикалык жагдайга токтолуп, калыс сөзүн айтып, оңго-солго кошулбай, түз жүргөн адам болчу. Сүйлөсө да, иш кылса да мамлекеттин, элдин кызыкчылыгын көздөп, биримдикке келтириш үчүн иштеп жүрчү. Эл бир нукка түшүп, айтчу нерсени жашырбай ортого салып, чечүү жолдорун белгилесе, Кыргызстан экономикалык мыкты өнүккөн алдыңкы өлкөлөрдүн катарына кошулмак, ушунун үстүндө ойлонушубуз керек деп көп айтчу.

Жумакадыр Акенеев алышкан оорунун азабын аябай тартты. Анысын жашырып көпкө айтпай жүрдү. Дегеле оорубагандай күлүп-жайнап, жашоого умтулуусу күчтүү эле.

Маркумдун жакын адамдарынын бири Борис Сыдыгалиев ташбоор ажал жан дүйнөсү таза, жаркын адамды алып кеткенине капа болду.

- Оорудум деп айтчу эмес, дене табы 40 градус болуп турса да, эч нерсеге карабай, бул ишти бүткөрүү керек, буга жардам бериш керек деп жүрчү. Ичи ооруп ооруканага барып жатканда приступ болду. Тез эле операцияга алып киришти, ичегиси түйүлүп калыптыр, эки бөйрөгү иштен чыгыптыр. Жүрөгүм ооруду деп айтчу эмес эле, инфаркт болду. Эки сутка ооруканада жатты, эч нерсе айта алган жок. 40 жыл кайсы жерде болсо да чогуу жүрдүм эле, атамдай болуп калган.

Кыргызстан эгемендик алгандан бери анын экономикалык абалын 4 миллиард доллардан ашкан ички-тышкы карызы кашкайтып көрсөтүп турат. Ушунчалык акча агымы кайда кетти, карызды кантип кайтара алабыз деген суроо кийинки жылдары көп айтыла баштады. Белгилүү ишмер Базарбай Мамбетов жакында эле маркум менен ушул маселени талкуулаган экен.

Базарбай Мамбетов.
Базарбай Мамбетов.

- Экономикадагы, илимдеги эмгеги бийик эле, баарын ачык айткан азамат болчу. Эч тартынбай, коркпой, экономика боюнча, ошол жааттагы саясатты талдоого алчу. Терең байкоолорун ортого салып, эл менен бөлүшүп, пикирин айтып турчу. Кыргыздын дулдулу болчу десем жаңылышпайм. Ошондой адамдан ажырап калдык. Жакында эле тышкы карыз боюнча коомдук каналдагы талкууга чогуу катышканбыз.

Жумакадыр Акенеев 1954-жылы Ысык-Көл облусунун Улахол айылында төрөлгөн. Ал 1993-1997-жылдары Кыргызстандын Статистикалык комитетин, 1997-1998-жылдары Айыл жана суу чарба министрлигин башкарган. 2011-2013-жылдары Кыргызстандын Нефтетрейдерлер ассоциациясынын президенти болгон.

Кыргызстандын эмгек сиңирген экономисти, экономика илимдеринин доктору, профессор Жумакадыр Акенеев 50дөн ашык илимий эмгек жазган.

Анын сөөгү “Ала-Арча” көрүстөнүнө 17-августта коюлат. Тажыясы Бишкектеги Айтматов көчөсүндөгү үйүндө өтмөкчү.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Памирликтер компьютерди өздөштүрүп жатат

Памирликтер компьютерди өздөштүрүп жатат
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:18 0:00

"Ат-Башыда жоголгон америкалык"

Топоз.

Кыргыз турмушуна айрым чет элдиктердин көз карашы тууралуу тамашалуу түрмөк.

"Кудай жалгап, кыргыздар "Аймактарды өнүктүрүү жылы" деп жакшы кылганы жатыптыр" деп угуп, Ат-Башыга Америкадан инвестор келет. Аны угары менен аким шымаланган жигиттерин жөнөтүп, мейманды кыядан тосуп алып, райондун тамтыгы чыккан көчөсүнүн чаңын асманга бир чыгарып барып, түз эле токойго алып кирип кетет. Кой союп, шишкебек жасап, жакшылап коноктойт. Эртеси түндөгү бешбармакты жылытып, желбей калган устуканды алдына тартат.

Америкалык инвестор ошол күндөн баштап үйүнө кат жаза баштайт.

“Аман-эсен жеттим. Тоолуу жер экен. Келерим менен кой союшту. "Сенин урматыңа сойдук" дешти. Баарын бышырды. Анан аз эле киши келип, бүт жеп алып туруп кетти. Жилигин да чагып, “чучук” деп мага да жедиртишти. Эттин артынан сүт беришти. Ачуу, кычкыл сүт экен. Ичпегениме болбой ичиртишти. Азыр ашказаным дүңкүйүп, жүрөгүм айланып, жаман болуп турам.

Силердин Жек. Июнь, Ат-Башы”.

* * *

“Иш али баштала элек. “Баштабайлыбы, ушинтип эле жүрө беребизби?” десем, өкмөттүн өкүлү: ”Шашкан шайтандын иши” деп койду. Мени Таш-Рабат деген байыркы кылымдарда курулган таш үйгө апкелишти. Боз үй дегенди ушул жерден көрдүм. Кечээги бир койдун этин бүт жегендер бүгүн тай союп жатышат. “Тай казан” деп коюшат экен, мындай казанды мен өмүрүмдө көргөн эмесмин. Ошол казан менен дагы бир казанга толтура эт салып, бышыра башташты. “Биздин штатка жеткидей эт” деп ойлоп койдум.

Бешбармак, Бишкек.
Бешбармак, Бишкек.

Ашказаным түнү бою ооруп чыкты. Басылайын деген түрү жок. Буларда даараткана деген болбойт экен. “Даараткана кайда?” десем, өкмөттүн өкүлү: “Карачы, не деген керемет жер! Бизде жер-суунун баары даараткана! Рабат сарайды айланып барып олтура бер?” деди. Тарыхый эстеликти булгабайын деп алыс барып келдим. Канча саат олтурганымды билбейм. Келсем эт чыгарып жатышыптыр. Кускум келе баштады. Билип турам, булар бүгүн да "же" деп кыйнайт. Кантип кутуларымды билбейм. Минтип күнүгө эт жей берсем, жакында өлүп калат болушум керек.

Силердин Жек, Июль, Ат-Башы”

* * *

“Келгениме үч айдын жүзү болду. Иш дагы эле баштала элек. Жок дегенде эмгиче заводдун фундаментин бүтүп салат элек. Кечээ Арпада болгонбуз, аябай түз жер экен. Бүгүн Ак-Сай деген жайлоосуна алып келишти. Өкмөттүн өкүлү: “Жайдын мындай керемет күндөрүнүн бир да мүнөтүн текке кетирбей, сүт ичип, ак ичип, ден соолукту чыңдап алыш керек!” - дейт. Түшкө жуук Чатыр-Көл деген көлүн көрсөтүштү. Дат баскан темир түтүктөн чыгып аткан суудан ичишти. “Нарзан” деген суу ушу, сен дагы ичип ал, жеген этиңден эч нерсе калбай сиңип кетет” дешти. Бир аз ичтим. Чын эле сонун суу экен.

Анан баягы койдун, кийин тайдын этин бүт жеген кишилер каткырып коюп килейген топоз союп атышты. Башым айланып, кекирген сайын оозумдун ичи жумуртка жыттанып кирди. Ичим аттиш менен бурагансып бурап, кыймылдасам эле оозумдан да, арт жагымдан да билинбей бирдемке жылжып-жылжып кетип жатты. Мындайын билгенде кечээ эле өлүп калат болчумун.

Эт, Нарын.
Эт, Нарын.

Кош, апа! Сенин тилиңди албаган жаман уулуңду кечир!

Кош, ата! “Кыргызстанга барба, барсаң “шапке” сурап, шапкесин бербесең элин митингге чыгарып атып иштетпей коюшат” деген сөзүңдү укпаганымды кечир!

Банктагы акчамды мен окуган мектепке которуп койгула! Мүрзөмө “Кыргызстандын Ат-Башысынан өлгөн” деп жаздыртып койгула!".

Жек, август, Ат-Башы.

* * *

Ошол күндөн ушул күнгө чейин бизде канча президент алмашты. Дагы эле Кыргызстандын Ат-Башысына чет өлкөдөн бир да инвестор келе элек.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG