Линктер

шаршемби, 24-июль, 2019 Бишкек убактысы 06:12

Кыргызстан

Көр сатуу: прокуратуранын кечиккен жообу

Бишкектеги көрүстөндөрдүн бири.

Башкы прокуратура маркум кесиптешибиз Уланбек Эгизбаевдин “Көрүстөндөгү коррупция” иликтөөсүндөгү фактылар боюнча кылмыш ишин 22-июнда козгогону эки айдан кийин гана маалым болду.

Буга чейин Башкы прокуратура кылмыш иши козголгону тууралуу маалыматты ачык айтпай келген. Бул жагдай “Азаттыктын” жетекчилиги журналист каза болгондон кийин гана расмий кат менен кайрылып, көзөмөл органынын реакциясын талап кылганда ачыкка чыгып жатат.

Журналист Уланбек Эгизбаевдин көр саткандар тууралуу иликтөөсү ушул жылдын 30-майында жарыяланып, ЭлТР коомдук телеканалынан көрсөтүлгөн.

Андан кийин Бишкектин Түштүк-батыш көрүстөнүнүн жетекчиси Чыңгыз Апасов жана ошол эле көрүстөндүн кызматкери Алихан Алиев Эгизбаевди сотко бергени кесиптешибиз каза тапкандан кийин гана белгилүү болгон.

Түштүк-батыш көрүстөнүнүн жетекчиси Чыңгыз Апасов.
Түштүк-батыш көрүстөнүнүн жетекчиси Чыңгыз Апасов.

​Бул окуядан көп өтпөй “Азаттыктын” жетекчилиги иликтөөдө баяндалып, көрсөтүлгөн коррупция фактыларына көңүл бурууну өтүнүп, Башкы прокуратурага кат жолдогон.

Туура бир айдан кийин, 23-августта редакцияга кат жүзүндө келген көзөмөл органынын жообунда Башкы прокуратура аталган фактылар боюнча кылмыш ишин мындан эки ай мурда. 22-июнда эле козгогону белгилүү болду.

Башкы прокуратуранын маалымат катчысы Наргиза Кубатова кылмыш иши Бишкек шаардык прокуратурасынын демилгеси менен козголгонун айтты:

- Иликтөө жарыялангандан кийин Башкы прокуратуранын маалымат кызматы Бишкек шаарынын прокуратурасына иликтөөдө айтылган фактыларды текшерүүнү өтүнүп кат жөнөткөн. Ошонун негизинде шаардын прокуратурасы текшерүүнү демилгелеп, 22-июнда кылмыш иши козголгон.

Анткен менен бул тууралуу бир да басылма жазып чыккан эмес. Маркум журналист өзү да андан кабарсыз болгон.

Коомчулукта кызуу талкууга алынган жана резонанс жараткан иликтөөдөгү фактылар боюнча козголгон кылмыш иши тууралуу маалымат эмнеге эки ай өткөндөн кийин гана ачыкка чыкты? Башкы прокуратуранын бул ишине кандай баа берүүгө болот?

Байтемир Ибраев.
Байтемир Ибраев.

Мурдагы баш прокурор Байтемир Ибраев мындай көрүнүш ишти иликтеген прокурордун көңүлкош мамилесинен улам болушу мүмкүн деген пикирде:

- Балким бул ишти карап жаткан жооптуу кызматкерлерге анчейин резонанстуу эмес иш болуп көрүнүшү мүмкүн. Муну иликтеп, бүдөмүк фактыларга көңүл буруп, тергөөчүгө "эмне үчүн эки ай мурун иш козголгону тууралуу маалымат берген эмессиңер?" деген суроо узатуу керек. Алар өзүнүн иш кагаздары менен тааныштырып берет да. Ошондо гана жиптин учугу, бүдөмүк ой туудуруп жаткан суроолорго жооп чыга баштайт.

Башкы прокуратуранын басма сөз катчысы Наргиза Куватованын айтымында, мыйзамга ылайык көзөмөл органы мамлекеттин жана коомдун кызыкчылыгына тийиштүү окуя болсо, өз демилгеси менен кылмыш ишин козгой алат. Бирок кадрлардын тартыштыгынан улам мекеменин адистери ЖМКларда жарык көргөн макалалардын баарын окуп, мониторинг кылууга жетишпейт.

Медиа эксперт, юрист Акмат Алагушев бул тууралуу мындай деди:

- Процессуалдык кодексте кылмыш ишин козгоого түрткү жана негиз керек деп жазылган. Ал эми түрткү деп дал ошол маалымат каражаттарында жарыяланган макалаларды айтса болот. Бирок азыр толтура нерселер жазылат да. Алардын баарын кантип текшерет? Бул укуктук норма, бирок аны толук аткарыш үчүн шарт жок.

"Азаттыкка" келген катта козголгон кылмыш иш Экономикалык кылмыштарга каршы күрөш боюнча мамлекеттик кызматынын Бишкек шаардык башкармалыгына ошол эле күнү өткөрүлүп берилгени жазылган. Аталган кызматтын маалымат кызматынын өкүлү учурда тергөө амалдары жүрүп жатканын билдирди.​

Маркум Уланбек Эгизбаев 22-июлда каза тапкан.
Маркум Уланбек Эгизбаев 22-июлда каза тапкан.

​“Көрүстөндөгү коррупция” аттуу иликтөөдө Бишкектин Түштүк-батыш көрүстөнүндөгү коррупциялык схемалар ачык айтылып, көр сатуу бизнеске айланып кеткени баяндалган.

Иликтөө эфирге чыккандан кийин, көзү тирүү кезинде Уланбек Эгизбаевге көрсөтүүдө интервью берген Бишкектеги ритуалдык кызматтын мурдагы жумушчусу Максат Баялиевге бош конверттер келген.

Кийинчерээк бул конверттерди Эгизбаев менен Баялиевди “Көрүстөндөгү коррупция” иликтөөсү үчүн сотко берген Түштүк-батыш көрүстөнүнүн жетекчиси Чыңгыз Апасовдун адвокаты жибергени дайын болгон.

Курч иликтөөлөрү менен белгилүү журналист Уланбек Эгизбаев 22-июлда Ысык-Көлдө эс алып жүргөн кезде каза тапкан. Соттук-медициналык экспертиза "журналисттин өлүмүнө сууга чөккөнү себеп болгон" деген бүтүмгө келген.

"Азаттыктын" архиви: Көрүстөндөгү коррупция. 30-май, 2018-жыл

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Козголбогон “Коопсуз шаар”

Бишкек.

Алты жылдан бери ар бир өкмөт ишке ашырууга убада берген "Коопсуз шаар" долбоору дагы бир үзгүлтүккө учурады.

Долбоорду ишке ашырчу компанияны тандоо боюнча 23-августтагы онлайн-аукцион өтпөй калды деп табылды. Тендердик комиссиянын маалыматы боюнча, мындай кырдаалга техникалык каталар себеп болгонун Финансы министрлигине караштуу Мамлекеттик сатып алуу департаментинин башчысы Улан Өзүмбеков түшүндүрдү:

- Бүгүнкү күнгө чейин биздин портал аркылуу 318 сынак өткөрүлгөн. Анын ичинде 1119 лот бар болчу. Башкача айтканда, сынактар “бааларды төмөндөтүү ыкмасы” менен өткөрүлөт. Бул ыкма өзү автоматтык түрдө иштейт жана ага эч ким кирише албайт. Мыйзам чегинде бардык тендерге кеминде үч компания катышууга тийиш болсо “Коопсуз шаар” боюнча тендерге үч компания катышкан. Алардын бири “Мегалайн” компаниясынын суммасы тендерде көрсөтүлгөн суммадан көп болуп чыкты. Муну автоматтык система тендерди бузуу аракети катары эсептеп, ошолордун суммасын гана ачыкка чыгарып койгон. Система калган эки фирма сунуш кылган сумманы көрсөтпөй, купуя түрдө сактаган. Натыйжада тендердин катышуучулары экөө эле болуп жатканы үчүн аукцион аягына чыккан жок.

Тендердик комиссиянын мүчөлөрү "сынактын аягына чыкпай калышына хакерлик же сырттан кийлигишүү себеп болгон эмес" деп айтып жатышат. Бирок ошол эле учурда аукциондун жүрүшүндө эмне себептен "Мегалайн" компаниясы акылга сыйбаган сумманы сунуш кылып, үзгүлтүккө учуратканын да алар түшүндүрө алышкан жок. Бул боюнча "Мегалайн" ишканасы эч кандай комментарий бере элек.

Ошентип, учурдагы өкмөттүн бетине кармаган долбоор бул ирет да ишке ашпай калды. Эми өкмөт өкүлдөрү "Коопсуз шаар" боюнча кайрадан сынак жарыялап, тендер өткөргөнү жатышат.

Долбоорду ишке ашыруу милдети жүктөлгөн Маалыматтык технологиялар жана байланыш комитетинин төрагасынын орун басары Кубанычбек Шатемировдун айтымында, экинчи конкурсту тез арада өткөрүү пландалууда:

- Тилекке каршы, конкурстук комиссия аукциондун жеңүүчүсүн аныктай алган жок. Буга байланыштуу конкурс кайрадан жарыяланат. Кийинки аукциондун так датасын жакын арада маалымдайбыз. Ал үчүн жаңы комиссия түзүлүп, конкурстун документациясын кайрадан иштеп чыгышы керек.

Бирок өкмөт өкүлдөрү "Кийинки аукцион да азыркыдай техникалык себептерден улам үзгүлтүккө учурабайбы?" деген суроого жооп бере алышкан жок.

Негизи "Коопсуз шаар" долбоору акыркы алты жылда ар бир өкмөттүн ишин, тагдырын аныктоочу көрсөткүчкө айлангандай. Алгач ирет аны 2012-жылы Өмүрбек Бабановдун өкмөтү ишке ашырууга белсенип, андан бери алты жолу сынак өтүп, бирок "багы ачылбай" келет.

Жол кырсыктары жана курмандыктары жыл өткөн сайын көбөйүп жаткан Кыргызстанда бул долбоорду ишке ашыруу ар бир келген өкмөттүн алдындагы негизги милдеттердин бирине айланды.

Азыркы премьер Мухаммедкалый Абылгазиевдин өкмөтү да бул долбоорду ишке ашырууга убада берип, быйыл жыл аягына чейин алгач Бишкек шаарындагы көчөлөрдө көзөмөл камералары орнотуларын жарыялаган.

Акыркы кырдаалдан соң Абылгазиевдин өкмөтүнүн убадасы аткарылары күмөн экени тууралуу пикирлер айтыла баштады.

Жогорку Кеңештин депутаты Абдывахап Нурбаев "Коопсуз шаардын" айланасындагы акыркы кырдаал учурдагы өкмөттүн деңгээли менен дараметин көрсөттү жана мындан аркы тагдырын да аныкташы мүмкүн деген пикирде:

Абдувахаб Нурбаев.
Абдувахаб Нурбаев.

- Сөзсүз түрдө жоопкерчилик болуш керек. Конкурстун өтпөй калганы техникалык себептен улам эмес, тиешелүү адамдардын шалаакылыгы. Өкмөт бетине кармап жаткан жалгыз гана "Коопсуз шаар" долбоору болуп жаткан. Эгер муну да кыла албаса, өкмөт алыска бара албайт. Күн сайын жол кырсыгынан канчалаган адамдар өлүп жатат. Адамдын өмүрүнөн кымбат эмне бар? Ушундай кырдаалда келгенине беш ай болгон өкмөт ишке ашыра албаса анын эмне кереги бар? Бул өкмөттүн тагдырын чече турган долбоор.

Ошол эле кезде эмне себептен "Коопсуз шаар" долбоорунун жолу катуу болуп, улам-улам өтпөй келет деген суроо туулат.

"Жаш ишкерлер ассоциациясынын башкармалык төрагасы Темирбек Ажыкулов долбоорду Кыргызстандын эгемендик жылдарында чуусу бүтпөгөн Кумтөр долбоору менен салыштырды. Ал долбоордун ишке ашпай жатканына маселенин ашкере саясатташканы жана мамлекеттик органдардын жоопкерсиз мамилени себеп катары көрөт:

- Президент баш болуп "жол кырсыктарын азайтыш керек" деп айтып, убада берди. Эгер ушул маселени чече албаса, өкмөттүн деңгээлин көрсөтөт. Бул жерде техникалык же укуктук маселе жок. Маселе башкаруудагы башаламандык, ашкере саясатташуу жана айрым органдардын жоопкерсиздиги. Бул долбоор экинчи "Кумтөргө" айланды.

Ал эми эксперт Сейтек Качкынбай долбоордун ишке ашпаганына жөндөмдүү жетекчилердин жетишей жатканынан көрөт:

Сейтек Качкынбай.
Сейтек Качкынбай.

- Ушул долбоорду ишке ашырам деген жетекчилер өзү "Коопсуз шаардын" маңызын түшүнбөйт. Анан кантип алар текшерип, көзөмөлдөй алат. Эгерде тиешелүү жетекчилер бул долбоорго күйбөсө кырдаал кайталана берет.

Кыргызстанда ири шаарларга жана кан жолдорго видеобайкоо орнотуу долбоору тууралуу маселе жол кырсыктары көбөйгөнүнөн улам утур-утур көтөрүлүп келет.

Акыркы он жылда өлкөдө 11 миңден ашык адам жол кырсыгынан каза болсо, алардын миңи балдар болгон. Жарандык коом өкүлдөрү бул көрсөткүч үзгүлтүксүз согуш жүрүп жаткан айрым өлкөлөрдөгү курмандыктардан да көп экенин эске салууда.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Хабихт: Кыргызстанда адам өмүрү узарды

Хабихт: Кыргызстанда адам өмүрү узарды
please wait

No media source currently available

0:00 0:10:50 0:00

Динди айланчыктаган саясат

Президенттик аппараттын жетекчиси Досалы Эсеналиев менен Жогорку Кеңештин спикери Дастан Жумабеков. 21-август, 2018-жыл.

Интернет айдыңында, маалымат каражаттарында Кыргызстандын азыркы саясий жетекчилери динчил болуп баратканы тууралуу көп сөздөр айтылууда.

Саясатчылар өлкөнүн өнүгүшүнүн бир жолун динден көрөбү же саясий максаты үчүн динди пайдаланабы? Деги Конституциясында дүйнөбий мүнөздө экени жазылган мамлекетте динге мамиле кандай болушу керек? Ушул ж.б. суроолордун тегерегинде “Арай көз чарай” берүүбүздөн кеп кылдык.

Талкууга Кыргыз Республикасынын мурдагы вице-премьер-министри Тынычбек Табылдиев жана Кыргызстан ислам университетинин проректору Марс Ибраев, социолог Бакыт Малтабаров катышты.

“Азаттык”: Тынычбек мырза, адатта өлкө жетекчилигинин сөзү жалпы эл үчүн баса турган жол же аткарууга багытталган үндөө катары кабыл алынат эмеспи. Жогорку Кеңештин төрагасы Дастан Жумабеков айт намазда “биз Дин башкармалыгынын айткан жакшы ниеттерин, насаат сөздөрүн жүрөгүбүзгө түйүп, ошол иш-чаралар менен иш кылсак Кыргызстан мамлекетинин өнүгүшү да тез болот” деди. Сиз спикердин сөзүн кандай түшүндүңүз, кандай кабыл алдыңыз?​

Аянтка келгендер күнүнө беш убак намазды муфтий же кайсы бир жетекчи үчүн эмес, Жараткан үчүн окушат. "Муфтийди уксак эле экономика өсөт" дегени күлкү келтирет.
Тынычбек Табылдиев.

Тынычбек Табылдиев: Биздин өлкөнүн бийлигинин протоколу бир маселени чечиш керек. Мисалы, миңдеген эл катышкан жыйындарда, айт намаздарда бир эле президент сүйлөгөнү жетиштүү. Бизде атаандашып баары кезекке туруп алып сүйлөй беришет. Аянтка эл бирөөнүн акылын укканы эмес, Жаратканга жалынганы, сыйынганы келди.

Ошондуктан спикердин аянттагы үгүттөп сүйлөгөнүнө кошулбайм, туура эмес кадам жасады. Президенттин куттуктоосун аянттан окуунун кандай кажети бар эле? Телеканалдар аркылуу окуп койсо жетиштүү болмок. Дүйнөнү болбосо да айлананы карабайлыбы. Путин же Назарбаев кошоктошуп алып, баары чиркөөдө сүйлөшпөйт, ал жердин өз ээси бар. Аянтка келгендер күнүнө беш убак намазды муфтий же кайсы бир жетекчи үчүн эмес, Жараткан үчүн окушат. "Муфтийди уксак эле экономика өсөт" дегени күлкү келтирет.

“Азаттык”: Марс мырза, акыркы жылдары жума намазга, айт намазга катышкан мамлекеттик аткаминерлер көбөйгөнү айтылууда. Сиздин баамыңызда алар кандай максатта келишет: чын ыкластан парзын аткаргысы келеби же элдин көңүлүн алган саясий максат байкалабы?

Марс Ибраев.
Марс Ибраев.

Марс Ибраев: Адам мечитке же айт намазга кандай максатта келерин бир гана Кудай билет. Мечитке саясатчы, соодагер да келет, биз аларды сыртынан карап эле “бул адам келиптир” деп коебуз.

Диний иш-чараларга келүү - ар кимдин көңүлүндөгү иш. Мен диний адам катары кимдир бирөөнү саясий же башка максатта мечитке, айт намазга келип жатат деп ойлобойм. Ал эми диний ишмерлер өзүбүздүн Аалымдар кеңешинин атынан саясий иш-чараларга, шайлоолорго катышпай коюуну эп көрөбүз. Бирок диний адам жеке инсан катары, шайлоочу катары шайлоо өнөктүгүнө катышууга, кайсы бир талапкерге добушун бергенге, үгүттөгөнгө толук укугу бар, ага эч ким тоскоол боло албайт.

“Азаттык”: Тынычбек мырза, мурда парламенттин имаратында бир намазкана болсо, азыр экиге көбөйдү. Бул демек ага болгон талап күч, каалаган аткаминерлер көбөйүүдө десек болот да. Ушул көрүнүштүн мыйзамдык, этикалык, саясий жагын кандай көрөсүз?

Тынычбек Табылдиев: Кыргызстанда динге ишенгендер көбөйүүдө, намазканалардын ачылышын кескин сындай албайм. Бул көрүнүштү мен колдойм, ар бир адам динге ишениши керек.

Бирок динди дааватчылардын чала сөзү менен эмес, Курандагы накта жол-жоболор менен тааныш керек. Динге жаштар көп тартылууда. Жакшы жагы -алардын арасында арак ичкендер азайып жатат. Депутаттар да намазканаларга барып жатат. Мечитке баруу же барбаш ар кимдин өз иши. Ошондуктан канча намазкана ачылбасын, аны парламенттин иши менен байланыштырып, реклама кылыштын кереги жок.

Тынычбек Табылдиев.
Тынычбек Табылдиев.

Болуптур, президент, спикер же башка чондор борбордук аянтка намазга келишсин, бирок элдин арасында эле турушсун, окушсун. Спикер анчалык эле элге көрүнөм десе бир торпокту курмандыкка чалып, этин карылар үйүнө алып барып, таркатып бербейби? "Парламент төрагасы өз маянасына кайрымдуулук кылыптыр" деп баарыбыз билип калат элек.

Ал эми аянтка чыгып алып акыл үйрөтүүнүн кажети жок. Спикер парламентте да акыл үйрөткөнгө акысы жок, ал - болгону жыйындын алып баруучусу. Канткен күндө да Кыргызстанда намазканаларды кайда, качан ачыш керек деген маселенин тартип-эрежеси болушу керек. Мисалы, Орусияда өлкө чиркөөсүнүн башчысынын уруксаты менен гана сыйынуу жайы ачылат. Бизде көзөмөл жок, он киши баткан намазкана ачып алып, иштете беришет. Ошондуктан бул маселени жөндөй турган мыйзам болуш керек.

Биздин саясий элита чоң саясий өнөктүктөр башталганда шайлоочулардын, анын ичинде динге ишенген электораттын көңүлүн, добушун алыш үчүн иштейт.
Бакыт Малтабаров.

Бакыт Малтабаров: Биздин иликтөөлөрдүн жыйынтыгына таянсак, акыркы жылдары адамдар динди саясий максатта колдонуп жатышканын байкоо кыйын эмес. Социологияда аны "динди саясатташтыруу" же "саясатты диндештирүү" деп аташат. Дагы тагыраак айтсак, мамлекет дин ишине кийлигишет, дин мамлекет ишине аралашат деген сөз.

Биздин саясий элита чоң саясий өнөктүктөр башталганда шайлоочулардын, анын ичинде динге ишенген электораттын көңүлүн, добушун алыш үчүн иштейт. Акыркы шайлоолордо диний элита да өнөктүктөргө катышкысы келери билинди. Тилекке каршы, акыркы убакта диндин радикалдашып баратканы өкүндүрөт. Бул көрүнүш мамлекеттин коопсуздугуна шек келтириши мүмкүн.

(Талкуунун толук вариантын ушул жерден угуңуз)

Динди айланчыктаган саясат
please wait

No media source currently available

0:00 0:22:35 0:00
Түз линк

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Лещенко: Манафорт Кыргызстан аркылуу акчасын жашырган

Депутат, иликтөөчү журналист Сергей Лещенко.

АКШда финансылык кылмыштар боюнча айыпталып жаткан, он жылдан ашык Украинада иштеген политтехнолог Пол Манафорт менен анын кызматташынын 2005-жылдагы ыңкылаптан кийин Кыргызстанга келгени тууралуу кабар дале талкуу жаратууда. Бул жаңылык ачыкка чыкканга чейин Украинанын Жогорку Радасынын депутаты, иликтөөчү журналист Сергей Лещенко Манафорт украин аткаминерлеринен алган төлөмдөрүнүн изин Кыргызстан аркылуу жашырып келгенин айткан. Лещенко Манафорттун Кыргызстандагы болжолдуу изи тууралуу “Азаттыкка” айтып берди.

“Азаттык”: - “Проект” басылмасы Пол Манафорт менен анын кызматташы Константин Килимник Кыргызстанга келип, Орусиянын кызыкчылыгын, анын ичинде Американын базасын жабуу маселесин алга сүрөшкөнүн жазып чыкты. Буга чейин Манафорттун ишмердигин изилдеген адам катары бул жаңылык сизди таң калтырдыбы ?

Сергей Лещенко: - Бул мен үчүн жаңылык эмес. Себеби, мен Манафорт [Украинадагы] Аймактар партиясы менен келишимдеринде кыргыз юрисдикцияларын колдонгонун билем. Анын ичинде Манафорттун Киевдеги кеңсесинде табылган документтер көрсөткөндөй, ал кайсы бир суммадагы акчаны Белиздеги офшордук компаниянын Кыргызстанда ачылган банк эсеби аркылуу алган.

Бул [Украинанын мурдагы президенти Виктор] Янукович менен анын коррупциялашкан жогорку бийлик өкүлдөрүнө көрсөтүлгөн кызмат үчүн төлөмдөр болгон. Башкача айтканда, Кыргызстан кандайдыр бир жол менен мындай финансылык транзакцияларга байланышы болгон.

Константин Климник (солдо көк көйнөкчөн) Пол Манафорттун командасында. 2006-жыл
Константин Климник (солдо көк көйнөкчөн) Пол Манафорттун командасында. 2006-жыл

“Азаттык”: - Манафорттун жана анын кызматташынын Кыргызстанга барганы же алардын бул өлкөдө “Манас” аба базасын жабуу сыяктуу маселелерди алдыга сүрөгөнү тууралуу буга чейин уккан белеңиз?

Сергей Лещенко: - Жок, тилекке каршы, мен бул тууралуу эч нерсе билбейм. Бирок ал кардарларынын көзүнө карабай заказ ала бергенин эске алганда ошондой болсо деле таң калбайм.

“Азаттык”: - Алдыда айтып өткөнүңүздөй, былтыр сиз "Манафорт менен мурдагы украин президенти Виктор Янукович Кыргызстан аркылуу акчанын изин жашырганын көрсөтөт" деген документтерди коомчулукка жарыяладыңыз эле. Ал документтер кайдан колуңузга тийген жана алар канчалык ишеним жаратат?

Сергей Лещенко: - Ал документтерди мага кезинде Манафорттун Киевдеги кеңсеси жайгашкан имаратты ижарага алган адамдар беришкен. Алар бул документтерди Манафорт имараттан көчүп кеткенден кийин таап алышкан. Анан бул иш менен алектенген адам катары ал документтерди мага беришкен. Мен аларды ФБРге берип, коомчулукка ачык жарыялагам.

“Азаттык”: - 2009-жылга таандык ал документтерде Белизде катталган "Neocom Systems Limited" аттуу компаниянын Кыргызстандагы “АзияУниверсалБанкта” эсеби болгону, ал аркылуу Манафорт тарапка 750 миң доллар которулганы көрсөтүлгөн. Мындай транзакциялардан кыргыз тарап канчалык кабардар болгон?

Сергей Лещенко жарыялаган документтерде "АзияУниверсалБанктагы" эсеп көрсөтүлгөн.
Сергей Лещенко жарыялаган документтерде "АзияУниверсалБанктагы" эсеп көрсөтүлгөн.

Сергей Лещенко: - Менимче, транзакциялар электрондук төлөм катары кеткен. Накталай акча болсо Украинадан башкарылган. Кыргызстан мындай шектүү махинациялар үчүн база катары колдонулган. Себеби ал акча которулган банк кийин банкрот болуп, анын ишмердиги иликтөөгө алынбадыбы. Мен билгенден ал убакта украин олигархтары Кыргызстанды арам акчаны адалдоо үчүн колдонгон.

“Азаттык”: - Манафорттун ишмердиги тууралуу сиздин пикирди сурай кетейин. Ал Украинада он жылдай иштеп, мурдагы президент Януковичтин жана анын Аймактар партиясынын штабдарын жетектегени маалым. Анын Украинадагы негизги ишин кандай мүнөздөйт элеңиз? Эгер ал постсоветтик чөлкөмдөгү башка өлкөлөрдө да иштеген болсо, ал жерлерде кандай иш менен алек болмок?

Сергей Лещенко: - Манафорт кардарларын такыр ылгачу эмес. Ал болгону ким көп төлөсө, ошого иштечү. Кардарларынын аброю үчүн же кардарлары алга сүрөгөн идеология үчүн кабатыр болчу эмес. Ал Украина үчүн өлкөдөгү ажырымдын, тил, дин боюнча ажырымдын картасын ойногон зыяндуу саясий технолог болду.

"Украина Евробиримдик менен болобу же Орусиянын Бажы Биримдиги менен калабы?" деген маселени да козгоду. Анын технологиясы - коомчулукту бөлүп-жарып, анын эсебинен өз талапкерине шайлоо өнөктүгүн ийгиликтүү алып барууга жол ачуу болгон. Андай технологиялар Америкада да колдонулган. Эгер ал Кыргызстанда иштеген болсо, саясий технологияларга болгон мамилесин ал жерде өзгөртүп жиберген деп ойлобойм.

Пол Манафорт АКШнын президенти Дональд Трамптын шайлоо штабын жетектеп турган учур, 17-июль 2017-жыл.
Пол Манафорт АКШнын президенти Дональд Трамптын шайлоо штабын жетектеп турган учур, 17-июль 2017-жыл.

“Азаттык”: - Пол Манафорт ага АКШда коюлган финансылык кылмыштар боюнча айыптардын баарын четке кагып жатат. Анын өкүлдөрү сиз былтыр ачыкка чыгарган документтердеги маалыматтарды да четке кагышкан. Сиз бул документтерди жарыялаардан мурда Манафортко байланышууга аракет кылганыңыз тууралуу да сөз болгон. Сиз буларга эмне дейсиз?

Сергей Лещенко: - Мен аны менен эч качан байланышкан эмесмин. Алар жалган билдирүүлөр болчу. Манафорт менен эч качан жазышкан эмесмин жана жеке байланышым жок болчу.

“Азаттык”: - Бул документтерди ачыкка чыгарууда сиздин максатыңыз эмне?

Сергей Лещенко: - Украина үчүн коррупциялашкан украин бийлиги жана олигархтары чет өлкөлүк кеңешчилерге чоң акча төлөп жатканын, бийликке келип Украинаны тоноп жатканын, өлкө үчүн сезимтал карталарды пайдаланып ойноп жатканын көрсөтүү маанилүү.

Америка үчүн кайсы жерде болбосун, ар бир мыйзам бузуу ал адам бийликке канчалык жакын болбосун жазаланарын көрсөтүү маанилүү. Мыйзам буздуңбу, түрмөгө отурушуң керек. Бул маселе Украина, АКШ жана бүтүндөй дүйнө үчүн маанилүү прецедент.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

“Өмүр күзү”: кредитке коюлган оюн

“Өмүр күзү”: кредитке коюлган оюн
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:37 0:00

Текебаевдин иши: эл аралык уюмдардын үнү

Иллюстрациялык сүрөт.

Айрым кыргыз саясатчылары бийлик жетекчилерин “Евразиялык демократиялык демилге” уюмунун камактагы "Ата Мекен" партиясынын төрагасы Өмүрбек Текебаев тууралуу атайын баяндамасына көңүл бурууга чакырып жатат.

Баяндамада "оппозициячыл саясатчы куугунтукка кабылган, адам укуктарына кепилдик берген улуттук мыйзамдар, эл аралык нормалар бузулган, ошондуктан анын иши кайра каралашы керек" деген корутунду чыгарылган.

Башкы прокуратура болсо ишти кайра кароодон баш тартып келет.

Нью-Йорктогу “Евразиялык демократиялык демилге” ("Eurasia Democracy Initiative" - EDI) уюму камактагы Өмүрбек Текебаевдин иши кайра каралбаса, кыргыз бийлигинин саясий, эл аралык беделине доо кетерин эскертти.

Уюмдун башчысы Питер Залмаев “Азаттык” менен болгон маегинде оппозициячыл саясатчынын иши терең талданып-иликтенгенин, анын натыйжасында ал "саясий куугунтукка кабылган" деген корутунду чыгарылганын айтты:

Питер Залмаев.
Питер Залмаев.

- Биз Кыргызстандагы өнөктөштөрүбүз менен бул ишти кылдат карап чыгып, "саясий өңүт бар" деген тыянакка келдик. Жергиликтүү өнөктөштөрүбүз - юрист эксперттер, адвокаттар, журналисттер. Алардын жеке коопсуздугунан улам аттарын айта албайм. Биринчи кезекте, Текебаевдин саясий дымагы, Конституциялык реформа жүргүзүүдөгү жигердүүлүгү жана президенттик шайлоого катышуу дымагы ага каршы өнөктүктүн өзөгүн түздү деп эсептейбиз. Кыргызстандын бийлиги аны өзүнүн башкы оппоненти катары көргөнү айныксыз. Ал эми мурдагы президент Алмазбек Атамбаевге кайрылсам, өлкөдөгү жана аймактагы Кыргызстанга жакындан көз салгандардын баамында, мурдагы президенттин саясий процесстерге таасири дагы эле бар. Андыктан жалпы жонунан бийлик мурдагы эле кейпинде жана саясий оппоненттерин куугунтуктап, өч алып жатканы үчүн жооптуу.

Буга чейин Жогорку Кеңештин айрым депутаттары, саясатчылар, коомдук ишмерлер, укук коргоочулар, жарандык активисттер Өмүрбек Текебаевдин иши жаңы ачылган жагдайларга байланыштуу кайрадан каралышы керек экенин айтып чыгышкан.

Мирлан Бакиров.
Мирлан Бакиров.

Парламенттин вице-спикери, "Өнүгүү-Прогресс" фракциясынын депутаты Мирлан Бакиров кыргыз бийлиги кадыр-барктуу эл аралык уюмдардын баяндамаларын көңүл сыртында калтырбашы керек деп эсептейт:

- Биз "Өмүрбек Текебаевдин иши кайра каралышы керек" деп бир канча жолу айтып келдик. Ал эл аралык, дүйнөлүк деңгээлдеги саясатчы десек жаңылышпайбыз. Ошондуктан мындай уюмдардын баяндамасына сөзсүз реакция болушу керек. Биз бир катар эл аралык уюмдардын мүчөсүбүз, адам укуктары боюнча документтерге кол коюлган. Өлкөбүз эл аралык милдеттенмелерди алган. Кыргызстан адам укуктарын сыйлаган өлкө катары кадыр-баркын сактап, андан ары өнүгүшү үчүн реакция болуп, иш кайра каралышы зарыл. Мындан укук коргоо органдары трагедия жасабашы керек. Мындай иштер ачык-айкын карала турган, ачык баа бериле турган мезгил келе жатат. Президент өзү "күнөөлүүлөр жазаланып, күнөөсү жоктор акталып, мыйзам менен корголушу керек" деп айтып жатат.

Буга чейин саясатчынын адвокаттары жаңы жагдайларга ылайык Текебаевдин ишин кайра кароо тууралуу Башкы прокуратурага арыз жазышкан. Бирок башкы көзөмөлдөөчү орган "бул жагдайлар соттун жүрүшүндө каралган" деген жүйө менен арызды канааттандырган эмес. Адвокаттар ушундан улам сотко да кайрылган. Бишкектеги Октябрь райондук соту дагы арызды өндүрүшкө алуудан баш тарткан. Актоочулар ушул тушта шаардык сотко арызданып жатат.

Текебаев-Чотонов соту: көрсөтмөдөгү чалкештик

Текебаев-Чотонов соту: көрсөтмөдөгү чалкештик

Бишкектин Биринчи Май райондук сотунда "Ата Мекен" партиясынын камактагы лидери Өмүрбек Текебаев жана экс-министр Дүйшөнкул Чотоновго байланышкан сот жараяны уланды.

Жогорку Кеңештеги "Республика - Ата Журт" фракциясынын депутаты Мирлан Жээнчороев жаңы жагдайлар менен ишти каратууга мыйзамда чектөө жок экенин белгиледи:

- Эгер эми деле жаңы жагдайлар чыкса аны тактап, сотко кайрылууга, каратууга, укуктук баа берүүгө мүмкүнчүлүк бар. Мыйзамдарда эч кандай чектөө жок. Эгерде Башкы прокуратура, сот органдары сотто, тергөөдө каралбаган жаңы жагдайлар болсо, анда аларды сөзсүз карашы керек. Азыр эми Башкы прокуратура "бардык жагдайлар каралган" деген мазмундагы жоопторду берип жатпайбы. Ошондуктан адвокаттары бардык эле жайдайлар каралбаганын негиздеп бериши керек.

Саясат таануучу Эмилбек Жороев чет өлкөлүк уюмдардын Өмүрбек Текебаев тууралуу баяндамасынын саясий салмагы, пайдасына токтолду:

- Мындай баяндамалар ишти кайра калыс карап чыгууга жөнөткөнгө түрткү да болушу мүмкүн. Кечээ Тажикстанда ушуга окшогон окуя болбодубу. Хайрулло Мирсаидов деген журналистти камап коюшуп, бир катар мамлекеттерде ар кандай акциялар өтүп, дүйнөлүк коомчулуктун көңүлүн анын ишине бурдуруп атып камактан чыгартышты. Кыргызстанда сот саясий буюртмаларды аткарарын, мыйзам бузуу менен каралган иштер болгонун баарыбыз эле мойнубузга алып жатабыз. Президент деле кыйытып болсо деле мойнуна алгандай болду. Текебаев тууралуу укпаган-билбеген деле киши калган жок. Бул саясий иш экенин, буйрутма экенин баарыбыз эле билип турабыз. Саясий деп таанылган иштердин баарын кайра карап чыгууга жол ачылышы керек. Буга эл аралык, чет өлкөлүк уюмдар да салым кошушу мүмкүн.

Азимбек Бекназаров.
Азимбек Бекназаров.

Анткен менен саясатчы Азимбек Бекназаров "Азаттыктагы" маегинде камактагы саясатчылардын ишин кайра каратуу чакырыгына этият мамиле жасалышы керектигин айткан. Ал коомдо күдүк ойлор жаралбашы керек экенин эскерткен.

- Каалайбызбы, каалабайбызбы, соттор чыгарган өкүмдөр турат. Аларды кайра юридикалык-укуктук гана негиз керек. Жаңы ачылган жагдайлар пайда болушу керек. Эгерде биз бүгүн саясатчылардын иштерин президент Сооронбай Жээнбековдун аракети менен кайра каратып актатып алсак же кечирим кылып чыгарып жиберсек - анда, тоок уурдап түрмөдө отурган ондогон адамдар бар, баш кийим уурдап абакта отургандар бар, анда мындай бей-бечералардын иштери эмне болот? "Саясатчылар өздөрүн өздөрү камап, кайра өздөрүн өздөрү актай береби, коррупция менен качан күрөшөбүз анда?" дегендей пикирлер жарала берет. Бардык сот процессине прокурорлор катышып, "мынча жыл бер, мындай режимге кама" деп сурап отурушкан да. Тергеген тергөөчүлөр, соттогон соттор бар. Аларды эмне кылыш керек? 2010-2005-жылдары ушундай иштерди кайра каратканбыз. Анда ошол иштердин негизинде революция болгон жана ошонун негизинде жаңы бийлик келген, жаңы система пайда болгон. Бүгүн болсо ошол саясатчылар камалып жаткандагы бийлик ишин улантып жатат да! Ошол адамдар камалып жатканда азыркы президент Сооронбай Жээнбеков премьер-министр болуп отурган да! Ошондуктан кийин келген президент өзүнө чейинки президенттин тушунда камалган саясатчыларды чыгара бере турган болсо, коомчулукта андан чоң коркунуч пайда болот. Ошондуктан биз мындай иштерде этият болушубуз керек.

"Ата Мекен" партиясынын төрагасы Өмүрбек Текебаев жана анын партиялашы, мурдагы өзгөчө кырдаалдар министри Дүйшөнкул Чотонов "Коррупция" беренеси менен айыпталып, былтыр февраль айында камалган. Аларга "орус жараны Леонид Маевскийден 1 миллион доллар пара алган" деген айып тагылган. Сот экөөнү тең сегиз жылга эркинен ажыраткан. Саясатчылар айып-дооматтын баарын четке кагып, саясий куугунтуктун курмандыгы экенин айтып келишет.

Ал арада Өмүрбек Текебаевдин мындан аркы дарылануусун аныкташ үчүн 23-августта өтө турган дарыгерлердин консилиуму болбой калды. Анын адвокаты Таалайгүл Токтакунова дарыгерлердин кеңешмеси 25-августта белгиленгенин билдирди.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Эгизбаевдин тасмасы: Жайлоодогу бала бакча

Эгизбаевдин тасмасы: Жайлоодогу бала бакча
please wait

No media source currently available

0:00 0:18:18 0:00

Манафорт менен Бакиевдин байланыштары

Пол Манафорт.

АКШнын президенти Дональд Трамптын шайлоо штабынын мурдагы башчысы Пол Манафорттун Кыргызстандагы изи тууралуу маалымат талкууга түштү. Буга чейин "Проект" басылмасы Манафорт 2005-жылдан соң Бишкекке келип, мурдагы президент Курманбек Бакиевге АКШнын авиабазасын чыгаруу боюнча кеңеш бергенин жазып чыккан. Ошол кезде Бакиевге жакын адамдар жана бийликте тургандар мындай маалымат тууралуу кабары болбогонун айтышууда.

Америкада финансылык кылмыштар боюнча айыпталып жаткан, он жылдан ашык Украинада иштеген политтехнолог Пол Манафорттун Кыргызстандагы изи тууралуу "Проект" басылмасы жазып чыккан. Анда Манафорт Орусиядагы кесиптеши Константин Килимник менен 2005-жылдан кийин Кыргызстанга келип, АКШнын аба базасын чыгаруу боюнча ал кездеги кыргыз бийлигине кеңеш бергени айтылган.

Басылманын маалыматында, политтехнологдордун Кыргызстанга сапарын орусиялык олиграх Олег Дерипаска каржылаган. "Проект" Манафорт менен анын кесиптеши Константин Килимниктин Бишкекке келгенин ырастачу бир нече булак бар экенин жазган. Бирок ошол кезде бийликте турган бир катар кыргыз чиновниктери жана мурдагы президент Курманбек Бакиевдин айланасында жүргөн жетекчилер Манафорттун Кыргызстанга сапары тууралуу кабары болбогонун айтышууда.

Феликс Кулов.
Феликс Кулов.

2005-жылдагы март ыңкылабынан соң Курманбек Бакиев менен тандем түзүп, премьер-министр болгон "Ар-намыс" партиясынын лидери Феликс Кулов АКШнын аба базасын чыгарууга кеңешчи катары келген политтехнологдор тууралуу укпаганын "Азаттыкка" билдирди:

- Мен бул боюнча эч нерсе билбейм. Себеби политтехнологдордун ишине киришкен эмесмин. Ал эми Бакиевдер өз алдынча политтехнологдордун командасын түзгөн. Бирок ал командага кимдер киргени боюнча бизге айтышчу эмес.

Дал ушундай эле жоопту ошол кезде Бакиевдин айланасында жүргөн бир нече адам берди.

2007-жылга чейин президенттик администрациянын жетекчи орун басары болгон Токон Мамытов, мурдагы тышкы иштер министри Аликбек Жекшенкулов, ошол кездеги мамлекеттик катчы Адахан Мадумаров, мурдагы президенттин жакын адамдарынын бири саналган экс-баш прокурор Элмурза Сатыбалдиев АКШнын аскер базасын чыгаруу үчүн сырттан кеңешчилер келгени тууралуу укпаганын айтышты. Бирок булардын көпчүлүгү мурдагы президент 2005 жана 2009-жылдардагы шайлоодо четтен келген политтехнологдордун кызматынан пайдаланганын четке каккан жок.

2005-жылы Курманбек Бакиевдин Бишкектеги шайлоо штабын башкарган, кийин тышкы иштер министри болгон Эднан Карабаев политтехнологдор келгенин мындайча эстеди:

- Политтехнологдор бардык шайлоолорго катышат да. Маселе алардын КМШдан же чет өлкөдөн келгенинде эле болот. Мисалы, мен Бишкектеги шайлоо штабды башкаргам. Бизде политтехнологдор болгон эмес. Бирок республикалык штабда кеңешчилер болсо керек эле. Азыр кимдер болгону эсимде жок.

Муну ошол жылдары Курманбек Бакиевдин маалымат катчысы болгон Нурлан Шакиев да бышыктады:

- 2005, 2009 жана 2011-жылкы шайлоодо чет өлкөлүк технологдор болгон. Мен айрымдарын өз көзүм менен көргөм. Мындай практика бар. Көп эле өлкөлөрдө "башы шишиген" консультанттарды чакырып, кеңешин угушат. ​Алар көп акча сурашат. Мисалы, мен аларга каршы чыгып келгем.

Буга байланыштуу "Проект" басылмасы жазгандай Манафорт менен Килимник АКШнын аскер базасын чыгаруу үчүн эмес, шайлоо алдында келиши мүмкүн экени айтылууда.

Эдил Байсалов.
Эдил Байсалов.

Коомдук ишмер Эдил Байсалов Пол Манафорттун Кыргызстанга катышы тууралуу акыркы маалыматтарды өз алдынча талдап чыккан. Ал эл аралык политтехнологдордун Кыргызстанга сапарын Олег Дерипаска каржылаган деген маалыматка ынанат. Байсаловдун божомолунда, буга чейин Орусияда жүргөн Дерипаска Кыргызстанга политтехнологдорду жөнөтүү менен өз бизнесинин кызыкчылыгын көздөгөн болушу мүмкүн:

- Манафорт менен Килимник Дерипаскага иштеп, 2005-жылы Кыргызстанда Бакиевдердин шайлоо кампаниясына катышкан дегенге таң калбайм. Себеби Дерипаска ошол жылдары Кыргызстанга каттап калган. Анын биздин өлкөдө бизнес кызыкчылыктары бар болчу.

Чынында эле ошол жылдары орусиялык олигарх Олег Дерипаска Кыргызстанда бир нече долбоорду ишке ашырууга кызыгып жүргөн. Алардын катарында 2003-жылдан тарта Камбар-Ата ГЭСин куруу, кийин Сандык кенин иштетүү үчүн завод куруу пландары болгон. Муну ошол кездеги мезгилдүү басма сөздөгү макалалардан көрүүгө болот.

Ошол эле кезде Пол Манафортту Кыргызстан менен байланыштырган дагы бир жагдай - анын Украинада ошол кездеги президент Виктор Януковичке кеңешчи катары тапкан каражатын Бишкекте жайгашкан "Азия универсал банк" аркылуу адалдаганы.

Былтыр март айында украин депутаты Сергей Лещенко Пол Манафорт 2009-жылы айрым төлөмдөрдүн изин жашыруу үчүн Белиздеги офшордук компанияны жана Кыргызстандагы банк эсебин колдонгонун айтып чыккан. Ал кезде "Азия универсал банкка" Курманбек Бакиевдин уулу Максим жана анын өнөктөштөрү ээлик кылып турган.

Эдил Байсалов америкалык политтехнолог дал ушул Максимдин чет өлкөлүк өнөктөштөрү аркылуу да мурдагы кыргыз бийлиги менен байланышта болушу мүмкүн деп божомолдойт:

- Ал учурда банк аркылуу акча ташып жатса, чоң консультанттарды тартышы мүмкүн. Ошол эле Михаил Надаль жана башкалары Манафортторду алып келип шайлоого жардам бериши толук ыктымал. Алар үчүн Украинанын президенти Януковичтин кампаниясын жүргүзгөн адамды алып келүү кыргыз бийлиги үчүн маанилүү болгон.

Убагында Украинада, Филиппинде жана Африканын бир катар өлкөлөрүндө иштеген политтехнолог Пол Манафорт АКШда шайлоо өнөктүгү жүрүп жатканда Дональд Трамптын штабына кошулуп, ошол жылдын июнь айында штабды жетектеп калган. Бирок Украинанын Аймактар партиясы ага 12,7 миллион доллар төлөгөнү жана ал салыктан качканы тууралуу кабарлар ачыкка чыккандан кийин штаб башчылыгынан кеткен. Мындан соң Манафорттун иши тергеле баштап, "Банктык алдамчылык", "Салык төлөөдөн качуу", "Чет өлкөлөрдөгү банк эсептерин жашыруу" өңдүү сегиз берене боюнча күнөөлүү деп тапты. Политтехнолог өзү бардык айыптарды четке кагып, эч кандай күнөөсү жок экенин айтып келет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.​

Континенттерди бириктирген Кофи Аннан

Роза Отунбаева БУУнун Бишкектеги кеңсесине барып, Кофи Аннанды эскерди. 23-август, 2018-жыл.

Кофи Аннан БУУнун баш катчыларынын арасынан эң бир көрүнүктүү, жөнөкөй болсо да күчтүүсү болду. Мындай пикирин «Азаттык» радиосу менен болгон маегинде Кыргызстандын экс-президенти Роза Отунбаева билдирди. Аннан 18-августта 80 жашында оорудан улам көз жумду.

“Азаттык”: Роза Исаковна, Кофи Аннан Бириккен Улуттар Уюмунун жалпы ишмердүүлүгүндө, тарыхында кандай из калтырып кетти деп эсептейсиз?

Отунбаева: - Кофи Аннан БУУнун баш катчысы болуп эки мөөнөт иштеди. Ал дүйнө коомчулугун экинчи миң жылдыкка – жаңы доорго киргизди. Кызматы боюнча дүйнөнүн номур биринчи жетекчиси катары 180дей өлкөнүн баарынын башын бириктирип, “Миң жылдыктын өнүгүү максаттары” программасын иштеп чыкты. Анын биринчи этабы 2000-2015-жылдар болду. Кийинкиси 2030-жылга чейин деп эсептелген.Учурда баарыбыз ошол программанын 17 максатынын алкагында жылып келе жатабыз.

Ойлоп көрсөңөр, биз бир өлкөнүн алкагында жыйнала албай, өнүгүү жолунда көп кыйынчылыктарга туш болуп жатабыз. Ал эми Аннан континенттерди бириктиргенге жетишти.

Кофи Аннан негизги сегиз максатты иштеп чыккан. Канча деген адамдарды, окумуштууларды, өлкөлөрдү: “Биз дүйнөнү өзгөртүшүбүз керек. Жакырчылык көп өлкөлөрдү муунтуп жатат” деп бириктирүүгө аракет кылды. Ал кезде СПИД, безгек, кургак учук оорулары дүйнө жүзүндө күчөп турган убакыт болчу.

Экинчиден, Кофи Аннандын тагдыры экен, ал абдан орчундуу, оор маселелерге туш болду. Ирактагы согуш башталды, Сребреница окуясы тутанып, кыргын болуп кетти. 2001-жылы АКШда террордук чабуул коюлуп, 2002-жылы Ооганстанда согуш тутанды.

Аннанга карата “БУУнун колунан эч нерсе келбей койду, Ирактагы окуяны токтото алган жок” деп күнөө да коюшту. Бирок кайсы гана өлкө болбосун, чара көрүү үчүн БУУнун Коопсуздук кеңешинин уруксаты талап кылынары белгилүү да. Ошондо Аннан АКШга катуу эле айтты, каршылык көрсөттү, бирок туруштук бере албай калды.

Ал эми “Миң жылдыктын максаттары” деген программаны түзгөндө ал "жакырчылыкка каршы иштейли" деп абдан көп бизнесмендерди чогулта алды.

Ойлоп көрсөңөр, биз бир өлкөнүн алкагында жыйнала албай, өнүгүү жолунда көп кыйынчылыктарга туш болуп жатабыз. Ал эми Аннан континенттерди бириктиргенге жетишти. 2000-жылы өкмөт башчылардын баарын Нью-Йоркто чогултуп, ошол программага кол коюлду. Мотивация күчтүү болуп, өлкөлөрдүн баары аны ишке ашырууга белсеништи.

БУУнун Өнүктүрүү программасы биздин Кыргызстанга да келип, азыркыга чейин уланууда.

Кофи Аннан Африка континенти болобу, Азиябы же АКШбы, бей-бечара жана кедей адамдардын адвокаты болгон деп да айта алам.

Мурда ал БУУнун Тынчтык орнотуу күчтөрүнүн башчысы болуп иштеген. Баш катчынын негизги ролу – дүйнө жүзүндө тынчтыкты сактоо. Бул адам 2007-жылы кызматтан кеткенден кийин деле абдан чоң эл аралык маселелер менен алектенип жүрдү. Акыркыларын атай кетсем –Мьянмадагы рохинжалардын мүшкүлү. Бул да кандай гана татаал кризис!

“Азаттык”: Ал эми жалаң Кыргызстанга тиешелүү айтак, бул багытта Аннандын тушунда БУУнун ролу кандай болду?

Отунбаева: Бизге, Кыргызстанга тийгизген таасири өтө зор деп эсептейм. Ал БУУнун баш катчысы кызматын ээлеп турганда Кыргызстан бутуна жаңы тура баштаган убак эле. Бизге расмий сапар менен келип кеткен.

БУУнун Өнүктүрүү программасы “Бул өлкө али жаш. Колу баарына жетпейт. Бюджети өтө аз. Жардамды бүгүн башташыбыз керек. 20 жылга чейин кечеңдеп” деп көп иштерди жасап, көмөк көрсөтүп келе жатат.

Кыргызстандын жетишкендиктеринде бул уюмдун ролу зор.

Канча деген биздин офицерлер Аннандын тушунда БУУнун Тынчтыкты орнотуу күчтөрүндө кызмат кылып келишти. Азыр да Кыргызстандан 30-40 офицер ошол жакта жүрөт.

Тилекке каршы, биз алардын өзүнчө батальонун түзө албай койдук. Мына, Казакстан кийин, акыркы беш жыл ичинде эле киришип, өз батальонун негиздей алды.

Биз бул идеяны токсонунчу жылдардан бери алып келе жатабыз. Бирок бүгүнкү күнгө чейин ишке ашпай койду.

Кофи Аннан “бардык өлкөлөр кошулсун, үйрөнсүн, тил билсин” деп ошол идеяны баштап, эшик ачты эле.

“Азаттык”: Албетте, дипломат катары сиз аны менен далай ирет жолуккансыз. Айтсаңыз, ошол жолугушууларда, талкууларда кандай маселелерди көтөрдүңөр эле, алар кандай кабыл алынган?

Отунбаева: Биз дээрлик жыл сайын эле жолугуп, ортодогу маселелерди туруктуу негизде талкуулап турчубуз. Кыргызстан ошол кезде “Борбор Азия - өзөктүк куралдан арылган аймак” деген идеяны сунуш кылган. Кийин Өзбекстандын президенти Каримов бул идея алардыкы экенин айтып чыкты. Биз анысына деле макул болуп, “мейли, сиздики, бирок ушул идеяны өлтүрбөйлү, чыгаралы” деп, акыры ишке ашырдык. Аны БУУ өзү көзөмөлдөп турат, Кыргызстан депозитарий өлкө болуп саналат.

Экинчиден, Кофи Аннандын учурунда биз "Тынчтык орнотуу күчтөрүнүн батальону" деп Орто Азиянын масштабында түзгөнгө да аракет көргөн элек. Мында АКШ көп жардам берген. Биздин көптөгөн кызматкерлер Кыргызстан болобу, Өзбекстанбы же башкаларыбы, Кошмо Штаттарга барып машыгат деп баштаганбыз. Бирок, тилекке каршы, Борбор Азия өлкөлөрү туш тарапка качып, ал идея ошол бойдон жок болду.

Азыр жаңы заман. Кайра бара-бара кошулуп жатабыз. Канча жылдан кийин ар бирибиз жалгыз болсок жок болуп кетерибизди, эч ким биз менен эсептешпей каларын түшүндүк. Коңшу мамлекеттер мунайга, газга канчалык бай болсо да бирге болгондо гана регион катары калыптанарыбызга ынанды.

Биз баарыбыз күч-аракетибизди мына ушул жагына жумшашыбыз зарыл.

БУУнун азыркы баш катчысынын күчүн, идеяларын пайдаланып, Борбор Азия деген чөлкөмдү түзүшүбүз керек.

Антониу Гуттериш мени 18 адамдын катарына киргизип, биз Бириккен Улуттар Уюмунун Медиация тобун түзүп жатабыз. Алардын катарында төрт мурдагы президент барбыз, абдан атактуу адамдар, көрүнүктүү окумуштуулар да бар.

БУУнун баш катчысынын күн тартибиндеги негизги маселелер – тынчтыкты сактоо, согуштарды токтотуу, аларды алдын алуу. Андан кийинки багыт – өнүгүү.

“Азаттык”: Ал эми адам катары Кофи Аннан кандай сапаттары менен сиздин эсиңизде калды?

Африканы көкөлөттү деп айтсак болот. Анткени Африка жөнүндө дүйнө жүзүндө “артта калган” деген пикир калыптанган. Бирок Африкадан ушунчалык жарык, талантуу, күчтүү адам чыгарын бул адам далилдеп кетти.

Отунбаева: Мен аны менен бир нече жолу кездешкем. Алгач мүнөзү абдан жумшак, шашпаган, жай сүйлөгөн адамдай көрүнөт. Бирок ал дасыккан дипломат болчу. Көзүнүн кыры менен гана карап койчу эле. Айткан сөзүнүн аркасынан туруп, ошону аягына чыгарчу.

Африканы көкөлөттү деп айтсак болот. Анткени Африка жөнүндө дүйнө жүзүндө “артта калган” деген пикир калыптанган. Бирок Африкадан ушунчалык жарык, талантуу, күчтүү адам чыгарын бул адам далилдеп кетти.

Менин оюмча, Аннан БУУнун баш катчыларынын арасынан эң бир көрүнүктүү, жөнөкөй болсо да күчтүүсү болду.

Абдан сабаттуу, дүйнө жүзүн билген жана түшүнгөн, зирек адам эле.

Кофи Аннан өзү Ганадан. Батыш компаниясында иштеген, колунда бар адамдын уулу экен. Гана өлкөсү Улуу Британиянын колониясы болгон. Ошол жердеги жакшы мектепти бүтүп, кийин Массачусетс технологиялык университетин аяктап, Женевада эл аралык байланыштар факультетинен окуп, билим жагынан аябай такшалган. БУУнун катардагы кызматтык тепкичинен баш катчылыкка чейин жете алды.

“Азаттык”: Рахмат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.​

"Коопсуз шаардын" сынга кабылган сынагы

Иллюстрациялык сүрөт.

“Коопсуз шаар” долбоорун ишке ашырууга кызыккан компаниялардын онлайн сынагы үзгүлтүккө учурады. Маалымат технологиялары жана байланыш боюнча мамлекеттик комитет муну техникалык себептер менен түшүндүрүп, "бир-эки күндүн ичинде жыйынтыгы жарыяланат" деп убада берди.

Мындан бир ай мурун Маалымат технологиялары жана байланыш боюнча мамлекеттик комитет жарыялаган онлайн сынак бүгүн техникалык үзгүлтүккө учурап, жыйынтыкталбай калды. Онлайн аукциондун шарттарына ылайык “Коопсуз шаар” долбоорун ишке ашырууга кызыккан компаниялар 23-августта саат 15.00дөн баштап долбоорго сарпталчу суммаларын онлайн режимде сунуш кылышы керек болчу.

"Он мүнөттүк үч негизги айлампа жана кошумча төрт мүнөттүк убакыттын ичинде тендерге катышкан компаниялардын аттары жана сунуш кылган сандары экранга чыгат" дегени менен, убакыт бүткөн соң “Мегалайн” жоопкерчилиги чектелген коому гана сунуш кылган сумма ачык жарыяланды. Ал сумма 50 миллиард сомду түзүп, чогулган журналисттердин жана мамлекеттик байланыш комитетинин адистерин таң калтырды.

Шартка ылайык долбоорду ишке ашырууга 2,5 млрд. сомдон төмөн баа сунуш кылган компаниялар тандалып алынмак. Сынакка андан башка “Кыргызтелеком” ачык акционердик коому жана орусиялык “Вега Радиокуруу Концерни” акционердик коому катышкан, бирок алар сунуш кылган сумманы Мамлекеттик сатып алуу порталынын системасы көрсөткөн жок.

Ошентип башталбай жатып үзгүлтүккө учураган сынактын жыйынтыгы аныкталбай калды. Ал эми 50 миллиард сомду тендердик комиссиянын төрагасы, Маалымат технологиялары жана байланыш боюнча мамлекеттик комитеттин төрагсынына орун басары Кубанычбек Шатемиров техникалык ката деп таанып, маселе бир-эки күндүн ичинде чечилерин убада кылды. ​

Кубанычбек Шатемиров.
Кубанычбек Шатемиров.

- Онлайн тендер саат үчтө башталган. Анын жыйынтыгында биз кеминде үч компания тендерге кызыкчылыгы бар экенин аныктадык. Алардын экөө жергиликтүү компания, ал эми бирөө орусиялык компания. Бирок Мамлекеттик сатып алуу порталынын системасы жеңүүчүнү аныктай албай койду. Азыр техникалык операторлор мунун себебин аныктап жатышат. Аларга тез арада бүтүм чыгарып, тендердик комиссиянын кароосуна коюу тапшырылды. Техникалык адистердин аныктамасы чыккан соң гана биз мындан аркы кадамдар тууралуу айтып бере алабыз. Бирок бүгүнкү тендер аткаруучу боло тургандар долбоорду ишке ашырууга кызыкчылыгы бар экенин көрсөттү.

Кубанычбек Шатемировдун айтымында, сынактын жыйынтыгын жокко чыгаруу жөнүндө азырынча чечим кабыл алына элек.

Буга чейин “Коррупцияга каршы демилгелер” деп аталган коомдук уюм өкмөт өткөрүп жаткан тендердин шарттарын жана даярдыгын сындап чыккан. Уюмдун жетекчиси Назира Раимкулова сынактын укуктук базасына жана анын кыска мөөнөттүн ичинде жарыяланышына нааразы экенин “Азаттыкка” билдирди. Анын айтымында, тендер эл көзүнө гана жүргүзүлүп, орусиялык компания жеңүүчү аталмак.

- Сынактын катышуучулары жөнүндө сөз кыла турган болсок, "Мегалайн" компаниясы коомчулукка өзүнүн түздөн-түз аткара ала турган кызматын аткара албайт. Анан каяктагы тендерге катышып жатканы бизге түшүнүксүз. Дагы бир катышуучу "Кыргызтелеком" мамлекеттик ишкана экенин өзүңөр билесиңер. Ал айла жоктон эле катышып жатат. Жөн эле эл көзүнө тендер өткөрүп, бизди шылдың кылып жатышат. Техникалык жактан үзгүлтүккө балким чын эле учураган чыгар, бирок шарттарын карап көргөндө башка катышуучуларга мүмкүнчүлүк берилбейт деген эле нерсе. Булар орусиялык “Вега Радиокуруу Концерни” компаниясын эле жеңүүчү кылып аныктамак.

“Коопсуз шаар” долбоору боюнча тендер быйыл 20-июлда жарыяланган. Жеңип чыккан компания баш калаанын ичи-сыртына 110 комплекстүү видеобайкоо орнотушу зарыл.

Долбоордун наркы 2 миллиард 552 миллион сомдон ашпашы керек. Каржылоону тендерден уткан компания жүргүзөт, кыргыз өкмөтү компаниядан эреже бузулган учурлар тууралуу маалыматтарды сатып алат.

Кыргызстанда “Коопсуз шаар” долбоору тууралуу акыркы алты жылдан бери тынбай айтылып келгени менен жүзөгө аша элек.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.​

Басма сөз катчы жетекчиликке каршы чыкты

Анара Мамбеталиева иштеген мекемесинде плакат кармап пикетке чыккан.

Мамлекеттик экологиялык жана техникалык коопсуздук боюнча инспекциянын басма сөз катчысы Анара Мамбеталиева кызматташтарын коррупциясыз иштөөгө чакырганы үчүн иштен мыйзамсыз алынганын айтып даттанып чыкты. Ал буга чейин мекеменин имаратынын ичинде плакат кармап пикет өткөргөн. Мекеменин жетекчилиги Мамбеталиева комиссиянын жыйынтыгы менен мыйзамдуу түрдө иштен алынганын айтып жатышат.

Мамлекеттик экологиялык жана техникалык коопсуздук боюнча инспекциянын мурдагы кызматкери Анара Мамбеталиева жумуштан алынганын мыйзамсыз деп эсептейт. Анын айтымында, ал кызматтын ичиндеги коррупциялык көрүнүштөргө каршы чыкканы үчүн аны жетекчилик иштен алган:

Анара Мамбеталиева.
Анара Мамбеталиева.

- Мен кечээ кадимкидей эле жумушка барсам мени 15-август күнү берене менен жумуштан алып коюшканын айтышты. Мен башында түшүнгөн жокмун. Себеби биздин ич ара келишпестиктер буга чейин эле чыгып келген. Мен жайдын башталышында “келгиле, президенттин коррупцияга каршы күрөшүн колдойбуз, биз дагы таза иштейбиз, өзүбүздөн баштайбыз” деп чыккам. Муну жалпы жамаатка, жетекчиликке да айткам. Анан биздеги айрым кызматкерлердин коррупцияга малынып жатканын, аты-жөнүн башчыбызга ачык айткам. Жаңы жетекчибиз Жолдошбек Жунушев менин айткандарымдын негизинде беш кишиден турган комиссия түзүп, иликтөө иштерин баштаган. Натыйжада мен атын атап берген адамдарды, ага кошуп мени да текшерүүгө алышты. 27-июлда комиссиянын жыйынтыгы чыгып, чечим чыгарышмак. Алар мага "өз арызың менен иштен кетсең, анда беренени алып салабыз" дешти. Бирок мени күнөөсүз жерден кетирип жатышканы үчүн арыз жазган жокмун, жогору жакка, медиага жана бардык тараптарга даттана турганымды айттым.

Мамбеталиеванын айтымында, ал бир ай мурда кызматташтарын коррупциясыз иштөөгө чакырып, мекеменин ичинде плакат кармап пикетке чыккан. Ал сүрөттөрүн 22-августта жумуштан алынгандан кийин гана "Фейсбуктагы" баракчасына жарыялап, ага карата жасалган мыйзамсыз аракеттерди айтууга аргасыз болгонун билдирди:

- Мен мекемедеги бул окуяларды ачыкка чыгармак эмесмин. Бирок алар мага айтпай, мени мамлекеттик мекемеде эч качан иштей албагыдай берене менен иштен алып салышты. "Фейсбуктагы" жарыядан кийин чалып, коркутуу-үркүткөндөр болду. Алар мага ачык эле "өз өмүрүңдү ойло" дешти. Эгер укук коргоо органдары мага кепилдик беришсе, мен аларга маалымат берүүгө даярмын.

Бир күндөн кийин, тагыраагы 24-августта Анара Мамбеталиева “Фейсбуктагы” баракчасында видео аркылуу президент Сооронбай Жээнбековго кайрылып, мекемедеги коррупцияга аралашкан Экотехинпекциянын үч кызматкеринин ишин дыкат иликтөөнү өтүндү.

- Урматтуу президент, сиз көтөрүп чыккан коррупцияга каршы күрөштү, жарлыгыңызды колдоп, арка-бел болуп өзүмдүн кызматымда так иштеп, коррупцияга тиешеси бар адамдардын бетин ачууга даярмын. Коррупцияны жок кылууну, аны менен күрөшүүнү ар бирибиз өзүбүздөн башташыбыз керек. Мен дагы ушул ураандын астында инспекциянын ичиндеги коррупцияга бөгөт коюу максатында үч адамдын атап кетүүгө бүгүн бел байладым. Алар: Мамэкотехинспекциянын статс-катчысы Таалай Асылбеков, кадр бөлүмүн жетектеген Самат Керимкулов жана Финансы башкармалыгынын жетекчиси Гүлкайыр Жумашева. Дал ушул адамдар Мамэкотехинспекциянын ичиндеги мамлекетке таандык акчанын баарын туура эмес нукка пайдаланып жатканын башка кызматкерлер да билет, - деди өзүнүн видео кайрылуусунда Анара Мамбеталиева.

Ошол эле маалда Экотехинспекциянын жаңы басма сөз катчысы Камил Сыдыков 24-августта билдирүү таратып, Анара Мамбеталиева өзүнүн иш кабинетин, кызматтык автоунаасын жана бухгалтерияга болгон 200 миң сомго чукул акча каражатынын отчетун тапшыра элек экенин кабарлады.

Мамбеталиева болсо ал иштен кеткени тууралуу буйрукту колуна ала элек экенин жана аталган нерселерге милдеттенме алып өткөрүп ала турган кызматкерлер сүйлөшүүдөн баш тартып жатышканын айтты.

Анара Мамбеталиева мекеменин басма сөз катчысы болуп үч жылдан бери иштеп келаткан. Ал эки кыздын жалгыз бой энеси. Мамбеталиева менен кабарлашкан убакта кан басымы көтөрүлүп, ооруканада дарыланып жатканын билдирди.

Ал эми Жолдошбек Жунушев быйыл февралда Мамлекеттик экологиялык жана техникалык коопсуздук боюнча инспекциянын жетекчилигине келген. Мекеменин басма сөз кызматы учурда директор Орусияда экенин билдирди.

Директордун милдетин убактылуу аткаруучу Расул Артыкбаев Анара Мамбеталиева мамлекеттик кызматкер экенин белгилеп, мындан улам мекемеге караштуу түзүлгөн комиссия анын пикетке чыккан аракетин этикалык жактан туура эмес деп тапканын айтты:

- Комиссия анын плакат кармап чыкканын мамлекеттик кызматкерге туура келбейт деп эсептеп, жетекчиликке жумуштан кетирүү жөнүндө чечимин жиберген. Мен эми гана эс алуудан келгендиктен окуя тууралуу толук айта албайм. Биз иштеген мекемеде коррупция бар же жок деп да так кесе айта албайм. Комиссиянын иши, Мамбеталиева айткан иштер да прокуратурага өткөрүлдү, тиешелүү органдар бул боюнча чечим чыгарышсын.

Артыкбаев Мамбеталиеваны өз ишин так аткарып жүргөн кызматкер катары сыпаттады.

Адатта мамлекеттик мекемелердин басма сөз кызматына кесиби боюнча журналисттер ишке алынат. Медиа чөйрөсүндөгү адистер убагында ошол эле мамлекеттик мекемедеги, бийликтеги акыйкатсыздыкты чагылдырып жүргөн журналист үчүн мамлекеттик кызматкер болуу кыйын экенин белгилешет.

"Журналисттер" коомдук бирикмесинин төрагасы Азамат Тынаев жогорудагы окуя боюнча буларга токтолду:

Азамат Тынаев.
Азамат Тынаев.

​- Басма сөз кызматкерлери өздөрүн же журналист же мамлекеттик кызматкер катары көрсөтө албай кыйналышат. Бул жагынан алганда алардын иши оор. Анткени мамлекеттик кызматтын өзүнүн этикасы, эрежелери, кодекси бар. Аларга баш ийүүгө туура келип, кызмат үчүн көп нерсени жарыялай албай калышат. Мамбеталиеванын плакат кармап чыгышы формалдуу алып караганда ошол эрежелерге туура келбеши мүмкүн. Бирок ушундай кадамга аны олуттуу эле нерселер түртсө керек. Башкысы Мамбеталиеванын билдирүүсү сөз жүзүндө калбашы керек. Эгер ал айтып жаткандардын далили болсо аны ачыкка чыгарышы зарыл.

Буга чейин Сооронбай Жээнбеков коррупцияга каршы күрөштө жарандык коомду көмөктөшүүгө чакырган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.​

Жалал-Абадда мисте мол түшүм берди

Ирандагы Ноорузга карата базардагы мисте. Иллюстрациялык сүрөт.

Жалал-Абадда быйыл мистенин түшүмү жакшы болуп, баасы да жылдагыдан жогору болуп жатат. Облустагы токой чарбалары быйыл жалпысынан 7 тоннадан ашык мисте жыйноонун камын көрүүдө. Ал арада токойлордон өз алдынча мисте терүү өнөктүгү да күч алды.

Аксы районунун Кызыл-Жар айылынын тургуну Абдимитал Миңбаев агасы менен токойго барып, бир күндө эле бир кап мисте жыйнап келген. Анын айтымында, быйыл мисте жакшы түшүм берди, ошого жараша аны жыйнагандар да арбын.

- Агам экөөбүз кыштай жегенге эле деп терип алдык. Бир күн жүрүп 50 килограмм жыйнадык. Аны үйдө кургатып, сыртындагы кабыгын аарчыйбыз. Бир аз салмагын жоготот. Азыр мисте тергендер көп. Адырга барсаң, бири-бирине карабай терип жатканын көрөсүң. Токойду ижарага алган адамдар киши жалдап, түшүмдүн тең жарымын аларга берип жатканын уктук. Биз болсо жегенге эле терип алдык.

Мисте тергендер.
Мисте тергендер.

Базар-Коргон районунун тургуну Асан август айынын башынан бери жарым тоннага жакын чийки мисте тергенин айтты. Таңда башталган теримчилик күн батканга чейин тоо башында уланат.

- Ноокендеги Тоскоол-Ата токой чарбасынын аймагынан мисте терип жүрөбүз. Быйыл мисте аябай жакшы түшүм берди. Бир түптүн өзүнөн эле бир мүшөктөй түшүм жыйнап жатабыз. Мурдагы жылдары тоо аралап басып, эки-үч күндө араң чогултуп алаар элек. Кургатылбаган чийки мистени 100 сомго, кабыгы аарчылып, кургатылганын 300 сомго чейин сатып жатабыз. Тоо башынан терип, түшүп келе жатсаң эле жол боюнда сатуучулар күтүп турган болот. Мисте терүү да өзүнчө түйшүк. Дарактын башына чыгышың керек. Кээде жыгылып түшөсүң. Чайырынан колуң карайып, кесилип кетет. Кечке 10-15 чакырым тоо аралап жүрүп катуу чарчайсың. Терилген мистеңди сатып, колуңа акча тийгенде баарын унутуп, кайра эле тоо башына жөнөйсүң.

Жалал-Абад облусунун аймагында 33 миң гектардан ашык аймакты мисте токою ээлейт. Акыркы жылдары мисте аянттары бар токой чарбалары түшүмдөн кур калган учурлар болгон.

Аймактык айлана-чөйрөнү коргоо жана токой чарба башкармалыгынын жетекчиси Бакыт Эрмеков быйыл түшүмдүн мол болгону токой чарбаларынын ишин жакшыртып жатканын айтты:

Бакыт Эрмеков.
Бакыт Эрмеков.

- Акыркы он жылдан бери мисте быйылкыдай түшүм бере элек болчу. Мисте токойлорун буга чейин ижарага алуудан баш тартып келишкен. Пайда бербесе, эч ким иштеткиси келбейт да. Быйыл болсо мисте токоюна кызыккандар көбөйдү. Айлана-чөйрөнү коргоо жана токой чарба агенттигинин буйругу менен жыл башында токойлорду ижарага бөлүп бергенбиз, азыр түшүм жыйноо өнөктүгү жүрүп жатат.

Учурда токой аянттарындагы мистенин түшүмүн өз алдынча терүү да күч алган кез.

- Азыр мистени өз алдынча терген уурулар токойчуларды кыйнап жатат. Токойго жакын жашагандар бири-бирине эрегишип быша элек мистени да терүүдө. Быша элек мөмөнү тергени аз келгенсип, бутакты сындырып кетишет. Коопсуздукту сактабай, токой ичинде тамеки тарткандары да бар. Быйыл токой чарбалары эки жылга жеткидей мистенин үрөнүн да камдашы керек. Анткени мурдагы жылдары түшүм жок, үрөн сакталбай келген. Эми тамыры терең жайылган мистенин көчөттөрүн эгип, аянтын кеңейтүү пландарыбыз бар. Эң өкүнүчтүүсү - мисте дарактары суу жетпеген тоолуу аймактарда өсүп турат. Ошондуктан түшүмдүүлүгү да төмөн. Быйыл жаз айында өкмөттүн атайын токтому кабыл алынды. Анда мисте токойлорунун абалын оңдоо жана ижарага берүү жагы каралган, - деди Бакыт Эрмеков.

Быйыл мистенин килограммы 500 сомго чейин чыккан. Ортомчулар аны теримчилерден 250-300 сомдон дүңүнөн сатып алат. Мындан сырткары Түркиядан жана Өзбекстандан келген ишкерлер жеринен алып кетет.

Эркайым Турдумаматова.
Эркайым Турдумаматова.

- Быйыл бир тоннага жакын мисте сатып алып, камдап койдум. 250-300 сомдон элден сатып алып, базарда 500 сомдон сатыкка коюшат. Биз мистени алгандан кийин кууруп, башка бирөөлөргө чактырабыз. Андан кийин гана сатыкка коюлат. Биздин мисте кичирээк келет, бирок Ирандан, Түркиядан келип жаткандарга караганда даамдуу болот. Бирок жергиликтүү тургундар конок чакырганда сырттан келген мистени көп алышат. Анын баасы 700-1200 сомдун тегерегинде. Ал эми биздин мистелерди Түркия менен Өзбекстандан келген инвесторлор алып кетүүдө. Баанын жогору жана төмөн болушу да ошолорго көз каранды, - Эркайым Турдумаматова.

Быйыл облус аймагындагы токой чарбалары жалпысынан 7 тоннадан ашык кургатылган мистенин түшүмүн жыйноону пландап жатат.

Кыргызстандын шартында мисте токойлору бийик тоолуу, суусуз аймактарда өскөндүктөн түшүмү майда келет. Мисте дарактарынын айрымдары 350–400 жылга чейин мөмө берет. Данегинин маңызында 54–60% май, 18–25% чейин белок болот.

Мисте терүү бир топ опурталдуу иш. Өткөн айда Майлуу-Суу шаарында тоодо мисте терип жүргөн окуучу жардан кулап каза тапкан. Өткөн жумада дагы бир аял жардан кулап ооруканага түштү.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.​

Түркиядан келген дин топторунун мүдөөсү

Хатем Календер.

Түркиядан Кыргызстанга келип иш жүргүзүп жаткан диний топтор жөнүндө "Азаттыктын" эксперти Маметбек Мырзабаев дин таануучу Хатем Календер менен маектешти.

"Азаттык": Алгач Түркиядагы абал боюнча сүйлөшсөк, бул өлкөдө отуздан ашык жамаат жана агым бары айтылып келет: "нуржулар", "сулайманчылар", "Исмаил ага тарикаты", "Мензил тарикаты", "гүленчилер" ж.б. Эмне үчүн Түркияда диний топтор мынчалык көбөйүп кеткен?

Хатем Календер: Бир диний топ же бир уюм же бир исламдык жамаат исламга толугу менен өкүл боло албайт. Ошол себептен ар түрдүү белгилүү дин аалымдары пайда болот. Эл ал сүйлөгөн сайын "дин үйрөнөбүз, айткандары бизге жагат, түшүндүрмөсү көңүлүмө туура келет" деп ээрчип кете берет.

Диний топтордун кээ бирлери катардагы эле клубдарга же ийримдерге окшош. Кээ бирлери уюмдашып, кандайдыр түзүмгө ээ болуп кетсе, кээ бирлери жөнөкөй эле клубдай, ийримдей болуп калып калган. Булардын айырмаларын жакшылап билип алуу керек.

"Азаттык": Демек диний топторго бөлүнүү табигый нерсеби?

Хатем Календер: Албетте табигый нерсе. Себеби булар азыр эле чыга калган жок, тээ илгери, Осмон империясынын тушунда деле болгон. Европада, башка аймактарда деле бар. Адам баласы руханиятка кызыгат. Ошого жараша өзүнчө агымдар пайда болуп, калыптанып калат.

"Азаттык": Бул топтордун кээ бирлери коомго пайда келтирсе, кээ бири терс таасирин тийгизип жатат. Ошол себептүү бул топтор тууралуу так маалыматка ээ болушубуз керек чыгаар?

Хатем Календер: Түркиядагы диний көпчүлүктүн койгон максаты жакшы, жүргүзгөн иши пайдалуу. Алар "илим менен алек болуп окуйлу. Башкаларды да агартып, жакшылыкты жайылталы" деген ой менен пайда болгон. Дээрлик көбү «Кудай жолунда бололу, анын буйруктарын туура түшүнөлү» деген максатты көздөшөт. Бирок кийин эле кээ бирлери дүнүйөгө кызыгып кетет же саясатка аралашат.

Чынында кийинчерээк дүйнөгө, саясатка кызыгып кетиши ал топтордун баштапкы миссиясына туура келбейт. Туура келбесе да ошол жакка оой беришет. Ушинтип бара-бара өз вазийпасынан алыстайт.

"Азаттык": Түркиядан келип, Кыргызстанда иш алып барып жаткан топтор жөнүндө айтып берсеңиз. Азыркы учурда бизде түбү Түркияга барып такалган кайсы топтор бар?

Хатем Календер: Сиз өзүңүз жогоруда атап кеткендей "нуржулар", "сулайманчылар", "гүленчилер" бар. Ошондой эле кээ бир тарикаттар кездешет. Керек болсо эки жыл мурда "мавлеви тарикатынан" бир киши менен жолугушуп калганым бар. Алар өздөрүнө жараша зикирлерин чалып турат экен.

Советтер Союзу тарагандан кийин Кыргызстанда чоң бир руханий боштук, башкача айтканда вакуум пайда болгон. Чет өлкөдөн ар түрдүү диний топтор келип ушул вакуумду толтуруп жатты. Эл анын ичинен өзүнө жакканын тандап алды. Адам баласы дайыма аалам сырларына кызыгып, "Бул дүйнөнү ким жаратты?", "Биз эмне кылып жүрөбүз?", "Эмне кылышыбыз керек?", "Каяктан келдик, каякка баратабыз?" деген суроолорго жооп издейт. Анан кайсынысы жагып калса, диндин кайсыл чечмеленишин туура деп эсептесе, ошол топту же диний ишмерди ээрчип, китептерин окуй баштайт. Ошентип Кыргызстанда деле диний топтор, жамааттар, агымдар өз тарапташтарын таап, жайылып кетти.

"Гүленчилер" менен "нуржулардын" айырмасы

"Азаттык": Түркиядан келгендерди жактырып, ошолордун пикирин, идеологиясын ээрчигендер көбөйдү. Түркияда эң чоң жамааттар катары "сулайманчылар", "нуржулар", анан "гүленчилер" белгилүү. Бизде кайсынысы жандуу иштеп жатат?

Хатем Календер: Эң жигердүүсү, маалымат булактарда айтылгандай эле, "гүленчилер" болуп эсептелет. Эң таасирдүүсү да ошолор. Алардын өлкөдө мектептери, университеттери, медиа уюмдары жана башкалары бар.

"Азаттык": "Гүленчилер" кандайча пайда болгон, башаты каякка барып такалат? Фетхуллах Гүлен жөнүндө эмне айтса болот, булардын нуржулар менен болгон мамилеси кандай?

Хатем Календер: XX кылымдын башында Бедиуззаман Саид Нурси деген аалым исламды жана Куранды заман талабына жараша, кайрадан ой жүгүртүү жолу менен чечмелеп бергенге аракет кылган. Бул аракетинин аркасында Түркияда чоң сыйга ээ болгон.

Саид Нурси «Рисале-и Нур», башкача айтканда «Нурдуу жазмалар» деген жыйнакты жазган. Анын чыгармаларын окуп, жактыргандардын катары көбөйүп, натыйжада "нуржулар" деген диний топ түзүлгөн. Бул аалымдын айланасында өзүнчө жаамат калыптанган.

"Дүйнө иштеринен алыс болобуз, ыйманга, акыйкатка, Куранга кызмат кылабыз, дүнүйө, мал-мүлк, саясат менен алек болгонго убактыбыз жок" дешкен. Бул топ Саид Нурсинин китептерин таратууга, анын акыл-насыяттарын элге жеткиргенге бел байлаган.

Гүленчилер ушул "нуржулардан" бөлүнүп чыккан. Бирок бул топтун лидери катары белгилүү болгон Фетхуллах Гүлен эч качан Саид Нурси менен жолуккан эмес. Бирок Фетхуллах Гүлендин жазган китептеринен Саид Нурсинин жазгандарын табууга болот. Башка сөздөр менен айтып, Нурсини туураганы байкалып турат. Ушул жактан караганда Гүлен "Рисале-и Нурду" улантууга аракет кылганы айтылат.

"Азаттык": Сиз ошондой пикирге кошуласызбы?

Хатем Календер: Жок, мен Фетхуллах Гүлендин окуусун Саид Нурсинин окуусунун уландысы деп эсептебейм. Менин оюмча бул плагиатка окшошуп турат, тагыраак айтканда, башканын пикирин алып, өзүнүн пикириндей сунуштап жатат.

Бул эки топтун айырмаланып турган жери мындай: "нуржулар" "дүйнө иштери менен, саясат менен алек болбойбуз, ыйман үчүн кызмат кылалы, ыйманыбызды бекемдешибиз керек" деп акырет үчүн иш алып барышкан.

Ал эми Фетуллах Гүлендин жамааты саясатка кирип, мамлекеттик жана укук коргоо органдарын колго алганга аракеттенген. Мисалы, алар Түркиянын президенти Режеп Тайып Эрдоган менен тирешип калганда "Биз жөнүндө эмне деп айтсаң өзүн бил, биз аркы дүйнөнүн иштерине берилгенбиз, саясат да кызыктырбайт, сени менен бөлүшө албаган эч нерсебиз жок" деп айта алышпады.

Тескерисинче, алар оппозиция, саясий күч катары тирешти. Эрдогандын бийлигин күнөөлөп, анын иштерине кийлигишти.

Эрдоган менен Гүлен жамаатынын ортосундагы тиреш болуп жатканда мен түрк президентинин айткан сөздөрүнө анча көңүл бурган жокмун. Мен көбүнчө Гүлендин жамаатынын жүрүш-турушуна, Эрдоганга карата мамилесине көңүл буруп, ушундай жыйынтыкка келип отурам. Гүлен жамааты ошончо болду саясий партия катары эле чыкса болмок. Ушундай жагдайда "гүленчилер" "нуржулардан" айырмаланып турат.

"Азаттык": Түркиядан келген топтордун дагы бири "сулайманчылар" эмеспи. Бул топ Түркияда кандайча пайда болгон жана Кыргызстанда кандай иштерди алып барууда?

Хатем Календер: Динге канчалык көп басым жасалса деле, бийлик динге тыюу салса деле диний топтор пайда болуп, бекинип алып өз иштерин жүргүзө берет экен. Мустафа Кемал Ататүрктүн убагында Куранга тыюу салынган, азандын сөздөрү түркчөгө алмаштырылган, мусулмандардын жолу торолгон. Ошондо Сулейман Хилми Тунахан деген аалым чыгып «Куранды унуттурганга аракеттенип жатышса, мен элге Куран үйрөтөм» деп аракет кылган. Кичинекей балдарга, жаштарга Куранды үйрөтүүгө басым жасаган. Ошонун натыйжасында Сулейман Хилми Тунахан чоң диний лидер катары таанылган. Айланасында белгилүү бир жамаат пайда болгон.

Ал эми бул жамааттын Кыргызстандагы ишмердүүлүгү жөнүндө айтсак, бардык мусулмандардай эле кыргыз эли да Куранды үйрөнгүсү келет эмеспи. Эгемендүүлүктөн кийин кээ бир жарандарыбыз түрктөр менен, анын ичинде "сулайманчылар" жамааты менен мамиле түзүп, "жаштарыбызга Куранды үйрөтөлү" деп чогуу иштеп калышты. Ошентип сулайманчылар бул жерге келип жаштарга жатаканаларды салып, Куран үйрөтүүчү окуу жайларын ачышты.

Диний топтордун саясатка аралашпаганы оң

"Азаттык": Түркиядан келген бул топторго карата түрк бийлигинин азыркы учурдагы мамилеси жөнүндө да айтып берсеңиз...

Курман айт. Бишкек. 21-август, 2018-жыл.
Курман айт. Бишкек. 21-август, 2018-жыл.

Хатем Календер: Түрк бийлиги дүйнөбий өлкө болгондуктан бардыгына бирдей караганын, бирдей мамиле кылганын, бирдей аралыкта болгонун көрүп турам. Жамааттардын арасында "гүленчилерге" гана мамилеси башкача. Себеби, алар оппозициялык кадамга барып, саясатташып кетти. Бийлик "гүленчилерге" алар саясатка аралашпай турган учурда, тагыраагы 2014-жылга чейин башка диний жамааттарга жана топторго мамиле кылгандай эле мамиледе болгон. Керек болсо колдоп турган.

Бирок кийинчерээк мамилеси аябай эле өзгөрдү. Гүлен жамаатынын өзүнө караштуу медиа каражаттары, радио-гезиттери бар эле. Алар аркылуу саясий үгүт иштерин жүргүзгөн "гүленчилерге" түрк бийлиги "эгер оппозиция болом десең партия түз, болбосо диндин артына бекинип алып оппозиция болгонуң туура эмес" деп "гүленчилер" менен тиреше баштады.

"Азаттык": Азыркы учурда Кыргызстандагы бийлик бул топторго бирдей мамиле кылып жатканын байкоого болот. "Сулайманчылар" өз медреселерин, балдардын жатаканаларын ачып, динди үйрөтүп жатат. "Гүленчилер" деле кенен-кесир иш-аракеттерин улантып, айрымдары бизнеси менен алек. "Нуржулар" деле ошондой ээн-эркин ишмердүүлүгүн жүргүзүп жатат да?

Хатем Календер: Бир чети бийликтин ошондой мамилеси эле жакшы деп ойлойм. Бирок диний жамаат жана топтор да өз иши менен, тагыраак айтканда диний агартуу менен алек болушу керек. Диний уюм, топ же агым болгондон кийин ошого жараша иш жүргүзүп, адеп-ахлакты, диний баалуулуктарды үйрөтүп, жаштарды тарбиялашы абзел. Ушундай максатка ээ болуп туруп бирок саясатка кийлигишсе, өз кишилерин күч түзүмдөрүнө орноштура баштаса же бийликтин бир бутагын тымызын жолдор менен колго алганга аракет кылса, анда ар бир эле бийлик чара көрөт деген пикирдемин.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Түркмөнстан менен алаканы чыңдоо зарыл"

Аликбек Жекшенкулов.

Президент Сооронбай Жээнбеков 23-24-августта мамлекеттик сапар менен Түркмөнстанда болот. Кыргыз-түркмөн мамилелеринин азыркысы жана келечеги тууралуу "Азаттык" радиосунун суроолоруна Кыргызстандын мурдагы тышкы иштер министри Аликбек Жекшенкулов жооп берди.

"Азаттык": Президент Жээнбековдун Түркмөнстандагы сапарында кол коюла турган негизги документ Стратегиялык өнөктөштүк тууралуу декларация болору айтылды. Айтсаңыз, деги эле эки өлкө ортосундагы кызматташтыктын келечеги канчалык жана негизги багыттар кайсылар?

Жекшенкулов: Келечек тууралуу айтарда эки өлкө ортосундагы тарыхка да кайрыла кетиш керек.

Көп жылдардан бери Түркмөнстан ички жана тышкы саясаты жагынан Сапармурад Ниязовдун тушунда өтө бейтарап деген макамда болуп келген. Көп мамлекеттер менен жакшы катышпай, өзү менен өзү болуп келе жаткан.

Ал эми акыркы жылдардагы саясатын карасаңар, 2014-2015-жылдары эки өлкөнүн президенттери бири-бири менен катышып, мамилелерди оңдоого аракет кыла баштады. Бул дагы бир чоң кадам болгон.

Президентибиз Сооронбай Шарипович да эми мамлекеттик сапар менен барып, эки тараптуу мамилени бир калыпка түшүрүүгө аракет кылганы жатат.

Экономикалык кызматташуу, албетте, эң негизги мааниге ээ. Анткени ошол эле Түркмөнстандын газы биз аркылуу Кытайга кеткени турат.

Сооронбай Жээнбековду түркмөн тышкы иштер министри Рашид Мередов тосуп алды.
Сооронбай Жээнбековду түркмөн тышкы иштер министри Рашид Мередов тосуп алды.

Бизге Европадан, Кавказдан же Ирандан келе жаткан жүк кээде Түркмөнстан аркылуу өтөт. Ошондуктан эгер ортодо жакшы алака болбосо бул жагынан залакасы тийип калышы ыктымал. Түркмөнстан транзиттик мамлекет катары бизге чоң жардам бере алышы мүмкүн.

Коопсуздук маселеси да абдан орчундуу. Себеби бул өлкө Ооганстан менен чектеш жайгашкан. Маалымат алмашуу, күч органдарынын кызматташтыгы да биз үчүн маанилүү. Мындан тышкары, билесиздер, бизге келип билим алып жаткан түркмөн жаштары көп.

Кыргыз-түркмөн соода-сатыгы акыркы жылдары өнүгө баштады.

Бул эки тараптуу мамилелер. Ошол эле учурда көп тараптуу, Борбор Азиянын, беш мамлекеттин кызматташтык маселеси да азыркы учурдун күн тартибине чыгып жатпайбы.

Казакстан, Өзбекстан, Кыргызстан, Тажикстан ынтызар болуп, бири бирин колдоп, мамилени бекемдөө ниетин билдирип жатышат. Алака бир нукка түшүүдө. Бул жерде эки лидердин өз ара түшүнүшүүсү, колдоо көрсөтүп турушу да маанилүү.

"Азаттык": Кыргыз-түркмөн саясий сүйлөшүүлөрү туура үч жыл мурда да өткөн. Анда да бир топ келишимдер түзүлгөн, бизнес-форум өтүп, жакшы ойлор айтылган. Бирок ошол бойдон иш жылган жок. Азыр да көп пландар айтылып жатат. Жыйынтыгы ошондой болуп калбашы кайсы жагдайлардан көз каранды?

Жекшенкулов: Бизде шайлоо өттү. Түркмөнстан биринчи кезекте Кыргызстанга кандай президент келгенин байкап, "анын саясаты, тышкы экономикалык ишмердүүлүгү кандай болот" деп баамдап турду. Ошондон кийин чакырды. Бул мыйзам ченемдүү көрүнүш.

Бийлик алмашканда бардык эле мамлекеттер саясат кайсы нукка буруларын карап турат.

Ал эми мурдагы пландар ишке ашпай калганына, албетте, майда-чүйдө себептер болгон. Анын баарын айтуунун кажети жок. Азыр эки тарап тең келишимдерди аткарууга аракет кылышы керек.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.​

"Чалгынчы дипломаттын" чалмакейи

Орус чалгынчысы экени айтылган Виктор Пухов.

Бишкекте орус дипломаты катышкан бир жыл мурдагы жол кырсыгына байланыштуу жаңы жагдайлар ачыкка чыкты.

Мындан бир жарым жыл мурда Бишкекте болгон жол кырсыгы кыргыз жараны Евгений Лексиндин өмүрүн алган. Анда Фучик жана Васильев көчөлөрүнүн кесилишинде "Орусиянын Кыргызстандагы элчилигинин дипломаты" деп айтылган Виктор Пухов айдап бараткан “Тойота” үлгүсүндөгү жолтандабас катуу ылдамдыкта жолчырактын кызыл жарыгынан өтүп, Лексин айдап келаткан “Мерседес-Спринтер” жүк ташуучу автоунаасын сүзгөн.

62 жаштагы Лексин оор жараат алып, бейтапканада жан берген.

Пухов айдап бараткан автоунаада "Роснефть" компаниясынын Кыргызстандагы өкүлчүлүгүнүн директорунун орун басары Игорь Рясный да болгон. Экөө тең жеңил жараат алган.

Виктор Пухов ооруканага түшкөн убактагы дарыгерлердин каттоосу. 16-февраль, 2017-жыл.
Виктор Пухов ооруканага түшкөн убактагы дарыгерлердин каттоосу. 16-февраль, 2017-жыл.

Кырсык учурунда Пухов мас абалында болгонун ошол кезде эле Бишкектеги Медициналык-консультативдик жана спорттук медицина борборунун дарыгерлери айтып чыккан. Бирок буга карабай окуядан соң Пухов менен Рясный Кыргызстандан дароо чыгып кеткен. Себеби рулда отурган Пуховдо Орусиянын элчилигинин биринчи катчысы болуп эмгектенгени үчүн дипломаттын кол тийбестик укугу болгон.

Ошондуктан жол кырсыгына күнөөкөр өз өлкөсүндө, тагыраагы Орусияда жоопко тартылары айтылып келген. Бирок жергиликтүү "Дело №" гезити 22-августтагы санына Виктор Пуховдун дипломат эмес, Орусиянын Федералдык коопсуздук кызматынын полковниги болгону тууралуу өз маалымат булактарына таянып жазып чыкты.

Гезиттин маалыматына караганда полковник Пухов ФСБнын 5-кызматынын офицери болуп иштеген. Бул кызмат Орусиянын ичиндеги чалгын иштери менен алектениши керек. Бирок Пухов 2012-жылдан бери Орусиянын Кыргызстандагы элчилигинде эмгектенген.

Гезит жол кырсыгынан кийин Виктор Пухов ФСБдагы кызматынан бошотулганын жазды.

Дарыгерлер: орус дипломаты кызуу болчу
Дарыгерлер: орус дипломаты кызуу болчу
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:39 0:00

Бир адамдын канына забын болгон кырсыктын себепкери дипломат эмес, чалгын кызматкери болгону жөнүндө маалымат маркум Евгений Лексиндин жесири Нелли Лексинага да келген:

- Быйыл жайында, июнь айында болсо керек эле, мага Орусиядан сот тууралуу кабарлама кат келди. Анда Виктор Пухов Орусиянын Федералдык коопсуздук кызматынын полковниги экени тууралуу жазылыптыр. Бул ишти тергеген Кант аба базасынан тергөөчү Москвага барып, Пуховду суракка алып келди. Ал учурда Москвада экен, - деп айтып берди "Азаттык" радиосуна Нелли Лексина.

Маалыматка караганда, алгач Пуховго каршы жазылган арызды Тажикстанда жайгашкан Орусиянын №109 аскер гарнизондук соту карамай болгон. Бирок айыпталуучу жараян өз өлкөсүндө өтүшүн өтүнүп, кийин иш Урал округдук аскер сотуна өткөн. Буга да макул болбогон Виктор Пухов Жогорку сотко кайрылган. Анын негизинде Пуховдун кылмыш жоопкерчилигин Брянск гарнизондук аскер соту карамай болду.

Маркум Евгений Лексин.
Маркум Евгений Лексин.

Орусиянын Жогорку сотунун расмий сайтынан Пуховдун иши кароого келип түшкөнү жана ал аскер кызматкери болгону үчүн ишти аскердик коллегия карай турганы жөнүндө маалыматты көрүүгө болот. Ошол эле учурда Нелли Лексина күйөөсүнүн өлүмү үчүн буга чейин Виктор Пухов 10 миң доллар кун төлөп берүүнү сунуш кылып байланышка чыкканын, бирок ага макул болбой койгонун кошумчалады.

Ал эми Орусиянын Кыргызстандагы элчилиги маркумдун үй-бүлөсүнө кырсыктан эки ай өткөндө гана расмий көңүл айткан. Ошондон кийин элчилик Лексина менен байланышкан эмес.

Орусиянын элчилиги ФСБнын полковниги кандай негизде дипломаттык макам менен иштеп жүргөнү тууралуу да комментарий берген жок. Бирок эксперттер элчиликтерде чалгынчыларды дипломат катары көрсөтүп, өз кызыкчылыгына пайдаланган учурлар арбын экенин белгилешет.

УКМКнын төрагасынын мурдагы орун басары Артур Медетбеков мындай тажрыйбаны башка мамлекеттер сыяктуу эле Орусия да колдонорун белгилеп, бирок мыйзам бузган кызматкерин жоопко тартууга аракет көрүү зарыл экенин билдирди:

Артур Медетбеков.
Артур Медетбеков.

- Көпчүлүк ири өлкөлөр элчиликтериндеги биринчи катчы, маданий маселелер боюнча кеңешчи сыяктуу кызматтарга чалгын кызматкерлерин коюшат. Алар ошол өлкө тууралуу маалыматтарды топтошот. Бирок аскердик же атайын кызматтан келип, элчиликте иштеген адам дал ушундай кырсыкка кабылса, кайсы кызматты ээлесе да жазага тарттырууга аракет кылыш керек.

Юрист Клара Сооронкулованын айтымында, Кыргызстандын бийлик органдары тиешелүү келишимдерди колдонуу менен бул сыяктуу окуяларга мыйзамдуу баа берүүнү талап кылышы керек.

- Сөзсүз түрдө мамлекет арасында келишимдер болуш керек. Ушул келишимдерди карап туруп, "мына бул нерселерди бузуп жатасыңар" деп так айтып, жазага тартылышын талап кылуу зарыл.

Буга чейин элчиликтин кызматкери катышкан кырсык боюнча Бишкек шаардык ички иштер башкармалыгы алгач жол кырсыгын иликтөөгө көмөктөшүүнү өтүнүп Орусияга кат жазган.

Кийин бул маселе боюнча Башкы прокуратура иштеп, Орусиянын Башкы прокуратурасына өтүнүч жиберген. Бирок ал кезде Пуховду дипломат катары таанып, иш ошонун негизинде жүрүп жаткан. Эми жол кырсыгына кабылган адам чалгынчы экени белгилүү болгон соң Кыргызстандын расмий органдары кандай чара көрөрү белгисиз. Азырынча бийлик өкүлдөрү эч кандай комментарий бере элек.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.​

"Баламды акча берип өткөрдүм"

"Баламды акча берип өткөрдүм"
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:37 0:00

Пол Манафорттун Кыргызстандагы изи

Пол Манафорт.

АКШнын президенти Дональд Трамптын шайлоо штабынын мурдагы башчысы Пол Манафорт 2005-жылдагы "Жоогазын ыңкылабынан" кийин Кыргызстанга келип, Орусиянын кызыкчылыгын алга сүрөгөнүн "Проект" басылмасы жазып чыкты. Анда Манафорт менен анын кызматташы Константин Килимниктин сапарларына орусиялык олигарх Олег Дерипаска демөөрчү болуп бергени айтылат.

Америкада финансылык кылмыштар боюнча айыпталып жаткан, он жылдан ашык Украинада иштеген политтехнолог Пол Манафорттун "Кыргызстандагы болжолдуу изин" "Проект" басылмасынын иликтөөчү журналисттери таап чыкты.

22-августта орус жана англис тилдеринде жарыяланган иликтөөдө Пол Манафорт жана анын орусиялык кызматташы Константин Килимник 2005-жылдагы "Жоогазын ыңкылабынан" кийин Орусиянын кызыкчылыгын алдыга сүрөш үчүн Кыргызстанга келгени айтылат.

"Мен Кыргызстан жөнүндө уккам. Алар ал жерге Орусиянын позициясын бекемдеш үчүн барышкан", - деп айтып берген Манафорттун Украинадагы командасынын мурдагы өкүлү.

Эки политтехнолог Бишкекте Американын базасын жабуу маселесине басым жасашканын, алардын Кыргызстанга барганын бир нече булак тастыктап бергенин иликтөөнү жүргүзгөн журналисттердин бири, Москвада иштеген Мария Жолобова "Азаттык" радиосуна айтып берди:

АКШнын Кыргызстандагы транзиттик базасы 2014-жылы жабылган. Архивдик сүрөт.
АКШнын Кыргызстандагы транзиттик базасы 2014-жылы жабылган. Архивдик сүрөт.

- Алар АКШнын "Манастагы" аба базасынын жабылышын сүрөөнгө алышкан. Ал учурда бул Орусиянын кызыкчылыгындагы иш болчу. Орусия жигердүү алга сүрөп келген. Биринчи булак, Килимник үчүн иштеген, Кыргызстан менен түздөн түз алектенген адам. Ошондой эле Килимник менен саясий кеңешме үчүн Кыргызстанга барып келген кеминде бир политтехнологду билебиз. Мындан тышкары бизде Манафорттун Кыргызстандагы сапары тууралуу билген анын штабынын мурдагы кызматкеринин тастыктамасы бар.

Москвада иштеген журналист Жолобова Манафорт менен Килимник баш-аягы канча жолу, канчага чейин Кыргызстанга келип турганы, Орусиянын кызыкчылыгын сүрөш үчүн кимден буйрук алганы азырынча так белгисиз экенин кошумчалады.

Бирок иликтөөдө Килимник Бишкекте ыңкылаптан кийин бийликке келген мурдагы кыргыз президенти Курманбек Бакиев үчүн иштегени, жогорудагы эки адамдын иш сапарларын орусиялык олигарх Олег Дерипасканын "Базэл" компаниясы каржылап турганы айтылат. Дерипасканын өкүлү бул маалыматтарды четке какты.

Быйыл апрель айында АКШнын Финансы министрлиги Орусиянын АКШдагы шайлоодогу болжолдуу ролуна байланыштуу орус президенти Владимир Путиндин жакын чөйрөсүндөгү олигархтарга, анын ичинде Дерипаскага да санкция киргизген.

Манафорттун таржымалы

Кезинде Филиппинде жана Африканын бир катар өлкөлөрүндө иштеген политтехнолог Пол Манафорт 2005-2015-жылдар аралыгында негизинен Украинада саясий кеңешчилик менен алектенген. Ал "Евромайдан" окуяларынан кийин Украинадан качкан Виктор Януковичтин жана орусиячыл Аймактар партиясынын шайлоо штабдарында иштеген. Килимник болсо түздөн-түз Манафорт менен кызматташып, анын Киевдеги кеңсесин башкарып турганы айтылып келет.

- Расмий түрдө алар политтехнологдор болчу. Алар шайлоо өнөктүктөрүнүн стратегияларын түзүү менен алектенишчү. Расмий иши ушундай эле. Бирок алар жашыруун сүрөөнчүлүк менен алек болушканын Кыргызстандан көрүүгө болот, - дейт "Проекттин" журналисти Мария Жолобова.

Бизнесмен Олег Дерипаска орус президенти Путин менен.
Бизнесмен Олег Дерипаска орус президенти Путин менен.

Манафорт 2016-жылдын март айында АКШда шайлоо өнөктүгү жүрүп жатканда Дональд Трамптын штабына кошулуп, ошол жылдын июнь айында штабды жетектеп калган. Бирок Украинанын Аймактар партиясы ага 12,7 миллион доллар төлөгөнү жана ал салыктан качканы тууралуу кабарлар ачыкка чыккандан кийин штаб башчылыгынан кеткен.

Былтыр март айында украин депутаты Сергей Лещенко Пол Манафорт 2009-жылы айрым төлөмдөрдүн изин жашыруу үчүн Белиздеги офшордук компанияны жана Кыргызстандагы банк эсебин колдонгонун айтып чыккан.

Орусиянын АКШдагы шайлоодогу болжолдуу ролун иликтеп жаткан америкалык атайын прокурор Роберт Мюллер 69 жаштагы Манафортко 18 айып таккан. 21-августта сот арачылары аны "Банктык алдамчылык", "Салык төлөөдөн качуу", "Чет өлкөлөрдөгү банк эсептерин жашыруу" деген сыяктуу сегиз айып боюнча күнөөлүү деп тапты. Бул айыптар Манафорттун Трамптын штабындагы ишине же Орусияга түздөн-түз байланыштуу эмес. Политтехнолог өзү бардык айыптарды четке кагып, эч кандай күнөөсү жок экенин айтып келет.

Килимниктин Орусия менен байланышы

Атайын прокурор Роберт Мюллер Константин Килимникти да айыптап жатат. Соттук жараяндарда Килимник Манафорт менен Дерипаскага ортомчу болгону, анын орус атайын кызматы менен байланышы бар экени айтылган.

"Проект" басылмасынын макаласында Килимник журналисттердин көзүнөн далдаа жүрөөрү, оңдуу сүрөттөрү да жок экени, Манафорт менен кызматташканга чейин өкмөттүк эмс уюмда эмгектенип, башка тараптарга иштеп бергени аныкталгандан кийин кызматтан кеткени айтылган.

Ал "Евромайдан" окуяларынан кийин деле бир топко чейин Киевде жашап келгени, акыркы жылдары эле Орусияга чыгып кеткени белгиленген.

48 жаштагы Килимник Украинада төрөлүп, Орусиянын Коргоо министрлигине караштуу аскердик университетте билим алган.

Константин Климник (солдо көк көйнөкчөн) Пол Манафорттун командасында. 2006-жыл
Константин Климник (солдо көк көйнөкчөн) Пол Манафорттун командасында. 2006-жыл

Ал 2017-жылы "Эркин Европа/Азаттык" радиосунун кабарчысы менен болгон сейрек маегинде ал өзүн "орус тараптын тыңчысы" деген дооматтарды жана Манафортко коюлуп жаткан айыптарды четке кагып, аны "кесипкөй адам" деп мактаган:

- Манафорт - стратегияны жана билдирүүлөрдү жеңиш үчүн иштей турган нерсеге бириктире алган адам. Мен анын ар түрдүү өлкөдө иштегенин көргөм жана ал өз шайлоолоруна олуттуу мамиле кылат, маалыматтарды эки жума бою изилдеп, эң мыкты стратегияны иштеп чыга алат.

"Проект" басылмасынын журналисти учурда Подмосковьеде жашаган Килимник менен байланышканда ал Манафорт менен иштеген учур тууралуу сүйлөшүүдөн баш тарткан. Кыргызстандагы сапары жана Орусиянын кызыкчылыгы тууралуу суроолорго Манафорттун өкүлү Жейсон Малони жооп бере элек. Бул маселе боюнча мурдагы кыргыз президентинин да пикири белгисиз.

"Жоогазын" ыңкылабынан кийин премьер-министр болгон Феликс Кулов жогорудагы адамдар менен эч качан жолукпаганын "Клооптун" журналисттерине билдирди. 2005-2007-жылдары тышкы иштер министри болгон Аликбек Жекшенкулов да аталган кишилер тууралуу укпаганын "Азаттык" радиосуна айтты.

Мурдагы президент Курманбек Бакиев 2009-жылдын февраль айында кыргыз өкмөтү "Манас" аба майданындагы АКШнын аскердик аба базасын өлкөдөн чыгарууну чечкенин жарыялаган. Жарым жылга жетпеген убакыттан кийин бул база транзиттик борбор болуп өзгөрүп, ал акыры 2014-жылы жабылган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.​

EDI: Текебаевдин иши кайра каралышы керек

Нью-Йорктогу “Евразиялык демократиялык демилге” уюмунун жетекчиси Питер Залмаев.

Нью-Йорктогу “Евразиялык демократиялык демилге” (Eurasia Democracy Initiative - EDI) уюму Кыргызстанда коррупцияга айыпталып, сегиз жылдык жаза мөөнөтүн өтөп жаткан, “Ата Мекен” партиясынын лидери, Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты Өмүрбек Текебаевдин ишин кылдат иликтеп, атайын баяндама жарыялады.

Баяндамада оппозициялык ишмер саясий куугунтукка кабылып, анын ишин кароодо адам укуктарын коргоого кепилдик берген улуттук мыйзамдар менен эл аралык нормалар бузулганы белгиленет. Уюмдун директору Питер Залмаев “Азаттык” менен маегинде кыргыз бийлиги саясий эркин көрсөтүп, оппозициялык ишмердин ишин кайра карап чыгышы керек деген пикирин айтты.

"Азаттык": Сиз жакшы билгендей, Текебаевге экс-президент Атамбаевдин тушунда кылмыш иши козголуп, жазага тартылды. Ушу тапта өлкөнү демократиялык жол менен шайланган президент Сооронбай Жээнбеков башкарат. Эмне үчүн азыркы бийлик Текебаевдин ишин кайра карашы керек деп жатасыз?

Залмаев: Биз Кыргызстандагы өнөктөштөрүбүз менен бул ишти кылдат карап чыгып, саясий өңүт бар деген тыянакка келдик. Жергиликтүү өнөктөштөрүбүз: юрист эксперттер, адвокаттар, журналисттер. Алардын жеке коопсуздугунан улам аттарын айта албайм.

Эгер Кыргызстанда Текебаевдин иши кайра каралбай, ушу бойдон калса кыргыз бийлигинин саясий, эл аралык бедели бир топ эле жабыркайт.

Биринчи кезекте, Текебаевдин саясий амбициясы, Конституциялык реформа жасоодогу активдүүлүгү жана президенттик шайлоого катышуу дымагы ага каршы өнөктүктүн өзөгүн түздү деп санайбыз.

Кыргызстандын бийлиги аны башкы оппоненти катары көргөнү айныксыз. Ал эми мурдагы президент Алмазбек Атамбаевге кайрылсам, өлкөдөгү жана аймактагы Кыргызстанга жакындан көз салгандардын баамында, мурдагы президенттин саясий процесстерге таасири дагы эле бар. Андыктан жалпы жонунан бийлик мурдагы эле кейпинде жана саясий оппоненттерин куугунтуктап, өч алып жатканы үчүн жооптуу.

"Азаттык": Питер, силер даярдаган баяндамада Текебаевдин ишинде адам укуктарынын эл аралык нормалары бузулган деп баса белгилеген экенсиздер. Бирок ЕККУ, Улуттар Уюмунун Адам укуктары боюнча иш алып барган түзүмдөрү жана башка уюмдар сиздер белгилеген одоно мыйзам бузуулар чындыгында болсо, анда эмдигиче эмнеге көңүл бурушкан жок?

Залмаев: Сиз мага риторикалык жакшы суроо бердиңиз. Албетте, биз дагы эл аралык абройлуу уюмдар адам укуктарынын ачыктан ачык бузулганын көңүл сыртында калтырганын байкадык. Бул отчетту даярдоонун негизги максаты дагы ошол. Биздин баяндама жарыяланып таркатылган соң бийликтин саясий оппонентин куугунтуктап, өч алып жатканына адам укуктарын коргогон аймактык жана эл аралык түзүмдөр көңүл бурат деп терең ишенебиз.

Биз өкүм толук өзгөртүлсүн деген ойдон алыспыз. Баяндамабызда иштин саясий өңүтүн көрсөтүп, ошондой эле эл аралык нормалар менен стандарттар бузулганын, анын ичинде “Кыйноолорго каршы” конвенциянын шарттары сакталбаганын баса белгиледик.

Текебаевдин саясий амбициясы, конституциялык реформа жасоодогу активдүүлүгү жана президенттик шайлоого катышуу дымагы ага каршы өнөктүктүн өзөгүн түздү деп санайбыз.

Учурда Текебаевдин саламаттыгы кескин начарлаган, аны адвокаттары үй камагына чыгарууга аракеттенип жатышат. Алар буга чейин аны ооруканада дарылатуу, кармалган шартын жеңилдетүү тууралуу бир катар өтүнүчтөрдү келтирген, бирок анын баары четке кагылган.

Кыргызстандын мыйзамында каралган апелляция механизми иштеген жок. Андыктан биз Текебаевдин ишин эл аралык эксперттердин катышуусунда жана эл аралык стандарттарды сактоо менен карап чыгууну сунуш кылабыз. Анткени бул иште нормалар сакталган эмес.

"Азаттык": Ушул тапта Текебаев шаардык ооруканада сакчылардын кайтаруусунда дарыланып жатат. Сиз бул ишти эл аралык эксперттердин катышуусунда кароо керек дедиңиз. Бул кандайча ишке ашат?

Залмаев: Мындай тажрыйба постсоветтик аймакта биринчи жолу болуп жаткан жери жок. Буга чейин укук коргоочу уюмдар тигил же бул ишке эл аралык эксперттерди катыштырууга үндөп жүргөн. Көз карандысыз эксперттер деген ЕККУнун, Улуттар Уюмунун түзүмдөрүнүн байкоочулары болушу мүмкүн. Андан ары ишти эл аралык сотторго дагы кайра карап чыгууга жиберсе болот. Сөз иштин акыркы чечимине таасир этүү дегенди эмес, процесстин мыйзам бузуусуз өтүшүнө көз сала турган контекстти түшүндүрөт.

Биз өкүм толук өзгөртүлсүн деген ойдон алыспыз. Баяндамада иштин саясий өңүтүн көрсөтүп, ошондой эле эл аралык нормалар менен стандарттар бузулганын, анын ичинде “Кыйноолорго каршы” конвенциянын шарттары сакталбаганын баса белгиледик.

Сиз сурагандай, эл аралык уюмдар өз маалында реакция жасабагандыктан, кыргыз бийлиги өз билгенин кылды. Көңүл бура турган нерсе – ал абакта отурат жана бул мыйзам бузуулар менен ишке ашты. Ага тиешелүү деңгээлде реакция болбогону чоң чекилик. Биздин баяндамадан кийин кырдаал өзгөрүп, Текебаевдин иши кайра каралат деп ойлойм.

"Азаттык": Текебаевдин иши кыргыз сотунун бардык инстанцияларынан өттү. Кыргыз бийлиги өз жаранын өз мыйзамына ылайык жоопко тартып, жаза чегерди. Анан сиз сунуш кылган эл аралык эксперттердин катышуусунда ишти кайра кароо эгемен өлкөнүн ички саясатына кийлигишүү деп саналбайбы?

Залмаев: Бул жерде башка өлкөнүн ишине кийлигишүү тууралуу сөз болбошу керек. Эл аралык эксперттер дегенде биз алардын байкоо салуу функциясын түшүнүшүбүз абзел. Эгер Кыргызстандын укук коргоо органдары саясий эркин көрсөтүп, иштин материалдарын эксперттерге берип, алардын адистик кеңешин укса, бул өтө алгылыктуу кадам болмок. Дагы бир жолу кайталап коёюн, эч кимдин суверендүү Кыргызстандын юриспруденциясына кийлигишейин деген ниети жок.

Бир ай ичинде Варшавада Европадагы коопсуздук жана кызматташтык уюмунун Демократиялык институттар жана Адам укуктары бюросунун кезектеги сессиясы болот. Улуттар Уюмунун тиешелүү комитеттери, анын ичинде Кыйноолорго каршы комитетинде Кыргызстандагы cаясий куугунтукка кабылгандардын маселеси көтөрүлөт. АКШнын Мамлекеттик департаменти эмки жазда жарыялана турган Адам укуктары боюнча глобалдык баяндамасын даярдай баштады. Эгер Кыргызстанда Текебаевдин иши кайра каралбай ушу бойдон калса, кыргыз бийлигинин саясий, эл аралык бедели бир топ эле жабыркайт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.​

Президент ишенген кадрларын тандады

Иллюстрациялык сүрөт.

Жакында президент Сооронбай Жээнбеков өзүнүн аппаратынын башчысы кылып Досалы Эсеналиевди дайындады. Эсеналиев апрель айынан бери аппараттын башчысынын орун басары болуп иштеп келаткан. Анын ордуна болсо Бишкек шаардык кеңештин төрагасы Алмаз Кененбаев барды. Айрыкча Кененбаевдин бул кызматка барышы талкуу жаратты. Социалдык тармактарда буга байланыштуу анын Албек Ибраимовду мэрликтен кетирген "эмгегин" эстегендер да чыкты.

Сооронбай Жээнбековдун аппаратынын башчысынын орду апрель айынан бери бош турган. Март-апрель айларында аппаратты азыркы премьер-министр Мухаммедкалый Абылгазиев жетектеген, ага чейин Фарид Ниязов болгон.

Талдоочу Алмазбек Акматалиевдин баамында, президент аппарат башчысын тандоого жоопкерчиликтүү мамиле кылды:

- Ушунча убактан бери президенттик аппараттын башчысы дайындалбай турганы бир эле нерседен кабар берет: президент бул тандоого кылдат, этият, жоопкерчиликтүү мамиле кылды деп түшүндүм. Баары эле "жанында көп эле киши жүрөт, ошолордон бирөөнү кое бербейби?" деп ойлойт. Чынын айтканда мындай чоң, жооптуу орунга татыктуу адамды табуу оңой эмес. Президенттин саясий багытына төп келиши керек, президенттин жеке ишеними болушу керек, тажрыйбалуу, мурда-кийин булганбаган, менежер адам болушу керек.

Мурдагы президент Аскар Акаевдин тушунда мамлекеттик катчы болгон Осмонакун Ибраимов Досалы Эсаналиевдин президенттик аппаратта алгач иштей баштаган учурун эстеди. Ал Эсеналиевди азыркы кызматка бышып-жетилди деп эсептей турганын билдирди:

- Ал биздин, Аскар Акаевдин убагындагы идеологиялык команданын мектебинен өтүп, жаргылчагына тартылып, торко элегинен эленген кадр. Карьералык өсүштүн бардык этаптарын басып өттү. Менин терең ишенимимде президенттин аппаратына жетекчи болгонго толук бышып жетилди. Бир "кемчилиги" бар: интриган эмес, трайбалист да, жердешчил да эмес. Жетишкен жагы: коомчулук менен иштегенди жакшы билет. Журналисттер менен башынан эле ымаласы жакшы. Уюштуруучулук жагы да жогорку деңгээлде. Штирлицтин тили менен айтканда, оор басырыктуу, үй-бүлөчүл, адамгерчилиги мыкты.

Коомдук ишмер Эмилбек Каптагаев 2010-2011-жылдары президенттик аппаратты башкарган. Ал бул кызматтын негизги милдеттерин тизмектеп айтып берди жана Досалы Эсеналиев президенттин сынынан өтүп, купулуна толгондон кийин гана дайындалды деген оюн айтты:

Эмилбек Каптагаев.
Эмилбек Каптагаев.

- Президенттин аппаратынын жетекчиси деген кызмат негизи эле орчундуу кызмат. Президенттин ишин камсыз кылуу, анын ишин пландоо, алдын-ала даярдык көрүү, документтерди даярдоо, президенттин ар кандай кырдаалда сүйлөй турган сөзүнүн негизги долбоорун даярдоо - мунун баары аппараттын иши. Мунун баарын иштете турган - аппарат жетекчиси. Чынында эле тажрыйбалуу, такшалган киши керек. Эң башкысы - президент менен пикир алышып, анын тилин таап, иштеп кете турган киши керек. Менимче кырдаалга, жагдайга карата президент кимди коёруна өзү көпкө чейин токтоло албай жүрдү окшойт. Бир топтон бери аппарат башчысынын орун басары болуп жүргөн Досалы Эсеналиевдин дайындалышы туура эле болду. Анткени ар кандай шартта иштешти, көрдү. Анын тажрыйбасы жетиштүү. Көп жылдан бери мамлекеттик иштерде, анын ичинде президенттик аппаратта иштеди. Саясаттын күңгөй-тескейин түшүнөт, билет.

Анткен менен президенттик аппараттын жаңы башчысын реформага жөндөмсүз адам катары сыпаттагандар да бар. Саясатчы Өмүрбек Абдрахманов Досалы Эсеналиевден көп нерсени күтүүгө болбойт деп эсептейт:

Өмүрбек Абдрахманов.
Өмүрбек Абдрахманов.

- Аппарат башчысы - бул техникалык жумуш. Президент кайда барат, эмне кылат ошону гана айтат. Өзүнчө саясат жасоого укугу жок адам. Экинчиден, ал жигиттен өтө көп нерсени күтүүгө болбойт. Ал жигит реформа жасабайт, жогору жактан кандай болсо аны милийсага болобу, сотко болобу, прокуратурага болобу шакылдатып жеткирип гана турат. Үчүнчүдөн, ал жигит көп жылдан бери иштеп жүрөт экен. Карап көрүп мамлекеттин өнүгүүсү жөнүндө, реформа жөнүндө концепция жазганын таба алган жокмун. Чиновник катары балким мыктыдыр, бирок реформатор катары мыктылыгын байкабадым. Негизи эле президенттик аппарат жетекчисинин ордуна же жогорку кызматка кандай адам барышы керек? Ал демократияны жактаган Саакашвилидей, Пашиняндай адам болушу керек. Бизде андай адамдарды баркташпайт, көтөрбөйт. Ошон үчүн эч кандай система өзгөрбөйт, жакын арада демократиялык өзгөрүү болушу мүмкүн эмес.

Досалы Эсеналиев.
Досалы Эсеналиев.

Ал эми коомдук ишмер, мурдагы вице-премьер-министр Базарбай Мамбетов президенттин кадр саясаты тууралуу "Азаттыктын" суроолоруна жооп берип жатып, буларды белгиледи:

Мамбетов кадр саясаты тууралуу
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:17 0:00
Түз линк

Досалы Эсеналиев 53 жашта, Жалал-Абад облусунун Ала-Бука районунан болот. 1990-жылы Кыргыз улуттук университеттин тарых факультетин аяктаган жана эки жыл бул окуу жайында окутуучу болуп иштеген.

1992-жылдан 1999-жылга чейин билим берүү жана илим министринин жардамчысы, Стратегиялык изилдөөлөр борборунун ага референти, "Сорос-Кыргызстан" фондунун менежери, ПРООНдо эксперт болуп иштеген.

1999-жылы ошол кездеги президент Аскар Акаевдин басма сөз кызматына эксперт болуп жумушка орношкон жана 2008-жылга чейин иштеп, жетекчилик кызматтарга чейин жеткен.

2008-2009-жылдары президенттик администрациянын башчысынын орун басары кызматында турган. 2009-2010-жылдары президенттин Жогорку Кеңештеги өкүлү болгон.

Ал 2010-жылы партиялык жумушка кеткен, тактап айтканда, 2010-2012-жылдары "Республика", андан кийин 2013-2015-жылдары "Бир Бол" партиясынын аткаруу комитетин жетектеген жана "Бир Бол" Жогорку Кеңешке өткөндөн кийин бир жыл фракция лидеринин кеңешчиси болгон.

Досалы Эсеналиев 2016-2018-жылдары, тактап айтканда, президенттик аппараттын башчысынын орун басары болуп келгиче Интеллектуалдык менчик жана инновация боюнча мамлекеттик кызматты башкарган.

"Алмаз Кененбаевге жардам беришет"

Буга чейин Бишкек шаардык кеңешинин төрагасы болуп иштеп келген Алмаз Кененбаевдин аппарат башчысынын орун басары болуп дайындалышы көпчүлүккө күтүүсүз болду жана түрдүү түкшүмөлдөрдү да жаратты. Кененбаев тууралуу маалымат дээрлик жокко эсе. Шаардык кеңештин расмий сайтында 42 жашта экени, үч жогорку билими бар экендиги эле жазылган.

Анын жаңы кызматка барганы тууралуу кабар чыгары менен Кенебаевдин Албек Ибраимовду мэрлик кызматтан алган "эмгегинин үзүрү" болду деген да пикирлер айтылды. Кененбаев өзү буга байланыштуу үн ката элек.

Мамлекеттик башкаруу маселелери боюнча эксперт Шерадил Бактыгулов "Кененбаевдин өлкөдөгү жагдай-кырдаалды талдоого жөндөмү жетишсиз" деген дооматтар негизсиз экенин айтты. Ал Кененбаев Бишкек шардык кеңешинин төрагасы катары тажрыйба топтогонун белгиледи:

- Ал Бишкек шаардык кеңешинин депутаты катары 2012-жылы шайланган. Андан кийин төрага болгон. Ал жерде аппарат деле кичинекей эмес. Чынында депутаттар менен иштөө деле оңой эмес. Алты фракция бар, алардын баары менен иштеши керек. Анан аналитикалык жөндөмдүүлүгүн айтып жатышат. Негизи бул киши өзү бухгалтердик эсеп менен иштеген. Адистиги ошондой, менежмент катары иштеген. Бул жерде албетте, аналитика бар. Дагы бир маанилүү жагдай - бул киши жалгыз иштебейт. Аппараттын ичинде бөлүмдөр бар, бөлүмдөрдүн башчылары, кызматкерлер бар. Алардын баары Алмаз Кененбаевге жардам беришет.

Шаардык кеңеш мэрге ишеним көрсөтпөөнү колдоду
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:51 0:00

Кыргызстанда президенттик аппараттын башчысы таасирдүү аткаминер болуп эсептелип келет. Айрым учурда алардын карьерасы сот иштери, кээде трагедия менен да бүткөн учурлар болгон. Атап айтканда, мурдагы президент Курманбек Бакиевдин тушунда анын аппарат башчысы Медет Садыркулов киши колдуу болгону белгилүү. Андан кийин мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин тушунда бул кызматты аркалаган Данияр Нарымбаев коррупцияга байланыштуу чуудан кийин соттолуп чыккан.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.​

"Түрмөдө орун жок" же Айтматовдун күлкүсү

Архивдик сүрөт

Ошентип тилегеним кабыл болуп, Айтматов агайды көрдүм, жолуктум... Албетте, жолугушууну уюштуруп, мени унутпай чакырган Апилмажнун Темиралиев доско өмүр бою ыраазымын.

Дүйнөдөн

Семиз өтөт, арык өтөт.

Дүңгүрөп

Хандар өтөт, карып өтөт.

Токтолот

Далай пенде көмөчүнө.

Тоскоолду

Шумкар гана жарып өтөт!

(“Ой ордо” борборунда дубалда илинген жазуу)

Ошентип тилегеним кабыл болуп Айтматов агайды көрдүм, жолуктум... Албетте, жолугушууну уюштуруп, мени унутпай чакырган Апилмажнун Темиралиев доско өмүр бою ыраазымын.

Жумушту таштап, ашуу ашып Таластан түндөп болсо да жетип келдим. Жолугушуу 2008-жылы 19-январда Бишкек шаарындагы аспиранттардын жана жаш окумуштуулардын “Ой ордо” аттуу борборунда болуп өттү.

Айтылган убакытта жолугушуунун катышуучулары чогулуп күтүп отурсак: “Келди! Келди!” деп калышты. Сыртка жүгүрүп чыктык. Айтматов агай чоң кара “Мерседес” машинесинин арткы эшигин шашпай ачып түшө бергенде Апилмажнун сол тарабынан сүйөп, "жардамдаш" дегенсип мага башын ийкеди. Мен агай менен саламдашып оң колун кармап колтугунан сүйөдүм. Кар жаап жер сыйгалак болуп турган эле. Агай бир аз эңкейип басып калыптыр. Ар нерсени айтып тамашалап баратты.

Чыдамсыздык менен күткөн адамыбыз чакан залдын төрүнөн орун алып, саламдашты да, колун жаңсап баарыбызды отурууга чакырды. Киши көп, орун жетишпегенден мен агайдын сол тарабынан стол четинен орун алдым. Жолугушуу жыйынын Апилмажнун ачып, сөздү агайга узатты. Жолугушуу төрт-беш саатка созулду, ал киши көптөгөн кызыктуу жана пайдалуу нерселерди айтып берди. Угуучулар бирде таң калып, бирде жылмайып, кээде күлүп жыргап угуп отурушту. Мен болсо өз көзүмө ишенбей, улуу адамдын энергиясынанбы же аурасы таасир эттиби, бир сөзүн уксам экинчисин укпай толкунданып отурдум.

Бул сүрөт ошол бактылуу учурдан калган бир элес. Солдон оңго: Чыңгыз Айтматов, Апилмажнун Темиралиев жана мен - Авазбек Жусупбеков.
Бул сүрөт ошол бактылуу учурдан калган бир элес. Солдон оңго: Чыңгыз Айтматов, Апилмажнун Темиралиев жана мен - Авазбек Жусупбеков.

Чыңгыз агайдын Европада элчи болуп иштеп турганда Люксембург шаарындагы болгон бир окуя тууралуу аңгемеси мени өзгөчө кызыктырды. Эмесе, эсимде калган ошол окуяны агайдын атынан кыскача айтып берейин.

- Ошол, мен жаңыдан барып жашап турганда Люксембург шаарынын бир жараны соттолот, - деп баштады Чыңгыз агай жылмайып. - Эмне кылмыш кылганы азыр эсимде жок. Биздин көз караш менен алганда майда-барат эле кылмыш окшойт. Мындай окуя аларда өтө сейрек болот экен. Сот аны бир жылга эркинен ажыратып, чечим жазылган кагазды жарандын колуна карматат. Ал ыйлап-сыктап, үй-бүлөсү менен кош айтышып түрмөгө өзү эле жөнөйт. Жанында жандап жүргөн кишиси жок, кайтарган кароолу жок, түрмөгө өзүнүн машинеси менен келет.

Ооба, бизге бир чети күлкүлүү, экинчиден таң калычтуу... Алар үчүн бул кадимки көрүнүш. Анткени өлкөдө тартип темирдей бекем, эли мыйзамды сыйлайт жана мыйзамга баш иет, бийликтин айтканын аткарат. Ошентип, соттун чечимин көтөрүп алып түрмөгө келсе, түрмө бош эмес. Демейде такай бош турган түрмөдө бир да орун жок! Жаран таң калат. Кагазын көтөрүп алып түрмөнүн начальнигине кирет. “Бул кандайча? Мен түрмөгө отурушум керек” дейт... – Чынгыз агай стол үстүндө турган стакандан ак суу ууртады.

Отургандар бир сыйра күлүп да, таң калып да, кээ бирлери ишенбегендей баштарын чайкап отурду.

Агай сөзүн улантты:

- Көрсө, окуя мындай болуптур. Люксембург шаарына жайы-кышы дебей туристтер көп келет. Көчөдө топурап жүргөн туристтерди күнүгө көрүүгө болот. Үч күн мурда Польшадан бир топ туристтер келиптир. Социалисттик режимден эркиндикке чыгып буулугуп калышса керек, аябай ичип алып, бейбаштык кылып, шаардын тартибин бузушуптур. Албетте, полиция баарын кармап, түрмөгө камап салат. Эми сот болмоюнча чыгарбайт экен. Түрмө чакан, болгону отуз гана орун бар, бирөө да бош эмес. Шаарда башка түрмө жок. Мен билгенден, ошол убакка чейин түрмө бош турса керек. Анткени мамлекетте тартипти бузгандар, кылмышка баргандар жокко эсе окшойт.

Соттолгон жаран ошол эле күнү үйүнө кайра келет. Бир жума өткөн соң түрмөгө дагы барат, абак дагы эле бош эмес. “Сот боло элек” деп түрмөнүн башчысы шартты түшүндүрүп, кечирим сурап жаранды артка кайрыйт. Ал он чакты күндөн кийин үчүнчү ирет түрмөгө барат. Дале бош эмес. Польшалык туристтер абакта жатып да түрмөнүн ички тартибин бузушуптур, анан албетте, жаза мөөнөтү дагы эки жумага узартылыптыр.

Бул жерден айтып кетейин - Люксембургдун түрмөсүндөгү камералар кадимки шаардык батирлер сыяктуу, бардык ыңгайлуулугу бар, Интернет, китепкана, спорт, кино залдары жана да биз билбеген башка шарттары менен... Ошондой эле төрт маал кадимкидей тамак берилип турат. Мүмкүн, ошол себептен польшалык туристтер убактылуу болсо да кеткиси келбегендир. Бекер даамдуу тамак, бекер люкс “мейманкана”...

Тиги соттолгон жарандын ачуусу чындап келет. Жогорку сотко кайрылат: “Мен убакытты коротпой жаза мөөнөтүмдү тезирээк аякташым керек!” дейт жана башка сөздөрдү айтып даттанат. Бүт массалык маалымат каражаттары бул маселени көтөрүп чыгышат, мамлекет башчысына чейин жетет... Мамлекет башчысы ишти кайра каратып жана коомчулуктун талабы менен жаранга мунапыс берип, жазадан бошотот. Мына ушинтип бул окуя миллионго жетпеген калкы бар кичинекей мамлекетте чоң резонанс жаратат.

Биз үчүн абдан кызыктуу окуя, бирок мен муну эмнеге айтып жатам? Европадагы кээ бир өнүккөн мамлекеттердин экономикалык көрсөткүчүн, цивилизациясын жана элинин аң-сезимдүүлүгүн белгилегим келет. Биз да ушундай жетишкендиктерге эртерээк жетсек деген тилек. Ал үчүн силер, силерге окшогон окумуштуу жаштар Мекенди сүйүүнү иш жүзүндө көрсөтүп, болгон билимиңерди, күчүңөрдү жумшап, экономикабызды жана элдин аң-сезимин көтөргөнгө өбөлгө түзүшүңөр керек, - деди агай сөзүнүн аягында.

“Баатырдын даңкын алыстан ук, жанына келсең бир киши” деген сөз абдан туура айтылган экен. Жолугушуу учурунда Чынгыз Айтматов агайдын жөнөкөйлүгү, жупунулугу ушунчалык жакты. Көптөн бери көрүшпөй жүргөн жакын тааныш адамың менен маектешкенсип отурдук. Сүйлөгөнү да уккулуктуу, эч жадабайсың, угуп эле отургуң келет. Берилген суроолорго эч шашпай жеткиликтүү кылып жооп берип жатты. Күлсө да чын ниетинен жылмайып, акырын каткырып, отургандарды өзүнө тартып турду.

Аягында мен да жөн отурбай атайын ала барган “Куудул куржун” аттуу жаңы чыккан китебимди тартуулап жатып:

- Ушул тырмак алды чыгармамды, чакан болсо да, Люксембургдай кичинекей болсо да, ыраазы болуп алып коюңуз, - дедим.

Ошондогу агайдын чалкалай берип каткырганы эсимден эч качан кетпейт!..

Кайдасыз, Чыңгыз агай? Эмне унчукпайсыз?.. Эх! Бири кем дүйнө...

Авазбек Жусупбеков, ардагер инженер

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.​

"Балам чөгүп өлмөк эмес..."

"Балам чөгүп өлмөк эмес..."
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:11 0:00

Азиада: намыска жараган спортчулар

Айсулуу Тыныбекова (көк) жана монголиялык балбан кыз Орхон Пуревдорж (кызыл)

Индонезияда өтүп жаткан Азия оюндарынын 21-августтагы үчүнчү күнү кыргыз балбандары куржунга төрт медал кошту.

Кыргызстан Азия оюндарында негизги үмүттү балбандарга артса, өз кезегинде күрөшчүлөр ал ишеничти актап келатат.

Оюндардын үчүнчү күнүндө Кыргызстандын эсебинде алты медаль бар болсо, анын бардыгы күрөштүн түрлөрү боюнча келип отурат. Ошол эле учурда Кыргызстанда кыз-келиндер күрөшү да барган сайын жакшы өнүгүп келатканын кыздардын жеңишинен кийин ишеничтүү айтса болот.

Айсулуу Тыныбекова.
Айсулуу Тыныбекова.

20-августта Айсулуу Тыныбекова алтын медалды илип кетүүгө бир кадам жетпей калды. Өкүнүчтүүсү, алтын байге үчүн таймашта Тыныбекова буга чейин эки жыл мурда Олимп оюндарынын тандоо мелдешинин финалында уткан монголиялык атаандашы Орхон Пуревдоржго багынып кала берди. Бирок Айсулуунун соңку кезекте жаракатына байланыштуу тыңгылыктуу машыкпаганын эске алганда, күмүш медал кыргызстандык кыз үчүн күтүүсүз болду.

- Чындыгында мен колумдагы жаракатка байланыштуу машыгууну өткөргөн жокмун. Керек болсо “күрөшпөй эле койсомбу?” деген суроо менен акырына чейин жүрдүм. Бул жакка келердин алдында Бишкекте президент Сооронбай Жээнбековдун узатуусунда жүргөндө деле мен өзүмдү жаман сезип жүргөм. Ошондуктан даярдыгым буга чейинки мелдештерге караганда алда канча чабал болчу, - деди Айсулуу Тыныбекова.

Айсулуунун жолун улап, 21-августта Айпери Медет кызы жана Мээрим Жуманазарова кыз келиндер күрөшүндө коло медал алышып, жакшы көрсөткүчкө жетишти.

Айсулуу: Мени колдогондорго ыраазымын
please wait

No media source currently available

0:00 0:00:49 0:00

Каныбек кайра Шинобуга утулду

Ал эми эркектер арасында Каныбек Жолчубеков алтын үчүн кармашта жапон атаандашы Шинобу Отага туш келди. Быйыл жазында Бишкектеги Азия чемпионатында Жолчубеков ушул эле жапон балбанга утулган эле. Тилекке каршы кыргыз балбаны бул саам да өчүн ала алган жок.

Каныбек Жолчубеков (кызыл) жана Шинобу Ота.
Каныбек Жолчубеков (кызыл) жана Шинобу Ота.

Күмүш медалды ошондой эле эркин күрөшчү Магомед Мусаев тагынды. Ал чечүүчү кармашты алдырып жибергенин төмөндөгүдөй айтып берди.

- Мен бир жылдан бери ири мелдештерге чыга элек болчумун. Ошондуктан мага төрт атаандаш тең оор болду. Бул аралыкта жаштар өсүп чыгыптыр, көпчүлүк каршылаштарымды тааныбайт экенмин. Айтор, күчүм финалга чейин жетпей калды. Бирок мен баары бир кайгырбастан машыгууну улантам.

Ал эми күрөштүн ушул эле грек-рим түрү боюнча 67 килограммга чейинки салмактагы спортчу Амантур Исмаилов коло медаль утту.

Натыйжада Индонезияда өтүп жаткан Азия оюндарынын жалпы командалык расмий эмес жыйынтыкта Кыргызстан 18-орунга жайгашты. Мелдештин үчүнчү күнүндө Кыргызстанда алты медал (үч күмүш жана үч коло) бар.

Азырынча Азия оюндарындагы командалык көрсөткүчтө Кытай ишеничтүү биринчи орунда келатат. Бул өлкөдө жалпысынан 60 медаль бар болсо, анын ичинен отузу - алтын медаль. Экинчи орунда Жапония өлкөсү 47, үчүнчүгө Түштүк Корея 34 медаль менен жайгашты.

Акжол килемге келатат

Азия оюндарынын алкагында 22-августта грек-рим күрөшү боюнча мелдештер уланат. Алгачкылардан болуп 77 кг. салмактагы кыргызстандык Акжол Махмудов күрөш килемге чыгат. Анын 1/8 финалдык бөлүктөгү атаандашы кореялык Ким Хён У тандалды.

Акжол Махмудов
Акжол Махмудов

Кореялык балбан эки жыл мурун Рио-де-Жанейродогу Олимп оюндарында коло медаль алган. 2012-жылы Лондондо өткөн Олимпиаданын чемпиону болгон. Дүйнөнүн бир жолку, Азиянын төрт жолку чемпиону.

Анткен менен Акжол Махмудов Азия оюндарына учурдагы Азиянын чемпиону катары келди. Кыргыз балбаны биринчи жолу Азия оюндарына катышууда. 19 жаштагы Махмудов быйыл жазында Бишкектеги Азия чемпионатында алтын медаль алган. Ал ага чейин уландар (кадеттер) арасында Азиянын эки жолку, дүйнөнүн бир жолку чемпиону (2016-ж) болгон. 2017-жылы жаштар арасында Азия чемпиону аталса, дүйнө чемпионатынын күмүш байгесин алган.

Ошондой эле бүгүн 87 кг салмакта Самат Шырдаков, 97 кг салмакта Үзүр Жусупбеков жана 130 кг салмакта Мурат Рамонов Кыргызстандын намысын коргошот.

18-августта башталган Азия оюндары 2-сентябрга чейин уланат. Оюндарга Азия чөлкөмүнүн 45 өлкөсүнүн спортчулары катышууда.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.​

"Акыйкатчы көп жагынан көз каранды"

Иллюстрациялык сүрөт.

Кыргызстандын акыйкатчысы кызматына талапкерлер көрсөтүлө баштады.

Акыйкатчы институту өз милдеттерин толук аткарган, көз каранды эмес уюм боло алдыбы? Бийлик акыйкатчыга өз кишисин коюуга кызыкчылыгы барбы? Шайлана турган акыйкатчы кайсы сапаттарга ээ болушу керек?

“Арай көз чарай” талкуусуна саясат илимдеринин кандидаты Орозбек Молдалиев жана укук коргоочу Азиза Абдирасулова катышты.

“Азаттык”: Орозбек мырза, Кыргызстанда Акыйкатчы институту түзүлгөндөн бери 16 жыл өтүптүр. Ушунча жылдын аралыгында бул уюм мыйзамдагы укук-милдеттерин толук аткарган, көз каранды эмес уюм, мекеме боло алдыбы?

Орозбек Молдалиев: Өткөн мезгил аралыгында Акыйкатчы институту эч нерсе жасаган жок деп айта албайм, бир топ жумуштарды жасады. Көп укук бузулган учурларды аныктап жатат, аны оңдош үчүн бийликке сунуштарды киргизип жатат. Бирок алардын аткарылышы жакшы натыйжа бере элек. Анын себеби - биринчи жазылган мыйзам бир аз чийки болуп калган эле. Биздин менталитетибиз эске алынбай Батыштын стандарттарына көбүрөөк ыктап жазылып калганында болду. Чындыгында “адам укуктары” деген түшүнүк биздин кулагыбызга сиңип, али калыптана элек.

Орозбек Молдалиев.
Орозбек Молдалиев.

Кийинки күндөрү Акыйкатчы кыйноого каршы көп иштерди жасады, абалды жакшыртуу боюнча көп сунуштарды берди. Тилекке каршы, кыйноо азайган же токтогон жок, кеп ушунда болуп жатат. "Канткенде натыйжа болот, канткенде бийлик, мамлекеттик органдар угат?" деген маселе күн тартибинде турат.

“Акыйкатчы жөнүндө” мыйзам жакшы жазылган, анын укуктары да кеңири. Мисалы, "бийликтин башындагы биринчи кишилерге акыйкатчы каалаган убагында кирип, маселени коё алат" деп мыйзамда жазылып турат.

“Азаттык”: Азиза айым, Акыйкатчы институту иштей баштагандан бери Кыргызстандагы адам укуктарын коргоону өнүктүрүү жаатында кандай салым кошту? Дегеле укук маселесин демократиялык негизде өнүктүрүүдө орчундуу саясат жасай алдыбы?

Акыйкатчы: аялдар менен балдарга түйшүк түштү

Акыйкатчы: аялдар менен балдарга түйшүк түштү

Акыйкатчы институту Кыргызстандагы аялдар жана жашы жете элек балдардын эмгекке болгон укуктары тууралуу атайын баяндаманы жарыялады.

Азиза Абдирасулова: Акыйкатчы институту түзүлгөндө Кыргызстандын кадыр-баркы үчүн жакшы болгон. Кыргыз бийлиги БУУга, ЕККУга ж.б. эл аралык уюмдарга барганда “Кыргызстанда Акыйкатчы институту иштеп жатат, өлкөдөгү адам укуктарын коргоо, көзөмөлдөө боюнча иш алып барууда” деп отчет бергенде жакшы аброй болуп жатат. Иш жүзүнө келгенде башка болуп келатат.

Биз Акыйкатчы институтун адам укуктарын коргой турган өз алдынча уюмга эмес, саясий институтка айландырып алдык. Мисалы, биринчи акыйкатчы Турсунбай Бакир уулу бул кызматты ээлеп туруп, президенттик шайлоого катышты. Акыйкатчынын жер-жерлердеги бөлүмдөрү шайлоо штабдарына айланып калды.

Азыркы Конституциябызда “адам укуктарынын сакталышы парламент тарабынан Акыйкатчы институту аркылуу жүргүзүлөт” деп жазылып турат. Аны чечмелесек, акыйкатчы койгон маселелер парламент аркылуу көзөмөлгө алынышы керек эле. Бизде, тескерисинче, парламент акыйкатчыга эле көзөмөл жүргүзүп калды. Парламент акыйкатчынын отчетун кааласа кабыл алат, каалабаса кабыл албай коет. Кабыл албаса акыйкатчы кызматтан кетүүгө мажбур болот. Ошондуктан акыйкатчы түздөн-түз парламентке, саясатчыларга көз каранды болуп калууда.

Эми акыйкатчы болуп кандай гана кыйын киши келбесин, бийликке көз каранды болуп кала берет. Анткени мыйзамда көп алешемдиктер бар. Мисалы, “парламент акыйкатчынын отчет кабыл алат” деп жазылган. Демократиялык мыйзам болсун десек, анда “парламент акыйкатчынын отчетун угат” деп эле жазылыш керек болчу. Буга чейинки акыйкатчылардын кызматтан кетиши да жогорудагы жагдайларга байланыштуу болгон. Ошондуктан алар адам укуктарынын сакталышы боюнча баш-оту менен киришип иштеп бере алышкан жок.

“Азаттык”: Орозбек мырза, "Акыйкатчы институтунун ишине бийликтин кийлигишүүсү бар" деген пикирлер бар. Ал канчалык байкалат?

Орозбек Молдалиев: Эл аралык уюмдар Кыргызстандын адам укуктарынын сакталышы боюнча рейтингди чыгарганда биздеги акыйкатчынын отчетторуна да таянышат. "Акыйкатчы тигил же бул маселелерде бийликке буфер болуп, көз карандылыгы болуп жатат" деп айтылат. Акыйкатчыларды “музоо кезинде эле сүзүп койгондой” элес калтырат. Бийлик иш жүзүндө кемчиликтерди жоюунун үстүндө иштеши керек эле, тилекке каршы, андай болбой жатат. Өлкөдөгү объективдүү жагдайларды ачык эле жазып, моюнга алсак эл аралык уюмдар деле туура түшүнмөк.

“Азаттык”: Азиза айым, "расмий бийлик өз адамдарын акыйкатчылык кызматка коюуга умтулат" деген бүтүмгө кошуласызбы? Эгер ошондой болсо анын себебин сиз эмнеден көрөсүз?

Азиза Абдирасулова.
Азиза Абдирасулова.

Азиза Абдирасулова: Мыйзам боюнча акыйкатчылыкка талапкерлерди парламенттеги фракциялар көрсөтөт. Мисалы, мен акыйкатчы болгум келсе Жогорку Кеңештеги алты фракциянын бири аркылуу талапкерлигимди көрсөттүрүшүм керек. Башка жол жок. Акыйкатчы болуп шайлана электе эле партияларга көз каранды болуп жатпайбы! Ал шайланган биринчи күндөн баштап эле өзүн көрсөткөн саясатчылардын көзүн карайт.

“Париж принциби” боюнча статус “А”, статус “Б” деген болот. “А” боюнча шайласак, анда акыйкатчы эч кимге көз каранды болбойт. Европанын көп өлкөлөрүндө ошондой. Кыргызстандагы акыйкатчы “Б” статусуна кирет, ал парламент ж.б. саясий күчтөрдөн көз каранды бойдон калууда. Маселенин оңдоонун жалгыз жолу - биздеги мыйзамды “Париж принцибине” шайкеш келтириш керек.

(Талкуунун толук вариантын ушул жерден угуңуз)

"Акыйкатчы көп жагынан көз каранды" (аудио)
please wait

No media source currently available

0:00 0:22:10 0:00
Түз линк

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.​

Шаарды шаңга бөлөгөн музыканттар

Шаарды шаңга бөлөгөн музыканттар
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:40 0:00

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG