Линктер

дүйшөмбү, 22-июль, 2019 Бишкек убактысы 11:30

Кыргызстан

Көчмөндөр оюну: даярдыгы шайма-шай спортчулар

Көчмөндөр оюну: даярдыгы шайма-шай спортчулар
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:20 0:00

Эгемендиктин жоопкерчилиги чоң

Оштогу Эгемендик майрамы.

Эгемендигинин 27 жылдыгын белгилеп жаткан Кыргызстанда өткөн мезгилдеги кемчиликтер менен жетишкендиктер тууралуу көп сөз болду. Мамлекеттин алдында дагы кандай чакырык, милдеттер турат?

Президент Сооронбай Жээнбеков Эгемендик күнүн белгилеп жаткан Кыргызстандын алдындагы эң башкы милдет - эркиндикти бекемдөө экенин айтты. Президент бул тууралуу Ала-Тоо аянтындагы майрамдык куттуктоосунда билдирди:

- Бүгүн белгилеп жаткан 27 жыл - бул тарыхтын өлчөмүндө анча деле көп эмес убакыт. Бирок биз мааниси жагынан кылымга тете мезгилди басып өттүк. Дүйнөлүк коомчулукта өз ордубузду таптык. Кыргызстан эл аралык аренада толук таанылган мамлекет болду. Эми улуу жолду улантып, эгемендикти эӊ бийик дөөлөт катары аздектеп, эркиндикти көздүн карегиндей сактап, урпактарга жеткирүү - биздин милдет.

Эгемен мамлекетти сактоо - ыйык милдет
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:40 0:00

Президент чыңдоого чакырып жаткан эгемендикти андан ары бекемдөө үчүн эмне кылыш керек жана кандай сыноолор, милдеттер турат? Бул - кыргыз коомундагы эң көп талкууланган суроолордун бири. Эксперттер өз алдынчалыкты бекемдеш үчүн бир нече маселени чечиш керек деп эсептешет.

Жогорку Кеңештин депутаты Каныбек Иманалиев негизги милдеттер чек ара маселелерин толугу менен чечип, сот реформасын ишкер ашыруу экенин айтты:

Каныбек Иманалиев.
Каныбек Иманалиев.

- Кыргызстандын алдында үч коркунуч бар. Биринчиси - чек араны тактоо. Суверенитет Бишкектен эмес, ошол чек арадан башталат. Экинчиси - тышкы диний агымдардын жайылышы. Бул коопсуздук үчүн көйгөй жаратат. Мамлекет бул багытта өз стратегиясын иштеп чыгып, өз колуна алышы керек. Үчүнчүсү - тышкы карызды минималдаштыруунун жол-жобосун иштеп чыгуу керек. Инвестицияны карызга алмашуу же башка жолдорду издештирүү зарыл. Үч коркунуч ушул. Ал эми негизги милдеттердин бири - сот адилеттигин орнотуу. Муну бүгүн саясий элита эч нерсеге шылтабай чечиши керек. Сот адилетүү болмоюнча Кыргызстанда өнүгүү, экономикалык же башка реформа ишке ашпайт.

Каныбек Иманалиев белгилегендей, буга чейин коомдук сурамжылоолордо жарандардын көпчүлүгү сотторго ишенбей турганы белгилүү болгон. Ошол эле кезде Кыргызстандын тышкы карызы көбөйүп баратканы боюнча чочулоолор көп. Ал түгүл учурда Кытайга өлкөнүн карызы 2 миллиард долларга жакындап калышы анын көз карандылыгын күчөтүшү мүмкүн экенин айрым чет өлкөлүк басылмалар да жазып чыгышкан.

Буга байланыштуу экс-премьер-министр Темир Сариев эң башкы милдет мыйзамдын сакталышын камсыз кылып, экономиканы өнүктүрүү экенин белгиледи:

Темир Сариев.
Темир Сариев.

- Эгемендикти сакташ үчүн биримдик керек. Анан, албетте, биз мыйзамдын диктатурасын орнотушубуз зарыл. Биз иретке келип, мыйзамды сыйлоо менен алдыга койгон максаттарга умтулсак, колубуздан көп нерсе келет. Ансыз деле биз узак мөөнөт, 27 жыл абдан көп кыйынчылык тарттык. Анан баары келип эле экономикага такалат. Сапаттуу билим берүү, сапаттуу медициналык тейлөө жана башка жарандардын жашоосун жеңилдетчү кызмат көрсөтүү, мамлекеттин кубатын артыруу үчүн биз экономикалык өнүгүүнү камсыз кылышыбыз керек болуп жатат.

Ал эми тарых илимдеринин доктору Кыяс Молдокасымов бүгүнкү күндүн эң башкы милдети катары мамлекеттик башкарууну иретке келтирип, интеллигенциянын жоопкерчилигин арттыруу зарыл экенин эске салды:

Кыяс Молдокасымов.
Кыяс Молдокасымов.

- Мамлекетти туура башкаруу керек. Ал үчүн интеллигенция, улуттук элита жоопкерчилик менен мамиле кылышы зарыл. Сапаттуу улуттук элита жок өлкөдө мамлекеттин алдыга жылышы кыйын.

Өз кезегинде жарандык коом өкүлдөрү Кыргызстандын алдындагы башкы милдет катары атаандаштыкка негизделген жана адам укуктарын сыйлаган коом түзүүгө чоң маани беришет.

Бирок эгемендикке ээ болгон жылдардан тартып жаңжалы бүтпөгөн Кумтөр сыяктуу долбоорлордун ачык иштешин камсыз кылып, суу, экологиялык маселелерди чечүүнү башкы милдет катары эсептеген пикирлер да арбын.

Кыргызстандын алдындагы башкы сыноолор
please wait

No media source currently available

0:00 0:38:26 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Маслова: Жеңишке жетүүгө күйөрмандарым дем берди

Маслова: Жеңишке жетүүгө күйөрмандарым дем берди
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:33 0:00

Оштогу эгемендик майрамы

Оштогу эгемендик майрамы
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:41 0:00

Эгемендиктин 27-жылы

Быйыл Кыргызстанда Эгемендүүлүк майрамы 27-жолу белгиленип жатат. Ага утурлай жер-жерлерде оюн-зоок, ыр-күлкүлөр уланууда. Башкы майрамдык салтанат Бишкектеги Ала-Тоо антында өттү. (Сүрөттөр Гүлжан Турдубаеваныкы жана president.kg сайтынан алынды).

Кыргызстандын алдындагы башкы сыноолор

Кыргызстандын алдындагы башкы сыноолор
please wait

No media source currently available

0:00 0:38:26 0:00

Амиржан Косанов: Экономика өнүкпөсө демократиянын баркы кетет

Амиржан Косанов.

Кыргызстан көз карандысыздык күнүн белгилеп жатат. Өлкөнүн буга чейин басып өткөн жолу татаал болду. Бирок эки ыңкылаптан кийин бийликтин тынч жол менен алмашканы башка өлкөлөргө үлгү болуп бере алабы? "Азаттык" казакстандык саясатчы Амиржан Косанов менен маектешип, пикирин тыңдады.

"Азаттык": Кыргызстан Эгемендүүлүк күнүн белгилеп жатат. 27 жыл ичинде көп саясий окуяларды, эки жолу элдик толкундоону башынан кечирди. Сиздин пикириңизде, 2005-2010-жылдардагы окуялардын пайдасы көппү же зыяныбы?

Косанов: Менимче, демократиялык өзгөрүш, анын ичинде бийликтин алмашканы зыяндуу эмес. Анткени, демократияга карай жолду айрыкча 70 жыл советтик диктатура астында жашаган Кыргызстан, Казакстан өңдүү мамлекеттер шар өтүп кете алмак эмес.

Кан төгүлгөнү, көптөгөн адамдар трагедияга туш болгону - албетте, чоң кемчилик. Бул ошол кезде башкарып турган Акаевдин, Бакиевдин бийликке жабышып алып, кеткиси келбегенинин кесепети болгон деп ойлойм. Бирок цивилизациялык көз караштан алганда бул революциялар, бийликтин алмашуусу абдан пайдалуу болду.

Биринчи кезекте кыргыз коому үчүн пайдалуу. Мамлекет иретинде өнүгүү үчүн чоң кадам таштаган. Экономикада "шок терапиясы" деген термин бар эмеспи. Менимче, бул - саясий шок терапиясы болду.

"Азаттык": Бирок ошол эле маалда Кыргызстандын экономикасы кошуна өлкөлөргө караганда артта калып жатат. Эгемендик алгандан бери 30дай өкмөт башчы алмашты. Туруктуу экономика жалпы өнгүүгө чоң салым кошору калетсиз да?

Эми 30дай премьер-министрдин алмашканынын өзү уят. Кыргыз өкмөтү экономикалык жана социалдык көйгөйлөрдү чечүүгө белсенүүгө тийиш деп ойлойм.

Косанов: Ооба, экономикалык, социалдык саясат өтө маанилүү. Саясий өзгөрүүлөрдүн максаты эмнеде? Саясий өзгөрүштөрдүн бир адамга же бир партияга кереги жок. Өзгөрүүлөр экономикалык, социалдык маселени чечиш үчүн зарыл. Кыргыз мамлекетинде жашаган ар бир жарандын күнүмдүк жашоосун жакшыртыш үчүн керек. "Адегенде бир президентти алып таштасак, ордуна демократиялык ураан таштаган экинчиси келсе жагдай өзү эле өзгөрөт" деген жаңылыш көз караш, эйфория пайда болгон. Убакыт бул жаңылыш ой экенин далилдеди. Ошондуктан маселе бир президентти экинчисине алмаштырууда эмес, терең өзгөрүүлөрдө.

Бир жагынан алганда Кыргызстанда жылыш бар. Маселен, ошол эки революциядан кийин соңку бийлик тынч алмашты. Бирок экономикалык жана социалдык маселелердин чечилбей келатканы калк арасында "демократия - зыяндуу нерсе, кадрлардын туруксуздугуна алып келет" деген ойго жем ташташы мүмкүн. Эми 30дай премьер-министрдин алмашканынын өзү уят. Кыргыз өкмөтү экономикалык жана социалдык көйгөйлөрдү чечүүгө белсенүүгө тийиш деп ойлойм.

"Азаттык": Келечек тууралуу сөз кылсак. Кыргызстанды алдыда кандай сыноолор күтүп жатат деп ойлойсуз?

Кыргызстандын азыркы тышкы саясаттагы багыты экономикага көз каранды болуп жатат. Кайсы жеринен кыйналса, Кытайга, Орусияга же Казакстанга кайрылып көмөк сурап жүрөт.

Косанов: Биринчиси - мына азыркы бийликтин сөзү менен ишине байланыштуу. Алар бийликке келгенде көтөрүп чыккан демократиялык ураандарды аткара алышабы? Бир президенттин ордуна экинчи президенттин айланасындагы адамдар келип бийликти узурпация жасайбы же жасабайбы? Бул да чоң суроо.

Экинчиден, президенттердин, премьерлердин алмашканы токчулукка, бакубаттуулукка алып келбесе, элдин турмушун жакшыртпаса, жумуш орундары түзүлбөсө, жакшы билим алуу чектелүү болсо - анда демократиянын кадыры кетет.

Анан да Кыргызстандын азыркы тышкы саясаттагы багыты экономикага көз каранды болуп жатат. Кайсы жеринен кыйналса, Кытайга, Орусияга же Казакстанга кайрылып көмөк сурап жүрөт. Кыргыз бир туугандарыбыз кыйынчылыктардан аман-эсен чыгат деп ойлойбуз. Эгемендик күнү менен чың жүрөктөн куттуктайм!

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Көчмөндөр оюндары: намыс жана саясий утуш

Көчмөндөр оюндары

2-сентябрда ачыла турган Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарынын саясий, экономикалык, идеологиялык, маданий маанисин арттыра алдыкпы же курулай каражат короткон, куру намыстын иш-чарасы болуп жатабы?

“Арай көз чарай” талкуусуна тарых илимдеринин доктору, профессор Асан Ормушев жана философия илимдеринин кандидаты Эмил Каниметов катышты.

“Азаттык”: Асан агай, ушуну менен үчүнчү жолу Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарын өткөргөнү турабыз. Биринчи менен үчүнчү оюнду салыштырып айтсак, бул оюндан Кыргызстан кандайдыр бир саясий упай алдыбы, өлкөнүн сырткы аброюна оң таасири болдубу?

Асан Ормушев.
Асан Ормушев.

Асан Ормушев: Кыргызстан Көчмөндөр оюндарын уюштуруу менен саясий, экономикалык, маданий жана туризм жагынан да көп утуштарга ээ болду деп айта алам.

Себеби, мен экинчи жана үчүнчү Көчмөндөр оюндарын уюштуруу ишине, тагыраагы маданий иш-чараларын өткөрүүгө түздөн-түз катышып келем. Маселени ичинен таанып, сырткы таасирин байкоого жакшы мүмкүнчүлүк болду.

Моюнга алсак, биринчи Көчмөндөр оюндары анча даярдыксыз өтүп калган, чет өлкөлөрдүн жардамы жок эле өз күчүбүз менен өткөргөнбүз. Экинчисинде көптөгөн мамлекеттер катышканын баарыбыз билебиз.

Эми үчүнчүсүн алсак, көп өлкөлөрдүн президенттери, премьер-министрлери, дүйнөнүн атактуу инсандарынын катышканы жатканы Кыргызстан үчүн чоң саясий аброй, чоң саясий утуш деп эсептесек болот. Көчмөндөр оюндары негизинен үч багытта жүрөт. Биринчиси - көчмөндөр оюндарынын мелдеши, экинчиси - көчмөндөрдүн маданиятын көрсөтүү, үчүнчүсү - көчмөндөрдү изилдөө маселелерине арналмакчы. Ушул максаттардын баары Кыргызстанды дүйнөгө таанытууга, туристтердин келишине кеңири шарт түзөрүндө шегим жок.

“Азаттык”: Эмил мырза, ар бир өлкө мындай ири иш-чаралардан экономикалык киреше же пайда табууну көздөйт эмеспи. Кыргызстан бул оюндун даярдыгына, өткөрүүгө чоң суммадагы акчаларды коротту? Биз чыгым эле болдукпу же акчалай пайда таптыкпы?

Эмил Каниметов.
Эмил Каниметов.

Эмил Каниметов: Кыргызстан бул оюндарга көп акча коротту деп айта албайм, биздин өлкө өз дараметине, бюджетине жараша каражат жумшады. Кошуна казактар биринчи, экинчи оюндарды көрүп алып, “кыргыздар жарыбаган акчага дүйнөлүк деңгээлдеги чоң иш-чараны өткөрүп коюшту, биз казактар миллиарддаган акчаларды коротуп, мындай оюндарды уюштура албай жатабыз” деп таң калып жазышкан.

Жакшы нерсенин баарын эле акчага байлап койгонубуз туура эмес. Кечээ Орусияда футбол чемпионаты, Кытайда олимпиада өткөндө да “канча акча табышыптыр?” деп жатышты. Жакыр жашаган эл ошол Америкада, Англияда да бар. Кыйналып жатабыз деп отура берүүгө болбойт. Чындыгында Кыргызстан эгемендүүлүк алгандан бери мындай масштабдагы иш-чара боло элек.

9-сентябрь, 2016-жыл.
9-сентябрь, 2016-жыл.

Дүйнөдө болуп жаткан позитивдүү өзгөрүүлөр көп эле болуп жатат, ошолордун бири руханий дүйнөнүн жаңырыгы – Көчмөндөр оюндары десек болот. Бул иш-чараны экзотикалык жеңил-желпи окуя катары кароого болбойт. Тескерисинче, бул окуянын философиялык, тарыхый-идеологиялык жактан терең анализге алышыбыз керек. Ошол эле батышта, илимде “номадология” деген өзүнчө тармак пайда болууда.

“Азаттык”: Көчмөндөр оюндары туризмди өнүктүрүүгө өбөлгө болот дедик эле, ал тармакка кандай таасирин тийгизди?

Эмил Каниметов: Башкасын айтпайм, менин чет өлкөлөрдө менин көптөгөн досторум бар. Алардын көбү ушул Көчмөндөр оюндарына келебиз деп атайын план түзүп коюшкан. Канчалаган туристтик компаниялар ушул оюндарга байлап канчалаган туристтерди алып келип жатышканын билебиз. Эми муну мамлекеттик деңгээлде колго алуу керек, азыркы өкмөттүн жасап жатканы али жетишсиз.

6-сентябрь, 2016-жыл.
6-сентябрь, 2016-жыл.

“Азаттык”: Асан агай, Кыргызстан бул оюндар аркылуу өз маданиятыбызды, каада-салтыбызды дүйнөгө тааныта алабыз дедик эле, ал максатыбызга жеттикпи, жетсек анын үзүрүн кандай мисалдар менен бекемдейт элеңиз?

Асан Ормушев: Туура, кыргыз маданиятын бул оюндар аркылуу дүйнөгө даңазалап жатабыз, анын үзүрүн көп мисалдар менен айтсак болот. Биз бул жолу, максатты дагы бийик коюп жатабыз.

Үчүнчү көчмөндөр оюндарында жеке эле кыргыздан каада-салттарын көрсөтүү менен чектелип калбай, дүйнө элдеринин этномаданиятын көрсөтөлү деп жатабыз. Аны биз “Этнофестиваль” деп атадык. Дүйнөнүн көп өлкөлөрүнөн келген коноктор Бостериде, Чоң-Сары-Ойдо, Чолпон-Атада мурдатан даярдалган аянттарда өз маданияттарын даңазалашат.

Ал эми кыргыздын өзүнүн этномаданиятына байланышкан фестиваль тогуз номинация менен өткөнү турат, буга бардык аймактардан чоң даярдыктар көрүлдү.

Мисалы, “ийик ийрүү” деген номинация бул жолу биринчи болгону жатат. Дегеле, бул Көчмөндөр оюну биздин каада-салтыбызды өнүктүргөнгө эмне салым болду деген суроо коюлуп келе жатпайбы. Башкасын айтпасам да кыргыздын улуттук кийимдерин даярдоо, тигүү, күнүмдүк турмушта колдонуу, жаңы заманбап стил менен эл аралык мода конкурстарына алып баруу жогорку деңгээлге чыкканын мактаныч менен айтсак болот. Мына ушунун өзүнө Көчмөндөр оюндарынын таасири чоң болгонун баарыбыз сезип турабыз. Биз аны өнүктүрүшүбүз гана керек.

(Талкуунун толук вариантын ушул жерден угуңуз)

Көчмөн оюндары кыргызды кыйырга таанытты
please wait

No media source currently available

0:00 0:24:10 0:00
Түз линк

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Эгемендикти көздүн карегиндей сактайлы

Эгемендикти көздүн карегиндей сактайлы
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:39 0:00

Эгемен мамлекетти сактоо - ыйык милдет

Эгемен мамлекетти сактоо - ыйык милдет
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:40 0:00

Ала-Тоо Эгемендик майрамын тосуп алды

Бишкек

31-августта Кыргызстандын эгемендик алганына 27 жыл толду.

Майрамга байланыштуу Кыргызстандын бардык аймактарында бүгүн майрамдык иш-чаралар белгиленет. Өлкөдө дем алыш.

Бишкектеги Ала-Тоо аянтында майрамдык салтанат саат 10:00дө расмий ачылды. Шаардын бардык райондорунда оюн-зооктор, концерттер, улуттук оюндар уюштурулуп жатат.

Аянтта сүйлөгөн Сооронбай Жээнбеков кыргызстандыктарды өлкөнүн Эгемендүүлүк күнү менен куттуктады.

Борбордук аянт. Бишкек
Борбордук аянт. Бишкек

​Президент өз сөзүндө Кыргызстан 27 жыл ичинде эл аралык коомчулукта эгемен өлкө катары таанылып жатканын, бийлик адам укугу, эркиндиги толук сакталган мамлекет курууга аракет кылып жатканын билдирди.

- Эркиндик эч качан белекке берилбейт, эркиндик эч качан тартууланбайт, ал күрөш менен келет. Бүгүнкү улуу күн үчүн, эркиндик үчүн ата-бабалар кылымдар бою тынымсыз күрөшүп келди. Эгемендүүлүк үчүн эчендеген эр азаматтар өз өмүрүн арнады, башын канжыгага байлады. Азаттыкты эӊсеп, эркиндикти көкүрөктө сактап жүрүп ушул күнгө жеттик. Эркиндикти сүйгөн рух кылымдардын сынагынан өтүп, муундан муунга мурасталган дөөлөт болду. "Манас" эпосунда айтылгандай "Түгөнгөн сайын түтөгөн түптүү эл, өксүгөн сайын өрчүгөн намыстуу журт" болдук, - деп белгиледи президент.

Эгемен мамлекетти сактоо - ыйык милдет
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:40 0:00

Борбор калаадагы салтанатка экс-президент Роза Отунбаева, депутаттар, өкмөт мүчөлөрү жана дипломатиялык корпустун өкүлдөрү катышты.

Мурдагы президент Алмазбек Атамбаев ден соолугуна байланыштуу катыша албай турганын алдын ала билдирген. Бирок элге куттуктоосун кагаз аркылуу жиберди.

Ал 27 жыл аралыгында Кыргызстан көптөгөн кыйынчылыктарга, тоскоолдуктарга карабастан өнүгүү жолунда келатканын белгилеп, көйгөйлөр арбын болгону менен сыймыктана турган иштер бар экенин айткан.

- Тышкы саясат жаатында да позициябыз чыңдалды. Кыргызстан дүйнөнүн кайсы өлкөсү болбосун, тең ата сүйлөшө ала турган, өзүнүн улуттук кызыкчылыктарын эл аралык аренада бекем коргой ала турган өлкөгө айланды, - деп жазылат мурдагы президенттин куттуктоосунда.

Мындан сырткары, 31-августта Кыргызстандын Эгемендүүлүк күнүнө карата коңшу өлкөлөрдүн жана Орусия, Түркия, Индия, Жапония мамлекеттеринин башчылары куттуктоо жөнөтүштү.

- Акыркы 27 жылдан бери биздин өлкөлөр өз ара пайдалуу кызматташтык, сый жана өнөктөштүк мамиледе болуп келет. Алдыга кадам шилтөө менен биз Кыргызстанга жана жалпы эле Борбордук Азияга пайда алып келе турган аймактык кызматташтыкка салым кошуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болобуз, - деп жазылган АКШ президенти Дональд Трамп жөнөткөн куттуктоодо.

Ал эми орус президенти Владимир Путин куттуктоо телеграммасында “эки өлкө ортосундагы стратегиялык өнөктөштүк мамилелерди бекемдөөгө мындан ары да умтула беребиз деп ишенем” деп белгилеген.

Эгемендик майрамы, Борбордук аянттан репортаж. 31.08.2018

Ала-Тоо Эгемендик майрамын тосуп алды
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:49 0:00
Түз линк

Баткен шаарында эгемендүүлүк күнүнө карата өткөн салтанатка Өзбекстандын Сох районунун акими Фарух Усаров жана Тажикстандын Исфара шаарынын төрагасы Сиджоудин Саломзода келип куттукташты.

Баткен. 31-август, 2018-жыл.
Баткен. 31-август, 2018-жыл.

​Аймактагы «Азаттыктын» кабарчысынын билдиришинче, быйыл майрамдык салтанатка эл мурдагы жылдарга караганда аз келди.

Ошто майрам шаар мэри Таалайбек Сарыбашев баш болгон бийлик өкүлдөрү, жергиликтүү кеңештин депутаттары жана жарандык коомдун мамлекеттик жана коомдук ишмерлердин айкелдерине гүл коюшу менен башталды.

Салтанаттуу иш-чара Ош шаарынын борбордук аянтында уланды. Түрдүү оюн-зооктор көрсөтүлүп, кыргыз тарыхында из калтырган чыгаан инсандардын кылган эмгектерин чагылдырган көрүнүштөр элге тартууланды.

Оштогу эгемендик майрамы
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:41 0:00

Ал арада Эгемендүүлүккө арналган салтанатта өкмөттүн Ош облусу боюнча ыйгарым укуктуу өкүлү, шаар мэри жана башка жетекчилери килемде жумшак отургучта отуруп майрам көргөнү социалдык тармактарда кескин сынга кабылды. Анткени алардын алдында аксакалдар катуу стулдарда отурушкан.

Бул боюнча Ош шаарынын мэри Таалайбек Сарыбашевдын басма сөз катчысы Азамат Абсаттаров "Фейсбук" баракчасына “Мэр сынды кабыл алды, Оштун мурунку мэрлери да азыркыдай көрүнүштө майрам тосуп келишкен. Калаанын башчысы "менин астыма килем сал" же "үстүн тос" деп тапшырма берген эмес” – деп жооп жазды.

Буга чейин дагы Ош облусундагы жетекчилер ушул сыяктуу жоруктары үчүн коомчулуктун сынына кабылып келишкен.

Ош шаарындагы майрам. 31-август, 2018-жыл.
Ош шаарындагы майрам. 31-август, 2018-жыл.

Ал эми Жалал-Абад шаарындагы Эркиндик аянтында Эгемендүүлүк майрамына карата уюштурулган салтанатта желек көтөрүп турушкан балдардын экөө эстен танып жыгылды. Алардын бири жергиликтүү бийлик башчылары куттуктоо сөзүн сүйлөп жатканда жерге кулап түшсө, экинчисин жыгылып баратканда тасмага тартып жаткан телеканалдын оператору кармап калган.

Жалал-Абад шаары. 31-август, 2018-жыл.
Жалал-Абад шаары. 31-август, 2018-жыл.

Аянтта турган "Тез жардам" кызматы балдарга медициналык жардам көрсөтүп, бири курсагы ачканынан, экинчиси аз кандуулук менен ооругандыктан кан басымы жогорулап кеткени аныкталган. Эки студент тең үйлөрүнө жөнөтүлдү. Алар шаардагы жогорку окуу жайларынын биринде окуган 1-курстун студенттери экени аныкталды.

Бүгүнкү майрамдык иш-чарага театрлаштырылган оюн-зоок көргөзүүгө 500дөй студент менен мектеп окуучулары тартылган.

Ушул тапта шаардын ар кайсы аймактарында Эгемендик майрамына арналган иш-чаралар өткөрүлүүдө.

"Арай көз чарай": Жаштар эгемендиктин баасын билеби?

Жаштар эгемендиктин баркын билеби?
please wait

No media source currently available

0:00 0:24:40 0:00
Түз линк

Кыргызстан эгемендикке 1991-жылы жетишкен. Алгачкы президент Аскар Акаев бийликте он беш жыл туруп, үй-бүлөлүк башкаруу режимин орноткону үчүн тактан оодарылган. 2005-жылы анын ордун баскан президент Курманбек Бакиев да ушул эле себеп менен 2010-жылы Кыргызстандан чыгып кетүүгө мажбур болгон.

2010-жылдагы апрель окуясынан кийин Убактылуу өкмөттү жетектеп турган Роза Отунбаева ошол эле жылы 27-июнда жалпы элдик референдумда мамлекет башчысы болуп дайындалган. Отунбаева бир жылдан кийин президенттикти Алмазбек Атамбаевге өткөрүп берген. Атамбаевден кийин 2017-жылдын 15-октябрында азыркы президент Сооронбай Жээнбеков шайланган.

Эгемендикти көздүн карегиндей сактайлы
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:39 0:00

Конституцияга ылайык Кыргызстан - демократиялык, укуктук, мамлекеттик башкарууга дин аралашпаган, унитардык, социалдык мамлекет болуп саналат.

Аянттагы майрамдык шаң. 31-август, 2018-жыл

​Кыргызстан: эгемендик койгон милдеттер:

Гуревич: Бакиевдер 200-300 млн. доллар уурдаган (видео)

Гуревич: Бакиевдер 200-300 млн. доллар уурдаган
please wait

No media source currently available

0:00 0:33:30 0:00

Мурдагы президент Курманбек Бакиевдин үй-бүлөсү Кыргызстандан 200-300 миллион доллар чыгарып кеткен. Бул тууралуу кезинде Бакиевдердин финансылык кеңешчиси болгон, Кыргызстанда бир нече кылмыштар боюнча сыртынан соттолгон, азыр АКШда шарттуу абакта отурган Евгений Гуревич “Азаттык” менен маегинде билдирди. Ал мынча акчанын өлкөдөн чыгарылганы тууралуу жетиштүү далилдер колунда бар экенин, кыргыз өкмөтү менен кызматташууга даярдыгын айтып жатат. Анын соңку маалыматына Бакиевдин үй-бүлөсү азырынча жооп бере элек. Мындан тышкары Евгений Гуревич маегинде апрель окуяларынан кийин өзүнүн башынан өткөн окуялар жана Бакиевдин доорундагы коррупциялык схемалар тууралуу да айтып берди.

“Азаттык”: Сиз Кыргызстандан чыгып кеткенден бери сегиз жылдан ашык убакыт өттү. Алгач азыр кайда, эмне кылып жүргөнүңүз тууралуу айта кетесизби? Деги эле акыркы сегиз жылда эмне менен алек болдуңуз?

Евгений Гуревич: Акыркы сегиз жыл бир топ эле кызыктуу өттү. Бир маекте эмнелер болгонун айтып берүү кыйын. Азыр мен Флоридада, Майамидемин. Сегиз жыл ичинде 2010-жылдагы окуялардан кийин оңойго турбаган Кыргызстандан чыгып кетүү жараянынан баштап, юридикалык маселелер, Интерпол сыяктуу көп нерсени баштан өткөрүүгө туура келди.

Азыр менин жашоомдо негизги маселелер артта калды. Мен эми жашоомдогу жаңы баракты ачайын деп жатам.

“Азаттык”: Сиз Алабама штатындагы федералдык түрмөдө инсайдердик [купуя] сооданын айланасындагы көз боёмочулукка байланыштуу беш жылдык абак жазаңызды өтөп жатканыңыз кабарланды эле. Өзүңүз айтып бересизби, сиз кайсы иш боюнча түрмөгө түшкөнсүз жана андан чыктыңызбы?

Евгений Гуревич: Мен түрмөнүн өзүнөн чыккам. Азыр Америкада “halfway house” (ред. Түрмөгө салыштырмалуу эркиндик аз чектелген түзөтүү мекемеси) деп аталган жайдамын. Андыктан мен (күндүз) иштейм. Ал эми кечкисин, түнкүсүн жарым-жартылай абак режиминде болом.

Иштин өзү боюнча айтсак, ал инсайдердик соодага байланышы жок болчу. Ал менин Максим Бакиев менен карым-катнашыма байланыштуу эле. Мен бул иштин чоо-жайына өтө терең киргим келбейт эле. Анын үстүнө бул коомчулук үчүн ачык эле маалымат.

“Азаттык”: Сиз 2010-жылдагы апрель окуясында Кыргызстандан чыгып кеткен учуруңуз жөнүндө учкай айтып кетпедиңизби. Апрель окуяларынан кийин сизди кылмыштуу топ кармап алганы, акча үчүн сизге өлкөдөн чыгууга жардам беребиз дешкени кабарланып келет. Бул чынбы? Деги эле сиз кантип Кыргызстандан чыгып кеткенсиз жана кантип АКШга барып калгансыз?

Ал учурда мени чечен топтору кармап алышкан. Алар өздөрүнүн автоунаасы менен мени Алматыга чыгарышты. Менден 20 миллион доллар талап кылышты. Андай акча, албетте, менде жок эле. Колумда болгондун баарын аларга берүүгө туура келди.

Евгений Гуревич: Ооба, бул толугу менен чын маалымат. Ал учурда мени чечен топтору кармап алышкан. Кандай болсо да алар өздөрүн ушундай тааныштырган. Алар кандайдыр бир башка топтордун кызыкчылыгын алга сүрөгөн деп да боолгой алам. Алар өздөрүнүн автоунаасы менен мени Алматыга чыгарышты. Ал жерде алар менен бир канча убакыт чогуу турдум. Менден 20 миллион доллар талап кылышты. Андай акча, албетте, менде жок эле. Колумда болгондун баарын аларга берүүгө туура келди. Андан кийин алар мени коё беришти.

Мен Америкага кайтып кетүүмдү камсыз кылып берүү өтүнүчү менен АКШнын Алматыдагы өкүлчүлүгүнө бардым. Алар мага алигиче белгисиз себептерден улам көмөктөшүүдөн баш тартты. Ал учурда колумда паспортум жок, Казакстанга кантип келип калганымды түшүндүрүүгө мүмкүнчүлүгүм жок абалга кептелгем. Андыктан мага Бакиевдердин сунушун кабыл алууга жана АКШ менен артка кайтуу үчүн сүйлөшүп бүткүчө Беларуста 1,5 жыл болууга туура келди.

“Азаттык”: Сизге Максим Бакиевдин өзү жардам бергени чынбы?

Евгений Гуревич: Ооба, бул чын. Анын коргоосу болбосо, бул ишке ашмак эмес.

Коррупциялык схемалардын изи

“Азаттык”: Эми сиз Кыргызстанда иштеп жаткан учурга кайтып келсек. Сиз өлкөгө келип, “MGN Group” компаниясын түздүңүз. Бул компания ачылгандан көп өтпөй Максим Бакиевдин жетеги астындагы Өнүктүрүү фондунун финансылык консультанты болуп калдыңыз. Дал ушул фондго Орусиядан келген кредиттин басымдуу бөлүгү которулганы белгилүү. Мындан тышкары сиздер тендерден утуп алып, Соцфонддун айрым активдерин да башкарууга кириштиңиздер.

Ошондой эле “АзияУниверсалБанк” менен да кызматташкансыз. 2010-жылдагы апрель ыңкылабынан кийин бийлик да, “Global Witness” сыяктуу эл аралык уюмдар да бир ооздон бул банк аркылуу чоң суммадагы арам акча адалданганын, жогорудагы фонддор аркылуу да эсепсиз акча жасалганын айтып чыгышты. Сиз муну ырастай аласызбы? Андай болсо бул мекемелерде кандай коррупциялык схемалар иштеген?

Евгений Гуревич: Бул бир топ эле комплекстүү суроо. Өнүктүрүү фонду сыяктуу маселенин жөнөкөй бөлүгүнөн баштасак. Каражаттарды, мамлекеттин активдерин, анын үстүнө Орусиянын кредитин башкаруу жагынан алып караганда, мен муну анчалык мыкты идея болгон эмес деп эсептейм. Бирок мага белгилүү болгондой, командага карата айтылган каражатты кымыруу сыяктуу көрүнүштөр орун алган эмес. Муну Улуттук банктын каты күбөлөп турат. Бул калп.

«АзияУниверсалБанкка» келсек, бул банкта болгон окуялар орусиялык субъекттерге салыкты оптималдаштырууга жардам берүүгө байланыштуу болгон. Албетте, ал жактагы арам акчаны адалдоо сыяктуу үрөй учурган бир сүрөт тартылып калды. Эмне деген гана дооматтар тагылбады. Албетте, булар болгон. Бул КМШнын банктарынын 90 пайызы акча тапкан бизнес. Андыктан банк өлкөнүн экономикасынын өсүшүнө жардам бергенин, көп жумуш орундарын түзгөнүн эске алганда, абал мынчалык үрөй учурарлык болгонуна мен ишене бербейм.

“Азаттык”: Сиз жакында "ThinkProgress" уюму менен маегиңизде, “АзияУниверсалБанк” шек жараткан операцияларды жүргүзгөнүн ачык эле айтып берген экенсиз. Кайсы бир мааниде банк өзүнө жасалма имидж түзгөнүн туюнткан экенсиз. Мунун өзү деле “АзияУниверсалБанк”, сиз жана сиздин өнөктөштөр мыйзамсыз иштер менен, анын ичинде арам акчаны адалдоо менен алек болгонуңуздарды ишара кылбайбы?

Евгений Гуревич: Мыйзамдуулук маселеси жөнүндө айтсак, Кыргызстанда, кайсы жылга чейин экенин так билбейм, бирок акчанын изин жашыруу маселесине тыюу салган же кандайдыр тескөөгө алган мыйзамдар жок эле. “АзияУниверсалБанк” бул маселени көтөрүп, тиешелүү бөлүмдөрдү ачкан. Менин “ThinkProgress” менен болгон маегимдин маңызы көбүрөөк чоң саясий макамы бар адамдарды, компанияларды тартып келгенибизге байланыштуу болчу.

“Азаттык”: Ошондо сиздин бул жоопторуңуз, сиз Кыргызстанда өзүңүзгө, Максим Бакиевге, аталган фонддорго жана “АзияУниверсалБанкка” коюлуп жаткан бардык айыптарды четке кагып жатканыңызды билдиреби? Күнөөм жок дегенди билдирип жатабы?

Себеби, Максим Бакиев, деги эле Бакиевдин бийлиги Кыргызстан үчүн жакшы көрүнүш же прецедент болгон жок.

Евгений Гуревич: Жок, бул мындай маанини туюндурбайт. Биринчиден, мен Максим Бакиев менен өзүмдүн ишмердигимди бөлүп карагым келмек. Себеби, Максим Бакиев, деги эле Бакиевдин бийлиги Кыргызстан үчүн жакшы көрүнүш же прецедент болгон жок.

Бирок мен анын командасында иштегем. Андыктан мен анын командасы алга сүрөгөн айрым схемаларды билгем жана катышкам. Ошол эле учурда мага карата ачылган бир катар иштер жана коюлган айыптар толугу менен негизсиз экенин айткым келет. Мындан улам ар бир ишти өзүнчө караш керек.

Экинчиден, сот акыйкаттыгы тууралуу сөз кылуу... Муну “Интерпол” мени “кызыл эскертүү” берилгендердин тизмесинен чыгарып салуу менен тастыктады. Кыргызстанда 2010-жылдан кийин болгон окуялар сот акыйкаттыгы жагынан алганда чектен чыкканын ырастады. Себеби мен санап көргөнүмдөй, өзүм катышпаган соттук териштирүүлөр үчүн мага 96 жылдай абак жазасы берилди.

“Азаттык”: Сиз өзүңүз да Кыргызстанга келип, өз укугуңузду коргогуңуз келген жок да. Эмне үчүн келген жоксуз?

Евгений Гуревич: Кечирип коюңуз, Кубат. Түшүнүшүңүз керек. Сот акыйкаттыгы боюнча Кыргызстандагыдай система, Кыргызстанда эле эмес, көп өлкөлөр жөнүндө сөз кылсак болот. Бирок Кыргызстандагы бул система толугу менен иштебейт. Мага карата, биздин президентибиз Трамп айткандай, “мастандарга аңчылык” дегендей бир символ жаратып коюшту. Албетте, өзүмдү Трамп менен салыштырып жаткан жокмун.

Бирок мен жөнүндө Бакиевдердин убагында болгон бардык зулумдуктун элесин тартып коюшту. Андыктан Кыргызстанга келип, өз укугумду коргоо деген жеке көз карашымда нонсенс. Себеби процесс билип туруп эле мага каршы жасалган.

Бирок мен Бакиевдер өлкөдөн чыгарып кеткен, уурдап кеткен каражаттарды табуу боюнча Кыргызстандын өкмөтүнө жардам көрсөтүүнү каалагам жана активдүү иш-аракет кылгам. Себеби алардын финансылык кеңешчиси болгонум үчүн менде бул темада маалымат бар болчу. Андыктан мен өзүмдүн ролумду Кыргызстанга келип, 96 жылды катаал режимде өткөрүүдөн көрбөйм.

“Азаттык”: Ошентсе да кайталап сурагым келип жатат, сиз ал мезгилде башкы маанилүү фонддорду башкаргансыз. “АзияУниверсалБанк” менен кызматташкансыз. Сиз 2009-жылы бизге интервью бергенде Бакиевдер менен мурда жакын мамиледе болбогонуңузду айтсаңыз да, сиз абдан чечүүчү позицияларда болдуңуз да... Андыктан бир ишти эске салгым келет. Апрель ыңкылабынан кийинки бийлик сизге жана Максим Бакиевге өлкөдөн акча чыгарып кеткенсиздер деген айып койгон. 2014-жылы кыргыз соту Соцфонддон 2 миллиард сомдун чыгарылышы боюнча сизди, Максим Бакиевди, Михаил Наделди ар бириңиздерди 25 жылга сыртынан абакка кескен. Өлкөдөн акча чыгарылганбы? Болсо канча жана ким тарабынан?

Максим Бакиевдер бир топ эле ач көз адамдар экенин түшүнүшүңүздөр керек. Алар өздөрүнүн айланасындагы көп адамдарды эч нерсесиз, керек болсо юристтерди жалдай албагандай абалда калтырып кетишти.

Евгений Гуревич: Кыргызстандан акча чыгарылганы талашсыз. Алар мен же башка өнөктөштөр тарабынан эмес, Бакиевдердин үй-бүлөсү тарабынан чыгарылып кеткен. Максим Бакиевдер бир топ эле ач көз адамдар экенин түшүнүшүңүздөр керек. Алар өздөрүнүн айланасындагы көп адамдарды эч нерсесиз, керек болсо юристтерди жалдай албагандай абалда калтырып кетишти.

Сиз көп суроону бир берип салдыңыз. Ар бир ишти өзүнчө кароо керек. Соцфонд маселесине келсек, мен толугу менен четке кагам. Буга толтура далилдер бар.

Ошондой эле өзүм үчүн деп Кыргызстандан бир тыйын да чыгарып кеткен эмесмин. Эгер кимдир бирөө муну далилдеп бере алса, документтерди көрсөтө алса, анда мен бул маселени талкуулоого даярмын.

Бирок мен Бакиевдер тарабынан чоң акча, жүз миллиондогон долларлар чыгарылып кеткенин ырастайм. Мен кыргыз прокуратурасына жана америкалык органдарга бул темада маалымат берүүгө аракет кылдым. Кызыгуу болгон. Бирок эмнегедир баары токтоп калды.

Кыргыз тарап менен кызматташуу сунушу

“Азаттык”: Кыргыз прокуратурасы менен кандай кызматташуу болгонун, эмне үчүн кызыгуу болбой калганын кененирээк айтып бересизби?

Евгений Гуревич: Балким, кызыгуу болгон. 2015-жылы кыргыз прокуратурасынын өкүлдөрү Алабамага келишкен. Баарлашуу эки күнгө созулган. Балким алардын көз карашы боюнча бул сурак болгондур. Эки күндөн кийин эки прокурор мени селфи кылып (алар менен) сүрөткө түшүп коюмду өтүнүштү.

Анткени алар “антпесе Алабаманын түрмөсүнө барып Гуревич менен сүйлөшкөнүнө эч ким ишенбей турганын” айтышты. Бул мен үчүн күлкүлүү эле нерсе болду. Кандай болсо да, эки күн биз жетишерлик деңгээлде деталдуу сүйлөшүү өткөрдүк. Процесстин бул аспектиси боюнча (Бакиевдер уурдаган акча боюнча) аларга жардам берейин деп бир нече жолу сунуштадым. Кыргыз прокуратурасы тараптан кызыгуу болгон. Ал эмне үчүн андан ары уланбай калганы өзүмө деле толук түшүнүктүү эмес.

“Азаттык”: Ал эми сизде Кыргызстандан акча чыгарылып кеткени боюнча далилдер бар беле? Ал далилдерди кыргыз прокурорлоруна көрсөттүңүз беле?

Евгений Гуревич: Албетте, мен даяр болчумун. Менде далилдер бар. Аны алар менен талкуулоого даяр болчумун. Мен ошондой эле алар менен сааттын жебесин артка жылдырып, мага коюлган бардык айыптарды, өзүм катышпастан мыйзамсыз кабыл алынган соттун чечимдерин карап чыгуу тууралуу да сүйлөшөйүн дегем. Бирок биздин сөзүбүз ага жеткен жок.

“Азаттык”: Сиз Кыргызстандан чыгарылып кеткен каражатты кайтарууга азыр деле дилгирсизби?

Евгений Гуревич: Мен даярмын. Андан бери көп убакыт өтүп кетти. Учурда Бакиевдер менен эч кандай байланышым жок болгондуктан, бул каражаттардын дислокациясы өзгөрүп кетти деп жоромолдой алам. Изи анчейин сууй электе бир чара көрүлгөнү маанилүү болчу.

“Азаттык”: Сиз Кыргызстандан акча чыгарылып кеткени талашсыз дедиңиз. Сиздин баамыңызда, болжол менен болсо да, Максим Бакиев тарабынан, же анын кишилери, же Бакиевдер кланы тарабынан канча каражат чыгарылган?

Евгений Гуревич: 200-300 миллион (доллар).

“Азаттык”: Сизде мунун болжолдуу далилдери бар да?

Евгений Гуревич: Менде так далилдер бар.

“Азаттык”: Эки жыл мурда “Блумбергде” сиз жөнүндө материал жарыяланган эле. Анда сиз Бакиевдин коррупциялык схемалары тууралуу айткансыз. Өкмөттүк долбоорлордон баштап накталай акча менен берилген пара, мүшөктөргө салынган акчалар жөнүндө сөз болгон. Албетте, Бакиев мындай айыптоолорду негизсиз деп эсептеп келет. Бирок Бакиевдердин убагындагы коррупциялык схемалардын масштабы тууралуу айтып бере аласызбы?

Евгений Гуревич: Коррупциянын масштабы абдан чоң болгон. Эч нерсе менен салыштыра албайм. Себеби бул менин “бизнестин” мындай түрүн көргөн алгачкы тажрыйбам болду. Акыркы жолкусу болду деп үмүттөнөм. Бакиевдин ач көздүгү алардын жакшы идеяларын да бүт жууп кетти. Аларда жакшы идеялар, жок дегенде рационалдуу идеялар бар эле.

Бирок ар бир бизнеске аралашуу аракети болду. Алар, тагыраак айтканда Максим Бакиев, (баарынын ичинен аны жана анын ишин жакшы билем), банк тармагынан баштап, телекоммуникация, күйүүчү май, супермаркеттерге чейинки кандайдыр бир киреше алып келген бизнестерге кийлигишип кол салууга аракет кылды.

“Азаттык”: Мен эскерте кетсем, Максим Бакиевдин адвокаты май айында бизге маек курганда бул сыяктуу айыптоолорду четке каккан. Курманбек Бакиев да бир нече жолу ушундай эле ойлорун айткан. Тактап сурай кетейин, сиз 200-300 миллион доллар өлкөдөн чыгарылды деп жатпайсызбы. Качан жана кандай жолдор менен чыгарылганын билесизби?

Каражаттар Бакиевдердин кланы өлкөнү башкарууга киришкен учурдан тарта эле өлкөдөн чыгарыла баштаган. Бул түшүнүктүү. Диверсификация идеясы Бакиевдерге жакшы тааныш болчу.

Евгений Гуревич: Бул маселенин айланасында маалымат каражаттары тарабынан бир катачылыкка жол берилип жатат. Бул каражаттар 5-6-апрелдерде, революциянын алдында же андан көп өтпөй шашылыш түрдө чыгарылып кеткен деген легенда айтылып жүрөт. Андай эмес.

Каражаттар Бакиевдердин кланы өлкөнү башкарууга киришкен учурдан тарта эле өлкөдөн чыгарыла баштаган. Бул түшүнүктүү. Диверсификация идеясы Бакиевдерге жакшы тааныш болчу. Андыктан офшор компанияларынан баштап, карыз инструменттерине чейинки кадыресе схемалар болгон.

Акчаны чыгарып кетүүдө адаттан тыш, өзгөчө деле схемалар болгон эмес. Бирок телекоммуникация, банк системалары сыяктуу бардык тармактарга массалык түрдө аралашуу болгон.

Дал ушул жол өлкөдөн чыгарылган каражаттардын базасын түзүп берген.

Аба базанын айланасындагы күмөндүү жагдайлар

“Азаттык”: Сиз Максим Бакиев атасы президент болуп турганда ар кыл бизнестерге кийлигишкенин айтып өттүңүз. Сиз “Манас” аэропортунун директорлор кеңешинин мүчөсү да болгонсуз. Аэропорттогу америкалык базаны авиакеросин менен камсыз кылуу алигиче талкуу жаратып келет. Убактылуу өкмөттүн мүчөлөрү Максим Бакиев жана анын жакындары авиабазага май ташуу тармагын көзөмөлдөп турганын, чоң акча жасашканын бир нече жолу айтышкан. Сизге бул тармакта кандай коррупциялык схемалар болгону белгилүүбү? Ал схема 2010-жылдан кийин уланган эмес беле?

Евгений Гуревич: Кийин эмне болгонун билбейм. Максим Бакиевдин "Mina" жана "Red Star" ишканаларында (май ташуу үчүн АКШ менен келишим түзгөн компаниялар - ред.) түздөн-түз жашыруун үлүшү болгонун так билем. АКШ Конгрессинин иликтөөсү бул фактыны тастыктабаганы мени абдан таң калтырды. Балким алар тастыктагысы келишкен эмес чыгаар. Себеби бул Пентагондун кызыкчылыгында болгон эместир. Эч кимге керексиз чоң чууга алып келиши мүмкүн болгон чыгаар. Айтыш кыйын.

Бирок так кандай схемалар колдонулганын же буга кандай жол менен катышып жатканын Максим жеке өзү мага айткан эмес. Мен муну анын ишмердигиндеги көпчүлүккө белгилүү факт катары билем.

Андан башкача болушу мүмкүн деп деле элестетүү кыйын. Ал кабардар болбостон, "Mina" жана "Red Star" компаниялары керосин ички муктаждык үчүн ташылып жатат деп Америка тарапты да, Орусияны да көндүрө алган деп айтуу бир аз күлкү келтирерлик.

“Азаттык”: Айрым эксперттер америкалык базага май ташуудагы коррупциялык схемалардан улам Кыргызстандын мамлекеттик казынасына олчойгон акча түшпөй калган дешет. Өзүңүз айткандай, бул маселе АКШ Конгрессинде да талкууланган. Канча сумма жөнүндө сөз болуп жатат?

Евгений Гуревич: Бул жөнөкөй эле математиканын иши. Төрт-беш жылдын ичинде нөл пайыздык акциздик салык менен май ташуу боюнча келишимдердин жалпы көлөмүн эсептеп көрүү керек. Аны эсептеп көрүүгө менде муктаждык болгон эмес.

Макс мага “сен ал жакта мүчө болушуң керек” деп айтканы үчүн “Манас” аэропортунун директорлор кеңешинин мүчөсү болуп калгам. Менде ал жакта болуп жаткандарга байланыштуу эч кандай каржылык да, кесиптик да жеке кызыкчылык болгон эмес. Бул менин стихиям эмес.

“Азаттык”: Апрель ыңкылабынан кийин келген бийлик сизге “Манас” аэропортундагы заправка кылуучу комплексти мыйзамсыз саткан деген айып койбодубу?

Евгений Гуревич: Түшүнсөңүз, бул күлкү келтирерлик. Кандай болгонун сизге айтып бере алам. Жаңылбасам, ал жерде директорлор кеңешинин беш мүчөсү бар эле. Бардык мүчөлөрү Максим Бакиевге жооп беришчү. Кандай болду? Телефон чалуу болду. “Сен келип калышың керек” деди. Макс эч кимге өзү барчу эмес. “Манас” банкынын экинчиби же үчүнчү кабатында беле, айтор, баары ага барышчу. Келдик. “Бүгүн кайсы бир долбоор чыгарылат. Сен кол кой. “Ооба” деп добуш бересиң” дейт. Болду. Баары аткарышчу.

Революциядан кийинки өкмөт өздөрүнө саясий жактан пайдалуу эки адамды бөлүп алышат да, “бул адамдар күнөөлүү, мына силерге катуу тартиптеги 15 жылдык абак жазасы” дешет. Калгандары “кылмыш курамы жок болгону үчүн” же “мурда жоопко тартылбаганы үчүн” же “жаш болгону үчүн” катыштыгы жок болуп калды. Мырзалар, иш мындай болбойт.

“Азаттык”: Аба базасы боюнча дагы бир жагдайды сурагым келип жатат. Жакында америкалык политтехнолог, АКШ президентинин мурдагы штаб башчысы Пол Манафорт дагы бир кызматташы менен бирге 2005-жылдан кийин Кыргызстанга келип, Американын аба базасын жабуу сыяктуу Орусиянын кызыкчылыгындагы маселелерди алга сүрөгөнү тууралуу кабар тарады. Бул тууралуу сизде кандай маалымат бар? Аларды көргөн белеңиз же алар тууралуу уккан белеңиз?

Евгений Гуревич: Мен бул тууралуу эч качан уккан эмесмин. Анын үстүнө өзүм кызыкканым үчүн, азыркыга чейин байланышып турган, ал учурда Бакиевдерге жакын болгон бир нече адамга бул суроону берип көрдүм. Эч ким Манафорттун аты менен Кыргызстандын байланышын укпаптыр. Менимче, кандайдыр бир “учурулган өрдөк” болушу мүмкүн. Себеби азыр Трамптын айланасындагы америкалык саясатчылардын Орусия жана ага жакын жайгашкан аймактар менен байланышын издөө модага айланды.

Бакиев-Гуревич мамилеси

“Азаттык”: Бир нече жыл мурда сиздин Максим Бакиев менен сүйлөшүүңүз жазылган аудио интернетке жарыяланган. Ал бир топ эле ачык, кайсы бир мааниде достордун сүйлөшүүсүндөй сезилген. Сизди угуп жатып, Максим Бакиев же анын үй-бүлөсүнүн башка мүчөлөрү менен азыр байланышпаганыңызды түшүнгөндөй болдум. Өзүңүз ырастап кетесизби, сиз Бакиевдер менен дале байланыштасызбы?

Евгений Гуревич: Мен Макс менен 2012-жылдан бери сүйлөшкөн эмесмин. Америка бийлиги ал мезгилде Бакиевдерге айрым криминалдык дооматтарды койгон. Менин Бакиев менен сүйлөшүүм 2011-жылы мен Минскиден кеткенден кийин болгон. Толугу менен ушуга байланыштуу болгон.

Ал түгүл бир нерсени айта алам, Макс эмне үчүн бүгүн АКШнын федералдык түрмөсүндө эместигинин жападан жалгыз себеби – бул мен жана менин кадамдарым. Мындан улам мен аны менен андан ары алаканы уланткан жокмун. Менимче, ал деле буга макул.

“Азаттык”: Дал ушул маселе тууралуу сурайын деп тургам. 2012-жылы АКШда Максим Бакиевге көз боёмочулукка байланыштуу кине коюлган. Америкалык журналисттердин маалыматында ал биржада мыйзамсыз соода же инсайдердик соода жүргүзгөнү айтылат. Бул окуялар 2010-жылдан кийин болгону белгиленген. Журналисттер кутумдун катышуучусу катары сиздин да атыңызды аташкан эле. Бирок бир канча убакыттан кийин иш токтоп калган. Айрымдар сиздин Максим Бакиевди “сатып кеткениңизди” айтышса, кээ бирлер тескерисинче сиздин ага жардам бергениңизди айтышат. Өзүңүз түшүндүрүп бересизби? Чындык кайда?

Мен чындыгында Максимди чоң коркунучтан сактап калгам. Аны АКШда 30 жылдан 40 жылга чейинки абак жазасы тооруп турган. Менин катышуум жок америкалык прокуратура ага каршы ишти түзүп чыга алган жок.

Евгений Гуревич: Деталдарга анчалык сүңгүп киргим келе бербейт. Бир нерсени тастыктап бере алам. Мен чындыгында Максимди чоң коркунучтан сактап калгам. Аны АКШда 30 жылдан 40 жылга чейинки абак жазасы тооруп турган. Менин катышуум жок америкалык прокуратура ага каршы ишти түзүп чыга алган жок. Мен катышсам, алар бул ишти оңой эле кылып коюшмак.

“Азаттык”: Эмне үчүн ага жардам берейин дедиңиз? Сиз ал мыйзамсыз ишке барганын билип туруп эле жардам бергенсизби ошондо?

Евгений Гуревич: Мен бул окуя тууралуу өз китебимде кенен жазганы турам. Сизге кандайдыр бир идея бере алам. Бул адам баары бир мени сактап калган киши. Менде ага карата жетиштүү деңгээлде карама-каршылыктуу эмоциялар бар. Бир тараптан анын Кыргызстанда жана андан кеткенден кийин кылган иштерин жакшы эле түшүнүп турам. Андай түшүнүү балким мага дароо келген жок. Экинчи жактан, ал менин өмүрүмдү сактап калды. Мени сактап калган адамга ал дээрлик жарым өмүрүн түрмөдө отуруп калгыдай кылып салууга жол бере алган жокмун.

“Азаттык”: Ошол эле учурда сиз Бакиевдер, анын ичинде Максим Бакиев өлкөдөн миллиондогон доллар чыгарып кеткенин айтып жатасыз. Сиз акыйкаттыкты орнотуу маселесинде кыргыз элинин алдында кандайдыр бир күнөөңүздү сезесизби?

Евгений Гуревич: Мен өз күнөөмдү сезгеним талашсыз. Мен жашоодо көп ката кетирдим, бирок Бакиев ким экенин жана менин ач көздүгүм, жеңил акча табайын деген каалоом бардык моралдык-этикалык баалуулуктардан ашып кеткенин түшүнгөндө эң чоң ката кетиргенимди сездим. Ал үчүн жоопкерчиликти сезем.

Эгер Макс Кыргызстандагы иштери үчүн Америкада отуруп калса акыйкаттык орнойт беле, бул кыргыз элине жардам бермек беле, мен аны билбейм. Бирок чыгарылып кеткен каражаттын кайсы бир бөлүгүн биз кайтара алсак, дал ушул нерсе кыргыз элине жардам бермек.

Бул долбоор боюнча колумдан келишинче жардам берүүгө аракет кылдым. Тилекке каршы эч нерсе чыккан жок.

“Азаттык”: Эгер Максим Бакиевге АКШда иш азыр кайра ачылса, сиз прокурорлорго жардам берер белеңиз?

Евгений Гуревич: Мага бериле турган бардык суроолорго жооп берүүгө даярмын.

“Азаттык”: Кыргызстанда апрель ыңкылабынан кийин Максим Бакиев өлкө экономикасын толук көзөмөлдөчү деген сөздөр айтылып келатат. Кээ бир эксперттер атүгүл эл аралык уюмдар, күмөндүү синдикаттар Максимге атасы Курманбек Бакиев өкмөт башчыcы болуп турган кезде эле көңүл бура башташканын айтышат. Максим Бакиев атасынын президенттиги учурунда кандай ролду ойногонун айтып бере аласызбы?

Евгений Гуревич: Максим Бакиев өлкөдө бардыгын, өзгөчө экономикага тиешеси бар нерселерди башкарып турчу. Бийликти өз колуна топтоп алган (консолидациялаган). Бул гана эмес, Березовскийдин командасы менен бирге атасын Кыргызстандагы бийликке алып келген күч болгон. Көмүскөдөгү кардинал деп атоого да болбойт. Менимче, атасы (Курманбек Бакиев) анын кол баласына айланып калган. Кыргызстанда бир да иш Макстын чечимисиз жасалчу эмес.

“Азаттык”: Лондондогу соттук териштирүүдө да Курманбек Бакиев менен уулу Максимдин ортосундагы ыктымал жаңжал жөнүндө сөз болгон. Ошондой бир жаңжал болгонбу?

Евгений Гуревич: Алар тартышып-урушса да, акчанын айынан эле болушу мүмкүн. Кыргызстанда бул жөнүндө жазылган материалдарды окуган эмесмин. Ошон үчүн бир нерсе деп айтуу кыйын. Максимдин үй-бүлөсү менен чыккан чыр-чатактардын бардыгы акчага байланыштуу эле болгон.

“Азаттык”: Бакиев бир туугандардын калгандары кайда жүргөнүн билесизби? Алар канчалык бай?

Евгений Гуревич: Негизинен бардык финансылык булактарды Макс өз колуна алган. Мараттын (Курманбек Бакиевдин улуу баласы - ред.) тагдыры жөнүндө кээ бир нерселерди билчүмүн, бирок алар менен көптөн бери байланышпагандыктан менин маалыматым эскирип кеткен болушу керек.

“Азаттык”: Эмне үчүн алар менен мамилелерди үзүүнү чечкенсиз?

Евгений Гуревич: Эми бул толугу менен менин чечимим болгон эмес. Бирок тагдыр дал ошол нукка бурулганына бүгүн шүгүр деп отурам.

“Азаттык”: Жакында Кыргызстандын мурдагы премьер-министри Данияр Үсөнөв аты-жөнүн Даниил Урицкий деп өзгөртүп алганы, Беларуста ишкердик менен алектенип жатканы жөнүндө маалымат тарап кетти. Урицкий деген кишинин таржымалы тууралуу кабарыңыз бар беле?

Евгений Гуревич: Бул абдан кызыктуу окуя, бирок мунун бардыгы мен Беларустан кеткенден кийин болуп отурат. Бул тууралуу эч нерсе билбейм.

“Азаттык”: Курманбек Бакиев да, Максим да Кыргызстанда аларга тагылган айыптарды четке кагып келатышат. Сиздин пикириңизде, алардын күнөөсү барбы? Бар болсо, кандай жазага татыктуу?

Өлкөдө эч нерсе өзгөргөн жок. Башкаруу системасы, балким Бакиев тушундагыдан да коррупциялашкан. Менин билгениме караганда, Интерпол дээрлик бардыгын өз тизмелеринен алып салды.

Евгений Гуревич: Бул жерде эки нерсени эки бөлөк караш керек. Кыргызстанда бардык айыптоолорду четке кагуу стратегиясы туура деп ойлойм. Өлкөдө эч нерсе өзгөргөн жок. Башкаруу системасы, балким Бакиев тушундагыдан да коррупциялашкан. Менин билгениме караганда, Интерпол Бишкек сураган адамдардын дээрлик бардыгын өз тизмелеринен алып салды. Мындай мурда болуп көрбөгөндөй кадам сиздердин өлкөдө сот системасы азыркыга чейин иштебей турганын көргөзөт. Андыктан Бакиевдер айыптарды четке кагып, байланышпай, атүгүл Кыргызстандын сот системасын легитимдүү катары тааныбай, туура юридикалык стратегияны тандап алышкан. Мунун күнөөсү барбы же жокпу деген маселеге тиешеси жок. Күнөөсү бар. Бирок алардын да, менин да ишим адилеттүү, объективдүү каралат деп үмүттөнүү натуура болмок.

“Азаттык”: 2010-жылы Италиянын мыйзам коргоо органдары сизди арам акчаны адалдоого жана финансылык көз боёмочулук үчүн айыпташкан. Ал иш кандай аяктады?

Евгений Гуревич: Мени Италияда Кыргызстандын кайрылуусунун негизинде Интерполдун ордери менен камакка алышкан. Бир жыл түрмөдө отуруп чыктым. Ал иш боюнча күбө катары көрсөтмө берип, эки жылга кесилген болушум керек. Ал мөөнөттү өтөөмдүн деле кереги жок экен. Бул маселе жабылган.

“Азаттык”: АКШда сиз кайсы иш боюнча жаза мөөнөтүн өтөп жатканыңызды тактай кетесизби?

Евгений Гуревич: Мага каршы көз боёмочулук беренесине ылайык бир айып тагылган. Бул иштин Максим Бакиев менен байланыштарыма тиешеси бар. Италия же Кыргызстан боюнча эмес, Макс менен мамлелериме гана байланышкан иш. Мага тагылган айыптарды, Максим экөөбүздүн ортобузда эмне болгонун карап көрсөңөр, менин чечимдеримди оңой эле түшүнөсүңөр деп ойлойм.

“Азаттык”: Сөз биржалардагы иштер тууралуу жүрүп жатат, туурабы?

Евгений Гуревич: Ооба, бул - ишке ашпай калган биржа соодасына байланыштуу.

“Азаттык”: 2010-жылдан кийинби?

Евгений Гуревич: Ооба, бул, адашпасам 2012 же 2013-жылы болгон окуялар.

“Азаттык”: Дагы бир нече суроом бар. Сиз Кыргызстанда өткөргөн убакытты, ошол жылдары жасалган иштерди анализдесек, өкүнө турган нерселер барбы? Кыргызстан элинен кечирим суроого негиз барбы?

Кыргызстан элинен мен бир да тыйын уурдаган жокмун. Бирок мен авторитардык, зулумчул режимге көмөктөшкөм. Андай режим бийликте турбашы керек эле. Кыргызстан эли андай режимге татыктуу деген менин түшүнүгүмө туура келчү эмес.

Евгений Гуревич: Сөздү кээ бир фактылардан баштасак. Албетте, буга ишенсе да, ишенбесе да болот. Мен жеке өзүм Кыргызстанда жүргөн убакытта эч байып кеткен жокмун. Кыргызстан элинен мен бир да тыйын уурдаган жокмун. Бирок мен авторитардык, зулумчул режимге көмөктөшкөм. Андай режим бийликте турбашы керек эле. Менин түшүнүгүмдө Кыргызстан эли андай режимге татыктуу эмес болчу.

Бул үчүн мен кандайдыр бир деңгээлде жооптуумун деп ойлойм. Бирок мени шайтан, мокочо кылып көргөзүп келатышат. Өлкөгө келип алып, Бакиевдерди кол балага айландырып алган, толук көзөмөлдөгөн деп сүрөттөшөт. Сиздин суроолоруңуздардан да байкаса болот. Социалдык фондду көзөмөлдөгөнсүз дейсиз. Жок, мен соцфондду көзөмөлдөгөн эмесмин.

Мен фонд акционердик пакетке ээ айрым компаниялардын директорлор кеңешине катышып жүрдүм. «Сиз Орусия берген кредитти көзөмөлдөгөнсүз, ал акчаны уурдагансыз». Жок, андай болгон эмес. Муну Улуттук банк да далилдеди. Менимче, бул жерде калыс эмес согуш жүрүүдө.

“Азаттык”: Бирок Бакиевдер терс иштерди жасаган деп айтып жатпайсызбы. Сиз болсо алар менен иштегенсиз. Бул факт деле сиз да жоопкерсиз дегенге жатпайбы?

Евгений Гуревич: Албетте, бирок өлкө да мага каршы тарап жаткан караманча калп үчүн да жооптуу. Саясий боёкко боёлгон калп. Мен ачык диалогго даярмын. Кыргызстанга Бакиевдер уурдаган акчаларды кайтарууга көмөктөшүүнү каалап, айрым кадамдарды да жасагам. Анын далилдери да бар. Бул жерге отуруп алып, мени кечирип койгула, мен ушундай начар адаммын деп айта берүү эч кимге жардам бербейт. Акчаны кайтаруу, ооба, жардам берет. Келгиле, ачык диалогдон баштайлы. Өлкө ыңкылаптан кийин Бакиев режимине каршы жарыялаган "жихадда" мени улам улам атап пайдаланып жатышат. Бул туура эмес.

“Азаттык”: Акырында китебиңиз жөнүндө сурайын деп турам. Китеп эмне жөнүндө? Жазууга эмне түрткү болду?

Евгений Гуревич: Китеп биз бүгүн сөз кылып жаткан окуяларга негизделмекчи. Бирок жөн гана өмүр баян эмес. Өз тажрыйбама таянып, дүйнө кантип өзгөрүп жатканы баяндалып, сүрөттөлөт. Глобалдык темалар менен катар өзүмдүн башыман кечиргендеримди айтып берем. Тирандар менен эч качан иш алып барбаган, чоң афереларга аралашпаган жөнөкөй адамдар үчүн бул кызыктуу окуя.

“Азаттык”: Кыргызстандагы окуялар да камтылабы?

Евгений Гуревич: Ооба, албетте.

“Азаттык”: Качан чыгат?

Евгений Гуревич: Мен жаза мөөнөтүмдү өтөп жатканда жарымын гана бүтүрдүм. Уландысын жарым жылда жазып аяктайм деп үмүттөнөм. Агентим 2019-жылдын этегинде басып чыгарууга аракеттенели деп айтты.

“Азаттык”: Жашыруун болбосо, сиз абактан качан чыгасыз?

Евгений Гуревич: Маалымат ачык эле. 2019-жылдын март айында.

“Азаттык”: Маек үчүн рахмат.

Ред.: Евгений Гуревичтин кыргыз прокурорлору менен жолугушуусу жана өлкөдөн чыгарылып кеткен каражаттарды кайтаруу сунушу боюнча Кыргызстандын прокуратура органдары азырынча маалымат бере элек. Кыргыз бийлиги Гуревич сыяктуу Бакиевдин учурундагы таасирдүү кызматтарды ээлеген адамдарды бир нече оор кылмыштар боюнча айыптап келет. Бул багытта бир нече соттук өкүм чыкканы белгилүү. Максим Бакиевдин адвокаты Даниел Макговер Кыргызстанда өзүнүн кардарына тагылган айыптарды негизсиз деп мүнөздөгөн. “Азаттык” Гуревич өз маегинде сөз кылган адамдарга микрофон сунууга даяр.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Көкбөрү: “Бакубат Талас” утту

Президенттин кубогунан көрүнүш.

24-августтан бери Бишкекте өтүп жаткан президенттин кубогу үчүн оюн жыйынтыкталып, Таластын “Бакубат” командасы менен көлдүн “Толкун” тайпасы финалда ат салышты.

Президенттин кубогу үчүн мелдеш Көчмөндөр оюндарынын алдында болгондуктан ага жогорку лигадагы командалар катышкан жок. Себеби бул лигадагы көпчүлүк оюнчулар Кыргызстандын көкбөрү боюнча курама командасын түзгөндүктөн, Көчмөндөр оюндарына даярдык көрүп жатышат.

Андыктан быйылкы турнирдин өзгөчөлүгү "Калган командалардын арасында ким күчтүү?" деген суроого жооп издөөдө болуп, мелдеш өз кызыгын жоготкон жок.

“Бакубат Талас” жаңы чемпион

Оюндун алгачкы мүнөтүнөн баштап, Таластын улакчылары чабуулга умтулуп, алгачкы улакты салганга жетишти. Аны Астаркул Табышев "Барс" деген аты менен барып салды. Натыйжада бул оюндагы жалгыз улак болуп кала берди. Командалар оюндун аягына чейин башка упай алышкан жок.

Анткен менен оюндун жүрүшүндөгү кызыктуу учурлар күйөрмандарды зериктирбестен, финалдык мелдеште элдин бүйүрүн кызытып турду. ​

Талас улакчыларынын капитаны Райымберди Жакшыбай уулу оюндан кийин “Азаттыкка” билдиргендей, алты күндөн бери өтүп жаткан турнирде Ысык-Көлдүн улакчылары эң күчтүү оюн көрсөтүштү.

Райымберди Жакшыбай уулу.
Райымберди Жакшыбай уулу.

- Ооба, финалдык оюн чындап эле эң оор оюн болду, - деди ал. - Биз акыркы бир айдан ашык убакыттан бери катуу даярданганбыз. Албетте, биринчи орунду алабыз деген максат менен келгенбиз. Кудайым жардам берип, тилегенибизге жеттик. Өкүнүчтүүсү - бир балабыз катуу жараат алып калды. Оюнчубуз Эламан Руслан уулу тай казанга катуу кулап түштү. Азыр ооруканага барып андан кабар алабыз.

“Толкун” оюн сайын бышып келатат

Ысык-Көлдүн улакчылары финалга чейин жеткени көпчүлүк үчүн эле эмес, команданын өзү үчүн да күтүүсүз болду. Команданын туруктуу машыккан жери жок болсо да, турнирдин алдында кыска мөөнөттө команданы курап, оюн сайын жаңы деңгээлди көрсөтүүдө.

Ушундан улам көлдүк улакчылар экинчи орун алып калганына өкүнүчүнөн сүйүнүчү көп болду. “Толкундун” оюнчусу Жанболот Кайдыбаев:

- Биз турнирге бир жума калганда гана чогулдук, - деди. - Тыңгылыктуу машыгуудан өтпөй калдык. Ошондуктан экинчи орунга өкүнгөн жокпуз. Бизге салыштырмалуу атаандашыбыз эки айга чукул машыгуу, даярдыктан өттү. Биз болсо "финалга чыкпайбыз го" деп ойлогонбуз, себеби аттарыбыз да жакшы таптала элек болчу.

"Толкун" (көк) - "Бакубат Талас" (жашыл).
"Толкун" (көк) - "Бакубат Талас" (жашыл).

“Толкун” командасы - республикалык деңгээлде Ысык-Көлдүн намысын коргоп жаткан жалгыз команда. Ал буга чейин 9-майдагы Жеңиш майрамына карата өткөн турнирде биринчи лигадагы командалар арасында финалга чейин жетип барып, утулган. Бир жылда эки жолу финалды көргөн “Толкун” кийинки турнирге аттарын жакшылап таптап, башкача даярдык менен чыгууга камынууда.

Белгилей кете турган жагдай, деңгээлине жараша оюнчулары улуттук курама команданын катарына кирген "Биримдик", "Достук", "Ынтымак" командалары жогорку лига, калган командалар биринчи лига болуп шарттуу түрдө аталып жүрөт.

Ал эми президенттин кубогунун жеңүүчүсү “Бакубат Талас” кубоктон тышкары 500 миң сом акчалай сыйлык, 2-орунду алган “Толкун” 200 миң сом, 3-орунга арзыган “Сары-Өзөн Рассвет” 100 миң сом акчалай сыйлыкка ээ болду.

Ошондой эле "мыкты улакчы" Астаркул Табышов ("Бакубат Талас"), "мыкты чабуулчу" Эламан Нурболот уулу ("Сары-Өзөн Рассвет"), "мыкты коргоочу" Тилек Айып уулу ("Толкун"), "мыкты дулдул ат Суусамыр" ("Сары-Өзөн Рассвет"), "мыкты күлүк ат Тачка” ("Бакай-Ата Шыралжын"), "мыкты жекеме-жекенин аты Аватар” ("Бакубат Талас") аталып, ар бири 20 миң сом акчалай сыйлык алышты. "Мыкты" наамына ээ болгондор жана 4-орундан баштап 12-орунду ээлеген командалардын ар бирине 20 миң сомдон берилди.

Президенттин кубогуна арналган көкбөрү боюнча республикалык мелдеш 17-августта башталган. Ага 12 команда катышты.

Көкбөрү: Баш байгени "Бакубат Талас" алды
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:07 0:00

Финалдын дагы бир өзгөчөлүгү - оюн бүткөн соң Кыргызстандын көкбөрү боюнча улуттук курама командасы оюн талаасына аттанып чыкканы болду. Көчмөндөр оюндарынын башталышына үч күн калганына карабай, Манас Ниязов, Сейитбек Анарбек уулу, Рустам Тыналиев, Улан Насакеев жана башка белгилүү улакчылардан турган курама команда жалпы элдин батасын алып, Чолпон-Атага жол тартты.

Кыргызстандын улакчыларын оюнга узаткандардын арасында жогорку бийлик өкүлдөрү, президенттик аппараттын жетекчиси Досалы Эсеналиев, Жогорку Кеңештин төрагасы Дастан Жумабеков, Бишкек шаарынын мэри Азиз Суракматов жана башкалар болсо, батаны муфтий Максат ажы Токтомушев берди.

Кыргызстанды көкбөрү боюнча курама командасы.
Кыргызстанды көкбөрү боюнча курама командасы.

III Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары 2-сентябрда башталып, 8-сентябрга чейин уланат. Ага 57 мамлекеттен келген 1946 спортчу катышып, улуттук спорттун 37 түрү боюнча күч сынашат. Оюндарда жалпы 594 медаль ойнотулат. Анын 174ү алтын. Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары эки жылда бир жолу Кыргызстанда өтүп келет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ок тийген кызматкердин үнү бийликке жетти

Иллюстрациялык сүрөт.

Өз кызматкерин травматикалык тапанча менен аткан деп шектелген Базар-Коргон райондук Мамкаттоонун башкармалыгынын мурдагы жетекчиси, учурда айыл өкмөт башчысынын милдетин аткаруучу болуп иштеп жаткан Эмилбек Тарыхчиевдин ишин президенттин тапшырмасы менен укук коргоо органдары кайрадан карай баштады. Жабырлануучу бул ишти акыйкат иликтеп берүүнү 15-августта президент менен Кочкор-Ата шаарындагы жолугушуу учурунда билдирген.

Октон жарадар болгон жабырлануучу Таалайбек Исаев 15-августта президент Сооронбай Жээнбековдун Жалал-Абаддын Кочкор-Ата шаарында эл менен болгон жолугушуусунда арыз-муңун айткан.

- Урматтуу Сооронбай Шарипович, өзүңүзгө маалым болгондой, 2015-жылдын 13-ноябрында Мамкаттоонун Базар-Коргон райондук бөлүмүнүн жетекчиси Эмилбек Тарыхчиев иш бөлмөсүндө мени травматикалык тапанча менен төрт жолу башка аткан. Мага кол салган адам азыр Базар-Коргон айыл өкмөтүнүн башчысынын милдетин аткаруучу катары залда отурат. Биздин жазбаган, барбаган жерибиз калган жок. Акырында акыйкаттык издеп сизден жардам сурап келдик. Ок менен кол алдындагы кызматкерин аткан жетекчи кайрадан кызматка келгени уят. 30 миңден ашык калкы бар чоң айыл өкмөттү криминалга башкартып отурган жетекчилерге да уят. Мунапыс менен аны актаган облустук соттун судьясы Бакыт Султанкунов да ушул залда отурат. Бири төмөндө, экинчиси төрдө мени шылдыңдап отурушат. Ошол себептен бул ишке көңүл буруп, акыйкаттык орнотуп берет деген үмүттөмүн.

Исаев соттон адилеттүүлүк болбогон соң акыркы чара катары президентке кайрылууга туура келгенин айтты. Ал президент менен жолугушууга кирүүгө да бир топ тоскоолдуктар болгонун кошумчалайт.

Таалайбек Исаев.
Таалайбек Исаев.

- Президентке кайрылууга мажбур болдум. Мен туура чечим чыгарына үмүттөнүп турам. Кылмыш-жаза кодексинин 28-беренеси (“Кылмыш далалаты”), 97-беренеси (“Киши өлтүрүү”) менен кылмыш иши козголгон адамды соттор актап жатат. Ал киши сөзсүз өз жазасын алышы керек. Учурда телефон уурдаган адамдар сегиз жылга чейин эркинен ажыратылып жатса, оор кылмыш жасагандар акталса, ал акыйкаттык эмес да. Президенттин ушул жылдын февраль айында Коргоо кеңешине койгон талаптары азыр толук аткарылбай жатат.

Укук коргоо органдарынын маалыматы боюнча Эмилбек Тарыхчиев 2015-жылдын ноябрь айында кол алдында иштеген бөлүм башчысы Таалайбек Исаевди травматикалык тапанча менен төрт жолу атып, ок жабырлануучунун башын жарып, кулагы менен колун айрып кеткен.

Окуя боюнча Кылмыш-жаза кодексинин 28-97-беренесине ылайык кылмыш иши козголуп, Тарыхчиев камакка алынган. Ошол эле кезде окуяга тиешеси бар эки кызматкер тең жумуштан бошотулган. Бирок райондук жана облустук соттун чечими менен Кылмыш-жаза кодексинин 28-97-беренелери, “Саламаттыкка атайылап анча оор эмес залал келтирүү” беренеси (105-беренеси) менен алмаштырылып, үч жылга эркинен ажыратылган. Андан соң президенттин жарлыгы менен мунапыс аркылуу жазадан бошотулган. Тарыхчиев өзүн күнөөсүз деп эсептейт.

Эмилбек Тарыхчиев.
Эмилбек Тарыхчиев.

- Ал адам менен эки жыл, төрт ай соттошуп, ушул убакка келдик. Мунапыс аркылуу бошогонум соттолду дегенди билдирбейт. Экөөбүз тең жумуштан четтетилип, кайра мен сынак аркылуу башка кызматка келдим. Ал жок жерден мага жалаа жаап жатат. Президенттин алдында айткан сөздөрүнө такыр кошула албайм. Ишти кайра ким карап чыкса да акыйкат иликтеп чыгышы керек. Сотторду менин тааныштарым деп күнөө коюп жатат. Андай болсо 40 күндөн ашык убактылуу кармоочу жайда отуруп, ушунча убакыт соттошпойт элем. Балким анын артында да кимдир бирөөлөр шыкак берип турушу мүмкүн. Ал учурда аны өлтүрүү таптакыр оюмда жок болчу. Травматикалык тапанча менен киши өлтүрөт деген акылга сыйбаган көрүнүш.

Эмилбек Тарыхчиев өткөн жылдын август айында Мамлекеттик кадр кызматынын сынагынын негизинде Базар-Коргон айыл өкмөтүнүн башчысынын орун басары болуп дайындалган. Бул чөлкөмдө айыл өкмөт башчысы убактылуу иштен четтетилгендиктен район акиминин буйругу менен ошол учурдан тартып Эмилбек Тарыхчиев айыл өкмөт башчысынын милдетин аткарып келет.

Базар-Коргон айыл өкмөтүндөгү туруктуу комиссиянын мүчөсү Абдыкадыр Раев Тарыхчиевди сынакка катыштырууда мыйзам бузуу болбогонун билдирди.

- Тарыхчиев райондук соттон акталып, облустук сотто Кылмыш-жаза кодексинин "Саламаттыкка атайылап анча оор эмес залал келтирүү" беренеси менен күнөөлүү деп табылган. Бирок мунапыс менен кылмыш иши кыскартылган. Кылмыш-жаза кодексинин 77-беренесинин 2-бөлүмүнө ылайык мунапыс колдонулган адам соттолгон болуп эсептелбейт. Ошол себептүү биз ага ушул сынакка катышууга уруксат бердик.

Жергиликтүү өз алдынча башкаруу ассоциациясынын аймактык төрагасы Бекболот Ибрагимов ок аткан жетекчинин үстүнөн мыйзамдуу чара колдонулушу керек деп эсептей турганын айтты:

- Мыйзамдуу жол менен карай турган болсок, кол алдындагы кызматкерлерин тапанча менен аткан ал кызматкер сөзсүз камалышы керек. Курал колдонгон жетекчини кайра кызматка көтөрүп койгону туура эмес. Президент ишти көзөмөлгө алып, аягына чыкпаса болбойт. Бул жагдай Мамлекеттик кадр кызматынын жана муниципалдык кызматтын аброюна шек туудурат. Мунапыс менен жазадан бошотулганы менен анын соттолгону жоюлган жок да. Биринчи өкүм кабыл алып, андан соң мунапыс менен жазасын жеңилдетип жатат. Бул жагдайдан улам анын мамлекеттик жана муниципалдык кызматта иштөөгө укугу жок болчу. Кадр кызматынын да балким катачылыгы болсо керек. Криминал башкарып жатабы?

Мамкаттоо кызматынын Базар-Коргон райондук бөлүмүнүн мурдагы жетекчиси Эмил Тарыхчиев бул кызматты 1999-жылдан бери жетектеп келген. 2015-жылы өткөн парламенттик шайлоодо КСДПнын аймактагы штаб жетекчиси болуп иштеген.

Жабырлануучу Таалайбек Исаевдин кайрылуусун президент карап чыгып, Коопсуздук кеңешине тапшырган. Коопсуздук кеңеши Эмилбек Тарыхчиевдин соттогу мурдагы иштерин карап чыгып, укук баа берүү жагын прокуратурага тапшырды.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Көкбөрү: Баш байгени "Бакубат Талас" алды

Көкбөрү: Баш байгени "Бакубат Талас" алды
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:07 0:00

Ван кыргыздарынын таарынычы жана сагынычы

Улуу Памир айылынын тоолоруна чыккан кыргызстандык Дастан.

Памир кыргыздары Түркиянын Ван аймагына көчүрүлүп келип, айыл куруп отурукташканына быйыл 36 жыл болуптур. Бул айылдын аты Улуу Памир деп аталат.

Көптөн бери Вандагы туугандарыбыз тууралуу угуп, алар менен таанышкым келип жүрчү. Түркияда эки жылдан бери окуп жүргөнүмө карабай алар менен жолугууга убакыт болбоду. Быйыл жайында "Улуу Памирге бир барып учурашайын" деп максат коюп, аным ишке ашып, ал айылда беш күн болдум. Албетте, 300 түтүн калкы бар бул айылды толук таанышып, изилдеп, талдап жазууга беш күн өтө аздык кылат.

Ошон үчүн болушунча мурда биз билбеген маалыматтарды, жаңылыктарды көбүрөөк билүүгө аракет кылып жаттым. Айылды кыдырып жүрүп көбүнчө аксакалдар, карылар менен көбүрөөк баарлаштым.

Алар менен учурашсаң: "Кимдин баласы элең?" деп таңыркап сурашат. Кыргызстандык экенимди айтсам дароо жылуу кабыл алып, сураган нерсеңди төкпөй-чачпай айтып беришет. Канткен күндө да алар жаштыгын, өмүрүнүн жарымын Памирде өткөрүшкөн эмеспи. "Туулган жердин топурагы алтын" дегенгеби же тоодогу жашоого, жайлоого көнүп калышканыбы, айтор Памир тууралуу сураганымда эле көздөрүнө жаш алып, оор улутунуп, жаштыгын эстеп айтып берип жатышты.

Айдар аттуу бир аксакал: "Биз кең Памирдин тоолорун кыргыздар гана байырлачубуз. Жайлоо, кыштоо деп көчүп-конуп жүрчүбүз, ат, топоз менен төрт-беш күндүк жолду басып өткөн жерлер бизге таандык болгон. Азыр эми минтип кышы-жайы дебестен бир коктуда тыгылып жатабыз. Бул жердеги эки кабаттуу салынган үйлөр, бардык шарттары бар, заманбап жашоо менен жашаганыбыз менен Памирдин тоолоруна эч нерсе жетпейт", - деди. Айылда бир киши апасынын ордуна ажыга кетип жаткан экен, айыл аксакалдарынан бата алыш үчүн үйүнө чакырыптыр. Ага мен да туш келип, кирип калдым, жаш экениме карабай төр жакка отургузушту. Аксакалдар менен таанышып, дароо эле кепке тарттым.

72 жаштагы Жумабай деген аксакалдан: "Азыркы жашоо жакшыбы же Памирдеги жашообу?" деп сурасам, "Памирде менин 35 жылым өттү, ал жакта улак тартып, аң уулап, оюн ойноп, кең тоолордун койнунда эч нерсени ойлонбой жашайт элек. Азыр болсо жаштарда "окуш керек, жогорку окуу жайына тапшырыш керек, иш табыш керек, үй-бүлө куруш керек" деген көп маселе бар, бир аз болсо да Памирдин тоолорундагы жашоо жакшы эле" дейт.

Улуу Памирдеги кыргыз тили

Айылда Кыргызстандын ЭлТР, "Маданият", "Спорт" жана башка алты канал көрсөтөт экен. Бирок айылдыктар буларды көп көрө беришпейт, анткени орусча берүүлөрдөн жана кызыксыз көрсөтүүлөрдөн улам Түркиянын телеканалдарына өтүп кетишет. "Кыргызча берүүлөр да анча кызыктуу эмес, алгач тарта баштаганда "тилибизди аз да болсо ушундан үйрөнөбүз, сактайбыз" деп ойлогонбуз, бирок тилегибиз таш капты" дейт. Кээде гана концерттерди, кыргыз ырларын угушат экен.

Айылдыктардын бири "орусча көрсөтүүлөргө жиним келип, каналдан өчүрүп салгам, апам "Кыргызстанды көрөм" дегенинен кайра коштум" дейт. "Кыргызстанда Орусиянын каналдары жана орусча телеканалдар тартат экен, ошондуктан Түркиянын каналдарындай болуп Кыргызстандын каналдары кыргызча эле берсе жакшы болот эле" деди.

Андан сырткары, Кыргызстан тууралуу үналгыдан жаңылыктарды тыңшап турган карыялар да учурайт. Орто жана жаш муундагылар Кыргызстан каналдарын көрүп же тыңшаганда анча түшүнүшпөйт. Алар кыргыз тилин түркчө менен көп аралаштырып сүйлөп калгандыктан, кыргызчаны толук түшүнбөй калышат. "Кыргыз теле, радиолорун угуп, көрсөк бизге тез сүйлөгөндөй туюлат" дешти. Андыктан көп тыңшабайт. Бирок ошого карабай, телефондорунда кыргызча ырларды жүктөп алып, угуп жүргөндөргө да кезиктим.

Бул айылда тил маселеси чынында олуттуу экенин байкадым. Азыр анча билинбегени менен 20-30 жылда кыргыз тили унутулуп калышы мүмкүн экени көрүнүп турат. Негизинен бул айылдагылар кыргыздын ичкилик диалектисине жакын тилде сүйлөшөт.

Жашы 50дөн өтүп калгандар Памирде сүйлөшкөн таза тилин сактап калышкан. Түркчөнү да анча биле беришпейт. Ал эми 30-50 жаштагылар да кыргызча, түркчөнү бирдей сүйлөй алышат. Сүйлөшүп жатып түркчө-кыргызча аралаштырып, сүйлөй беришет экен. Андан жашыраактары көбүрөөк түркчө сүйлөп калышкан. 15 жашка чейинкилер кыргыз тилин дээрлик унутуп баратышат.

Кыргызча сүйлөгөндө өтө эле көп түркчөнү аралаштырып, көп сөздөрдү түшүнбөй калышат. Алар менен кыргызча баарлашканымда түшүнбөй таңыркап карап, араң түшүнүшөт же кайсы бир сөздөрдүн түркчөсүн айтууга мажбур болуп жаттым. Мунун да себеби бар - Түркияда 36 жыл ичинде төрөлгөндөр өздөрүн түркиялык катары сезип калышкан. Анын үстүнө мектепте, аскерде, жогорку окуу жайларында, шаарларга барып иштеген жерлеринде жалаң түркчө сүйлөөгө мажбур.

Бирок баары ошого карабай кыргыз тилин унутпай сүйлөгөнгө дилгир экени байкалат. Учурда Кыргызстандан барган эки студент кыз Улуу Памир айылында 40 күн боюнча өз ыктыяры менен кыргыз тилин жана комуз чертүү өнөрүн үйрөтүп жатыптыр. Буларды угуп сүйүнүп, кабар алып коюну чечтим. Комуз классында 6-7 окуучу, кыргыз тилин үйрөнүп жаткандар да 6-7 окуучу болчу. Сабак берип жаткандардын айтымында, 20дан ашуун окуучу келип жатыптыр.

Айылда жайкы эс алууда Куран үйрөтүүчү курс бар экен. Балдар-кыздар болуп жаш курагына карай эки класста, бир күндө эки мөөнөт менен 200гө жакын окуучу келип окуйт экен. Балдардын араб тамгасын үйрөнүүгө, Куран окууга аябай кызыкканы көрүнүп турат. Бул албетте, жакшы саамалык, бирок кыргыз тилин жана комуз үйрөнүүгө эмне үчүн мынча аз киши катышып жатышканына кабатыр болдум. Бул суроонун жообун айыл өкмөтү мындай жооп берди:

- Кыргызстандан эки кыз 40 күнгө гана келгендиктен көбү "эч нерсе үйрөнө албай калабыз" деп сабакка келген жок. Ошондуктан Кыргызстандан 9 ай бою кыргыз тилин үйрөткөн мугалимдер дебейли, жок дегенде Куран курсундай жайдагы үч ай кыргыз тилин, кыргыз тарыхын жана комузду үйрөткөн мугалимдер келип окутса, көп окуучу келмек. Тил үйрөтүү маселесин азыр аракет кылып калбасак 10 жылдан кийин, кеч болуп калат, кадимки башка тилди үйрөнгөдөй болуп кабыл алып калышат.

Айылдыктар латын арибине негизделген түрк жазуусун окушкандыктан кыргыз арибин билишпейт. Бирок Кыргызстандагы жаңылыктар менен кабардар болуп туруу максатында Интернеттен, китеп-журналдардан карап үйрөнүп алгандар да бар. Улуу Памирдеги кыргыздардын өздөрүнө тийешелүү сөздөрү да бар экен. Мисалы, чиркейди "маша" деп айтышат экен. Мунун себебин сурасам, "мурда чиркей эле дечүбүз, Пакистанда төрт жыл калганыбызда урду тилинде "маша" дейт экен, биз да дароо эле ошентип кеттик" дешти.

Ал эми өздөрүнө гана таандык болгон кийим - эгин, жогорку же үстүңкү – эгиз, ойгонуу, коркок - жин, туруп - кооп, аззе - аял, эрек - эркек, кымбат - кыймат, чакыруу - кычыруу, макал - метел ж.б. сөздөрү бар. Андан сырткары түркчөдө айтылган йабанжы - чет өлкөлүк - жабанжы, йемек - тамак, йурт - жатакана колдонуп калышыптыр. Бул кыргыздар "ата-эне" деп колдонушуп, "апа" деген сөздү колдонушпайт, билишпейт да экен. Эң көп кулагыма чалдыккан өз "чукул" болду. "Тез, жакын, кыска аралыкта, тез арада" дегендин баарына "чукул" деген сөздү колдонушканын билдим.

Түркчө ысымдар

Улуу Памирдеги кыргыздар Түркияга келишкенден кийин Түркиянын мыйзамы боюнча баарына фамилия алышкан. Түрк мыйзамы фамилияны бизге окшоп атасынын же чоң атасынын атынан жаздырбайт. Өздөрү бир фамилия табат, ошол боюнча мамлекет каттап берет, аны баласы, небереси жана башка укум-тукуму колдонуп кете берет. Бул айылдагы кыргыздар да бүт түрктөрдүн аттарындагы фамилияларды жасатышкан.

Түркияда төрөлгөн балдарга да түркчө ат коюшат экен. Жаш балдардын аттары дээрлик түркчө коюлуп калыптыр. Мунун себеби - Түркиянын адамдын аты-жөнүн жазып күбөлүк берүүчү мекемеси биздин аттарга тили келбей түркчө ат жазып салышат. Мага жолуккан кыргыздардын бири "баламдын атын Памир койдум, күбөлүк берген мекемедеги кызматкер "ушундай да ат болчу беле" деп "Мустафа" деп жазып салды, андан кийин аты Мустафа болуп калган" дейт.

Айылдыктардын Кыргызстан тууралуу ойлору

Кыргызстан илгери Советтер Союзунун ичинде болгондуктан кыргыздар жөнүндө маалымат анча кеңири болгон эмес. Улуу Памирдегилер 1982-жылы Түркияга келгенде көпчүлүк түрктөр, күрттөр Ван кыргыздарын оогандар деп ойлошуптур. 1991-жылы "Кыргызстан эгемендик алды" дегенди угуп, асманга ок атып, "Кыргызстан эгемен болду!" деп аябай кыйкырып майрамдап жатышканда гана аларды аларды ооган эмес, кыргыз экенин билишиптир.

Айылдагы орто жана улуу муундагылардын Кыргызстанды барып бир көрсөм дегенкыял-тилектери күч экен. Бир тобу Кыргызстанга да барып туугандарына жолугуп келиптир. "Кыргызстанга бир барсак арманыбыз жок эле" дегендер арбын кездешет.

Эки ирет аксакалдар, орто муундагылар менен дасторкон үстүндө кошо отуруп калдым. Баары мага кызыгып, Кыргызстан тууралуу сурашат. Айтып берсем, көздөрүн жалдыратып, "биздин да мекен бар эле, бир ошого жетсек, көрсөк" деген ой менен муңдуу карашат. Ошону менен катар эле Кыргызстанга жана кыргызстандыктарга нааразы болгондор да кездешет. Бир канча киши памирлик кыргыздарды Кыргызстанга алып барып, жакшы шарт түзүп бербей койгонуна нааразы болуп, "мындан кийин алар эч качан барышпайт жана туугандарына, айылдаштарына Кыргызстан тууралуу терс пикирлерди жеткиришет" деди. Эки жылдан бери Памирден айылга келип жашап жатышкан эки кыргыз жараны бар экен, алар да туугандарынын Кыргызстандан кетип калышканына, ал жак менен түшүнүшө албаганына кейиди.

Бир келиндин айтымында, бул айылга Кыргызстандан үч кыз келиптир. "Таанышалы деп айылдан эки курбум менен аябай сүйүнүп барганбыз, бой көтөрүп, биз менен сүйлөшпөй, бири-бири менен орусча сүйлөшүп туруп алышкан, ошондо биздин баягы "Кыргызстан" деген кыялдарыбыз астын-үстүн болуп, көңүлүм калган" дейт. "Кийин гана Анкарада иштеп жүрүп, ал жакта кыргыздар менен таанышып, сүйлөшүп, кайра Кыргызстанды жакшы көрө баштадым" дейт.

Дагы бир тургун болсо "Түркияда бизди уят кылып бүтмөй болдуңар" деп нааразы болду. "Бирин бири сатып кеткен, алдап кеткен кыргыздарды жолуктурдук. Анкара, Стамбулда жаман жолго түшүп кеткен кыздар толтура. Анкарага бар ачып алып, түнү кыздар ичип көчөдө жатып калышат. Ар ким келип машинесине салып кетет. Кошо иштегендер "сенин туугандарың" деп шылдыңдашат. Кийин мен өзүмдү "татармын, кыргыз эмесмин" деп ал шылдыңдардан кутулуп жаттым" дейт. Бирок канчалык нааразы болсо да "Кыргызстан деген өлкөбүз бар, артыбызда элибиз бар, эгемен мамлекетибиз бар деп сыймыктанабыз, болбосо канчалаган улуттар өлкөсү жок жүрүшөт" дешти. Айылда Кыргызстандын байрагын жана "Кыргызстан" деген жазууну үйлөрүнө, автоунааларына илип алгандар, "Кыргызстан" деп жазылган кийимдерди кийип жүргөндөрдү көрүүгө болот.

Кыргызстан тууралуу тынбай кабардар болуп турган бир карыянын айтымында, Кыргызстан ашыкча той-мааракелерди, коррупцияны жана ичкиликти азайтса эле өнүгүп кетет. "Бизди "этникалык" деп туура эмес атайсыңар" деп нааразычылыгын билдиргендер да болду.

Учурда бул айылга Кыргызстандан 28 кыз келин болуп келиптир. Булардан бир гана кыз Кыргызстанга тийген. Андан башка түрктөр, күрттөр менен кыз алышып, кыз беришкендери да бар экен. Айыл кичине болгондуктан, бири-бирине кыз алып берүү менен, бири жезде, бири тайке, бири жээн болуп, айтор бүт эле айыл бир-бирине тууган болуп калыптыр.

Мен айылда жүргөндө да үйлөнүү тою болуп катышып калдым. Салттар Кыргызстандыкынан такыр айырмаланып турат экен. Бир эле мисал: үйлөнүү тоюнда сөзсүз улак оюну болот. Тамак-аш жаатында болсо, кыргыздын тамак-ашын унутушпаганы менен түрктөрдүн да тамак-ашы аралашып калган. Тамактануу маданиятында болсо тамак менен кошо чай эмес, суу ичүү, чайды тамактан кийин өзүнчө ичүү, эртең мененки тамактануу өзгөчөлүктөрүн түрктөрдөн алышкан.

Ван кыргыздарынын кесиби

Кыргыздар алгач айылга келгенде ар бир үйгө мамлекет мал бериптир. Алар үчүн 36 миң гектар жер бөлүнөт. Айланадагы күрттөр менен жер талашып, мамлекеттик кээ бир жагдайлардан улам, азыр 18 миң гектар жер калыптыр. Анын 2,5 миң гектары сугат жер, калганы тоют жыйноо үчүн ылайыкташкан жана жайыт жерлер. Алгачкы жылдары мал көбөйүп, тоют, жайыт тартыш боло баштаганда малды азайтууга аргасыз болушкан. Малын кезектешип кайтарып, жердин тардыгынан жайлоого чыгышпайт. Кой, уй, жылкы багышканы менен кымыз жасаганды унутушуптур. Алгач келгенде бийлик куруп берген үйлөрдүн баары окшош жана бир-бирине жакын курулган. 2013-жылы Ванда болгон катуу жер титирөөдө бул айылдагы айрым үйлөр да жарактан чыгып, өкмөт 20 жылдык ипотека менен бир кабаттуу үйлөрдү куруп бериптир. Жеринин аянты өтө эле аз. Кадимки Бишкектин жаңы конуштарына окшоп жакын жайгашкан. Айыл четинде сугат жерлер берилгени менен Памирде жүрүп дыйканчылыкты билбеген калк азыр да жер айдабайт. Айылда бир гана киши күнөскана тигип, ичине помидор, бадыраң өстүрсө, ачык жерден фасоль, калемпир, картошка эгип, өндүрө баштаптыр. Айылдын четинде көп жыл мурда тигилген алты түп чоң жаңгак көрүнөт. Муну жыл сайын айыл өкмөттүн чечими менен айылга салым кошкон үй-бүлөгө беришет экен. Түшүм жакшы болгон жылы бир тоннадан ашуун жаңгак алууга болорун айтышты.

Мындан башка кыргыз, түрк кийимдерин тигип, улуттук курал-жарак жасап саткан, айыл четине эки боз үй тигип, туристтерди кабыл алган киши да бар. Ал жерди “Хан Ордосу” деп атап койгон. Айылдагы негизги иш корукчулук экен. 1990-жылы айылга террордук топтор кол салышканда айылды коргош үчүн өкмөт кыргыздардын коргоо биримдигин түзөт. Учурда айылда коргоочулук кылган 200дөн ашуун эр бүлө кызмат кылып, мамлекет аларга айлык төлөй турганын билдик. Бул коргоо биримдиги жалаң эле Улуу Памир айылын эмес, коңшу айылдарды, мамлекеттик унаа жолдорунун да коопсуздугун сактап турат. Бул топтун ичинен айылга кире бериш көпүрөдө 24 саат бою ар эки сааттан алмашып, айылга кирип-чыгып жаткандарды көзмөлдөп турган күзөтчү аскерлер турат. Айылдыктардын айтымында, корукчулук менен гана айылда ишке жарамдуулар кармалып турушат. Болбосо айылда жаштардын кармалып турушу мүмкүн эмес өңдөнөт.

Бул айылдагы беш күндүк сапарым кыска болсо да алдыма койгон максаттарым ишке ашып, жемиштүү болду. Айылдагыларга, жардам бергендердин баарына ыраазы болдум. Биздин максатыбыз, тилегибиз кай жерде кыргыз болбосун, кыргыздыгын жоготпой улап кетсин деген гана ниетибиз бар.

Дастан Разак уулу

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Апам өзү иштеген ооруканадан ажал тапты..."

"Апам өзү иштеген ооруканадан ажал тапты..."
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:05 0:00

Улуттук филармонияны өрт чалды

Улуттук филармонияны өрт чалды
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:27 0:00

Улуттук филармонияда өрт чыкты

Улуттук филармония. 30-август, 2018-жыл.

Бүгүн түштө Бишкектеги Токтогул Сатылганов атындагы Улуттук филармонияда өрт чыкты. Ушул тапта 200 чакырымды ээлеген өрт аянты чектөөгө алынып, өрт өчүрүү иштери жүрүп жатат. Тилсиз жоо эмнеден чыкканы жана келтирилген зыяндар санала элек.

Өрт башталган убакта Филармониянын кызматкери Ахматкул Досматов иш ордунда болгон. Анын айтымында, өрт 30-августта саат 12лер чамасында, имараттын бешинчи кабатындагы "Камбаркан" фольклордук оркестринин классында чыккан:

- Ылдый көздөй чуркап барып эле, өрт болуп жатканын айттым. Эч ким билбептир, эч ким укпаптыр. Биздин жаныбыздагы кабинеттен түтүн келгенинен мен байкап калдым. Оркестр залы да ошол жерде. Кийимдеримди алып чыгайын деп, кайра кире албай койдум. Капкара түтүн каптап калды.

Бишкектеги Токтогул Сатылганов атындагы Кыргыз улуттук филармониясында өрт өчүрүүгө беш бөлүм тартылып, саат 14:00дө чектөөгө алынды. Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин Бишкек шаардык башкармалыгынын жетекчиси Адилбек Чаргынов "Азаттыкка" билдиргендей, болжол менен 200 чарчы метр аянт өрттөнгөн:

- Өрт жөнүндө маалымат 12ден 26 мүнөт өткөндө түшкөн. Баш-аягы 11 техника келди. Андан сырткары "Тез жардам" кызматы, Ички иштер министрлигинин кызматкерлери келди.

Филармониядагы өрт өчүрүү иштерин вице-премьер-министр Жеңиш Разаков менен өзгөчө кырдаалдар министри Нурболот Мирзахмедов көзөмөлдөп жүргөнү айтылды. Азыр өчүрүү иштери уланууда. Андан жабыр тарткандар тууралуу маалымат жок. Тилсиз жоонун себеби жана зыяны аныктала элек.

Филармониянын директору Кыргызбай Осмонов жамааттын жарымы менен ушул апта Чолпон-Ата шаарында Көчмөндөр оюндарына даярдык көрүп жүргөн.

Кыргызбай Осмонов.
Кыргызбай Осмонов.

- Кызматкерлердин жарымы бул жакта болчу, жарымы эртең келмек, - дейт ал. - Өрт "Камбаркан" фольклордук оркестринин классында чыгыптыр. Кудай жалгап музыкалык аспаптарды сыртка алып чыкканга үлгүрүп калышкан экен. Эртең Көчмөндөр оюндарына чыга турган аспаптар ошол жерде эле. Жанында костюмдар бөлмөсү бар болчу. Бактыга жараша ал бөлмөгө жалын тийбептир.

Токтогул Сатылганов атындагы Кыргыз улуттук филармониясы 1980-жылы курулган. Ал мамлекет эң чоң концерттик мекеме.

Улуттук филармонияны өрт чалды
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:27 0:00

Кыргызстанда буга чейин да маданий жайларды тилсиз жоо каптаган учурлар катталган. 2012-жылы Чыңгыз Айтматов атындагы орус драма театрын, 2016-жылы 22-июлда реконструкция болуп жаткан Тарых музейин өрт чалган. 7-8 сааттан кийин гана өчүрүлгөн өрттүн зыяны тууралуу эки ача пикир айтылган. Ушундан улам "уурдалып-тонолуп кеткен айрым бир баалуу тарыхый табылгалардын изин жашыруу үчүн кимдир-бирөөлөр атайын өрттөшү ыктымал" деген да жоромол чыккан.

Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин маалыматына ылайык, быйыл жети айда Кыргызстанда 2215 өрт чыгып, андан 36 адам каза болду. Бул сан былтыркыга караганда 7,8 пайызга көптүк кылат. Өрттөн 25 адам жабыркаса, өрт өчүргүчтөр 43 адамдын өмүрүн сактап калган.

Тилсиз жоонун негизги себептери катары электр жабдыктарын туура эмес колдонуу, отко олдоксон мамиле кылуу көрсөтүлгөн. Өрттүн көбү үйлөрдөн чыккан. Аймактар боюнча алып келгенде Чүй облусу жана Бишкек шаарында эң көп өрт катталган.

Буга байланыштуу Өзгөчө кырдаалдар министрлиги жарандарды өрт кырсыктарынын алдын алыш үчүн коопсуздук эрежелерин так сактоого чакырууда.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Көз догдурлардын чыры көпкө созулду

Иллюстрациялык сүрөт.

Улуттук госпиталдагы Көздүн биринчи микрохирургиясы госпиталында иштеген дарыгерлердин ортосунда январь айында башталган чыр күчөп, талашты эми сот териштирип жатат.

Создуккан чырды буга чейин Улуттук госпиталь өзү, андан кийин Жогорку Кеңеште түзүлгөн депутаттык комиссия да иликтеген. Буга бөлүмдү 18 жыл башкарган Салтанат Иманбаевага каршы ондон ашуун дарыгердин арыз менен кайрылганы негиз болгон.

Өзүнө коюлган дооматтарга макул болбогон жана "бөлүм башчылык кызматтан негизсиз алындым" деп эсептеген Иманбаева сотко кайрылган.

Улуттук госпиталдын Көздүн биринчи микрохирургиясы бөлүмүндөгү чыр ушул жылдын январь айында башталган. Ондон ашуун дарыгерлер бөлүм башчы Салтанат Иманбаеванын үстүнөн Улуттук госпиталдын директору Динара Сагинбаевага арыз менен кайрылып, аны менен иштөө таптакыр мүмкүн болбой калганын, бөлүмдөгү дарыгерлерди кемсинтип, грант аркылуу келген кымбат баалуу жабдууну өз менчигине өткөрүп, операцияларды өзү гана жасап калганын айтып чыгышкан.

Бир нече ички, парламенттик жана соттук териштирүүлөрдөн кийин оң жооп ала албаган он чакты дарыгер "Азаттык" радиосуна да келди. Алардын ичинен бөлүмдө 46 жылдан бери иштеген Бурулкан Шаршеева буларды айтты:

Бурулкан Шаршеева.
Бурулкан Шаршеева.

- Биз январь айынан бери ушул маселе менен Жогорку Кеңешке, гезиттерге, министрликке, айтор бардык жактарга кайрылып эле келатабыз. Бирок эч кандай жооп ала албай жүрөбүз. Салтанат Иманбаеванын бөлүм башчы болуп иштегенине 18 жыл болду. Ушунча жылдан бери дарыгерлерди кысымга алып, кемсинтип, киши катарында көрбөй, бөлүмгө өзүнүн жеке клиникасындай мамиле кылды. Мындай узакка созулган зомбулукка чыдабай калдык. Анан башкы дарыгерге Иманбаеванын үстүнөн кат менен кайрылдык. Комиссия түзүлдү, эки айдай биздин ишти териштиришти. Ал комиссиянын жыйынтыгы эки айдан кийин чыкты, бирок эки анжы кылып эле, бир чечимди айтпай коюшту. Иманбаева анан оорукананын жетекчилигин "туура эмес буйрук чыгарган" деп сотко берди. Райондук соттон жеңип чыкты.

Бишкек шаарынын Биринчи май райондук соту 17-июлдагы чечими менен Салтанат Иманбаеваны иштен кетирүү боюнча Улуттук госпиталдын директору Динара Сагинбаеванын буйругун мыйзамсыз деп тапкан. Иманбаеванын арызынын негизинде ишти караган сот Улуттук госпиталь арыздануучу ооруканада дарыланып жаткан кезде буйрук чыгарганын жүйө келтирип, Эмгек кодекси бузулган деп эсептеген. Анын негизинде мекемеге Салтанат Иманбаевага иштебей жүргөн учуру үчүн 56 миң сомдон ашуун маянасын төлөө милдеттендирилип, мындан тышкары ооруканага 6 миң сомдон ашык айыппул салынган.

"Техниканы менчиктеп алган"

Анткен менен Иманбаевага каршы арыздангандардын өз жүйөлөрү бар. Алардын бири Наргиза Мамазияева "бөлүм башчы техникалык жабдууга эч кимди тийгизбейт, териштирүүгө келгенде эле "ооруп калды" деген жүйө менен кырдаалдан чыгып кетет" деп билдирди:

Наргиза Мамазияева.
Наргиза Мамазияева.

- Биздин операция жасоочу блогубузда төрт микроскоп бар. Анын экөө жаңы, экөө мурдагы Советтер Союзунан калган эски жабдуу. Алардын жаңылары гуманитардык жардам аркылуу келген. Заманбап, мыкты техника десек болот да. Ошону Салтанат Иманбаева өзү жалгыз иштетчү. Эс алууга кетеби же башка өлкөлөргө иш сапар менен чыгабы, ооруп калабы - айтор ал мыкты микроскопко биздин башка дарыгерлерди отургузчу эмес. Негизи бул да чырдын бир себеби. Бөлүмдө кандайдыр териштирүү башталса эле Иманбаева "оору баракчасын" ачтырып алып, кетип калып, өз айыбын бирөөгө оодарып салган адаты бар.

Салтанат Иманбаева менен 18 жылдан бери чогуу иштеген Айгүл Кадыралиеванын айтымында, Жогорку технологиялык фонд аркылуу Швейцариянын "Кызыл чырым" уюму акысыз берген көзгө коюлуучу хрусталь каректерди бөлүм башчы бейтаптарга акчага саткан, буга далил болгон оорунун чоо-жайын кагаздардагы маалыматтарды териштирүү башталганда шашылыш өзгөрткөн:

Айгүл Кадыралиева.
Айгүл Кадыралиева.

- Швейцариянын "Кызыл чырым" кайрымдуулук фонду көз операцияларында акысыз коюш үчүн хрусталдарды жана операцияга керектеле турган каражаттарды берген. Бөлүм башчы бул хрусталдардын баарын бейтаптарга өзү гана койду. Операциялар кантип, качан болгонун биз билбейбиз, бирок кийин дарыгерлердин баарынын атына "операция жасап, хрусталь койду" деген жасалма кагаздар келгенде гана көрдүк. Мына, баарыбызды эле "хрусталь койду" деп жаза бериптир. Бирок биз аны көргөн жокпуз да! Мунун баары документтерде бар. Мурдагы даталар менен ал тургай протоколдорду да жазып чыгышыптыр. Ал кагаздар ал тургай чыныгы оорунун кагаздарынан айырмаланып турат, эч кандай кол, мөөр коюлган эмес. Биз бул далилдердин баарын таап чыкканда алар жан талашып кагаздарды өзгөртүп ийишти. Эми ушул кылганы туура эмес да? Ал хрусталдар кандай бейтаптарга коюлду, акысыз берилдиби - билбей калдык. Бирок тийиштүү органдар териштирсе чындык баары бир ачыкка чыгат.

Соттук териштирүүдө Иманбаеванын кесиптештери айткан хрусталь жана жабдуулар тууралуу сөз козголбогонун соттун чечими жазылган документтер тастыктайт. Ошентсе да дарыгерлер айтып жаткан техника азыр кайда? "Кыргызстандык бейтаптарды тейлөөгө пайдаланылып жатабы?" деген суроого "чуу чыккандан көп өтпөй Салтанат Иманбаева Микрохирургия клиникасынын маңдайында жайгашкан жеке клиникасынан шашылыш мамлекеттик ооруканага ташып келген" дешип, арызданган дарыгерлер кыска видеону көрсөтүштү.

"Дарыгерлер окугусу келбейт"

Ал эми Салтанат Иманбаева өзү бул техниканы эч кайда алып кетпегенин, ооруканада эле турганын билдирди:

Салтанат Иманбаева.
Салтанат Иманбаева.

- 2014-жылы Швейцариянын "Кызыл чырым" кайрымдуулук уюму жарым миллион доллардык жардам көрсөткөн. Анын алкагында биздин бөлүмгө көз хирургиясына керек болгон заманбап микроскоптор, көздүн көрүү жөндөмүн аныктоочу жабдуулар келген. Алар аябай кымбат. Анан ошонун баарын биздин дарыгерлер колдонсун деп, Швейцариядан дарыгерлерди, профессорлорду, доценттерди, хирургдарды жана инженерлерди чакырганбыз. Биздин бөлүмдөгү дарыгерлердин баарына "алардан сабак алып, окуп, ушул жабдууларды колдонгонду үйрөнгүлө" дегем. Бирок алар кесиптик деңгээлин көтөргүсү келбейт экен. Окубай коюшту. Анан таңкы чогулуштарда алардын кесиптик кемчиликтерин айтып, кайсы жерин оңдош керек, кантип операция кылуунун жол-жобосун айтсам эле мен жаман көрүнүп, мага каршы чыгышууда. Айткан сын-пикирлеримди кемсинтүү, зомбулук деп кабыл алып жатышат.

Өзүнө каршы арызданган дарыгерлер менен болгон чырдын учугун Иманбаева бизге башка өңүттө түшүндүрүп, сөздөрүнө жүйө катары документтерди да көрсөттү. Документтерде 2017-жылдын декабрында бөлүмдө 1943-жылы туулган аял көзүнө операция жасатып, бир нече күндөн кийин каза тапканы көрсөтүлгөн. Бейтап операцияны дарыгер Любовь Бушуева бейтаптын канындагы канттын өлчөмүн ченебестен жасагандыктан, кант диабети өрчүп отуруп каза тапканы аныкталган.

- Мен ооруп, расмий эс алууда элем. Бөлүмдү башкарган 18 жылдан бери кокус ооруп калсам же чет жакка иш сапарына, конференцияларга кетсем, азыр үстүмөн арызданып жаткан дарыгер Айгүл Кадыралиева менин ордумду басып, операциялар, ооруканадагы бейтаптар боюнча чечимдерди кабыл алууга, кокус бир кырсык чыкса ага жоопкерчиликти алууга милдеттендирилген. Ошол бейтап каза тапкан учурда да ал бөлүмдү башкарып турган. Жоопкерчиликтен качыш үчүн Кадыралиева дароо мага каршы түшүнүк кат жаза коюп жатпайбы!

"Диалогсуз чыр чечилбейт"

Дарыгерлердин чырын Саламаттык сактоо министрлигинде түзүлгөн атайын комиссия иликтеген. Анын курамына кирген Бактыгүл Бозгорпоева кандай болгон күндө да эки тарап тил табышып, бейтаптарды туура дарылоону колго алса болмок деген пикирде:

- Жаатташкан эки тарап бул чырды диалог аркылуу чечиши керек. Булар эмгиче бир пикирге келбей, ийри отуруп, түз кеңешпей жатышат. Жетекчиси бирди айтса, кол алдындагы дарыгерлери башка нерселерди талап кылууда. Биз жакында эле бөлүмдөгү 22 дарыгер менен жолугуу өткөрдүк. Алардын көбү "эгерде бөлүм башчы Иманбаева кайра кызматына отурса, баарыбыз жумуштан кетебиз" деп жатышат. Баары эле антип ишинен кете койбосо керек. Себеби, шаарда жумуш табыш аябай кыйын да.

Улуттук госпиталдын директору Динара Сагинбаева мекеме бул окуя боюнча райондук соттун чечимине макул болбой, эми шаардык сотко кайрылганын, азырынча соттун чечимин күтүп жатканын билдирди:

- Чоң, комплекстүү текшерүү болду. Жыйынтыгында бөлүм башчы кетирген каталар, ишиндеги мүчүлүштүктөр аныкталды. Анан аны биз таптакыр жумуштан алып койгон жокпуз. Жөн гана "ээлеп турган бөлүм башчылык кызматынан гана четтетилсин" деген буйрук чыгарганбыз. Бул чечимден кийин ал бизди "мыйзамсыз буйрук чыгарды" деп сотко берип, райондук инстанциядан жеңип чыкты. Биз кайра райондук соттун чечимине каршы Бишкек шаардык сотуна доо арыз менен кайрылдык. Жакында сот болот.

"Кадыресе көралбастык"

Жогоруда айтылгандай, Иманбаева менен жаатташкан дарыгерлердин ишин тескеш үчүн Жогорку Кеңештин депутаттарынан турган комиссия да иштеген. Комиссиянын мүчөсү, депутат Евгения Строкова Иманбаеваны жактап, анын кызматтан алынышын Улуттук госпиталдын директорунун атайын уюштурган кутуму каттары сыпаттады:

Евгения Строкова.
Евгения Строкова.

- Иманбаева бул бөлүмгө кандай салым кошконун деле текшерип көрсө болот. Ал Кыргызстандагы эң күчтүү көз догдурлардын бири, глаукоманы дарылаган мыкты хирург. Бул жерде аны менен чогуу иштегендердин эле ичи тардыгы, көрө албастыгы башкы ролду ойноп жатат окшойт. Биз окуяны териштиргенде нааразы дарыгерлерди "түшүнүк кат жазгыла" десек, "директор Сагинбаеванын уруксаты жок жазбайбыз" деп туруп алышты. Аябай нааразы болгон киши эмнеге директорду күтүшү керек?

Ал арада Жогорку Кеңештин депутаты, көз догдурлардын чуусун иликтеген Аида Исмаилова Саламаттык сактоо министрлигиндеги кадр саясатын сынга алды:

Аида Исмаилова.
Аида Исмаилова.

- Билесизби, быйыл жайында бул сыяктуу бир нече окуяга күбө болдум. Мага дал ошол Улуттук госпиталдын жетекчилиги иштен кетирип, бирок сот аркылуу кызматын кайра кайтарган эки дарыгер да кайрылды. Алар териштирүү учурундагы айлыгын толук ала албай жүрүшөт. Ошондуктан Саламаттык сактоо министрлигиндеги кадрларды даярдоо, жумуштан бошотуу системасы катуу көзөмөлдү талап кылат. Кайсы орган экени эсимде жок, дал ушул министрликтин кызматка дайындоо жана жумуштан кетирүү иштерин иликтеген мамлекеттик мекеме аябай башаламан фактыларды аныктаган. Ошондуктан бул министрликтеги кадр саясатын толук өзгөртүп, анын үстүндө көп иштебесе мындай чаташкан окуялар көбөйө берет.

"Азаттык" радиосуна арызданып келген дарыгерлер "Салтанат Иманбаева кайра бөлүм башчылык кызматына келсе жапырт иштен кетебиз" деп ондон ашуун кишинин колу коюлган, Жогорку Кеңештин төрагасына, өкмөт башчыга багытталган катты көрсөтүштү. Ал арада Салтанат Иманбаева өзүн мыйзамсыз иштен алган Улуттук госпиталдын администрациясы менен соттук териштирүүгө даяр экенин, бул үчүн колунда тийиштүү фактылар жетиштүү экенин айтып жатат. Ошол эле учурда аны жактаган ондон ашуун медициналык кызматкерлердин колу коюлган катты ал да президент баш болгон жогорку бийлик өкүлдөрүнө жиберди.

Райондук соттун дарыгер Салтанат Иманбаевага карата чыгарган чечимине макул эмес экенин билдирген Улуттук госпиталдын жетекчилигинин арызын Бишкек шаардык соту 10-сентябрда караганы турат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

КСДП дагы бир депутатты катарынан чыгарды

Кожобек Рыспаев.

Кыргызстан социал-демократтар партиясынын (КСДП) саясий кеңеши Жогорку Кеңештин депутаты, бул партиянын мүчөсү Кожобек Рыспаевди партиядан чыгарды.

Партиянын расмий өкүлү Кундуз Жолдубава бул чечимге түшүндүрмө берип, Кожобек Рыспаев “КСДПнын партиялык ишмердүүлүгүндө өлкөнүн келечеги тууралуу сүйлөшүүлөр, тилектештик болгон эмес. Эгер Бишкек ЖЭБи боюнча КСДПнын күнөөсү далилденсе, мен бул партияда кала албайм, анткени биз бул партияда туугандашып жашаган жокпуз” деп жергиликтүү радиолордун бирине айтканы аны партиядан кетирүүгө негиз болгонун билдирди:

- Сөз жүзүндө Кожобек Рыспаев Бишкек ЖЭБинде болгон кынтык иштерге каршы чыгууда. Бирок көпчүлүк «авариянын башкы күнөөкөрү» деп атаган Бишкек ЖЭБинин мурдагы деректири Өмүркул уулу Нурланды ачык эле колдоодо деген туруктуу пикир жаралды. Муну ал четке какпайт жана Өмүркул уулу Нурланды дал ушул кызматка өзү «сунуш кылган». Ошондой эле авария болгондон кийин да экс-деректирдин «башынан бир тал чач түшпөгөнүн» баарыбыз көрүп турабыз. Сурак берүүнүн ордуна Өмүркул уулу Нурлан ар дайым Жогорку Кеӊештин пленардык жана Кожобек Рыспаев жетекчилик кылган тармактык комитеттин жыйындарына чакырылууда. Чынында дал ушул мурдагы деректир ЖЭБди модернизациялоодон кийин негизги каражаттарды, анын ичинде жек көрүндү болгон айтылуу аттиштерди дагы ишкананын эсебине кабыл алуу буйругун эсепчилерге (бухгалтерияга) берген, - деди Кундуз Жолдубаева.

КСДП: таарынычтар ачыкка чыктыбы?

КСДП: таарынычтар ачыкка чыктыбы?

Бишкекте 31-мартта КСДПнын курултайы өттү жана анда Алмазбек Атамбаев партия төрагасы болуп шайланды.

Ал эми депутат Кожобек Рыспаев аны партиядан чыгаруу тууралуу КСДПны эч качан ЖЭБдеги коррупция үчүн күнөөлөбөгөнүн, четтетүүнүн төркүнү башкада экенине токтолду:

- Мага “Бишкек Жылуулук электр борборун модернизациялоодогу коррупцияга КСДПны айыптаган” деп кине тагып жатышат. Мен эч качан антип айткан эмесмин, ага акым да жок. Анткени буга партиянын кандай тиешеси бар? Экинчиден алар айтып жаткан Нурлан Өмүркул уулуна эч кандай тиешем жок. Мен аны кызматка сунуш кылган эмесмин, эч жерде коргогон эмесмин. Тескерисинче, мен жетектеген Отун-энергетика комплекси жана жер казынасын пайдалануу боюнча комитеттин корутундуларында ага карата бир топ эскертүүлөрдү келтиргем. Мунун баары жөн гана шылтоо. Мен партиянын төрагалыгына Алмазбек Атамбаев шайланган жыйынга барбай калганым үчүн гана мени мүчөлүктөн чыгарып коюшту. "Келбей койду, демек биз менен эмес" дегендей чолок ой болуп жатат. Ооба, мен ал жыйынга бара албай калгам, бирок эч жерде мен партияны жамандап сүйлөгөн эмесмин. Мен Атамбаевге каршы эч жерде сүйлөгөн эмесмин, аны менен мамилем начарлап кетти деп да айта албайм. Мунун баары анын тегерегиндегилердин иши болду. Чыгарса чыгара беришсин, мен ага кайгырбайм, - деди Рыспаев.

29-августта КСДПнын саясий кеңеши Жогорку Кеңештин депутаты, бул партиянын мүчөсү Кожобек Рыспаевди партиядан чыгаруу тууралуу чечим кабыл алган.

КСДП партиясы буга чейин пикир келишпестиктен улам Жогорку Кеңештин депутаты Жанар Акаевди да мүчөлүктөн жана фракциядан чыгарып салган.

Соодадан саясатка “секирген” Рыспаев

Кожобек Рыспаев 2010-жылы “Ар-Намыс” саясий партиясынын тизмеси менен V чакырылышта, 2015-жылы КСДП партиясынын тизмеси менен VI чакырылышта Жогорку Кеңешке депутат болгон. "Азаттык" буга чейин Кожобек Рыспаевдин бейнеси тууралуу жазылган макаланы окурмандарга сунуш кылууну чечти.

Кожобек Рыспаев - Жогорку Кеңештин мурдагы чакырылышында "Ар-Намыстан" беш жыл эл өкүлү болуп отурган, учурда КСДПдан депутат, ооган согушунун ардагери, соода-сатыкта жүрүп саясатка аралашкан, “касапчы” деген каймана аты бар.

Рыспаевди жакындан билгендер анын сооданы чемичкедей эле чагарын, акчанын “кулк-мүнөзүн” жакшы билерин кеп кылышат. 1981-1983-жылдары Советтик армиянын катарында Ооганстанда кызмат өтөп келгенден кийин соода тармагына ыктаган. 1985-жылы борбор шаардагы соода техникумун аяктаган жана Советтер Союзу тараганга чейин бир канча жерде сатуучу болуп иштеген.

1992-жылдан тартып 2010-жылы Жогорку Кеңешке депутат болуп келгиче жеке коммерциялык ишканаларды жетектеген. Анын негизги бизнеси Ош базарында, тактап айтканда, эт тармагында жакшы жүрүшкөн, өзү да мыкты касапчы.

Рыспаев жогорку билимди 40 жашка чукулдап калганда алган. 2000-2005-жылдары Улуттук университеттин экономика факультетин «каржы жана насыя» адистиги боюнча аяктаган.

Экинчи жогорку билимди Жогорку Кеңештин депутаты болуп турганда Исхак Раззаков атындагы Кыргыз мамлекеттик техникалык университеттин Кызыл-Кыя шаарындагы жаратылышты пайдалануу жана геотехнологиялар институтун 2013-жылы сырттан окуп бүтүргөн.

Бул институт 2015-жылдын башында Жогорку Кеңештин Билим берүү, илим, маданият жана спорт боюнча комитетинин чечими менен натыйжасыз иштеген окуу жайларынын тизмесине кошулган. Мындан улам Кожобек Рыспаев тоо-кен тармагы боюнча жогорку билимди эмнеге Бишкекте Исхак Раззаков атындагы мамлекеттик техникалык университетте эмес, анын тээ алыскы аймактагы филиалында алган деген суроо туулат.

"Азаттык" Кожобек Рыспаев тууралуу ошол институттун деректири Орунбай Шамшиевге суроо узаткан. Ал Рыспаевди бала кезинен тарта тааный турганын, ошол кезде эле тоо-кен тармагына кызыгуусу болгонун, билим ал деп өзү чакырганын айтып берген:

- Мен аны 1969-1970-жылдардан бери, Жайыл районундагы Кызыл-Ой айылында иштеп жүргөн кезинен тартып билем. Армияга барганга чейин эле тоо-кен тармагына кызыкчу. Ортодо 20-30 жыл көрүшпөй калдык. Мен бул жерде иштеп жүргөнүмдү билип, “агай, тоо инженери болоюн” дегенинен, мен аны "бул жакка кел" деп чакырдым. Анан ал Ошко, Баткенге иш сапарына келген учурларда менин базамды көрүп, бул жактан окуюн деп чечти.

Орунбай Шамшиев депутат Рыспаевдин үлгүлүү студент болгонун, тоо-кен тармагы боюнча көптү билип, керек болсо ошол жактагы студенттер менен окутуучуларга сабак өтүп да кетип жүргөнүн айтып мактаган:

- Ал 1-курстарга өтүлгөн предметтерден бери кызыкчу. Мен таң калгам. Андай экинчи жогорку билим алып жаткандар жөн эле диплом үчүн окушат да. Ал болсо дипломдук ишин да өзү жазды. Жетекчиси да: "Бул депутатпы же тоо-кенчиби?" деп таң калды. Сессияга такай барчу. Кээде сессияга эмес, жөн деле келип кетчү. Негизи аябай эле таң калчу элем. Китептерди алчу. Менин китептеримди алганда да кээ бир жерлерин бүктөп коюп, кээ бир жерлерин карандаш менен чийип коюптур. Бул ошол китепти окуганын билдирет да.

Рыспаевдин "саясий эрдиги"

Эми Кожобек Рыспаевдин саясий жолуна баам таштайлы. Ал 2010-жылдагы парламенттик шайлоодо “Ар-Намыс” партиясынын тизмеси менен шайланып келди. Партияны ичинен билгендердин маалыматы боюнча аны да ооган согушунун ардагерлеринин республикалык кеңешинин төрагасы Нурлан Төрөбеков ээрчитип келген, тизмеден "ооганчыларга" эки орун берилип, ошол квота менен Жогорку Кеңешке шайланган. Бакылдап сүйлөгөн, ар дайым ооганчы экенин баса белгилеп жүргөнү менен коомчулукка мына ушул парламентте таанылды.

2011-жылы сентябрь айында “арнамысчы” ондон ашык депутат кезексиз жыйынга чогулуп, Феликс Куловдун ордуна Камила Талиеваны фракция лидери кылып шайлаган. Кулов бул чечимдин укуктук да, саясий күчү да жок экенин айтып чыккан. Ошол Куловго каршы чыккан топтун башында Кожобек Рыспаев турган. Ал топтун да мүчөсү, азыр парламентте КСДП фракциясынын депутаты Анвар Артыков ошол окуяны “саясий эрдик” катары сыпаттаган.

- Ошол маалда фракциялар ортосунда ар кандай төңкөрүш жүрүп калган. Анан Кожобек Рыспаев баштаган 10 киши топтолуп чыгып принципиалдуу позициябызды айтканга эркибиз жеткен. Туруктуулукту сактап калганга чоң салым коштук деп ойлойм. Кожобек Жайчибековичтин да эмгеги чоң. Анткени ошол маалда биздин топко өтө катуу басым жасалган. Бирок биз ошого карабай "партиянын кызыкчылыгынан өлкөнүн кызыкчылыгын жогору турат" деген принцип менен иштегенбиз. Ошондо Кожобек Жайчибекович тайбастыгын, принципиалдуулугун көрсөттү.

Анвар Артыков кийинки парламенттик шайлоодо социал-демократтарга кошулуп баруу тууралуу чогуу чечим кабыл алышканын да айтып берди:

- "Кийинки шайлоодо КСДП менен барсаңар жакшы болот" деген сунуш эки-үч жыл мурун эле болгон. Экинчиден, жакшы идеяларды ишке ашырыш үчүн туруктуу партияны тандаганбыз. Биз мурдатан эле мамлекеттик маселелерди чече билген партияга кошулсак деп сүйлөшүп, ой бөлүшүп жүргөнбүз.

Ишенимдүү булактардын айтуусунда, Кожобек Рыспаев президенттин жакын адамдарынын тилин таап, аларды ынандыра алгандыктан КСДПнын тизмесинин алдыңкы сабына илинген. Бийликтин көзү түз болгону үчүн 2012-жылдан бери стратегиялык мааниси чоң деп эсептелген Отун-энергетика комплекси жана жер казынасын пайдалануу боюнча комитетти башкарган. Коомчулукта "бул комитет Кумтөр өңдүү талуу маселелерди чечүүдө алсыздык кылып жатат" деген сын-пикир көп.

2016-жылы Кожобек Рыспаев Кыргызстандагы чет элдик же чет элдик жарандардын үлүшү бар маалымат каражаттарын тескөөнү көздөгөн мыйзам кабыл алууну сунуш кылган жана анын демилгеси дароо талкуу жараткан. Ал жергиликтүү коомчулук кайсы телеканал же радио кайсы мамлекетке таандык экенин билбей турганын, ошондуктан мындай маалымат ачык көрсөтүлүшү керек экенин айткан:

- Бул маселени мен мыйзам долбоору катары жазып, көтөрүп жатканымдын себеби бизде чет элдик жарандар каржылап, ачкан телерадиокомпаниялар бар, ошолорду эч ким билбейт. Кээ бир учурларда алар чагымчыл болуп кетет. Алар Кыргызстандын аймагында чагылдырып жаткандыктан коомчулук алардын кимге таандык экенин билбей калып жатат. Мисалы, НТС, КТР, НБТ деген телеканалдардын логотиби менен кошо кайсы мамлекетке таандык экенин кошо жазып койсо элге түшүнүктүү болмок. Ал телеканалдын же телепрограмманын кимдики экенин эл билүүгө тийиш. Радиоберүүдөн маалымат кетип жатканда дагы “бул баланчанын радиосу” деген эскертме болуш керек. Мисалы, “Азаттык” радиосун АКШ каржылайт депчи.

Депутаттын телерадиону тескөө жөнүндө сунушун сындагандар да чыккан.

Кожобек Рыспаев Чүй облусунун Жайыл районунан болот, үч баланын атасы. Ал Жогорку Кеңештеги эң бай деген депутаттардын катарына кирет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Билимге бут тоскон "Йакын инкар"

Билимге бут тоскон "Йакын инкар"
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:35 0:00

Кайрат Кыргыздын тегерегинде чыр чыкты

Иллюстрациялык сүрөт.

Продюсер жана музыкант Эркин Мээрканов аткаруучу Кайрат Кыргызга ортодогу келишимди аткарбай жатканынан улам өзү жазып берген чыгармаларды аткарууга тыюу салды. Бул чыр-чатак кыргыз шоу-бизнесинде болуп келген продюсер менен ырчылардын ортосундагы мамилелер тууралуу талкууга жем таштады. Мындай иш менен буга чейин жыйырмадай продюсер сотко кайрылып, бирок алардын бири да утушка жеткен эмес.

Шоу-бизнес чөйрөсүндө аткаруучу Кайрат Кыргыздын тегерегинде чыр чыкты. Музыкант Эркин Мээрканов чыгармачылыкта өзгөчө аткаруучуну жаратуу максатында "эксперимент" катары ырчы Кайрат Салмакеевди тандап алып, бирге иштешүүгө макулдашканын айтат. Бирок ал элге таанылгандан бери өз милдеттерин аткарбай жүргөнүнө нааразы:

Эркин Мээрканов.
Эркин Мээрканов.

- Клиптерди былтыр октябрь айында таратканбыз. Ал бир айдын ичинде эле элге таанымал болуп кетти. Өзү деле мындай белгилүү болуп кетерин күткөн эмес эле. Эл ичинде ал ырдаган ырларга пародия жазыла баштады. Чынында аны ушул даражага мен жеткирдим. Имиджин мен өзүм ойлоп таап, чач жасалгасынан баштап байпагына чейин мен алып бергем. Азыр ага "ырларымды ырдаба" деп талап койдум. Бирок, болбой эле менин чыгармаларымды аткарып жүргөнүн угуп жатам. Аны эл ошол чыгармалар менен тааныйт да! Эгер өзүнүн эски ырларын ырдаса анысы өтпөйт.

Мээрканов Кайрат Кыргызды элге тааныткан төрт ырды - өзү жазган «Жаштык кез», «Жактырам», «Гүлдөй жан», «Сүйүү ыры», ошондой эле Атай Огонбаевдин «Жаштарга» аттуу төрт ырдын шөкөттөмөсүн жаздырууда он миң доллардан ашык чыгым болгонун билдирди. Ал продюсер жана автор катары эми Кайратка жогоруда сөз болгон ырларды коомдук жайларда, концерттерде, тойлордо, эл чогулган жерлерде ырдоого тыюу салганын жарыялады.

Ырчы Кайрат Кыргыз болсо бул чыр тууралуу эми гана билип жатканын айтып, анын чыгармачылыгына байланыштуу чыр-чатакты мындайча мүнөздөдү:

Кайрат Кыргыз.
Кайрат Кыргыз.

- Биз өзүбүзчө эле пиар кылып жатабыз. Башка эч нерсе жок. Ал менин продюсерим болгон эмес. Жөн гана ырларымды шөкөттөп, жардам берип келген. Менимче ал азыр өз алдынча иш кылып жаткан болуш керек. Мен анын эмне иш кылып жатканын билбейм. Негизи эле шоу-бизнесте ушундай нерселер боло берет эмеспи. Бул тууралуу "ушундай болуп атыптыр" деп азыр эле угуп жатам. "Кокуй, мен билбейт экенмин" дедим.

Эркин Мээрканов ырчынын бул сөзүнө жооп кылып, колунда тиешелүү документтер бар экенин айтып жатат:

- Менде келишим бар. Чогуу кол койгонбуз. Ал жерде продюсер катары менин да, анын да өз милдеттери белгиленген.

Аталган келишимде ырчыга тойлорго, концерттерге продюсердин уруксаты менен гана чыгуу, ал чакырган иш-чараларга катышуу жана кирешени бөлүштүрүү сыяктуу талаптар коюлган.

Шоу-бизнес өкүлдөрү бул тармакта өз эмгеги бааланбай калган продюсерлер көп кездешерин айтышат. Мындай окуяга кезинде жаш ырчыларды таптап жүргөн Асыл Аппасова да туш болгонун ортого салды:

Асыл Аппасова.
Асыл Аппасова.

- Продюсерлик деген Кыргызстанда жакында эле пайда болгон түшүнүк. Ашып кетсе анын бизге келгенине 10-15 жыл эле болду. Биз аны жаңы муун менен кошо келген кесип деп койсок болот. Продюсер деген мурдагы концерттик администратор, уюштуруучу. Учурда продюсерлик тууралуу Кыргызстанда эч кандай мыйзам жок. Анткени мен бирин-экин ырчылар менен иштеген продюсерлер барып юристтер менен кеңешип, келишим түзгөндө ушунун баарын көтөрүп чыкканбыз. Ошондо көргөм...

Таанымал алып баруучу Элмара Турсуналиева кыргыз шоу-бизнесинде буга чейин продюсер менен аткаруучунун ортосунда мындай чыр-чатактар бир нече жолу болгонун, анын аягы кандай бүткөнүн кеп кылды:

Элмара Турсуналиева.
Элмара Турсуналиева.

- Соңку он беш жылда продюсер менен аткаруучунун сотко жеткен же катуу чыр чыккан жыйырмадай окуя болду. Ал окуяларды иликтеп көрсөк, бир да окуяда продюсер жеңишке жетишкен эмес. Анткени продюсердин эмгеги - интеллектуалдык эмгек. Аны таразага тартууга же баалоого болбойт экен. Анан калса бул багыттагы эмгекти коргоо бир да мыйзамда каралган эмес. Продюсердин ыр жаздырганы, сөзүн жазганы, аткаруучунун имиджин ойлоп чыкканы, айтор ырчынын башынан аягына чейин кайра жасап чыкканы мыйзам тарабынан каралбагандан кийин продюсерлер утулат.

Турсуналиева учурда кыргыз шоу-бизнесинде саналуу гана продюсерлер бар экенин, алардын укугун коргоо эч ким үчүн деле кызык эмес экенин кошумчалады.

Ушундай себептен улам Эркин Мээрканов Кайрат Кыргыз менен болгон талашы боюнча сотко кайрылуудан мурун өзүнүн чыгармаларын аткарууга тыюу салганын, эгер ырчы талабын орундатпаса гана өзүнүн автордук укугун коргоо үчүн сотко кайрылууну оң көргөн.

Кыргызстанда “Автордук укук жөнүндө” мыйзам бар. 2014-жылы автордук укукту коргоо максатында бул боюнча мыйзамга өзгөртүү киргизилип, чыгарманы уурдагандарга айыппул 10 эсе көбөйтүлгөн. Мурда 2 миң сом айып төлөнсө, азыр анын көлөмү 20 миң сомго барабар.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Уланбек Эгизбаев. Өксүткөн жоготуу

Уланбек Эгизбаев. Өксүткөн жоготуу
please wait

No media source currently available

0:00 0:33:19 0:00

Жумуштан качпаган нарындык жаштар

Жумуштан качпаган нарындык жаштар
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:47 0:00

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG