Линктер

жекшемби, 21-июль, 2019 Бишкек убактысы 12:28

Кыргызстан

Апрель окуясынын айыкпаган жарааты

Дуулат Бейшеналиев

Апрель окуясынын жабырлануучусу Дуулат Бейшеналиев онкологиялык илдеттин айынан ооруканада жатат. Сегиз жылдан бери бир нече операцияны башынан өткөрүп, тилекке каршы бүтпөгөн жарааты ракка айланган ыңкылапчы учурда жардамга муктаж. Залалдуу шишик менен күрөшүп келаткан "апрелчи" жылдан-жылга абалы начарлап, учурда дары-дармек алганга чамасы келбей калганын айтууда.

Улуттук онкология жана гематология бөлүмүндө жалгыз кишилик палаталардын биринде жаткан Дуулат Бейшеналиев 2010-жылдын 7-апрелинде өзүнө кантип ок жаңылганын мындайча эскерди:

- Мен 1961-жылы Балыкчы шаарында төрөлгөм. Бишкек шаарында иштеп жатып ушул каргашага кабылдым. Ал кезде Мамлекеттик каттоо кызматында иштеп жүргөм. Жогорку соттун имаратынын маңдайына машинамды коюп, Ала-Тоо аянтында ызы-чуу болуп жатканын угуп, ыңкылапчыларга кошулгам. Аянттан ок тийген балдарды ташып жатып жыгылып кеттим. Көрсө өзүмө да ок тийген экен. Эч нерсе сезген эмесмин. Мени көтөрүп кетишти.

Капельницадан тамган тамчыны тиктеп, керебетинен турганга дарманы жетпей соолуп жаткан Бейшеналиевди жубайы Белла Абдраева карап жатат. Ал күйөөсүнүн ок тийгенден берки тагдыры тууралуу кеп козгоду:

- Бул кишинин мурдагы келинчеги жарадар болгондон кийин ажырашып кетип калган. Экөөбүз жолугуп калып, баш кошуп, жети жылдан бери дарылап, багып келатам. Кандын рагы менен ооруй турганы аныкталгандан бери иштей албай калдым. Себеби, кароосуз калтырганга болбойт. Иштебей калгандан бери кыйналып жатабыз. Үйдү күрөөгө койдук. Мен ага чейин да "Финка" банктан насыя алып, дарылап, кайра алты айда бөлүп төлөп койчумун. Азыр билбейм. Жумушка чыгып кетсем карай турган киши жок.

Дуулат Бейшеналиев.
Дуулат Бейшеналиев.

Бейшеналиев мамлекет үч миң сом пенсия чектеп бергенин, бирок ал эч нерсеге жетпей жатканын айтып кейиди:

- Жогорку Кеңешке, президентке да кайрылдым. Президенттен 100 миң сом келди. Бир аз дары-дармек алдым. Ошону менен жок болду. Москвадан дарыларды алдырып жатам. Алардын бир эле сайганы он беш миң сом турат. Ошондуктан президентке кайра дагы жазгам. "Мамлекеттик комиссия карайт" дегендей жооп болгон. Ал комиссиясынан деле дайын жок. Чоңдордон эч ким карабайт. Бирөө басып келип сурай элек. Биринчи жолу Алмазбек Шаршеновичке жардам бер деп кайрылгам. Алматыга анализдеримди чыгарганы кетип жатканда ал кишиден жыйырма миң сом келди. Сооронбай Шарипович мени угуп жатса жок дегенде бир жолу келип көз салып кетсе...

Дарыгерлер сыркоого керектүү дары-дармектердин тизмесин түзүп, баасын чыгарып беришкен. Ал эсеп боюнча "апрелчинин" бир жолку дарылоо курсуна 400 миң сомго чукул каражат сарпталат экен.

Улуттук онкология жана гематология клиникасынын бөлүм башчысы Шербет Келдибекова оорулуунун дарты 2010-жылдын 7-апрелинде тийген октон улам пайда болгонун ырастап, анын азыркы абалы тууралуу буларды билдирди:

- Экинчи курс химия терапия алып жатат. Биринчи курстан жакшы эле жылыш болду. Бирок азыр абалы бир аз оор. Себеби иммунитети аз болгон үчүн суук тийип калыптыр. Температурасы ошондуктан көтөрүлүп кетти. Кыргызстанда бул кишинин диагнозу боюнча эң эффективдүү деген эки дарыны колдонгонго болот. Бирок тилекке каршы ал дарылар биздин республикада катталган эмес. Биз бул тууралуу бейтаптарга маалымат беребиз. Эгер өздөрү сатып алса дарылайбыз. Дуулат мырза аны өзү сатып келди. Учурда программа жүрүп жатат.

Сатыбалдиев: Ак үйдөн да, сырттан да ок атылган

2010-жылдын 7-апрелине чейин мурдагы президент Курманбек Бакиевдин укук жана тартип боюнча кеңешчиси, экс-баш прокурор Элмурза Сатыбалдиев “Азаттыкка” маек курду. Сатыбалдиев Апрель окуясы боюнча айыпталып жаткандардын бири.

Дарыгер эгерде оорулуу бул дарыны сатып алганга каражат таппай калса анда дартка моюн сунганга туура келет дейт.

2010-жылдын 6-7-апрелинде Талас, Нарын жана Бишкек шаарларында, 13-14-майда Жалал-Абад шаарында курман болгондордун жана жабыр тарткандардын туугандарына социалдык колдоо көрсөтүүнү координациялоочу Мамлекеттик комиссиянын биринчи отуруму быйыл 22-августта президент Сооронбай Жээнбековдун катышуусунда өткөн. Отурумда анын курамына өзгөртүүлөр киргизилип, биринчи вице-премьер-министр Кубатбек Боронов комиссиянын төрагасы болуп бекитилген.

Комиссиянын мүчөсү, Апрель баатыры Алиясбек Алымкулов Дуулат Бейшеналиевдин көйгөйү ушул комиссиянын кезектеги отурумунда каралат деп ишендирди:

- Комиссия жаңыдан түзүлдү. Анын болгону биринчи гана отуруму болду. Ошол отурумда кайрылган, муктаж болгон адамдардын каттары каралып, аларга тыйын маселеси чечилип берилди. Эми бул инсан өзү кайсы коомдо турса ошолор аркылуу өзүнүн муктаждыгы тууралуу бизге кайрылса, кийинки отурумда буюруса каралат. Комиссиянын иштегенине бир ай боло элек. Өткөндө мамлекет башчысы биринчи отурумду өзү ачты.

Алымкуловдун айтымында, Апрель окуясы учурунда токсонго жакын киши каза болуп, андан бери сегиз жыл ичинде ар кандай жарааттардын кесепетинен дагы кыркка чукул киши жан берген.

Ошондуктан, апрель окуясынын катышуучуларын жылына бир жолу бекер медициналык кароодон өткөрүү демилгеси көтөрүлүп жатканын Алымкулов кошумчалады.

2010-жылы 7-апрелде Бакиевдин бийлигине каршы демонстрацияга чыккан элге ок атылган. Андан 87 киши каза болуп, 300дөн ашуун жаран ар кандай деңгээлде жараат алган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

“Коопсуз шаар”: орус компаниясы тендерден утту

“Коопсуз шаар”: орус компаниясы тендерден утту
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:57 0:00

Полициячынын өлүмү боюнча Нурланга айып тагылды

Иллюстрациялык сүрөт.

Москвада полиция кызматкеринин өлүмүнө шектелип камакка алынган кыргызстандык Нурлан Муратовдун жакындары ага коюлган дооматка ишенбей турушат.

3-сентябрга караган түнү Москванын "Курская" метросунда полиция кызматкери, 23 жаштагы Андрей Райскийдин сөөгү табылган. Ал башына атылган октон каза тапканы аныкталды.

Москва шаарынын Тергөө комитети кылмышка шектелип кармалган 43 жаштагы Нурлан Муратовго айып тагылганын кабарлады.

Кылмыш кодексинин 317-беренеси ("Полиция кызматкеринин өмүрүнө кол салуу") боюнча иш козголгон.

Теги кыргызстандык Муратов камакка алынганда 2-сентябрда түнү метронун ичинен полиция кызматкери документин текшерүүгө токтотконун, кийин кабинетине кирип кеткенде атылган октун үнүн гана укканын айтып берген.

"Мага "кабинеттин тышында күтүп тур" деген. Полициячы бөлмөгө кирип кеткен. Мен октун үнүн сырттан уктум. Мен аны аткан жокмун. Ким атканын да билбейм", - дейт Муратов Интернетте тараган сурактын видеосунда.

Мигрант коопсуздугун ким ойлойт?

Мигрант коопсуздугун ким ойлойт?

Чет жерде чогулуп иштеген мигранттардын коопсуздугу кантип көзөмөлдөнөт? Бөтөн өлкөдө аларды күтүп турган тобокелчиликтер кайсылар? Кыргыз бийлиги чет жерде жүргөн жарандардын коопсуздугу боюнча кандай аракеттерди көрүп келүүдө?

Ош облусунун Кара-Кулжа районунда туулуп-өскөн Нурлан Муратов 2006-жылдан бери Орусияда иштеп жүргөн.

2008-жылы Оренбургда орус жарандыгын алган. Акыркы жылдары Москвада аялы жана бир туугандары менен бирге турушкан.

14 жана 12 жаштагы балдары Кыргызстанда энесинин колунда тарбияланат.

Аялы Айнура жолдошу камакка алынган соң батирде тинтүү болуп, кайнилери менен суракка алынганын айтты:

- Ошол күнү достору менен жолуккан. Мен да ал жакка баргам. Чогуу келатып эле метродон эки башка жакка кеткенбиз. Анан түнү келип, жатып алган. Эртеси күнү камакка алып жатышпайбы. Бирөөнү өлтүрсө кийими кан болуп келмек да. Андайы жок. Азгырык болуп, жөн жерден эле кабылып жатат. Аны кармагандан кийин эле бизди да батирден алып кетишти. Бардыгын тинтишти. Бизди алып барып, кысым көрсөтүп, "өлтүрдүм деп айтканга көндүргүлө" дешти. Күбөлөрү болсо, так далилдери болсо, үйгө канжалап келсе өзү күнөөлүү дейт элек. Ак болсо, кантебиз?! Адвокаттар болсо 1 миллион рубль сурап жатышат. 12 жылдан бери Орусияда иштейбиз. Балдарды чоңойттук, үй алдык, жакшы эле жашап жатканбыз. Ушунча бирге жашап, мага кол көтөргөн эмес. Өзү шоколад чыгарган фабрикада иштейт, мен кафеде ашпозчумун.

Иниси Эдиктин айтымында, Нурлан Муратов аскердик кызмат өтөгөн эмес, айрым маалымат каражаттары маалымдагандай Баткен коогалаңына да катышкан эмес.

- Баткен коогалаңына катышкан деген маалымат жалган. Ал аскерге да барган эмес. Бир колунда мандем бар. Мурда манжалары сынган, жакшы кыймылга келбейт. Бирөө менен мушташып, тапанча кармап атканга жарабайт. Орусиянын жарандыгын алганда да аскерге жараксыз деп жазылган кагазы болгон. Кыргызстанда кылмыш жазасына тартылган эмес. Психикалык, баңгилик оорусу жок. Келгенде короо шыпырчу, жарандык алгандан кийин жакшы жумушка кирип, фабрикада иштеп жаткан. Кыргызстанда калган апам рак менен ооруйт. Энебиздин дарылануусу үчүн баарыбыз ушул жакта иштеп жүрөбүз. Жакында эле өзү барып келген.

Москванын Тергөө комитети айыпталуучу күбөлөр менен беттештирилгенин, бир катар экспертизалар дайындалганын кабарлайт. Ошондой эле тергөө айыпталуучуга кылмыш жазасын аныктоого сотко кайрылаары маалымдалат.

Метродогу кылмыш: шектүүгө айып тагылды
please wait

No media source currently available

0:00 0:13:58 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Тарыхка таянган кыргыз-мажар алакасы

Венгриянын премьер-министри Виктор Орбан жана кыргыз президенти Сооронбай Жээнбеков.

Венгриянын премьер-министри Виктор Орбан Кыргызстанда расмий сапар менен келип кетти.

Көчмөндөр оюндарынын ачылышына, кийинки күнү өткөн Түрк тилдүү мамлекеттер кеңешинин жыйынына катышкан Виктор Орбан Кыргызстандын президенти менен сүйлөшүүлөрдү өткөрдү.

Венгер премьер-министринин Кыргызстанга алгачкы сапарында туризм тармагында кызматташуу боюнча меморандумга кол коюлду.

Чолпон-Атада өткөн жолугушууда тарыхый тамыры окшош эки өлкө кызматташтыкты өнүктүрүүгө бел байлады. Бирок кыргыз-венгер алакасын бекемдөөнүн мүмкүнчүлүктөрү жана келечеги кандай?

Тарыхый тамыр издеген Орбан

Венгриянын премьер-министри Виктор Орбандын Кыргызстанга үч күндүк алгачкы расмий сапары карыды. Сапардын акыркы күнү мажар премьери менен кыргыз президенти Сооронбай Жээнбеков жана өкмөт башчы Мухаммедкалый Абылгазиев жолугушууларды өткөрүштү.

Орбан менен Жээнбековдун бир саатка жетпеген сүйлөшүүсүнүн жыйынтыгында президенттер кызматташтык боюнча билдирүүгө кол коюшту. Мындан башка туризм тармагында алаканы өнүктүрүү боюнча бир гана меморандумга кол коюлду.

Эшигин ачкан Европага эмне сатабыз?

Эшигин ачкан Европага эмне сатабыз?

Кыргызстан адам укугун сактоо менен гана Европа Биримдигинин жалпы жеңилдик системасынан (ВСП+) колдоно алат. Бул тууралуу Бишкекте жалпы жеңилдик системасын колдонуунун жол-жобосуна арналган талкууда айтылды.

Сүйлөшүүлөр негизинен эки элдин тектеш экени, маданияттардын окшоштугу боюнча сөздөр менен коштолду.

Бирок президент Сооронбай Жээнбеков Кыргызстан бул өлкө менен экономикалык кызматташтыкты арттырууга кызыкдар экенин билдирди:

- Биз жакын арада соода-экономикалык өкмөт аралык комиссиянын ишин жандандырууну макулдаштык. Кыргызстандын экономикасын колдоо максатында кредиттик линия ачуу боюнча сүйлөшүү болду. Ал жакын арада башталат жана кредиттик линия Орус-кыргыз өнүктүрүү фонду аркылуу ачылат.

Виктор Орбан болсо эки улут ортосундагы тарыхый жакындыкка басым жасап, мамиленин өнүгүшүнө дал ушул тилдин жана маданияттын окшоштугу өбөлгө болот деп ишеним артты.

Премьер Орбан Европада мажарларды жалаң жат элдер курчап турганын айтып, түбү бир мамлекеттер алаканы өнүктүрүүнү кааларын билдирди:

- Венгрия Европадагы өлкөлөр сыяктуу эле өнүгүп жатат. Бизди жат элдер курчап турат жана биздин туугандарыбыз жок. Ошондуктан Венгрия өзүнүн географиялык, маданий жана рухий тамырларына кам көргүсү келет, - деди Орбан.

Виктор Орбан Жээнбековду Будапештке чакырды. Акыркы жолу экс-президент Роза Отунбаева 2011-жылы Венгриянын борбор калаасы Будапештке сапар менен барган.

Амреев: Венгрия кеңешке байкоочу болду
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:12 0:00

Кыргызстан менен Венгриянын дипломатиялык байланышы 1992-жылы башталган. Бирок өткөн 25 жылдан ашык убакыт аралыгында чеке жылытарлык алака түзүлгөн жок.

Расмий Бишкек менен Будапешттин мамилеси акыркы жылдары гана жанданып, көбүнчө гуманитардык багытта болуп келет. Буга чейин мажар бийлиги 25 кыргызстандык студентке акысыз билим алууга мүмкүнчүлүк берсе, быйылтан тарта анын саны 75ке көбөйтүлгөн. Венгрияга студенттерди жөнөтүү да жаңжал менен коштолуп, жалаң чоң кызматтагылардын уул-кыздары бул өлкөгө кетип жатканы боюнча маселе парламентке чейин жеткен.

Будапешттеги Борбордук Европа университетинин магистры Амангелди Жумабаев Венгриянын билим берүүдөгү потенциалын Кыргызстан колдонушу керек деген ойдо:

- Акыркы учурда Вышеград тобуна кирген өлкөлөрдүн Кыргызстанга кызыгуусу артып жатат. Вышеград өлкөлөрүнө Венгрия, Чехия, Польша жана Словакия кирет. Биз бул өлкөлөр, анын ичинде Венгрия менен билим берүү тармагында кызматташтыкты тереңдетишибиз керек. Алар да биздин студенттерге берген квотаны көбөйтүп жатат. Бул жакшы көрүнүш жана аны пайдаланышыбыз керек. Ал эми экономикалык жаатта учурда кызматташтык шыр жүрүп кетет деп айта албайм.

Жакын арада иши жанданат деген соода-экономикалык кызматташтык боюнча өкмөттүк комиссиянын башкы милдети Кыргызстан менен Венгриянын ортосундагы соода жүгүртүүнү жолго коюу болмокчу. Учурда Кыргызстанга Венгриядан 7 миллион долларлык товар импорттолот. Аны негизинен дары-дармек түзөт.

Абдувахап Нурбаев.
Абдувахап Нурбаев.

Жогорку Кеңештин Эл аралык иштер, коргоо жана коопсуздук боюнча комитетинин төрагасынын орун басары Абдувахап Нурбаев Венгрия менен экономикалык кызматташтыкты өнүктүрүүгө басым жасаш керек деген пикирде:

- Венгрия Европанын ичинен бизге кызыгып, мамиле түзүүнү каалаган өлкөлөрдүн бири. Биз да аны Европага терезе катары колдонсок болот. Анын үстүнө Евробиримдик берген жеңилдиктердин ВСП+ системасына кирет. Негизинен бул жерде биздин ишкерлер менен алардын ишкерлеринин ортосундагы мамилени түзүп, колдонуш керек. Кыргызстандан эмне сата алабыз жана ал жактан эмнени алып келсек болорун анализдеп, ушул жаатта ишти алып баруу зарыл деп ойлойм.

"Ишке караганда сөз көп..."

Виктор Орбандын Кыргызстанга сапарында дагы бир жагдайга көңүл бурулду. Сооронбай Жээнбеков быйыл жазында Евробиримдик институттарына сапар менен барганы менен бул чөлкөмдүн өлкө жетекчилери учурдагы президенттин тушунда Кыргызстанга келе элек болчу. Орбан президент Жээнбековдун башкаруусу учурунда Кыргызстанга расмий сапар жасаган алгачкы европалык лидер болду.

Виктор Орбан Европа Биримдигинин ичинде акыркы кезде Орусияга ыктаган саясатчы катары да белгилүү. Советтер союзуна каршы ойлору менен 1990-жылдардын башында белгилүү болгон Виктор Орбан акыркы кезде Москва менен мамилени жакшыртуу зарылдыгын белгилеп келет. Европанын айрым өлкөлөрү Венгрия НАТО жана Евробиримдиктин мүчөсү экенине карабай демократиялык баалуулуктарды коргобойт деген сындап келет.

Ошондуктан Виктор Орбандын бул сапары жалпы Европанын Кыргызстанга позициясын билдирбейт деп жана алаканын келечегине ишенбегендер да бар.

Алардын бири Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты Равшан Жээнбеков:

Равшан Жээнбеков.
Равшан Жээнбеков.

- Мен кыргыз-венгр мамилесин эки багытта караар элем. Биринчиси - албетте түрк тамырындагы өлкө катары жакын улут, жакын мамлекет болуп саналат. Ал эми реалдуу кызматташтык жок. Канча жылдан бери бул багытта мамиле түзөбүз деп аракет кылганыбыз менен ал ишке аша элек. Көрүнүктүү бир долбоор же иш болгон жок. Андай болгон соң мындан ары деле Венгрия менен маанилүү же келечектүү мамилебиз болоруна ишенбейм.

Ошол эле кезде Кыргызстан менен Венгриянын ортосундагы бир тилдик топтогу тарыхый жакындыктан башка байланыштырган бир жагдай бар. Ал совет доорунда Кыргызстанга келип, өнөр жайды түптөөгө катышкан Интергельпо кооперативинин негиздөөчүлөрдүн арасында мажарлар болгон жана бул элдин айрым өкүлдөрү кыргыз тарыхын, маданиятын иликтеген.

Венгриянын премьер-министри Виктор Орбан Кыргызстанга 2-сентябрда келген. Ал Үчүнчү Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарынын ачылыш аземине жана Чолпон-Атада өткөн Түрк тилдүү өлкөлөр кеңешинин VI cаммитине байкоочу катары катышты.

Бул Венгриянын өкмөт башчысынын Кыргызстан эгемендик жылдарындагы алгачкы расмий сапары.

Чолпон-Ата: президенттер саммитке даяр
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:08 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Талас: Үшүк төө буурчак айдагандарды үшкүрттү

Үшүк алган талаа.

Талас районунда төө буурчакты үшүк алып, дыйканды убайымга салды. 2-сентябрда бул аймакта абанын температурасы түңкүсүн 3-5 градус төмөн болгон.

Талас районунун Кара-Ой айылынын тургуну Жылдыз Ибраимова бир гектар, жыйырма сотых жерге төө буурчак айдаган. Тилекке каршы, жаш эненин жайлай тер төккөн мээнети акталбай калды.

Келин төө буурчактын түшүмүн сатып, беш баласына кийим-кече, андан арткан акчага мал-жан сатып алууну пландап жаткан:

- Бир гектар жыйырма сотых жердеги түшүм жарабай калды. Нары жактагы 30 сотыхка тиккен картошкабыз да үшүп кетти. Мисалы, бул төө буурчак кызарышы керек болчу, бышпай ак бойдон калды. Эптеп саргайгандарын эле алалы деп жатабыз. Калганы малга жем болуп, талаада калат да. Айла жок… Фасолдун уругунун килограммын 80 сомдон сатып алганбыз. Анан айдадык, киши жалдап чаптырдык. Он чакты баланын ар бирине 500 сомдон акы төлөп бергенбиз. Жакшы эле чыгым кетти, бирок ал акталбай калды. Кейиген бойдон калдык…

2-сентябрда Талас районунун Бекмолдо айыл аймагынан Осмонкулов айыл аймагына чейин түнкүсүн абанын температурасы төмөндөп, суук болгон.

Анын кесепетинен беш айылдагы төө буурчакты үшүк алып кетти.

Төө буурчак айдап, чыгымга учурагандар азыркы тапта толугу менен бышып бүтө элек түшүмдү жыйнап жатат. Ал эми картошка айдагандар аба ырайы турукташса, түшүм алууга мүмкүнчүлүк бар экенин айтып үмүт кылышууда.

- Кандай кыларыбызды да билбейбиз. Бир гектар 70 сотых жердеги картошкамды үшүк алды. Эми күн жылыса кайра калыбына келип калаар, - деди Сасык-Булак айылынын тургуну Сыргак Дүйшембиев.

Таластын жогору жагында жайгашкан тоолуу айылдарда төө буурчак Таластын Бакай-Ата, Кара-Буура райондорундагыдай жакшы бышпайт. Ошого карабай соңку төрт-беш жылда Талас районунун Осмонкулов жана Айдаралиев айыл аймагынан башка айылдарда төө буурчак көп айдала баштаган.

Жергиликтүү активист Бектур Медетов чыгымга учураган дыйкандар тууралуу кеп кылып жатып, айыл чарба тармагындагы конкреттүү саясаттын жоктугунан улам эл ушундай акыбалга кептелүүдө деген оюн ортого салды.

- Мамлекттик саясаттын жоктугунан эл өз билгенин кылып жатат. Учурда рынокто кайсы товар кымбат болсо, кийинки жылы ошону өндүрөбүз деп ооп кетишет. Мисалы фасоль кымбат болсо, жазында баары ошону тигип алышат. Негизи Айыл чарба министрлиги ар бир облустун, ар бир райондун, айылдын жер кыртышына, аба ырайына жараша өсүмдүктөрдү сунуш кылышы керек да.

Активист абалдан чыгуу үчүн ар бир тармак боюнча кооперативдерди түзүүнү сунуштады.

Быйыл Таласта төө буурчак жылдагыдан эки миң гектарга көп, тагыраагы, 57 миң гектар жерге айдалган. Жергиликтүү бийлик жалпысынан 100 миң тоннадай түшүм жыйналаары күтүлүп жатканын кабарлаган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кырчындагы кызык жашоо

Кырчындагы кызык жашоо
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:12 0:00

Эрлен Оспанов: Казак көкбөрүчүлөрү оюнга даяр

Эрлен Оспанов: Казак көкбөрүчүлөрү оюнга даяр
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:05 0:00

Атайын долбоор: Сирияга азгырган себептер

Атайын долбоор: Сирияга азгырган себептер
please wait

No media source currently available

0:00 0:23:49 0:00

Түрк кеңеши таасирдүү бирикме боло алабы?

Чолпон-Ата: президенттер саммитке даяр
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:08 0:00

Буга чейин маданий-гуманитардык байланышты чыңдоого багытталган Түрк тилдүү мамлекеттердин кызматташтык уюму таасирдүү саясий бирикмеге айланабы деген маселе саммиттин жыйынтыгын талдоонун башкы темасына чыкты.

Анда орчундуу саясий маселелер көтөрүлүп, соода-экономикалык, инвестициялык жана транспорт-логистикалык кызматташтыкты жолго коюу боюнча уюмга мүчө мамлекеттердин башчыларынын билдирүүлөрү анын ири уюмга айлануу мүмкүнчүлүгүн караган талкууга жем таштады.

Бакунун саясий талабы

Азербайжандын президенти Илхам Алиевдин Түрк тилдүү мамлекеттердин кызматташтык кеңешмесинде Тоолуу Карабак маселесин көтөрүп, аны уюмдун алкагында кароону сунуштаганы саясат талдоочулар арасында кызуу талкууну жаратты.

Чолпон-Ата шаарындагы Түрк тилдүү мамлекеттер кеңешинин президенттеринин саммити.
Чолпон-Ата шаарындагы Түрк тилдүү мамлекеттер кеңешинин президенттеринин саммити.

Азери президентинин Арменияны айыптаганы жана аны Түркиянын президенти Режеп Тайып Эрдогандын колдоп сүйлөгөнү бул уюмдун аянтчасында кызматташуунун саясий жагы дагы жанданганын ачыкка чыгарды. Парламенттин мурдагы депутаты Каныбек Осмоналиев уюмдун алкагында азербайжан-армян чатагы сыяктуу маселени кароо кылдаттыкты талап кыла турган маселе экенин белгиледи:

- Бул уюм жаңыдан түзүлгөндө маданий-гуманитардык кызматташтыктын алкагында эле сөздөр сүйлөнүп, анда жетекчилер тарабынан аярлап кадам ташталган болсо, азыр эми уюмдун алкагында өз ара саясий колдоо жана аскерий кызматташтык боюнча да маселе көтөрүлүп калышы мүмкүн экени белгилүү болуп калды. Муну биз соңку саммиттеги көтөрүлгөн маселелерден улам белгилесек болот. Бирок бул жерде биздин кыргыз дипломатиясы эске ала турган орчундуу жагдайлар бар. Анткени биз бир эле учурда ШКУ, ЖККУ сыяктуу уюмдарга дагы мүчөбүз. Бул жагдайдан алганда, албетте, кызыкчылыктар кагылышы болбой койбойт. Мына ошонун баарын өлчөп туруп, кеңешип анан саясат жүргүзүү туура болот.

Саясий бирикмеге бышып жетилген уюм

Буга чейин Азербайжан жетекчилиги Тоолуу Карабак маселеси боюнча Бакуну жактаган Исламабад декларациясына кол коюудан баш тарткан Кыргызстанга расмий түрдө таарынычын билдирген. Мына ошондон уламбы азери президенти Чолпон-Атадагы жыйында түрк тилдүү мамлекеттердин кызматташтык уюмунан колдоо күтөрүн ачык эле айтты. Бирок бул маселени түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешмесинин кийинки жыйындарынын күн тартибине киргизүү маселеси каралган жок. Анткен менен маселенин түрк тилдүү мамлекеттердин саммитинде көтөрүлүшүнүн өзү саясат талдоочулар арасында уюмдун аянтчасында саясий-аскердик кызматташтыкты кароого түрткү берүүчү жагдай катары каралды.

Түрк тилдүү мамлекеттер кеңешинин саммитине келген лидерлер.
Түрк тилдүү мамлекеттер кеңешинин саммитине келген лидерлер.

Саммиттин жыйынтыгында кол коюлган документтердин арасында түрк тилдүү мамлекеттердин интеграциясынын Концепциясы болду. Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаев соода-экономикалык алаканы тереңдетүү үчүн уюмга мүчө мамлекеттер арасында тариф саясатын жана административдик эрежелерди жөнөкөйлөштүрүүнү сунуштады. Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков транспорттук коридорду кеңейтүү, ишкердикке шарт түзүү жана инвестициялык кызматташтыкты жолго коюу маселесин көтөрдү.

Саясатчы Кубатбек Байболов түрк тилдүү мамлекеттердин уюмун чөлкөмдөгү таасирдүү саясий бирикмеге айлантууга мезгил келгенин айтты:

- Түрк тилдүү мамлекеттердин калкынын саны 250 миллионго барабар. Мүмкүн азыр андан дагы көбөйгөндүр. Буга чейин биз маданий байланыштар менен эле чектелип келатканбыз. Азыр бардык багыттар боюнча кызматташтыкты жолго коюуга убакыт келди. Эми мындан ары социалдык-экономикалык, саясий-аскердик кызматташтыкты чыңдап, аны жогорку деңгээлге чыгаргандан кийин мындан дагы олуттуу чечим өзүнөн өзү бышып жетилет. Болбосо, ушул күнгө чейин бириндеп жүрүп, эмнеге жеттик. Биз бир тууган элбиз. Биздин маданиятыбыз, тамырыбыз, тарыхыбыз бир. Тилибиз бир, дилибиз бир. Анан азыр самитте биздин алаканы жогорку деңгээлге чыгарабыз деп сүйлөшкөндүн өзү чоң тарыхый чечим.

Кыргызстанда өткөн түрк тилдүү мамлекеттердин кезектеги саммитине Венгриянын премьер-министри Виктор Орбандын келиши жана Европадагы ал мамлекеттин уюмга байкоочулукка кабыл алуу маселеси андагы өнөктөштөр арасында колдоо тапты.

Виктор Орбан менен Сооронбай Жээнбеков.
Виктор Орбан менен Сооронбай Жээнбеков.

Ошондой эле буга чейин түрк кеңешмесине кирбей, оолактап келген Өзбекстандын уюмга толук кандуу мүчө болуу ниети аталган бирикменин географиясынын кеңейүү мүмкүнчүлүгүн шарттады. Мына ошондо өзүнүн нейтралитет макамын жарыялаган Түркмөнстандан сырткары түрк тилдүү төрт мамлекеттин саясий союзу - Түркия, Азербайжан, Казакстан, Кыргызстан жана бешинчиси Өзбекстан менен толуктала турган болду.

Бирок бул мамлекеттер башын бириктирип, таасирдүү саясий-аскердик жана экономикалык бирикмеге айланышына ишенбегендер дагы бар. Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешмесинин баш катчысынын мурдагы орун басары, саясатчы Адахан Мадумаров бул мамлекеттерди толук кандуу күчкө бириктирип жибербей турган күчтөр бар экенин белгиледи:

- Эгерде түрк тилдүү мамлекеттер биргеликте саясат жүргүзсө, анда бул уюм аябагандай чоң күчкө ээ болгон эл аралык бирикме болмок. Бирок ага тишелүү мамлекеттердин өздөрүнүн күчү жана эрки жетпейт. Анткени андагы ар бир мамлекет ар башка жакка байланган. Алар бири-бирине карама-каршы тарапта турган эл аралык аянтчада жайгашып калышкан. Ошондуктан алар маданий кызматташык сыяктуу маселени карагандан ары карай жыла алышпай келишти. Көпчүлүк учурларда маданий-гуманитардык маселелер талкууга алынып, анан "бул жерде саясий-аскердик блок түзүүгө байланышкан эч кандай маселе жок" деп актануу менен чектелген жыйындардан ары кете албай калышкан.

Дипломаттар арасында түрк тилдүү мамлекеттерди күчтүү уюмга биригүүгө тоскоол болчу жагдайлар катары алардын өнүгүү ыргагынын ар башкалыгы, биринин улуттук кызыкчылыгы, экинчисине каршы келген учурлары жана ал мамлекеттердин башка эл аралык уюмдардын астындагы милдеттемелери тизмектелди.

Ушуга окшогон маселелер жөнгө салынганда гана уюмдун ишмердигин натыйжалуу уюштурууга мүмкүн болорун айткан мурдагы тышкы иштер министри Руслан Казакбаев буларга токтолду:

- Соңку жылдары түрк тилдүү мамлекеттердин кызматташтык кеңешмесинин саммити ар кандай себептер менен өткөрүлбөй келген. Башында бул уюм түзүлгөндө тарыхый, маданий байланыштарды кеңейтүү, экономикалык кызматташтыкты тереңдетүү жана эл аралык уюмдардын алкагында бири-бирине саясий колдоо көрсөтүү максатында түзүлгөн болчу. Бирок тилекке каршы ар бир мамлекеттин өзүнүн кызыкчылыгы роль ойногон же болбосо мамлекет башчыларынын жеке дымагы таасир эткен жагдайлардан улам уюмдун жыйындарына толук курамда чогулуп, натыйжалуу чечимдерди кабыл алуу жагы кечеңдеп келген.

Түрк тилдүү мамлекеттер кеңешинин саммитине келген лидерлер.
Түрк тилдүү мамлекеттер кеңешинин саммитине келген лидерлер.

Түрк тилдүү мамлекеттердин кызматташтык кеңешмеси уюму 2009-жылы 3-октябрда Түркиянын, Казакстандын, Азербайжандын жана Кыргызстандын демилгеси менен негизделген. Бул макулдашууга Нахичеван шаарында кол коюлуп, уюмдун штаб-квартирасы Стамбулда жайгашкан.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жогорку Кеңеш өз ишин баштады

Жогорку Кеңеш өз ишин баштады
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:41 0:00

Саляновдун өлүмү: шек жараткан жаңы жагдайлар

Улан Саляновдун үйү. Сүрөт кол салуу болгон күнү тартылган.

Мурдагы депутат Аида Салянованын инисинин өлүмү боюнча тергөө аяктап, сот 6-сентябрга белгиленди. Бирок жабыркаган тарап Саляновдор бул иште саясий мотив болгон, тергөө дыкат иликтенген жок деп нааразы болушууда.

Мурдагы башкы прокурор Аида Салянованын бир тууган иниси Улан Саляновдун киши колдуу болуп өлгөнүнө бир жылга жакындады. Милиция тергөөнүн кызыкчылыгы деп бир жыл аралыгында кылмыш иши боюнча учкай гана маалыматтарды берип келди.

Маркумдун аялы Лариса Салянованын жактоочусу Рабига Сыдыкова милиция кылмыш иши боюнча дыкат иликтөө жүргүзгөн жок деп эсептейт. Анын айтымында, тергөөнүн жүрүшүндө күбөлөрдүн бири кылмышты уюштургандар боюнча маалыматтарды айткан жана буйрук бергендердин өтүнүчү аткарылса, шектүүлөрдүн мурунку кылмышын жокко чыгаруу убадасы болгон:

- Күбөнүн көрсөтмөсүнө ылайык, чоң кишилер (кызматтагы таасирдүү адамдар - ред.) аны жок кылууга кызыкдар болушкан, мунун ордуна алар Ошто жасалган кылмышты жабууга жардам беришмек. Ушундай абал болуп жатат. Жада калса ал жакта кызмат адамдары да айтылат. Ушул учур тергөөдө каралган эмес. Мен муну соттук отурумда кенен айтып берем. Ошондой эле иштин саясий жүйөсү да толук иликтенген жок. Азыр аткаруучу камакта отурат, кылмыштын уюштуруучусу алып келине элек. Экстрадициялоо ишин чечүү оңой эле да. Мен кылмыш ишин иликтөө үстүртөдөн жүргүзүлгөн деп эсептейм.

Азырынча кылмышка шектүү катары үч жаран аталып, алардын бири Э.О. аттуу киши 2017-жылдын 28-декабрында кармалган. Анын жанынан Салянов атылган “Макаров” тапанчасы 17 огу менен табылганы кабарланган. Шектүүлөрдүн экинчиси 35 жаштагы А.А. аттуу жаран 2018-жылдын 18-январында Москва шаарында кармалып, ал Токмок шаарынын тургуну экени, мурда талап-тоноо, каракчылык жана киши өлтүрүү үчүн соттолгону аныкталган. Ал эми үчүнчүсүнө издөө жарыяланып, кармала элек.

Салянов: Инимдин душманы деле жок болчу
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:57 0:00

Ички иштер министрлиги тергөөнүн жыйынтыктары боюнча кийинчерээк маалымат берилээрин билдирди. Бирок буга чейин милиция башынан эле кылмышта эч кандай саясий мотив жоктугун жана ал карактоо максатында болгонун маалымдап келген.

Ошол кездеги ички иштер министри Улан Исраилов Улан Саляновдун өлүмүнө байланышкан кылмыш иши иликтенип бүткөнүн билдирген:

Улан Исраилов.
Улан Исраилов.

- Биз башынан эле киши өлтүрүүдө саясий жүйө жоктугун айтып келебиз. Эки шектүү кармалды. Алардын бирин кармоого жана экстрадициялоого орусиялык кесиптештерибиз жардамдашат. Тергөө уланып жатат. Үчүнчү шектүү кармала элек. Кылмыш ишинин бети ачылды, бирок тергөөнүн кызыкчылыгы үчүн кененирээк маалымат бере албайм. Куралдар жана өлтүрүү мотиви аныкталды.

Маркумдун жакындары жана Жогорку Кеңештеги "Ата Мекен" фракциясы окуяны Аида Салянованын саясий ишмердүүлүгү менен байланыштырып, "саясий негизи бар" деп сыпаттап келет. Анткени Салянова ошол кездеги бийликти кескин сындаган саясатчылардын бири болгон. Бул маселе парламентте бир нече жолу көтөрүлүп, ошол кездеги ИИМдин министри Улан Исраиловдон каргашалуу окуяга байланыштуу бардык мотивдер иликтенсин деп талап кылышкан.

Аида Салянова.
Аида Салянова.

Парламенттин экс-депутаты Асия Сасыкбаева Саляновдун жакындары айтып жаткан дооматтарга кошулат. Асия Сасыкбаеванын пикиринде милиция чуулгандуу иш боюнча толук маалымат бербей жатканы ар кандай бүдөмүк ойлорду жаратууда.

- Тергөөчүлөр кылдаттык менен көңүл бурушу керек эле. Андай болгон жок. Бат эле сотко өткөрүп салышты. Маркумдун туугандары, Салянова өзү тергөөчүлөр менен сүйлөшүп, саясий мотивдер эмне болгонун түшүндүрүп беришкен. Ага көңүл бурбай эле сотко өткөрүп жатышат деп ойлойм.

Анткен менен Улуттук кооопсуздук боюнча мамлекеттик комитетинин төрагасынын мурдагы орун басары Артур Медетбеков чуулгандуу кылмыш иштеринде дайыма ар кандай пикирлер айтылат деди. Айрым учурда жаңы жагдайлар соттук териштирүүдө белгилүү болушу мүмкүн. Медетбековдун пикиринде бул ишти бир жактуу баалоо азырынча эрте.

- Мындай окуяларда, киши колдуу болуп же белгисиз себептер менен адам каза болуп калганда анын жакындары, туугандары дайыма шек санашат. Бирок сот отурумунда такталбаган иштер чыгып калса, кайра тергөөгө жөнөтүүнү талап кылганга толук укуктары бар. Азыр сот жаңы башталса жаңы иштер чыгышы мүмкүн. Андыктан бир нерсе деп так айтуу эртелик кылат.

Мурдагы башкы прокурор, Жогорку Кеңештин экс-депутаты, мурдагы юстиция министри Аида Салянованын бир тууган иниси Улан Саляновду былтыр 6-ноябрда Бишкектин четинде жайгашкан Көк-Жар конушундагы үйүнө курал менен кирип, атып кетишкен. Кандуу окуяга байланыштуу Кылмыш-жаза кодексинин "Киши өлтүрүү" беренесинин негизинде иш козголгон.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кырчында кызык башталды

III Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары - Кырчын жайлоосу

3-сентябрда Кырчын жайлоосунда этношаарча ачылып, “Көчмөндөрдүн алтын кылымы” деген театралдаштырылган фестиваль өттү. Фотокабарчыбыз Гүлжан Турдубаеванын Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары өтүп жаткан Ысык-Көлдүн Кырчын жайлоосунан тартып келген сүрөттөрүн сунуштайбыз.

Кырчын жайлоосундагы маданий иш-чаралар үчүнчү Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарынын алкагында өтүүдө. Бул жерде маданий программадан тышкары, салбуурун оюндарынын түрлөрү боюнча медалдар ойнотулат.

Быйыл 70ке жакын өлкө катышып, спорттун 37 түрүнөн 600гө жакын медаль ойнотулат.

Мелдештин жалпы байге фонду 28 миллион сомду түзөт. Француз спортчулары оюнга биринчи жолу катышып жатат.

Жалпы жонунан бул оюндарды өткөрүүгө өлкө казынасынан 303 млн. сом, демөөрчүлөрдөн 155 млн. сом чогултулганы айтылган.

​Оюндун расмий ачылышы 2-сентябрда болгон.

Анын ачылышына жогорку мартабалуу коноктордон Түркиянын президенти Режеп Тайып Эрдоган, Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаев, Венгриянын премьер-министри Виктор Орбан, Татарстандын президенти Рустам Минниханов катышты. Мындан тышкары Венгриянын премьер-министри Виктор Орбан, Бириккен Араб Эмирлигине караштуу Фужейра эмирлигинин мураскер канзаадасы, шейх Мухаммед бин Хамад бин Мухаммед Ал-Шарки да Кыргызстанга келишти.

III Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары - “Күч биримдиги-рух биримдиги” аттуу ураандын алдында өтүп жатат.

III Дүйнөлүк Көчмөндөр оюндары 2-сентябрдан 8-сентябрга чейин өтөт.

Төртүнчү Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары 2020-жылы Түркияда өтө турган болду. Бул тууралуу Кыргызстанда расмий сапар менен жүргөн түрк президенти Режеп Тайып Эрдоган 2-сентябрда Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков менен чогуу эки мамлекеттин стратегиялык кызматташтыгы боюнча Жогорку Кеңештин жыйынына катышкан учурда билдирди.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Көчмөндөр оюндарынын ачылышы көзгө толдубу?

Көчмөндөр оюндарынын ачылышынан бир көрүнүш.

Көчмөндөр оюндарынын ачылыш салтанатынын мааниси, сценарийи мурдагы ачылыштарга салыштырылып жатат. Салтанатта ат оюндары көрсөтүлүп, "Манас" айтылып, улуу жазуучу Чыңгыз Айтматовдун учкул сөздөрү жаңырды. Айрым адистер расмий ачылышта негизинен адамзаттын, анын ичинде кыргыздардын таралышы боюнча философиялык ойлорго басым жасалып, жалпы көрүүчүлөрдүн көңүлүн бурдура турган өзгөчө көрүнүштөр аз болгонун белгилешет.

Дүйнөлүк Көчмөндөр оюндарынын ачылышында улуу жарылуудан уюган дүйнө, Жер каймактагандан берки доор, адамзаттын жаралышы, кыргыздардын таралышы көрүүчүлөргө көркөм окулган ыр, театралдашкан оюн-зоок менен туюнтулуп, жарык нур, атайын музыка, бийчилер, манасчылар, комузчулар, актерлордун оюну менен коштолуп турду. Бул багытта учурда чет өлкөлүктөр ачылыш аземде эң күчтүү сүрөөн аянтка атчан каскадерлор чыкканда болгонун жазып жатышат.

Көчмөндөр оюндарынын ачылыш аземи
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:04 0:00


"Азаттык" үналгысына британиялык коноктор дүйнөлүк оюндун ачылыш аземинде эмнелер жакканын мындайча айтты:

- Аябай сонун болду. Чындап эле кооз экен! Бизге өзгөчө аттар менен чабандестер жакты. Биз аябай рахат алдык. Бийлери да сонун болду!

Чет элдиктерди тамшандырган оюндар
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:56 0:00



Театр ишмерлер бирикмесинин төрагасы Жаныш Кулмамбетов Көчмөндөр оюндарынын ачылыш аземи аалам жаралгандан тартып азыркы мезгилге чейинки доорду баяндаганга караганда атчан каскадерлордун өнөрүн көбүрөөк көрсөтүш керек эле дейт.

- Динамика маселеси солгун болуп калганы көрүнүп турат. Анткени көптөгөн философиялык ойлорду батырууга аракет жасашкан окшойт. Экинчи жагынан ошол философия биздин атайын адистерге гана түшүнүктүү символдор менен берилгендиктен сахнада болгон көрүнүш массалык көрүүчүлөргө анчалык түшүнүксүз болуп калды. Жалпы көрүүчүлөр үчүн биринчи кезекте анын эмоциясына таасир бере турган, аң-сезимин дүүлүктүргөн көрүнүштөр керек. Биз көптөгөн олимпиадалык оюндарды, дүйнөлүк чемпионаттардын ачылыш аземи кандай жасала турганын көрүп жүрбөйбүзбү.

Кулмамбетов слайд-шоулар чет өлкөлүк көрүүчүлөргө түшүнүктүү болбой калды го деген оюн кошумчалады.

Дүйнөлүк оюндардын ачылыш салтанатын Алтынбек Максүтов баш болгон режиссерлор тобу даярдаган. Сценарийдин авторлору - Султан Раев, Элеонора Турдубекова, Виктор Фельт, Светлана Цвитенко. "Азаттык" сценарийдин авторлорунун бири Султан Раевге ачылыш аземдеги сюжеттин өзөгү тууралуу суроо узатты:

- Көчмөндөр ааламын, жан дүйнөсүн, рухун, көчмөндөрдүн аалам менен болгон катнашын, табият менен болгон жуурулушуусун, ошондой эле көчмөндөрдү байыркы маданиятты алып жүрүүчүлөр катары көрсөтүүгө аракет жасалды. Эң башкысы көчмөндөрдүн цивилизациясы жалпы адамзаттын цивилизациясынын бир бөлүгү экени, анын ажырагыс бутагы экени көрсөтүлдү.

III Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарынын уюштуруу тобунун өкүлү Бегайым Чокоева азыр ачылыш аземдин өзүнө канча каражат кеткени так эместигин, сценарий тууралуу сын пикир ар кимдин жеке көз карашы экенин айтты:

- Бул эми ар бир адамдын жеке пикири. Ар бир көрүүчүнүн өз көз карашы бар. Бул жактан кыз куумай келип атса, тигил жактан аттар чаап чыгып, бир тарабында боз үйлөр пайда боло калып, анан эле композицияга заманбап музыка да кошулуп турду. Албетте ар кимдин өз пикири бар. "Бүткөн ишке сынчы көп" деп коёт эмеспи. Бирок ачылыш аземи эң жогорку деңгээлде өттү.

2016-жылдагы Көчмөндөр оюндарынын ачылыш аземинде 1000 комузчу комуз чертсе, мында 1000 киши "Манас" айтып, конокторго да "Манастын" тексти жазылган баракчалар таратылган. Мындан сырткары миңдеген актерлор, бийчилер, музыканттар катышкан. Бийге негизинен “Шаттык” ансамблинин окуучулары тартылды. Калгандары өлкөдөгү жогорку окуу жайлардын студенттери, жаштар болду.

II Көчмөндөр оюндарында спорттун 25 түрү боюнча дүйнөнүн 62 өлкөсүнөн 1200дөй спортчу күч сынашкан.

Быйыл 70ке жакын өлкө катышып, спорттун 37 түрүнөн 600гө жакын медаль ойнотулат. Мелдештин жалпы байге фонду 28 миллион сомду түзөт. Француз спортчулары оюнга биринчи жолу катышып жатат.

Жалпы жонунан бул оюндарды өткөрүүгө өлкө казынасынан 303 млн. сом, демөөрчүлөрдөн 155 млн. сом чогултулганы айтылган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Данисте: Пластикке толгон Ысык-Көл

Данисте: Пластикке толгон Ысык-Көл
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:29 0:00

Кененсариев: Көчмөндөр оюндары дүйнөлүк интеграцияга жол ачат

"Түрк кеңешинде локомотив жок"

Чолпон-Атадагы Түрк тилдүү мамлекеттердин саммитине катышкан лидерлер, 3-сентябрь, 2018-жыл.

Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешине кандай реформа керек? Эмне үчүн бул кеңеш гуманитардык жана маданий кызматташтыктын алкагынан чыга албай жатат? Саясий маселелерде уюмдун мүчөлөрү бири-бирин канчалык колдоп кете алат? “Азаттыктын” суроолоруна азербайжандык саясат таануучу Зардушт Ализаде жооп берди.

“Азаттык”: Зардушт мырза, мына бир нече жылдык тыныгуудан кийин Кыргызстанда Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешинин кезектеги саммити өттү. Анын аягында кабыл алынган кызматташтыкты өнүктүрүү концепциясында уюмдун органдарын реформалоо сунушу да камтылган экен. Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңеши кандай реформага муктаж?

Зардушт Ализаде: Негизи бардык нерсени жакшыртып, өнүктүрсө болот. Бирок Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешинде мүчө өлкөлөрдүн дагы жакындан кызматташуусу үчүн саясий эрк азырынча жетиштүү эмес. Уюмдун мүчөлөрүнүн түрк тилдеринде сүйлөгөнү эле бул өлкөлөрдү бириктирип койбойт. Саясий-экономикалык кызыкчылыктар, бирдиктүү рынок, бирдиктүү өндүрүш болушу зарыл. Дал ушул фактор түрк тилдүү мамлекеттерге жетишпей жатат.

Политолог Зардушт Ализаде.
Политолог Зардушт Ализаде.

Борбор Азия мамлекеттеринин абалы башка, Азербайжан менен Түркияныкы башка. Керек болсо нейтралитет саясатын жактаганы үчүн да Түркмөнстандын кызыкчылыгы башкалардан айырмаланып турат. Ооба, Түркия бул өлкөлөрдүн түрк тилдеринде сүйлөгөнүн колдонуу аркылуу бул мамлекеттердеги өзүнүн саясий салмагын арттырууга, экономикалык кызматташтыкты өнүктүрүүгө кызыкдар.

Борбор Азия тобунда Казакстан менен Өзбекстан лидерлик позицияда. Түркмөнстан менен Кыргызстан болсо анчалык көрүнүктүү орунда эмес. Ошентсе да ар бир мүчө бул кызматташтыктан өзүнө пайда издеп жатканы бышык.

Андыктан бул уюмдун түзүмү канчалык өзгөрбөсүн, азырынча Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешинин салмагы артып, дүйнөлүк саясатта маанилүү уюмдардын бири болот деп күтө албайбыз.

“Азаттык”: Азырынча Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешине расмий түрдө төрт өлкө гана – Азербайжан, Казакстан, Кыргызстан жана Түркия кирет. Шавкат Мирзиёев бийликке келгенден бери Өзбекстан кеңешке кошулуу ниетин билдирип келет. Эмне үчүн бул кеңеш бардык түрк тилдүү мамлекеттердин башын бириктире албай келет?

Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешине мүчө мамлекеттердин желектери, 3-сентябрь 2018-жыл.
Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешине мүчө мамлекеттердин желектери, 3-сентябрь 2018-жыл.

Зардушт Ализаде: Менимче, бул уюм башкаларды кызыктыра берет деп ойлойм. Эмне үчүн? Себеби бул уюмдун бир дагы мүчөсү толук үстөмдүк кыла албайт.

Өзбекстан кызыгып жатат. Кайсы бир мезгилде Ислам Каримов Өзбекстанды бул сыяктуу кандайдыр бир саясий уюмдардан оолак кармап келген. Жамааттык коопсуздук келишими уюмуна бирде кирип, бирде чыгып кетип турган. Азыр Шавкат Мирзиёев Тирк тилдүү мамлекеттердин кеңешинде үстөмдүк кылган бир күч же гегемон жок экенине ынана баштады. Түркия да, Казакстан да, Азербайжан жана Кыргызстан да бул уюмда толук үстөмдүк кылбайт. Андыктан Өзбекстан тең укуктуу мүчө катары бул уюмга кошулуу менен анын алкагында экономикалык жана маданий кызматташтыкты өнүктүрүү мүмкүнчүлүгүн караштыра алат.

Дароо эле укмуш бир перспектива пайда боло калат деп айта албайм. Бирок андай перспективаны изилдеп көрүү мүмкүнчүлүгү түзүлөт. Түркмөнстандыкы да ушул сыяктуу. Менимче, Түркмөнстан да келечекте бул уюмга кызыга баштайт.

Себеби бул уюмда үстөмдүк кылган күч жок. Ошентсе да, Түркия бул уюм аркылуу өзүнүн саясий, маданий таасирин, балким экономикалык таасирин бекемдөө аракет кылып жатканын да айтпай кое албайбыз.

“Азаттык”: Чолпон-Атадагы саммитте саясий билдирүүлөр да айтылды. Азербайжан Тоолуу Карабак маселесин көтөрсө, Түркиянын президенти өнөктөштөрдү доллардан баш тартууга чакырды. Бул сыяктуу саясий, экономикалык маселелерде уюмдун мүчөлөрү бири-бирин колдоого даярбы?

Зардушт Ализаде: Азырынча айрым маселелерде колдоо бар. Аны ачык айтуу керек. Мисалы, Казакстан Азербайжандын Армения менен карама-каршылыгына себеп болгон Карабак маселесинде Бакуну ачык эле расмий колдойт. Түркия да колдоого алып келет. Кыргызстан менен Өзбекстан Азербайжандын позициясына лоялдуу мамиле кылат.

Мүчө мамлекеттер Түркиянын да позицияларын колдоого даяр. Өз кезегинде Анкара да башка мүчөлөргө саясий, экономикалык, маданий жактан колдоого көрсөтүүгө дилгир. Андыктан бул уюмдун мүчөлөрү тышкы саясатта бир аз да болсо бири-бирине ишене алышат. Дүйнөлүк саясий айдыңда алар жалгыз эмес.

Шавкат Мирзиёев бийликке келгенден бери Өзбекстан Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешине кошулуу ниетин билдирип жатат.
Шавкат Мирзиёев бийликке келгенден бери Өзбекстан Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешине кошулуу ниетин билдирип жатат.

“Азаттык”: Ошентсе да, Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңеши азыркыга чейин көбүрөөк гуманитардык жана маданият тармактарында гана кызматташтыкты улантып келет. Бир канча жыл мурда казак президенти Нурсултан Назарбаев бул уюмдун алкагында Бажы биримдигин түзүү демилгесин көтөргөн. Бирок ал ишке ашкан жок. Эмне үчүн Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешинде күчтүү экономикалык кызматташтыкты көрө албай жатабыз?

Зардушт Ализаде: Мен Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешинин алкагында мыкты экономикалык кызматташтык түзүлөөрүнөн азырынча күмөн санап турам. Күчтүү экономикалык биримдик жаралышы үчүн дүйнөлүк масштабда же жок дегенде регионалдык масштабда локомотив болуп бере алган кубаттуу бир оюнчуга муктаждык бар. Уюмдагы экономикасы күчтүү деген Түркия деле бул жүктү тартып кете албайт. Андан мүмкүнчүлүгү деле жок.

Түркия өзү Европа Биримдигинин эшигин каккылап жүрүп, азыр Евразиялык экономикалык биримдикке кошулууну караштырып жатат. Казакстан да, Кыргызстан да Орусия үстөмдүк кылган бул биримдиктин мүчөсү. Андыктан экономикалык кызматташтык тууралуу айтылган сөздөр каалоо жана жакшы ниет катары кала берүүдө.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Чаткал: Кендеги кылмыштарды иликтөө (анонс)

Чаткал: Кендеги кылмыштарды иликтөө (анонс)
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:12 0:00

"Левада": орусиялыктардын жарымы митингге даяр

"Левада": орусиялыктардын жарымы митингге даяр
please wait

No media source currently available

0:00 0:14:02 0:00

Чолпон-Ата: кайра жанданган саммит

Түрк тилдүү мамлекеттер кеңешинин саммити, 3-сентябрь, 2018-жыл.

Ысык-Көлдүн Чолпон-Ата шаарында Түрк тилдүү мамлекеттер кеңешинин президенттеринин саммити жыйынтыкталды.

Кыргызстан эки жылдан бери уюштурбай келген бул жыйынга уюмга мүчө өлкөлөрдүн президенттери толук курам менен катышты. Жыйындын жүрүшүндө Тоолуу Карабактан тартып экономикалык кызматташтыкты өнүктүрүү маселелери талкууланды. Бул мезгилге чейин кеңештен обочолонуп келген Өзбекстан менен Европа Биримдигинин мүчөсү болгон Венгриянын премьер-министри биринчи жолу жыйынга байкоочу катары катышканы бул саммиттин өзгөчөлүгү болуп калды.

Чолпон-Ата саммити улуттук спорт жана жаштар чөйрөсүндөгү кызматташтыкты өнүктүрүүгө арналары айтылган. Бирок жыйындын жүрүшүндө саясий, коопсуздук жана экономикалык маселелер көтөрүлдү.

Чолпон-Ата: президенттер саммитке даяр
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:08 0:00

Алгач болуп сөз алган Азербайжандын президенти Илхам Алиев Баку үчүн аярлуу маселеге айланган Тоолуу Карабактын айласындагы абалга токтолду. Ал Карабак узак жылдар бою армян оккупациясында турганын белгилеп, аны кайтарууга чогуу аракет жасоого чакырды:

- Тоолуу Карабак учурда армян оккупациясында турат. Аны натыйжасында аймагыбыздын 20 пайызын жоготуп алдык. 1 миллионго жакын качкын өз жерин таштап кетүүгө мажбур болду. 10 миңден ашык адам дайынсыз. Армения биздин диний жана тарыхый эстеликтерди талкалады. Ушундай кылмыштар үчүн алар жооп бериши керек.

Алиев саммиттин алкагында коопсуздук маселелерин талкуулоону сунуштады.

Буга уюмдун башка мүчөлөрү өз позициясын билдирген жок. Түркиянын президенти Режеп Тайып Эрдоган гана Тоолуу Карабак маселесине көңүл буруп, Азербайжандын аймактык бүтүндүгүн сактоого көмөктөшүүнү сунуштады.

Режеп Тайып Эрдоган.
Режеп Тайып Эрдоган.

Бул жыйындын жүрүшүндө түрк президенти Режеп Тайып Эрдоган өз мамлекети үчүн талылуу темага айланган диниятчы Фетхуллах Гүлендин кыймылы менен күрөш жана өз ара соода жүгүртүүдө АКШ долларынан баш тартып, улуттук валютага өтүүнү сунуштады:

- Эл аралык соода жүгүртүүнүн долларга карата көз каранды болуп калышы учурда тоскоол боло баштады. Биз бул тармакта өз улуттук акчабыз менен соода жүгүртүү маселесин талкуулоону сунуштайбыз. Улуттук жана жергиликтүү валютага өтүшүбүз шарт.

Эрдоган Түркия бул уюмдан запкы көргөнүн белгилеп, мындай окуялар кайталанбашы үчүн башка мамлекеттер сабак алышы керектигин билдирип, бул жагынан Өзбекстандын бийлиги жана Түрк кеңеши жакшы аракеттерди көрүп жатканын кошумчалады.

Расмий Анкара учурда АКШда жашаган диниятчы Фетхуллах Гүленди азыркы бийликтин душманы катары сыпаттап келет.

Сооронбай Жээнбеков.
Сооронбай Жээнбеков.

Ал эми саммитке кожоюндук кылган кыргыз президенти Сооронбай Жээнбеков уюмдун географиясынын кеңейишин уникалдуу көрүнүш катары баалады:

- Бүгүнкү жыйын уникалдуу форматта өтүп жатат. Биздин арабызда отурган Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёевге жана Венгриянын премьер-министри Виктор Орбанга мүчө-мамлекеттердин атынан өзгөчө салам жолдойм. Өзбекстан Республикасынын мүчө-мамлекет катары Түрк кеңешине кошулуу ниетин бийик баалап, өзүнчө колдогум келет. Бул кадам Түрк кеңешинин кеңейишине жана анын эл аралык аренада кадыр-баркын көтөрүүгө жакшы шарттарды түзөт деп ишенем. Европанын чордонунда орун алган Венгрия өзүнүн түрк тилдүү тарыхын, каада-салтын жана тууган-достугун унутпастан, бүгүнкү саммитте Түрк кеңешинин байкоочу мамлекет статусун алып жатканы кубандырат.

Чынында эле жыйындын жүрүшүндө Венгрияга кеңешке байкоочу өлкө макамы берилгени белгилүү болду.

Виктор Орбан.
Виктор Орбан.

Жыйынга алгач жолу катышып жаткан Венгриянын премьер-министри Виктор Орбан түрк кеңеши менен өз тилин жана маданиятын сактоо үчүн кызматташууга кызыкдарлыгын билдирди:

- Глобалдашкан дүйнөдө Венгрия өз тилин жана маданиятын сактап калууга аракеттенет. Өз түбүбүздү жакшы билебиз, XXI кылымда ушул сыяктуу мамлекет болуп, улуттук өзгөчөлүгүбүз менен сыймыктаныбыз. Бул чындык. Батыш бул чындыкты кабыл албайт. Бирок буга карабай түрк тилдүү мамлекеттер менен жакындыгыбызга сыймыктанабыз.

Ошондой эле Чолпон-Ата саммитинин декларациясына кол коюлуп, түрк тилдүү мамлекеттердин кызматташтыгын өнүктүрүү концепциясы кабыл алынды.

Саммитте кеңештин мурдагы баш катчысы Рамил Гасан кызматын тапшырып, ордуна 59 жаштагы Багдат Амреев бекитилди. Жаңы баш катчы Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешинин 2019-жылдагы саммити Азербайжанда өтө турганын билдирди.

Ал эми буга чейин уюмга толук кандуу мүчө катары кошулушу мүмкүн экени айтылган Өзбекстандын кеңешке кирбегенин, бирок "жакын арада толук кандуу мүчө болот" деп ишенерин Амреев кошумчалады.

Амреев: Венгрия кеңешке байкоочу болду
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:12 0:00

Түрк тилдүү өлкөлөр кызматташтык саммити 2010-жылы расмий түрдө түзүлүп, катчылыгы иштей баштаган. Ага төрт өлкө: Кыргызстан, Азербайжан, Казакстан жана Түркия мүчө.

Алгачкы саммит 2011-жылы Казакстандын Алматы шаарында өтүп, экинчи саммит 2012-жылы Бишкекте уюштурулган. Бул саммитте түрк тилдүү мамлекеттер арасындагы билим берүү, маданий кызматташтык маселелерине көңүл бурулган. Ал эми үчүнчү саммит Азербайжандын Гебели шаарында уюштурулса, төртүнчү ирет бул уюмдун саммитине Түркиянын Бодрум шаары 2014-жылы кожоюндук кылган.

Бешинчи жолу кеңештин жыйыны 2015-жылы Казакстандын Астана шаарында өткөн соң үч жылдык тыныгууга туш болду. Расмий Бишкек саммитти 2016-жылы өткөрүүнү болжосо да, эки жыл бою өткөрбөй келди.

Алгач Кыргызстандын бийлиги аны өткөрүүгө камылга көрүп келген. Атүгүл уюмдун 2015-жылы Астанада өткөн жыйынында ошол кездеги президент Алмазбек Атамбаев саммитти Ысык-Көлдүн жээгинде уюштуруу сунушун көтөрүп чыккан эле:

- Нурсултан Абишевич, биз саммитти Чолпон-Ата шаарында өткөрсөк деп сунуш кылып жатабыз. Өзүңүз 15-августтан 25-августка чейин бир күндү тандасаңыз. Сиз аксакал катары тандап берсеңиз, биз ошол күнү өткөрөлү.

Ал учурда кыргыз бийлиги Түрк тилдүү өлкөлөр саммитин Көчмөндөр оюндарына тушташ өткөрүүнү мерчемдеген. Бирок белгисиз мөөнөткө жылдырылган болчу. Мунун расмий себеби түшүндүрүлгөн эмес. Бирок саммиттин эки жыл бою өтпөй калышын байкоочулар Кыргызстандын мурдагы бул уюм ичиндеги айрым өнөктөштөр менен мамилесинин бузулушуна байланыштырышкан.

Алсак, Түркиянын бийлиги менен 2016-жылдын 15-июлдагы мамлекеттик төңкөрүш аракетинен кийин расмий Бишкек менен Анкаранын мамилеси муздаган. Буга түрк бийлиги төңкөрүш аракетине айыптаган диниятчы Фетхуллах Гүлендин тарапкерлери деп атагандардын ишмердигин Кыргызстанда тыюу салуу өтүнүчүн орундатуудан баш тартылганы себеп болгон.

Ал эми Азербайжандын жетекчилиги Карабак маселеси Бакунун позициясын жактаган Исламабад декларациясына кол койбой койгон Кыргызстанга расмий түрдө таарынычын билдирген. Казакстан менен Кыргызстандын бийлик башындагылары өткөн жылы президенттик шайлоодон улам кайым айтышкан. Мына ушундай өлкө башчылары арасындагы таарынычтардан улам кийинкиге калып келген саммитке кожоюндук кылуу шыбагасы Сооронбай Жээнбековго тийди.

Эксперттер бул жолку саммиттин Кыргызстандын ички жана тышкы саясаты үчүн мааниси бар экенин белгилешет.

Ички саясатта президент Сооронбай Жээнбеков кожоюндук кылган саммитке мурдагы өлкө башчысы Алмазбек Атамбаев менен ачык жана тымызын кер-мур айтышып, мамилеси бузулган өлкө жетекчилеринин келиши Жээнбеков үчүн саясий упай алып келген окуя болууда.

Тышкы саясатта болсо мурда бузулган мамилерди оңдоо менен үч жылдан бери токтоп калган саммитти өткөрүү бул мамлекеттер ортосундагы көп тараптуу алаканы жакшыртууга аянтча болду. Айрыкча, АКШ жана Европа менен мамилеси бузулган Түркия үчүн бул уюмдун алкагында өз бугун чыгарууга мүмкүнчүлүк алды.

Бул жолу Түркмөнстандын жетекчилиги саммитке катышкан жок. Буга чейин келери кабарланган Гурбангулы Бердимухаммедов эмне себептен жыйынга катышпаганы расмий түшүндүрүлгөн жок.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Амреев: Венгрия кеңешке байкоочу болду

Амреев: Венгрия кеңешке байкоочу болду
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:12 0:00

"Манастагы" күмөндүү миллиондор

"Манастагы" америкалык аба базада 2009-жылы тартылган сүрөт.

АКШнын Кыргызстандагы аба базасы жабылганына төрт жылдан ашты. Бирок бул базаны күйүүчү май менен камсыздоодо чоң кирешеге туйтунгандардын, казынага түшпөй калган миллиондордун маселеси алигиче түкшүмөл суроолорду жаратып келет. “Азаттык” мурдагы кыргыз президенттери – Аскар Акаев менен Курманбек Бакиевдин тушунда аба базага май ташып келүүнүн айланасындагы күмөндүү жагдайларды тизмектеди.

2014-жылдын 3-июну. “Манас” аба майданындагы Транзиттик борбордун жабылуу аземи өтүп, ачкыч кыргыз тарапка тапшырылган күн. Аны улай америкалык аскерлердин акыркы бөлүгү толугу менен базадан чыгып кеткен.

Бир кезде бул база тынымсыз иштеп, эл аралык коалициянын жоокерлерине, аскердик техникага шыкалган борбор эле. Күн сайын база аркылуу 1200дөн 3500гө чейинки аскерлер эки жакка каттап турган. НАТОнун Ооганстандагы антитеррордук операцияларына бараткан жана андан кайтып келаткан дээрлик ар бир аскер “Манас” аркылуу өтүп келген.

АКШ Конгрессинин баяндамасында айтылгандай, ай сайын 13 миллион тоннага чейинки жүк жана НАТОнун коалициялык күчтөрү керектеген күйүүчү майдын кеминде 30 пайызы бул база аркылуу ташылып турган.

Транзиттик борбор жабылганда АКШнын аба күчтөрү тараткан маалыматта айтылгандай, базада 12,5 жыл ичинде аскердик учактарга баш-аягы 12,2 миллиард галлон күйүүчү май куюлган. Бул 9 миң олимпиадалык бассейнди толтурууга жетиштүү болмок.

- Бул - АКШнын тарыхындагы эң кымбат согуш болду. Ал жерде күнүнө 500 миң галлон күйүүчү май керектелип турган. Масштаб ушунчалык чоң болгон. Кайсы бир мезгилде “Манас” аба базасы "Шереметьево" менен "Домодедовонун" экөөнү кошкондо да андан көп күйүүчү майды керектеп турган, - деди америкалык базаны күйүүчү май менен камсыздоодогу күмөндүү жагдайларды өз китебинде жазган окумуштуу, Борбор Азия университетинин илимий кызматкери Кемел Токтомушев.

2001-жылдан 2011-жылга чейинки он жыл ичинде эле базаны күйүүчү май менен камсыздоо боюнча 1 миллиард 857 миллион доллардык келишимдер түзүлгөн. Дал ушул каражаттын бир бөлүгү мурдагы президенттердин үй-бүлөсүнүн капчыгына түшкөнү тууралуу талкуулар алигиче токтобой келет. Май ташууда ыктымал коррупциялык аракеттер болгону тууралуу маалыматтар Кыргызстандагы эки ыңкылаптан кийин да айтылган. Алдыда дал ушул талкууга негиз болгон жагдайларды чечмелейли.

Ооганстандан "Манаска" кайтып келе жаткан аскерлер, 26-февраль 2006-жыл.
Ооганстандан "Манаска" кайтып келе жаткан аскерлер, 26-февраль 2006-жыл.

Аскар Акаевдин доору

2001-жылдын 11-сентябрындагы АКШдагы теракттардан кийин Вашингтон менен Бишкек тез эле тил табышып, буга чөлкөмдөгү башка оюнчулар да макулдук беришип, “Ганси” базасы ошол жылдын декабрь айында ачылып калган. Ал үчүн АКШ жылына Кыргызстанга 2 миллион доллардан ашык каражат төлөмөй болгон.

Вашингтон алгачкы бир жылдан ашык убакытта базаны күйүүчү май менен камсыздоо укугун баш кеңсеси Мэрилендде жайгашкан "AvCord" аттуу компанияга ыйгарган. Бирок бул ишкана да, андан кийин кирешелүү бизнеске киришкен "Red Star" жана "Mina Corp" компаниялары да өздөрү түздөн-түз май ташып келген эмес. Алар жергиликтүү ишканалар менен келишим түзүп, базаны авиакеросин менен камсыздап турушкан.

Андыктан "AvCord" компаниясынын буюртмасы менен мурдагы президент Аскар Акаевдин уулу Айдар Акаевге таандык делген “Манас эл аралык сервис” ишканасы субподрядчик катары “Манаска” май ташып келе баштаган. Экинчи субподрядчик болуп Акаевдин мурдагы күйөө баласы Адил Тойгонбаевге таандык “Аалам сервис” компаниясы тандалган. Буга “Манас” аэропортунун ошол кездеги жетекчилигинин дал ушул эки компания менен гана иштешүү талабы түрткү болгон.

Мурдагы президент Аскар Акаевдин уулу Айдар.
Мурдагы президент Аскар Акаевдин уулу Айдар.

АКШнын Коргонуу жана логистика боюнча агенттиги "AvCord" компаниясынан кийин май ташуу укугун 2003-жылдын февраль айынан тарта "Red Star Enterprises Ltd." компаниясына ыйгарууну чечкен.

Мурдагы президенттин уулу менен анын күйөө баласына байланышы бар “Манас эл аралык сервис” менен “Аалам сервис” компаниялары болсо негизги субподрядчик бойдон кала берген.

"Red Star" компаниясынын маалыматы боюнча, 2003-2005-жылдары күйүүчү май үчүн “Манас эл аралык сервиске” 87 миллион доллар, “Аалам сервиске” 32 миллион доллар төлөнгөн.

"Жоогазын” ыңкылабынан кийин дал ушул эки компания жаңы бийликтин иликтөөсүнө кабылып, Акаев менен байланышы бар 42 компаниянын тизмесине кошулган.

Айтмакчы, ал учурда Кыргызстандын Башкы прокуратурасы АКШнын Юстиция министрлигине кайрылып, “Акаев кымырып кетти” делген каражаттарды жана мүлктү табууга жардамдашууга чакырган. АКШнын Федералык иликтөө бюросу сегиз беттен турган баяндаманы Кыргызстандын жаңы жетекчилигине берип, көп өтпөй бул документке “жашыруун” деген макам ыйгарылганы белгилүү болгон.

Ал баяндаманын көчүрмөсү убагында “Нью-Йорк Таймс”, “NBC News” сыяктуу маалымат каражаттарынын колуна тийген. Алар 2005-жылы жарыялаган макалаларда “Манас эл аралык сервис” менен “Аалам сервис” компаниялары Нью-Йорктогу "Citibank" менен голландиялык ABN AMRO банктарындагы арам акчаны адалдоо операцияларына катышканы белгиленген. Ошондой эле бул эки компания Акаевдерге тиешеси бар делген жүздөгөн офшордук компаниялар менен да байланышта болгону айтылган.

"Жоогазын” ыңкылабынан кийин кыргыз тарап мурдагы президент Аскар Акаевдин үй-бүлөсү өлкөдөн чыгарып кетти делген каражаттарды алып келүү үчүн америкалык адвокат Эдвард Либерманды жалдаганы маалым.

Адил Тойгонбаев.
Адил Тойгонбаев.

2005-жылдын күзүндө Либерман “Манас эл аралык сервис” компаниясы жана ага байланыштуу ишканалар Нью-Йорктогу Citibankтагы эсептерге 40 миллион доллар которгонун билдирип, бул маалыматты ФБРден алганын айткан. Бирок аны башка көз карандысыз булактар же ФБР тастыктаган эмес.

Кантсе да америкалык базаны күйүүчү май менен камсыз кылган, мурдагы президент Акаевдин жакындары ээлик кылган компаниялардын мындай күмөндүү операцияларда аты аталганы учурунда талкуу жараткан. “Акаевдин үй-бүлөсү базадан олчойгон акчаларды жасаган” деген дооматтарга түрткү берген.

“Ушул майдын тегерегинде өтө көп саясат болгон. Анткени анын аркасында акча бар да. Ошондуктан аябай көп оюндар болгон”, - дейт 2005-жылдан кийин Коопсуздук кеңешинин жетекчиси болгон, азыр эми Кыргызстандын Тажикстандагы элчиси Мирослав Ниязов.

Деген менен Акаевдин үй-бүлөсү Кыргызстанда айтылган бул сыяктуу айыптоолорду четке какканы белгилүү.

Ал эми Пентагондун расмийлери “Манас эл аралык сервис” менен “Аалам сервис” компаниялары жогорку бийлик өкүлдөрү менен тыгыз байланышта болгону үчүн эмес, Бишкектин четиндеги аба базасына май ташып келүүгө мүмкүнчүлүгү болгону үчүн бул ишке катышканын билдиришкен. АКШнын Коргоо министрлиги мындай келишимдерди берүүдө чет өлкөлүк лидерлер менен байланышы бар компанияларга тыюу салбай турганын да кошумчалаган.

"Манас" аэропортундагы төрт жыл мурда жабылган америкалык аба база, 6-март 2014-жыл.
"Манас" аэропортундагы төрт жыл мурда жабылган америкалык аба база, 6-март 2014-жыл.

Бакиевдин доору

Курманбек Бакиевдин тушунда болсо «Манастагы» америкалык базанын макамы боюнча АКШ тарап менен кеминде эки ири сүйлөшүү болгон. Биринчи ыңкылаптан кийин бийликке келген Бакиев базанын жылдык төлөмүнүн аздыгын белгилеп, аны чыгарууну ишара кылып жатып, 2006-жылы АКШ база үчүн мурдагыдай 2 миллион доллар эмес, 17 миллион доллар бермей болгон.

Буга кошумча ар кыл долбоорлорго 150 миллиондук жардам көрсөтүлөрү кабарланган.

2009-жылы база аз жерден жабылат деп барып, сүйлөшүүлөрдүн натыйжасында ал Транзиттик борбор болуп өзгөрүп, Америка жылына 60 миллион доллар Кыргызстанга берүүнү убада кылган. Бакиевдин тушундагы келишимдер боюнча транзиттик борборго ташылган күйүүчү майлардан акциздик салык алынбай турган болгон.

Кыргызстан база боюнча АКШ, Орусия менен сүйлөшүүлөрдү жана соодалашууларды жүргүзүп жатканда аба базаны күйүүчү май менен камсыздоо токтогон эмес. Кадимкидей эле улана берген.

“Red Star” компаниясы май ташууну 2007-жылга чейин улантып, андан кийин бул ишти өздөрүнүн эле компаниясына – “Mina Corporation” компаниясына өткөрүп берген. Ал учурда “Red Star” деген ат коомдо Акаевдин үй-бүлөсү менен байланышып калгандыктан компания жаңы бренд алып келүүнү чечти деген жоромолдор да айтылган.

Мурдагы президент Курманбек Бакиевдин үй-бүлөсү.
Мурдагы президент Курманбек Бакиевдин үй-бүлөсү.

Ушул жерден эки компаниянын таржымалына токтоло кетели. “Red Star” да, “Mina Corp” да алгач Британияга таандык Гибралтар аймагында түзүлгөн. Алардын кожоюндары катары кыргызстандык Эркин Бекболотов жана француз жараны Дельфин Ле Дан көрсөтүлгөн. Бирок Ле Дандын атынан компанияны анын күйөөсү, көп жыл Кыргызстанда жашаган Дуглас Эделман башкарып келген. Алар база ачылганга чейин эл “Манас” аэропортун күйүүчү май менен камсыз кылууга аралашып келгенин айтышкан.

2010-жылдын апрель айында АКШ Конгрессинин комитетинде болгон угууда бул компаниянын купуялуулугу сынга кабылган. “Red Star” жана “Mina Corp” компанияларын сындагандардын бири Колумбия университетинин профессору, аба базага май ташуу маселесин изилдеген Скот Хортон эле:

- Бул компанияларга байланыштуу тынчсыздануу жараткан суроолор бар. Алар мурда бул тармакта иштебей туруп эле, кайдан-жайдан чыга калышкандай. Компаниялардагы адамдардын АКШ өкмөтү менен менен байланышы бар. Бирок май ташуу индустриясы менен эмес, -деп билдирген профессор Нортон.

“Mina” менен “Red Star” купуялуулугун өздөрүнүн ийгилигинин ачкычы катары эсептешет. Компаниялар элдин көзүнөн далдоо иш алып барышат. Алардын интернет сайты жок. Алардын дареги Гибралтарда жайгашкан. Апрель айына чейин алардын операциялары Бишкектеги “Хаят” мейманканасынын экинчи кабатынан жүргүзүлгөн”,-деп жазылат Конгресстин 2010-жылдын декабрь айында жарыялаган баяндамасында.

Айтор, бул эки компания 2003-жылдан 2011-жылга чейин базаны керосин менен камсыздоо багытында жалпы баасы 1 миллиард 800 миң доллардык келишимдерди аткарган.

Ооганстандан "Манаска" учуп келген аскердик учактагы жоокерлер, 26-февраль 2009-жыл.
Ооганстандан "Манаска" учуп келген аскердик учактагы жоокерлер, 26-февраль 2009-жыл.

Бакиев бийликте турганда да жергиликтүү компаниялар аркылуу “Манас” аба базасына май ташып келүүнү уланткан. Болгону алардын буюртмасын мурда Акаевдин уулу менен күйөө баласы көзөмөлдөдү деген эки компания аткарып келген болсо алардын ордуна башка ишканалар түзүлгөн.

Ошол учурдагы өзгөрүүлөрдү бул багытта өз алдынча иликтөө жүргүзгөн жарандык активист, "Сөз эркиндигин коргоо комитетинин" мүчөсү Адил Турдукулов айтып берди:

- Айдар Акаев да, Адил Тойгонбаев да бул жерде чоң финансылык булактар бар экенин билген. Анан эки компания түзүлгөн. Революция болуп кеткенден кийин 2005-2006-жылдары ошол жердеги булактарды Өмүрбек Бабанов алганы баарыбызга маалым. Конгресстин отчетунда да бул маалымат бар. Жаңы бийлик келгенден кийин Максим Бакиев тартып алган бул бизнести. Бабановдун оппозицияга кетишинин себеби да ушул.

Конгресстин баяндамасында 2005-жылдан кийин Бабанов менен “Манас эл аралык сервистери” компаниясынын кыска убакыттык байланышы болгону айтылат. Бирок Бабановдун бул тууралуу айткан сөздөрүн Интернеттеги ачык булактардан табуу дээрлик мүмкүн болгон жок. Ошентсе да саясатчы 2010-жылдан кийин да “Манасты” күйүүчү май менен камсыз кылууга катышканы тууралуу маселе көтөрүлгөндө дооматтарды четке каккан болчу.

Бакиевин тушунда "Манас Аэрофьюэлз" «Манас Фьюэл Сервисез», ОсОО «Сентрал Эйша Фьюэл» деген сыяктуу алтыга чукул чакан ишкана түзүлүп, алар “Mina Corp” компаниясынын май ташып келүү боюнча буюртмаларын аткара баштайт.

2010-жылдан кийинки бийлик бул компанияларга каршы кылмыш ишин козгоп, алардын мурдагы президент Курманбек Бакиевдин уулу Максим Бакиевге байланышы бар экенин билдирген.

Максим Бакиев
Максим Бакиев

2007-жылы Максим Бакиевдин жакын өнөктөшү делген “MGN group” компаниясынын жетечиси Евгений Гуревич “Манас” аэропортунун директорлор кеңешине келгенде аэропортко тиешелүү заправка кылуучу комплекс "Манас Аэрофьюэлзга" 7 миллион долларга сатылган. Бул каражатты "Манас Аэрофьюэлзга" “Mina Corp” берген. Мындай транзакциядан кийин “Mina Corp” менен Бакиевдин кичүү уулу келишип алганбы же аэропорттун жетекчилигин паралашканбы деген суроолор жаралган. Себеби бул комплексти жылына ижарага берүүдөн эле 4-5 миллион доллар каражат табылып келген.

2010-жылдан кийин бул комплекстин сатылып кетиши боюнча Гуревич 15 жылга сыртынан абакка кесилген. Ал жакында “Азаттык” менен маегинде мында өзүнүн эч кандай күнөөсү жок экенин айтып, ал кайсы бир мааниде буйрукту гана аткарганын билдирди. Бирок аба базанын айланасындагы коррупциялык схемаларга Максим Бакиевдин байланышы бар экенин белгиледи:

“Максим Бакиевдин "Mina" жана "Red Star" ишканаларында түздөн-түз жашыруун үлүшү болгонун так билем. АКШ Конгрессинин иликтөөсү бул фактыны тастыктабаганы мени абдан таң калтырды. Балким алар тастыктагысы келишкен эмес чыгаар. Себеби бул Пентагондун кызыкчылыгында болгон эместир. Бирок так кандай схемалар колдонулганын же буга кандай жол менен катышып жатканын Максим жеке өзү мага айткан эмес. Мен муну анын ишмердигиндеги көпчүлүккө белгилүү факт катары билем. Андан башкача болушу мүмкүн деп деле элестетүү кыйын”, - деди Евгений Гуревич.

Гуревич: Бакиевдер 200-300 млн. доллар уурдаган
please wait

No media source currently available

0:00 0:33:30 0:00

Күйүүчү майдын булагы

Бакиевдин тушунда күйүүчү майдын булагы боюнча күмөндүү жагдайлар болгон. Акаевдин доорунда күйүүчү майдын бир бөлүгү Казакстандын Павлодарынан жана Атыраусунан, Түркмөнстандын айрым заводдорунан алып келүүгө аракет жасалса да, “Манас” аба базасына негизинен Орусиянын Омск шаарындагы мунай иштетүүчү заводдон кымбат керосин келип турган. Бул завод “Газпромнефтке” караштуу экени белгилүү.

Орусия авиакеросиндин аскердик максатта экспорттолушуна тыюу салганына карабастан күйүүчү май Кыргызстанга жарандык авиация үчүн деген жүйө менен келе берген. Керек болсо 2007-2009-жылдар аралыгында Кыргызстандын ошол учурдагы премьер-министри Игорь Чудинов “Газпромдун” жетекчиси Алексей Миллерге кат жөнөтүп, ага кыргыз авиациясын авиакеросин менен жабдып жатканына ыраазычылыгын билдирген. Ошондой эле Максим Бакиевге байланышы бар делген «Сентрал Эйша Фьюэл» компаниясына айына 40 миң тонна күйүүчү май берүүнү өтүнгөн. “Mina Corp” ишканасынын жетекчилиги премьер-министрди орус тарапка мындай өтүнүч келтирүүгө кантип көндүргөнүн түшүндүргөн эмес.

Ошентсе да бул режимдин расмий коммуникация каналдарын жеке кызыкчылыктар үчүн колдонгонун далилдеген факт болуп калган.

- Кыргыз авиациясы мынча көлөмдөгү күйүүчү майды керектебейт эле. Жарандык максатта эмес. Анын үстүнө 2004-жылы орус президенти буйрук чыгарып, күйүүчү майды аскердик максатта экспорттоого тыюу салган. Буга карабастан базанын күйүүчү майы түгөнгөн эмес. Ортомчу фирмалар документтерди жасап, тынч максатта колдонулат деп белгилеп, чын-чынында ал май “Манас” базасына келип турган. Бул жакта көп оюнчулар болгон, - дейт маселени изилдеген окумуштуу Кемел Токтомушев.

2010-жылдан кийин Утурумдук өкмөттө каржы министринин милдетин аткарган Темир Сариев да Орусиядан Кыргызстандын аты менен алынып келинип келинген күйүүчү май кайра Ооганстанга жөнөтүлүп турганын айтканы бар.

- Менде болгон маалымат боюнча 2009-жылы “Mina corporation” Кыргызстанга 345 миң тонна күйүүчү май киргизген. Мындан башка 175 миң тонна керосинди реэкспорт үчүн Кыргызстанга киргизип, аны кайра Ооганстанга реэкспорт кылып жөнөткөн. Бул түздөн-түз коррупцияланышкан схема менен кеткен. Анткени "Mina corporation" Орусия менен Кыргызстандын ортосундагы келишимге таянып, күйүүчү майды арзан баада сатып алган. Муну өздөрү кыла албайт эле. Буга мурдагы президенттин уулу Максим Бакиев түздөн-түз катышкан.

Америкалык базанын кире бериштерин бири.
Америкалык базанын кире бериштерин бири.

Бакиевдердин үй-бүлөсү Кыргызстанда өздөрүнүн дарегине айтылган бул сыяктуу дооматтарды четке кагып келе жатышат.

2010-жылдан кийин келген жаңы бийлик “Манас” аба базасын күйүүчү май менен камсыз кылууда коррупциялык аракеттер көз жаздымда калганын белгилеп, Пентагондун дарегине да кескин сын айткан.

Мындай айыптоолордон кийин АКШ Конгрессинин улуттук коопсуздук жана эл аралык мамилелер боюнча кичи комитетинин башчысы Жон Тирни жетектеген топ маселени иликтей баштаган.

Конгрессмендердин сегиз айлык иликтөөсүнөн кийин 2010-жылдын соңун утурлай “Манастагы табышмак: АКШнын Коргоо министрлигинин Кыргызстандагы отун келишимдеринин стратегиялык ак тактары” деп аталган баяндама жарыялаган.

Анда "Манас" транзиттик борборун май менен жабдыган эки компания күмөндүү иштерге барганы айтылып, буга көңүл бурбаганы үчүн Пентагон жана АКШнын Мамлекеттик департаменти сынга алынган. Бирок компаниялардын Бакиев режими менен каржылык байланышта турганы боюнча ишенимдүү далилдер табылган эмес деп белгиленген.

Пентагон Кыргызстанда айтылган дооматтарды четке каккан. “Mina Corp” болсо кыргыз тараптын жүйөлөрүн каралоо катары мүнөздөгөн.

Иш канчалык тыкыр иликтенди?

Кантсе да 2010-жылдан кийин Транспорт прокуратурасы учурда Транзиттик борборго күйүүчү май ташып келүүдө коррупция фактылары орун алган деген шек менен кылмыш ишин козгоп, иликтөө жүргүзө баштаган.

Мурдагы президенттин уулу Максим Бакиевге жана анын жакындарына тиешелүү делген «Манас Фьюэл Сервисез», «Кыргыз Авиаэйшн», «Сентрал Эйша Фьюэл», «Авиейшн Фьюэл Сервис», «Эйр Крафт Петрол Лимитет» жана «Централ Эйша Трейд групп» фирмалары текшерүүгө алынган.

2010-2011-жылдары башкы прокурор болгон Кубатбек Байболов ошол иштер аягына чыкпаганын айтты:

- Кылмыш иши болгон. Тергөө жүрүп жаткан. Мен бир аз гана убакытка болбодумбу. Мен кеткенден кийин тергөө солгундап, ошол боюнча жок болуп кетти. Миллиондогон доллар тууралуу сөз болуп жатат да. Эгерде чындап киришип, баа бере турган болсо азыр деле бети ачыла турган нерсе.

"Манас" аэропортундагы АКШнын Транзиттик базасы 2014-жылдын 3-июнунда жабылган.
"Манас" аэропортундагы АКШнын Транзиттик базасы 2014-жылдын 3-июнунда жабылган.

Айтмакчы, 2004-жылы кабыл алынган мыйзам боюнча реактивдүү күйүүчү май алып келүүгө бир тонна үчүн 2000 сом акциз салыгы киргизилген. Бирок мурдагы президент Курманбек Бакиевдин тушунда күйүүчү май үчүн акциз салыгынын өлчөмү нөлгө түшүрүлгөн. Эгерде күйүүчү май ташыгандар салыктан бошотулбай мурдагыдай акциз төлөп турганда бюджетке 3.5 млрд. сом түшмөк деп айткандар да болгон:

- Май ташуудан Кыргызстан бир жылда 50 миллион долларга чейин дивиденд алууга мүмкүнчүлүк бар болчу. Коррупциялык схемалар түзүлгөндүктөн, коомчулук тарабынан көзөмөл болбогондуктан, үчүнчүдөн, революциянын талаптары аткарылбагандыктан “Кумтөр” сыяктуу эле базадан да акча таппай калдык,-деди жарандык активист Адил Турдукулов.

Айтор, АКШнын базасы эбак жабылса да, аны күйүүчү май менен жабдуу маселесинде күмөндүү жагдайлар кала берүүдө. Маселени изилдеп көргөн адистер 2010-жылдан кийинки базага май ташып келүү маселеси өзүнчө сөз кылууга арзыйт дешет.

Ред. Макалада АКШ Конгресси жүргүзгөн иликтөөнүн жыйынтыгы боюнча 2010-жылы жарыяланган "Манастагы табышмак" аттуу баяндама жана Кемел Токтомушевдин "Кыргызстан: Режимдин коопсуздугу жана тышкы саясат" аттуу китебиндеги маалыматтар пайдаланылды.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Чет элдиктерди тамшандырган оюндар

Чет элдиктерди тамшандырган оюндар
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:56 0:00

Беларус IT тармагына эркиндик берди

“БелаПАН” маалымат агенттигинин журналисти Александр Ярошевич.

Беларус санариптик экономиканы өнүктүрүүгө багыт алганы IT тармагынын баасы да, баркы да артып баратат. Беларустун стартаптарын дүйнөлүк компаниялар сатып алган мисалдар бар.

Минск шаарындагы "БелаПАН" агенттигинин журналисти Александр Ярошевич "Азаттык" менен болгон маегинде беларустар жаңы технологиялар тармагын кантип өнүктүрүп жатканын айтып берди.

"Азаттык": Беларус постсоветтик аймакта IT технологиясын өнүктүрүүдө алдына ат салдырбай баратат. Мунун сыры эмнеде?

Александр Ярошевич: Беларуста “Жогорку технологиялар паркынын” түзүлгөнүнө 10 жылдан ашты. Ал жердеги компаниялар IT технологиясын өнүктүрүрөт. Соңку жылдары алардын тапкан кирешеси миллиард доллардан ашты. Беларус мынча каражатты башка өлкөлөргө жүк ташуучу машиналарды, айыл чарба техникасын сатып таап келгени менен салыштырсак болот. Бул көрсөткүч IT тармагы канчалык тез өнүккөнүнүн белгиси.

Былтыр президент Александр Лукашенко жаңы тармактын бардык өкүлдөрүн чакырып, анын келечеги тууралуу алардын сунуш-пикирлерин уккан. Белгилей кетчү нерсе, ушул тапта мындай компаниялар аутсорсингге иштешет. Жөнөкөй сөз менен айтканда, алар сырттан чоң компаниялардын заказдарын алып, аларды аткарып беришет.

Муну далилдеген ийгиликтүү мисалдар бар. Беларустун IT адистери ошол эле "Фейсбук" компаниясына “Маскарад”, "iMетр" деген тиркемени "Гуглга" сатышкан. Мына ушуларды эске алуу менен бул тармакты дагы кеңейтип, илгерилетип, Беларустун өзүндө продукт түзүүнү сүйлөшүшкөн. Башкача айтканда башка бирөөгө эмес, өзүбүз үчүн иштөөнү макулдашышкан.

"Азаттык": Баарыбыз эле билгендей, Беларус авторитардык лидер башкарган дээрлик жабык өлкө. Анан эмне үчүн президент Лукашенко IT тармагына мынчалык эркиндик берип жатат?

Александр Ярошевич: Президенттин андан башка аргасы жок. Соңку жылдары Беларус Орусиядан мунай менен газдын баасында субсидия турүндө алган жардам бара-бара азайып баратат. Орусиянын Батыш менен тиреши башталгандан бери өзүнүн экономикасы начарлап, беларустарга субсидия берүүгө чамасы дагы азайды.

Аларды карап отуруп, акыры Лукашенко түшүндү. Азыр бийлик салык саясатын ийкемдүү кылып, кандайдыр бир жаңы эрежелерди киргизүүнүн үстүндө. Өлкө товар өндүрүп, сатып, пайдасын көргөн тармактар аз кирешелүү болуп калды. Мурдагыдай орустардан чийки мунайды арзан алып, аны иштетип, Батышка эселеп кымбат саткан заман бүтүп баратканын Лукашенко көрүп турат. Демек, улуттук экономиканы жаңы деңгээлге чыгара турган башка тармактарды карап, башка жолдорду табуу керек.

Андыктан IT адистерин жыйнап алып, бул тармакты мындан дагы өркүндөтүп, эл аралык деңгээлге кантип чыгарса болот деген суроону койгон. Адистер Беларуста британдардын укук системасын колдонууга жол ачууну сунуш кылышкан. Ошондой эле криптовалютаны мыйзамдаштырууну айтышкан. Жаңы түптөлүп аткан IT компанияларга жеңилдиктерди берүүнү cунуш кылышкан. Президент алардын баарын ишке ашырууга макул болгон.

Ушул тапта мыйзамдын жол-жобосу иштелип жатат. “Жогорку технологиялар паркы” ийгиликтүү иш жүргүзүп кеткенин далилдеди. Алардын кирешеси эселеп көбөйүп, миллиард доллардан ашты. Беларустун стартаптары өздөрүн эл аралык рынокто көрсөтө алышты. Бийлик аларды колдоп жатат. Ошол эле маалда биздин өлкөдө баары көзөмөлдө, бийлик кимди болбосун тизгиндеп, керек болсо түрмөгө отургузуп коё алат.

"Азаттык": Кыргызстанда дагы IT адистери бир топ. Бирок алар ачыкка чыкпай иштешет. Алар ар кандай текшерүүлөр менен баштарын ооруткулары келбесе керек. Сиз Беларуста Британ мыйзамдары киргизилет дедиңиз. Ал кандайча иштейт, түшүндүрүп берсеңиз.

Александр Ярошевич: Буга чейин Беларуска кандайдыр бир инвестиция салам дегендер чочулашчу. Эми келген инвестордун акчасы дүйнөдөгү эң ишенимдүү жана күчтүү Британ мыйзамдары менен корголот. Беларуста акча салып, кандайдыр бир долбоор баштайм дегендер эл аралык мыйзамдын коргоосунда экенин түшүнүшөт.

"Азаттык": Беларус постсоветтик аймакта биринчи болуп криптовалютага расмий уруксат бербедиби?

Александр Ярошевич: Беларуста криптовалюта расмий төлөм бирдиги деп таанылбайт, муну Улуттук банк такай кайталайт. Бирок ошол эле маалда криптовалютаны сатканга жана сатып алганга уруксат. Ал кантип ишке ашат? Сиз аны колдон сатып алсаңыз болот. Маселен, мага 2 биткоин берсеңиз, мен сизге анын кунуна тең турган беларус рублин берем.

Ошондой эле биржаларда же атайын алмаштыруучу жайларга барса болот. Эми криптобиржалар менен криптовалюта алмаштырчу жайларды расмий ачууга камынып жатышат. Ушул тапта биздин өлкөнүн бийлиги аны легалдаштыруунун нормативдик базасын түзүп жатат.

“Жаңы технологиялар паркында” ачылган атайын алмашуу пункттарына келип, Беларустун рублине кайсы бир суммадагы электрондук акчаны сатып аласыз. Алар сиздин электрондук капчыкка которулат. Азыр бийлик арам акчаны адалдаштырууга каршы күрөшкөн эл аралык уюм (FATF - Financial Action Task Force) менен позициясын такташып жатат. Бул уюм Беларуста жаңы кирип жаткан система финансылык көз боёмочулукка каршы эл аралык мыйзамдарга шайкеш келишин карайт. Беларус арам акчаны адалдаштыруучу аймакка айланып калбашы керек.

"Азаттык": “Жогорку технологиялар паркы” баш калаа Минскте жайгашкан эмеспи. Өлкөнүн башка аймактарындагы IT компаниялар кандай иштейт жана IT адистерин даярдоо кандай ишке ашат?

Александр Ярошевич: Өлкөнүн башка шаарларындагы компаниялар дагы Минсктеги "Жогорку технологиялар паркынын" резиденти боло алат. Башкача айтканда ишкана Брестте же Могилёвде жайгашса дагы "Жогорку технологиялар паркына" берилген бардык жеңилдиктерден колдоно алат. IT компаниялар жаңы адистерге дайым муктаж, алар кадр керек деп эле жүрүшөт.

Студенттер болсо 3-4-курстарда эле практикага барып, диплом алгандан кийин адатта ошол эле компанияларга ишке барышат. Университеттер менен IT компаниялар тыгыз кызматташат. Алар идиректүү балдарды эртерээк иргеп алып, окуусун бүтө электе эле адистикке даярдай башташат. Эми мектептерде тереңдетилген IT сабактарын киргизүүгө камынып жатышат. Кээ бир компаниялар орто мектептер менен келишим түзүп, программалоо сыяктуу сабактарды көп окутуп, анын колдонмо жагына көп көңүл бурулат. Алар эртелеп эле программисттер, тестирлөөчүлөр менен иштеше башташат.

"Азаттык": Орустар Москванын сыртында Сколководо технопарк түзүштү. Бишкек сыяктуу эле башка чоң шаарларда иштеген IT компаниялар арбын. Эми алардын көбү Беларуска агылып, Беларустун аймактагы IT борборго айлануу потенциалы жогорулайт турбайбы?

Александр Ярошевич: Ооба, бизге Орусиядан, Украинадан келип иштеген адистер арбын экенин айтып эле жүрүшөт. 1500-2000 доллар айлык алып, бирок Москвадагыдай чыгым болбой жашоонун жолун таап алгандар бар. Минскте батир, тамак-аш салыштырмалуу арзан жана коопсуз шаар экени IT адистерди тартат. Ошол эле Сколкового караганда, Минскинин технопаркына агылгандардын саны арбын экени шексиз. Эгер сиздин жөндөмүңүз болсо, Минскиге келип, жакшы акча таап, жашоого аз коротуп, калганын өзүңүздүн бизнесиңизге, жеке өнүгүүңүзгө жумшаганга эмне болбосун? Беларус бийликтен кулаган мурдагы президенттерди гана эмес, хайтектин тилин билген адистерди дагы чакырат.

Майыптар IT тармагын өздөштүрүүдө
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:31 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Чолпон-Ата: президенттер саммитке даяр

Чолпон-Ата: президенттер саммитке даяр
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:08 0:00

Түрк тилдүү мамлекеттердин башын кошкон саммит

Ысык-Көлдүн Чолпон-Ата шаарында Түрк тилдүү мамлекеттер кеңешинин президенттеринин саммити өттү.

3-сентябрда Ысык-Көлдүн Чолпон-Ата шаарындагы "Рух ордо" комплексинде Түрк тилдүү мамлекеттердин кызматташтык кеңешинин 6-саммити өттү. Бул ирет Өзбекстан уюмга расмий түрдө кошулушу ыктымалдыгы айтылган эле.

Чолпон-Атада саммиттин декларациясына кол коюлуп, түрк тилдүү мамлекеттердин кызматташтыгын өнүктүрүү концепциясы кабыл алынды.

Саммитте кеңештин мурдагы баш катчысы Рамил Гасан кызматын тапшырып, ордуна 59 жаштагы Багдат Амреев бекитилди. Жаңы баш катчы Түрк тилдүү мамлекеттердин кеңешинин 2019-жылдагы саммити Азербайжанда өтө турганын билдирди. Ал Өзбекстан азырынча уюмга кошула электигин, "жакын арада толук кандуу мүчө болот" деп ишенерин кошумчалады.

Амреев: Венгрия кеңешке байкоочу болду
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:12 0:00

Чолпон-Атадагы саммитте Түркия президенти Режеп Тайып Эрдоган түрк тилдүү мамлекеттерди Фетхуллах Гүлендин кыймылына каршы чара көрүүгө чакырды. Расмий Анкара учурда АКШда жашаган диниятчы Фетхуллах Гүленди азыркы бийликтин душманы катары сыпаттап келет.

Ал эми Азербайжандын президенти Илхам Алиев Тоолуу Карабак маселесин көтөрдү. Ал бул аймак узак жылдар бою армян оккупациясында турганын белгиледи. Буга байланыштуу Алиев түрк тилдүү мамлекеттер кеңешинин алкагында аймактык коопсуздук маселелерди, жаңы тобокелчиликтерди талкуулоону сунуштады.

Чолпон-Ата: президенттер саммитке даяр
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:08 0:00

Түрк кеңешине Өзбекстандын кошулушу жаңы дем бере турганын саммитте Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков айтты. Кыргыз президенти Өзбекстандын бул уюмга кошулуу ниетин жогору бааларын белгилеп, Венгрия болсо бул саммитте байкоочу деген макам аларын маалымдады.

“Европанын борборундагы Венгриянын өзүнүн түрк тарыхын жана каада-салтын унутпаганы сүйүндүрөт. Бул уюмдун географиясынын кеңейип жатканын бекемдейт”, - деди Жээнбеков.

Ошондой эле Кыргызстан бул кеңештин алкагында инвестициялык жана экономикалык кызматташтыгын тереңдетүү зарылдыгын белгиледи.

“Кыргызстанга деңизге чыга албаган мамлекет катары Чыгыш менен Батыштын соодасын байланыштырган транспорттук маршруттардын өнүгүшүн каалайт. Ошондуктан Кытай Кыргызстан-Өзбекстан темир жолунун курулушуна маани берет”, - деди Жээнбеков.

Саммиттин таржымалы

Түрк тилдүү өлкөлөр кызматташтык саммити 2010-жылы расмий түрдө түзүлүп, катчылыгы иштей баштаган. Ага төрт өлкө: Кыргызстан, Азербайжан, Казакстан жана Түркия мүчө.

Алгачкы саммит 2011-жылы Казакстандын Алматы шаарында өтүп, экинчи саммит 2012-жылы Бишкекте уюштурулган. Бул саммитте түрк тилдүү мамлекеттер арасындагы билим берүү, маданий кызматташтык маселелерине көңүл бурулган. Ал эми үчүнчү саммит Азербайжандын Гебели шаарында уюштурулса, төртүнчү ирет бул уюмдун саммитине Түркиянын Бодрум шаары 2014-жылы кожоюндук кылган.

Бешинчи жолу кеңештин жыйыны 2015-жылы Казакстандын Астана шаарында өткөн соң үч жылдык тыныгууга туш болду. Расмий Бишкек саммитти 2016-жылы өткөрүүнү болжосо да, эки жыл бою өткөрбөй келди.

Алгач Кыргызстандын бийлиги аны өткөрүүгө камылга көрүп келген. Атүгүл уюмдун 2015-жылы Астанада өткөн жыйынында ошол кездеги президент Алмазбек Атамбаев саммитти Ысык-Көлдүн жээгинде уюштуруу сунушун көтөрүп чыккан эле:

- Нурсултан Абишевич, биз саммитти Чолпон-Ата шаарында өткөрсөк деп сунуш кылып жатабыз. Өзүңүз 15-августтан 25-августка чейин бир күндү тандасаңыз. Сиз аксакал катары тандап берсеңиз, биз ошол күнү өткөрөлү.

Ал учурда кыргыз бийлиги Түрк тилдүү өлкөлөр саммитин Көчмөндөр оюндарына тушташ өткөрүүнү мерчемдеген. Бирок белгисиз мөөнөткө жылдырылган болчу. Мунун расмий себеби түшүндүрүлгөн эмес. Бирок саммиттин эки жыл бою өтпөй калышын байкоочулар Кыргызстандын мурдагы бул уюм ичиндеги айрым өнөктөштөр менен мамилесинин бузулушуна байланыштырышкан.

Алсак, Түркиянын бийлиги менен 2016-жылдын 15-июлдагы мамлекеттик төңкөрүш аракетинен кийин расмий Бишкек менен Анкаранын мамилеси муздаган. Буга түрк бийлиги төңкөрүш аракетине айыптаган диниятчы Фетхуллах Гүлендин тарапкерлери деп атагандардын ишмердигин Кыргызстанда тыюу салуу өтүнүчүн орундатуудан баш тартылганы себеп болгон.

Ал эми Азербайжандын жетекчилиги Карабак маселеси Бакунун позициясын жактаган Исламабад декларациясына кол койбой койгон Кыргызстанга расмий түрдө таарынычын билдирген. Казакстан менен Кыргызстандын бийлик башындагылары өткөн жылы президенттик шайлоодон улам кайым айтышкан. Мына ушундай өлкө башчылары арасындагы таарынычтардан улам кийинкиге калып келген саммитке кожоюндук кылуу шыбагасы Сооронбай Жээнбековго тийди.

Эксперттер бул жолку саммиттин Кыргызстандын ички жана тышкы саясаты үчүн мааниси бар экенин белгилешет.

Ички саясатта президент Сооронбай Жээнбеков кожоюндук кылган саммитке мурдагы өлкө башчысы Алмазбек Атамбаев менен ачык жана тымызын кер-мур айтышып, мамилеси бузулган өлкө жетекчилеринин келиши Жээнбеков үчүн саясий упай алып келген окуя болууда.

Тышкы саясатта болсо мурда бузулган мамилерди оңдоо менен үч жылдан бери токтоп калган саммитти өткөрүү бул мамлекеттер ортосундагы көп тараптуу алаканы жакшыртууга аянтча болду. Айрыкча, АКШ жана Европа менен мамилеси бузулган Түркия үчүн бул уюмдун алкагында өз бугун чыгарууга мүмкүнчүлүк алды.

Бул жолу Түркмөнстандын жетекчилиги саммитке катышкан жок. Буга чейин келери кабарланган Гурбангулы Бердимухаммедов эмне себептен жыйынга катышпаганы расмий түшүндүрүлгөн жок.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG