Линктер

жекшемби, 21-июль, 2019 Бишкек убактысы 02:14

Борбор Азия

ТҮРКМӨНСТАНДАГЫ САЯСИЙ ЖАНА ЭКОНОМИКАЛЫК АБАЛ.

Нарын АЙЫП, Прага Түркмөнстан, Пакистан жана Ооганстандын жетекчилери 27-декабрда Ашгабат шаарында Түркмөнстандан Пакистанга чейин газ куурун жаткыруу боюнча келишимге кол коюшту. Анын алдында болсо, 26-декабрда Ашгабатта оппозиция жетекчиси Борис Шихмурадов кармалды.

26-27-декабр күндөрү Ашгабат шаарында ооган жетекчиси Хамид Карзай, Пакистандын премьер-министри Зафарулла Хан Жамали жана түркмөн президенти Сапармурад Ниязов катышкан бийик жолугушуу болуп өттү. 27-декабрда үч жетекчи түркмөн газын Пакистанга жеткирүү боюнча келишимге кол койду жана ал келишим боюнча Түркмөнстандын Довлетабад шаарынан ооган аймагы аркылуу Пакистандын Мултан шаарына чейин узундугу бир миң 460 чакырымга жеткен газ кууру жаткырылууга тийиш. Долбоордун жалпы баасы үч милиард 200 миллион долларга жетет, аны кийин Индияга чейин улаш керек болсо, кошумча дагы бир миллиард доллар талап кылынат.

Жаңы куур аркылуу жыл сайын 20 миллиард куб метрге чейин табигый газ өтүшү мүмкүн жана андан газ саткан Түркмөнстан дагы, газды алган Пакистан да ири пайда көрөрү шексиз. Кийин суюлтулган газ Пакистандын Гвадер портунан Жапания менен Түштүк Кореяга да жөнөтүлмөкчү. Ооганстан дагы бул долбоордон пайда табат - газдын транзити үчүн ооган казынасына жыл сайын 300 миллион доллар түшөт деп болжолдонууда, андан тышкары, аны иштетүү үчүн Ооганстанда 12 миң жаңы жумуш орду ачылат.

Маселе эми - бул долбоорду ишке ашыруу, бирок азырынча ага кызыккан компания же компаниялардын консорциуму түзүлө элек. Эксперттердин айтымында, долбоорго америкалык “Юнокал" фирмасы кызыгышы мүмкүн, ал мурда эле, 1997-жылы түркмөн газын Ооганстан аркылуу эл аралык базарга чыгарууга аракеттенген, бирок коопсуздук маселелери менен байланыштуу андан баш тарткан. Долбоордун техникалык-экономикалык негиздемесин түзүү үчүн Азия өнүктүрүү банкы өткөн аптада бир миллион доллар бөлдү жана негиздеме эмдиги жылдын июн айына чейин түзүлүүгө тийиш.

Ашгабат бул долбоорду, албетте, өлкө жетекчилигинин ири экономикалык жана саясий жеңиши катары баалоодо, анткени долбоорго мурда катышууну каалаган Өзбекстан ага кирбей калды. Түркмөн президентинин өмүрүнө 25-ноябрдагы кол салууну уюштурууга Өзбекстан көмөктөшкөн, - деп Түркмөнстан жакында Ашгабаттагы өзбек элчилигинин имаратын тинткенден кийин, эки өлкө ортосундагы мамиле үзүлгөн.

Өзбекстанды ири экономикалык долбоордон четтетүү менен кошо, президент Ниязов дагы бир саясий жеңишке ээ болду - анын негизги саясий душманы, оппозиция лидери Борис Шихмурадов 26-декабрда өзү колго түшүп берди. Өлкөнүн мурдагы тышкы иштер министри Шихмурадовдун 24-декабрда, кармалаар алдында жасаган билдирүүсүнө караганда, оппозиция жөн гана бир нече митинг уюштурууну көздөгөн, ал эми жалган мамлекеттик төңкөрүштү түркмөн коопсуздук кызматтары өздөрү уюштурган жана бийлик эми ага таянып оппозицияны куугунтуктап, ондогон адамды камакка алды. Камалгандар жана алардын туугандары абактарда кыйноого алынууда жана Шихмурадовдун пикири боюнча, мүмкүн, ал бийликтин колуна түшүп берсе, репрессиялар токтобосо да, басаңдайт. Анткен менен, Шихмурадовдун айтымында, ал баары бир Ниязовдун режимине каршы күрөшөт жана ал келечекте камактан жасай турган шектүү жарыяларга ишенбеш керек, анткени алар кыйноонун натыйжасында гана жасалат.

Маскөөдө жайгашкан "Мемориал" аттуу адам укуктарын коргоо борборунун эксперти Виталий Пономарев болсо, Шихмурадовдун камалышы менен Түркмөнстандагы репрессиялар токтой турганына ишенбейт: "Менин оюмча, Түркмөнстанда эми жаңы камактар болушу мүмкүн, анткени акыркы күндөрдө Борис Шихмурадов жана ноябрдын аягындагы окуяларды даярдаган башка адамдар да кармалды. Ошондуктан, репрессиялардын дагы күчөшү толук ыктымал".

Ошентип, Борбор Азиядагы эң авторитардык түркмөн бийлиги кошуна мамлекеттердин жардамы менен ого бетер күчтөнүүдө.

ЖУРНАЛИСТ ДУВАНОВГО КАРШЫ СОТ.

Нарын АЙЫП, Прага 24-декабр күнү Алматынын алдындагы Каскелең шаарында Сергей Дуванов аттуу эркин журналистке каршы сот башталды. Ал сот кандай аяктаары алдын ала белгилүү, анткени президент Нурсултан Назарбаев сотко чейин эле Дувановду күнөөлүү деп жарыялаган.

Казак журналисттери үстүбүздүгү жылы бир топ ийгиликке жетип, эл аралык коомчулукка таанымал болду. Нью-Йорк шаарында жайгашкан Журналисттерди коргоо комитети ноябр айында өзүнүн 2002-жылдагы сыйлыгын Казакстандын "Деловое обозрение" аттуу гезитинин редактору Ирина Петрушовага берди. Петрушова өлкөдөгү коррупция жана, өзгөчө, камакка алынган оппозициялык саясатчылар Галимжан Жакиянов менен Мухтар Аблязов тууралуу көп жазган. Анын курч макалалары бийликтин талуу жерлерине тийгендиктен, үстүбүздөгү жылы Петрушованын үйүнүн алдына белгисиз бирөөлөр иттин өлүгүн таштап салып, гезиттин редакциясынын маңдайына болсо, ал иттин кесилген башын илип койгон.

Лондон шаарында жайгашкан атактуу "Экономист" журналы болсо, "2002-жылдын журналисти" деген наамды Казакстандын "Республика" аттуу гезитинин редактору Лира Байсеитовага ыйгарды. Байсеитова дагы өлкөдөгү коррупция тууралуу көп жазган, жайында болсо, ал швейцариялык прокурор менен маектешип, анын Казакстандагы абал тууралуу ойлорун жазып чыкканда, журналисттин 25 жаштагы кызы түшүнүксүз шартта каза болгон. Милициянын айтымында, ал баңги зат менен кармалган жана абакта өз өмүрүн өзү кыйган, бирок оппозиция ага ишенбейт.

Декабрдын онунда болсо, Нью-Йорк шаарында кыргызстандык Топчубек Тургуналиев жана башка үч адам менен кошо казакстандык дагы бир журналистке эл аралык сыйлык берилди. "Адам укуктары боюнча бюллетендин" редактору Сергей Дувановго Нью-Йорк шаарында жайгашкан Адам укуктары боюнча эл аралык лига ыйгарган сыйлык, бирок, Дувановдун кызына тапшырылды, анткени октябрдан бери Дуванов камакта жана 24-декабр күнү ага каршы сот иши башталды.

Дуванов дагы Казакстандагы коррупция жана президент Нурсултан Назарбаевдин чет өлкөлөрдөгү акчасы тууралуу көп жазган. Үстүбүздөгү жылы ага "президенттин аброюна шек келтирген" деген күнөө коюлган, бирок иш сотко жеткен эмес. Август айында Дувановду белгисиз адамдар көчөдө катуу сабап кеткен, 28-октябрда болсо, Америка Кошмо Штаттарына жуп жөнөөр алдында, ал камакка алынган.

Ошол эле 28-октябр күнү Казакстандын ички иштер министирлиги атайын маалымат жыйынын өткөрүп: Дуванов түнүчүн 14 жаштагы кызды зордуктаптыр, - деп жарыялаган. Бирок министирлик журналисттерге тараткан ал тууралуу кагаз - Дувановко коюлууга тийиш күнөөлөр жазылган жана ал кармала электе президенттик администрациядан министирликке жөнөтүлгөн жолдомо болуп чыккан.

Сот жабык эшик артында өтүүдө, Дувановдун коргоочулары сотту кийинкиге калтырууну талап кылууда, анткени тергөө материалдары менен адвокаттар толук таанышып бүтө элек жана сотко чет өлкөлүк байкоочуларды катыштыруу маселеси да чечиле элек. Казакстандын көз карандысыз "СолДат" гезитинин башкы редактору Ермурат Бапи соттун биринчи күнү тууралуу мындай дейт: "Бүгүн сотто тек кана процессуалдык маселелер каралган экен. Актоочулардын айтымында, алар койгон бир нече талап соттун кароосунда болуптур, бирок алардын бир катарын сот кабылдабаптыр. Мисал үчүн, сотту жаңы жылдан кийин өткөрүү жөнүндө, Дувановдун иши боюнча көз карандысыз корутунду жасоо жөнүндө маселелер чечилген жок".
Соттун кийинки жыйыны 27-декабрга дайындалды, бирок ноябр айында, журналистке каршы сот баштала электе, президент Назарбаев Дувановду күнөөлүү деп жарыялаган, ошондуктан, сот кандай багытта өтөөрү алдын ала белгилүү.

ӨЗБЕКСТАНДЫН ТҮРКМӨНСТАНДАГЫ ЭЛЧИСИ ӨЗ ӨЛКӨСҮНӨ КАЙТЫП КЕТҮҮГӨ МАЖБУР БОЛДУ.

Азиза Турдуева, Прага 21-декабрда Өзбекстандын Түркмөнстандагы элчиси Абдурашид Кадыров түркмөн бийлигинин талабы менен өлкөдөн Ташкентке кайтып кетүүгө мажбур болду. Расмий Ашгабад өзбек элчисине президент Сапармурад Ниязовго кол салууга көмөктөшкөн деген айыпты коюууда. Ташкент болсо, мындай доону четке какты.

16-декабрь күнү Ашгабаттагы Өзбекстандын элчилиги жана анын кызматкерлери жашаган үйлөр Түркмөнстандын коопсуздук кызматкерлери тарабынан уруксатсыз тинтүүгө учурагандан кийин, 21-декабрда элчиге 24 сааттын ичинде өлкөдөн чыгып кетүү талабы коюлду.

Расмий Ашгабад өзбек элчисин “түркмөн оппозициясынын лидери Борис Шихмурадовго башпаана кылууга уруксат берген” деген күнөөнү коюуда. Кыйыр түрдө айтканда, элчи Абдурашид Кадыров түркмөн президентине кол салууга катышы бар деп шектелүүдө.

Түркмөнстандын баш прокурору Гурбанбиби Атажанова буга байланыштуу мындай деп билдирди:
“Өзбекстандын Түркмөнстандагы элчиси Абдурашид Кадыров түркмөн оппозициясынын лидерлеринин бири, Борис Шихмурадовго өзбек-түркмөн чегарасынан өтүүгө жардам берген. Шихмурадов баштаган оппозиция түркмөн президентинин өмүрүнө кол салуу аракетин жасаганын биз жакшы билебиз”.

Ушул жылдын 25-ноябрында С. Ниязовдун өмүрүнө кол салуу аракети орун алгандан бери, Түркмөнстанда 50гө жакын адам, алардын ичинде Россия менен Түркиянын 17 жараны жана АКШнын бир жараны камакка алынды. Баш прокурор ошондой эле президентке кол салууга чечен улутундагылар да катышкандыгын билдирген. Түкмөнбашы өзү белгилегендей, анын өмүрүнө жасалган кол салууга байланыштуу тергөө иштери жергиликтүү мыйзамдарга жана эл аралык стандарттарга ылайык жүргүзүлүүдө. Ниязов анын өмүрүнө кол салууну уюштургандар катары түркмөн оппозициясынын лидерлерин күнөөлөп чыккан. Ал эми түркмөн оппозициясынын өкүлдөрү мындай айыптарды негизсиз деп санап, «президентке кол салуу бийлик тарабынан атайын уюштурулган» деген пикирлерин билдиришүүдө.

Ашгабаддагы Өзбекстандын элчилигине байланыштуу окуядан кийин, Өзбекстандын тышкы иштер министрлиги Түркмөнстандын тышкы иштер министрлигине расмий нота жолдоду. Министрлик Өзбекстандын элчисине жана өзбек бийлигине Ашгабат тарабынан коюлуп жаткан күнөөлөр негизсиз деп билдирген. Расмий Ташкент түркмөн тараптын Өзбекстандын дипломатиялык миссиясына карата жасалган бул мамилесин эл аралык укуктун нормалары менен принциптерди, дипломатиялык мамилелер боюнча Вена конвенциясын, ошондой эле эки тараптуу мамлекеттер аралык макулдашууларды одоно түрдө бузуу катары баалады.

Өзбекстандын тышкы иштер министрлиги түркмөн тараптан бул окуяга байланыштуу кыска мөөнөттүн ичинде түшүндүрмө берүүнү жана бул жаңжалга алып келген күнөөлүүлөрдү жоопкерчиликке тартууну талап кылууда.

«Өзбек тарап төмөнкүлөрдү билдирип коюуну негиздүү деп эсептейт: Шихмурадов мурда Түркмөнстандын тышкы иштер министри болуп көп жылдар бою иштеп келгендигине байланыштуу, ал Өзбекстанга бир нече ирет келген жана албетте, Өзбекстанда Шихмурадовдун көптөгөн тааныштары жана катышы бар адамдары көп. Өзбек тарап өзбек бийлиги тарабынан Шихмурадовго чек арадан өтүүгө эч кандай жардам жана көмөк көрсөткөн эместигин расмий билдирет», - дейт Өзбекстандын тышкы иштер министри Абдулазиз Камилов бул туурасында. Ал эми Өзбекстандын опоозициялык маанайдагы «Эрк» партиясынын лидери Атаназар Арипов болсо, тышкы иштер министринин мындай билдирүүсү С. Ниязовго каршы уюштурулган кол салууга Өзбекстандын кандайдыр-бир көмөгү бар деген шек калтырды деген пикирин айтты. «Расмий бийликтин, тактап а
йтканда, тышкы иштер министрлигинин Ашгабаттагы өзбек элчилигине байланыштуу маселе боюнча билдирүүсү «өзбек тараптын президент Сапармурад Ниязовго кол салууга кандайдыр-бир катышы болушу мүмкүн» деген пикирди туудурду. Мен түшүнбөдүм, Борис Шихмурадов мурда тышкы иштер министри болуп иштеп келген мезгилде Өзбекстанга көп ирет келгендигин жана «анын Өзбекстанда көптөгөн тааныштары бар» дегендерди билдирүүдө баса белгилөөнүн зарылдыгы эмнеде эле?», - дейт Өзбекстандын «Эрк» партиясынын лидери.

БЭЙЖИНДЕ КАЗАК-КЫТАЙ ДОСТУГУ БЕКЕМДЕЛДИ.

Дүйшөмбүдө Бэйжинде Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаев жана Кытайдын жетекчиси Цзян Цземин эки өлкө ортосундагы достук жана кызматташтык мамилелерин өнүктүрүү тууралуу макулдашууга кол коюшту. Назарбаевдин расмий сапары учурунда Казакстан менен Кытайдын ортосунда дагы бир катар маанилүү документтерге кол коюлду.

Бэйжинде Казакстан менен Кытайдын жетекчилери терроризмге, сепаратизмге жана диний экстермизмге каршы биргелешип күрөшүү, эки өлкө ортосундагы соода, илимий-техникалык байланыштарды арттыруу, транспорт, финансы чөйрөсүндөгү, ошондой эле космосту изилдөө жаатындагы кызматташтык тууралуу макулдашууларга кол коюшту. Андан тышкары эки өлкөнүн коргоо министрлери Казакстан менен Кытайдын ортосундагы аскерий-техникалык алакаларды өрчүтүү жөнүндөгү документти бекитишти. Кытайлык «Шинхуа» маалымат агенттигине берген интервьюсунда Казакстандын Бэйжиндеги элчиси Жанибек Карибжанов: «президент Назарбаевдин визити эки өлкө ортосундагы мамилелердин жаңы доорун ачууда», - деп мүнөздөйт.

Көпчүлүк эксперттер болсо, Н.Назарбаев Кытай коммунисттик партиясынын жаңы төрагасы, келээрки айда Цзянь Цземиньден бийликти өткөрүп алаары күтүлүп жаткан Ху Цзинтао менен таанышуу үчүн барганын айтышат. Москвадагы постсоветтик изилдөөлөр борборунун эксперти Артем Малгин Казакстан үчүн таасирдүү коңшусу – Кытайдын бийлик башына келип жаткан жаңы жетекчилердин тамырын тартып, таанышуу маанилүү иш экенин белгилейт. «Эң башкысы – Казакстандын президенти Кытайлык коммунисттердин жаңы төрагасы Ху Цзинтао менен жолугушат. Ху жакында Кытайдын бийлик тактысын өткөрүп алаарын баары билишет. Ошондуктан казак президентинин сапары – бул эки коңшулаш өлкөнүн жетекчилери ортосундагы таанышуу визити катары бааланышы керек», - дейт Москвалык эксперт Малгин.

Оксфорд университетинин Кытайдын саясаты боюнча адиси Рана Миттер бул визитке Бэйжин да өтө кызыкдар экенине, соңку кездери Кытай Борбор Азия өлкөлөрү менен карым-катнашты жакшыртып, жылуу мамиле күтүүгө умтулуп келатканына көңүл бурат. Кытайдын бул саясаты 1-кезекте коопсуздук кызыкчылыктарынан келип чыккан, - деп эсептейт Британиялык эксперт Миттер. «Кытай жетекчилиги өлкөнүн батыш тарабындагы Шинжан провинциясында ислам кыймылдары активдешип, борбордук бийликке каршы көтөрүлөт деп чочулайт. Андыктан, Бэйжин дал ошол кооптуу аймакка чектеш Кыргызстан, Казакстандын өкмөттөрү менен жакындашууга кызыкдар. Анткени алар чек арадагы көзөмөлдү күчөтүп, өз аймактарында уйгур сепаратизмине каршы күрдөөлдүү күрөшсө, Шинжанда от тутанбайт деп ишенет», - дейт Оксфорд университетинин Кытай боюнча эксперти Рана Миттер.

Айткандай эле, Казакстан менен Кытайдын коргоо министрлери дүйшөмбүдө эки өлкө ортосундагы чек ара көзөмөлүн күчөтүү жана мыйзамсыз курал-жарак соодасы жөнүндөгү маалыматтарды алмашып туруу тууралуу макулдашууга кол коюшту.

Эки өлкө аралык соода-экономикалык байланыштарды өрчүтүү максатында Н. Назарбаевдин Кытайдагы 4 күндүк сапары учурунда Бэйжинде атайын Бизнес-форум өтмөкчү. Казакстандын элчиси Карибжанов ИТАР-ТАСС агенттигине билдиргендей, казак, кытай өкмөттөрү эки өлкөнү бөлүп турган чек арага жакын чөлкөмдө Эркин соода аймагын ачууну пландаштырууда. Казакстан ансыз да КМШ өлкөлөрүнүн ичинен Кытайдын тышкы соодасында экинчи орунду ээлейт. Быйыл ноябрь айына чейинки кытай-казак соода-сатыгы 1 жарым млрд. долларга айланып, былтыркы ушу маалдагы көрсөткүчтөн 40 % га көбөйгөн. Бэйжиндик маалымат каражаттары Кытай өкмөтү Казакстандан күйүүчү май ташыш үчүн мунай куурун куруу долбоорун караштырып жатканын кабарлашат. Алардын айтымында, эгерде Казакстандын мунай запастарынын болжолдуу көлөмдөрү такталып бүтсө, Кытай Каспийден мунай ташыш үчүн узундугу 3000 чакырымдык куурду орнотуу ишине 3 жарым млрд. доллар караштырууга даяр.

ТҮРКМӨНСТАНДА АЛЫСТАГЫ ОППОЗИЦИЯЧЫЛАРДЫН ТУУГАНДАРЫ КАМАЛУУДА

Өткөн айда түркмөн президенти Сапармурат Ниязовдун өмүрүнө кол салуу аракети жасалгандан бери, бейрасмий булактардын айтымында, Түркмөнстанда 100дөн ашуун адам камакка алынды. Алардын басымдуу бөлүгү оппозициячыл саясатчылардын жакын туугандары. Эл аралык укук коргоо уюмдары чет өлкөлөрдө жашаган түркмөн оппозициячыларынын туугандары куугунтукка кабылганына байланыштуу тынчсыздануусун билдирүүдө.

Таң эртең менен президенттик сарайга жол тартып бараткан Түркмөнстандын президенти С. Ниязовдун машинесин көчөгө чыга калып, автоматтан аткылаган адамдардын аракети түмөн-түрдүү суроолор жараткан караңгы окуя бойдон кала берүүдө. Эмнеси болсо да, эл аралык укук коргоо уюмдары белгилегендей, ал окуяны түркмөн бийлиги оппозициячыл саясатчылар менен алардын жакын туугандарын жазалоо макасатында кеңири пайдаланууда.

Расмий Ашгабат кол салуу аракетине кандайдыр тиешеси бар деген шек алдында 23 киши камалганын айтса, коомдук уюмдар камакка алынгандардын саны 100 адамдан ашканын маалымдашат. Нью-Йоркто жайгашкан «Хюман Райтс Уотч» уюмунун Европа жана Борбор Азия боюнча координатору Рэйчел Денбер түркмөн бийлиги алыскы чет өлкөлөрдөгү оппозициячыларга колу жетпегендиктен, эми алардын жакын туугандарын куугунтуктоо кампаниясын баштаганын айтат. «Кол салуу аракети болгондон бери көптөгөн адамдар камакка алынды, алардын басымдуу бөлүгү - чет өлкөлөрдө башпааналап жүргөн белгилүү оппозициячылардын жакын туугандары. Президент С. Ниязов өзү «кол салууну ошол оппозициячылар алыста туруп алып уюштурушту», деп күнөөлөгөн. Түркмөн бийлиги ал оппозициячыларды жазалап-куугунтуктоого алы келбей, ачуусун алардын туугандарынан чыгарууда», дейт эл аралык адам укуктарын коргоо уюмунун өкүлү.

Түркмөнбашы өзүнө кол салуу болгонун угаар замат, тизмелеп атап кирген күнөөкөрлөр оппозициячыл саясатчылар Сапармурат Иклымов, Борис Шихмурадов, Кудайберди Оразов жана Нурмухамед Ханамов мойнуна тагылган айыптардын баарын четке кагып, окуяны түркмөн бийлиги өзүнө жагымсыз саясатчыларды жазалаш үчүн атайы уюштурган деген жоромолун айтышкан.

Лондондук «Амнести Интернешнл» уюмунун Борбор Азия боюнча изилдөөчүсү Анна Сундер-Плассманн түркмөн оппозициячыларынын күнөөсү далилдене электе эле, алгачкы күндөн тарта алардын тууган-туушкандары кысмакка алына баштаганын айтат. «Биздин маалыматтар боюнча, президент С. Ниязов кол салуунун башкы уюштуруучусу катары атаган Түркмөнстандын айыл-чарба министринин мурдагы орун басары Сапармурат Иклымовдун 30га жакын тууганы камалды. 25-ноябрдагы кол салуу аракетинен кийин өлкөнүн мурдагы тышкы иштер министри Б. Шихмурадовдун бир тууган иниси да абакка отургузулду», дейт Лондондук изилдөөчү.

1997-жылдан бери Швецияда жашап жаткан С. Иклымовго Стокгольм саясий качкын статусун ыйгарган. Анын аталаш агасы, «Азаттык» радиосунун Москвадагы кабарчысы Ораз Иклымов Ашгабатта анын эки уулу камакка алынганын кабарлады. «25-ноябрда, президент С.Ниязовго кол салуу аракети жасалган күнү, менин эки уулум, 31 жаштагы бизнесмен Эсенаман жана 21 жашар Москва университетинин студенти Аилини Түркмөнстандын коопсуздук органдары камакка алышкан. Студент уулум Ашгабатка бир апталык каникулга барган эле. Ишеничтүү булактардан алынган маалымат боюнча, менин балдарымды КГБнын кызматкерлери тергөө учурунда уруп-сабашкан», дейт «Азаттыктын» Москвадагы кабарчысы Ораз Иклымов. Ал ден-соолугу ансыз да начар улуу баласынын акыбалынан катуу санааркап атканын, эки уулунун ал-абалы туурасында тийиштүү маалымат ала албай-кыйналганын айтат.

Эл аралык укук коргоо уюмдары Түркмөнстандан дегеле маалымат алуу өтө татаал экенин, андыктан чет өлкөлөрдө жашаган оппозициячылар өз туугандарынын тагдыры, камалгандардын саламаттыгы туурасын беймаалым, терең санааркап жашоого аргасыз экенине кабатырланууда. Европа Биримдиги Ашгабатка атайын кайрылуу жөнөтүп, оппозициячылардын туугандарын куугунтуктоону токтотууга үндөдү. Кошмо Штаттар Ашгабатта кармалган АКШ жаранынын ишин эл аралык укуктук нормаларга ылайык караштырууну талап кылды. Ашгабаттын айтымында, президент С. Ниязовдун өмүрүнө кол салууга катышы бар деп кармалгандардын көбү – чет мамлекеттердин жарандары.

ИСЛАМ КАРИМОВ: «ОРТОАЗИЯДАГЫ АСКЕРИЙ ЖАРЫШ – ЖАРАБАГАН ИШ»

Өзбекстандын президенти Ислам Каримов «Коллективдүү Коопсуздук Келишиминин күчтөрү» деген негизде Кыргызстанда жайгаштырылып жаткан орус аскер контингентине байланыштуу өз пикирин билдирди. И. Каримовдун көз карашы боюнча, региондо ири державалардын аскерий жарыш уюштурганы тетири натыйжа бериши мүмкүн. Ал ошондой эле аймактагы айрым президенттер Москвага өзүн өзгөлөрдөн жакын кылып көрсөткөнгө умтулуп жатканын да белгиледи.

Ташкендеги пресс-конференцияда президент Ислам Каримов мындан үч жыл мурдагы жагдайды эске салды. «1999-жылы августта ислам террористтери регионго жортуулдап кирип, кырдаал кыйчалыштап турган кезде орусиялык жетекчиликке атайын кайрылып, биргелешкен аскерий иш-аракеттерди көрүүнү сунуш кылган элем», деп айтты ал. «Бирок Москва не анда, не кийин эч кандай колдоо көрсөткүсү келген эмес. Ал кезде Ооганстанда ислам экстремисттеринин 40 миңдей лашкери Тажикстанга жапырык жасап, жайпап киргенге даяр турган. Андан бери Өзбекстанга алар жарым саатта жетмек», деп ырастады И. Каримов. Регион көзү чачырап турганда келбеген орус аскерлери эми Кыргызстанга жайгаштырылып жатканы өзбек президентине бир топ таң калыштуу көрүнөт. «Эгер мунун баары ийгиликтин эрте кечи жок дегендей тынчтыкты жана коопсуздукту чыңдоо максатында, күтүүсүз жортуулдарды алдын-алуу ниетинде жасалып жатса, анда эч кандай маселе жок, муну кубаттагандан башка биз эчтеме дей албайбыз», деп билдирди Каримов. «А жок, мунун баары жарышуу үчүн, Борбордук Азияда ким үстөмдүк кыла алат, кимдин аскери артыкча болот дегендей маанидеги иш болсо, анда мен мындай мелдеш таптакыр үзүрсүз болорун айткым келет».

И. Каримовдун баасында, региондогу кырдаал соңку бир жылда кыйла жакшырды. Ушундан пайдаланып айрым бирөөлөр жүйөөсүз аскерий демонстрацияларды өткөргөнгө киришти, ал эми региондогу кай бир президенттер болсо өзүн өзгөлөргө караганда Орусияга өтө жакын кылып көрсөткөнгө умтула баштады, деп айтты өзбек лидери. «Жагдай жакшырып, стабилдешип бараткан кезде Коллективдүү Коопсуздук Келишими үстөккө-босток жыйындарды, коопсуздук катчыларынын жолугушуусу өңдөнгөн чогулуштарды өткөрүп, түштүк Ооганстанда дале болсо талибдердин талкаланбай калган отряддары бар, алар капыстан Кабулду камалап, Орто Азиялык өлкөлөргө жоруутулдап кириши мүмкүн, ошону үчүн ага азыр даяр турушубуз керек дегендей кептерди айтып жатышат», деп белгиледи И. Каримов.

Өзбек президентинин ишениминде, региондогу бардык чет элдик аскер контингенттери Ооганстандагы жагдай жакшырганга чейин калышы керек. Андан соң И. Каримов «аларды бул аймакта кармап туруунун зарылдыгы жок. Дегинкисинде, эгер Ооганстанда тынчтык орносо, регионду толук беймилитаризациялоо зарыл деп эсептейм. Мен позициям ушундай», деди И. Каримов. Анын пикиринде, эгер түштүк тараптан туула турган коркунуч биротоло жоюлса, коргонуу максатында гана жайгаштырылган азыркы аскер контингенттери бул жерде калышы керек эмес. «Коргоно турган коркунуч болбосо аларды бу жерде кармап туруунун кандай кажети калмак эле», деп айтты И. Каримов.

ТҮРКМӨНБАШЫНЫН ӨМҮРҮНӨ КОЛ САЛУУ.

Нарын АЙЫП, Прага Өткөн аптада Түркмөн президентинин өмүрүнө кол салуу болгондон кийин, өлкөдө көптөгөн адам кармалды. Бийлик болсо: аны - оппозиция тарапка өтүп, азыр чет өлкөлөрдө жашаган мурдагы жетекчилер уюштурган, - деп айтууда жана анын артында чет өлкөлүк да саясатчылар турат.

Расми маалыматтар боюнча, Түркмөнстанда 23 адам кармалды, кээ бир орус маалымат каражаттары: алардын саны жүздөп саналат, - деп жазууда. Президент Сапармурад Ниязов: ага каршы аракетти - Орусияда жашаган түркмөн оппозициялык саясатчылары уюштурган, - деп, аларды Түркмөнстанга өткөрүп берүүнү суранды. Президенттин басма сөз катчысы Сердар Дурдыевдин айтымында, алар - мурдагы тышкы иштер министри Борис Шихмурадов, Борбордук банктын мурдагы төрагасы Худойберды Оразов, Түркмөнстандын Түркиядагы мурдагы элчиси Нурмухамед Ханамов жана айыл чарба министринин мурдагы орун басары Сапар Ыклымов. Шихмурадов, Оразов жана Ханамов азыр Орусияда, Ыклымов болсо Швецияда жашайт.


Өлкөнүн башкы прокурору Гурбанбүбү Атажанова 3-декабр күнү сыналгы аркылуу чыгып сүйлөп, кол cалууну уюштурууга бир нече чет өлкөлүк жаран катышкан, алардын арасында армяндар, орустар, түрктөр жана чечендер болгон,- деп билдирди. Прокурордун айтымында, алардын ар бирине 25 миң доллар төлөнгөн. Мурда президент Ниязов өзү: кол cалгандарга сегиз миң доллардан төлөнгөн, - деп айткан.


Ошол эле 3-декабр күнү Түркмөнстандын мамлекеттик сыналгысы - күнөөнү мойнуна алган бизнесмен Гуванч Жумаевди көрсөттү. Жумаевдин айтмыныда, ал бузукулардын торуна түшүп алданган, бирок эми тобо кылууда жана аны менен кошо кармалган туугандарын бошотууну суранат, өзү болсо, кандай болбосун жаза тартууга даяр.


Башкы прокурордун айтымында, кол салуу аракетин дал ушу Жумаев жетектеген, ал - көптөгөн адамдарды чет өлкөлөрдөн чакырып, өзүнө жана Ыклымовго таандык фирмаларга иштеткен. Кол салуу учурунда, бийликтин айтымында, 25-ноябр күнү Ниязов жумушка баратканда, "КамАЗ" машинеси жолду тороп, президенттин машинесин башкалардан бөлүп салган жана башка эки жеңил машинеден президентке карай ок атылган. Бирок эч ким курман болбой, бир гана адам "КамАЗдын" алдында калып жарат алган. Анткен менен, окуя болгон жерде эч ким кармалган эмес, камактар кийин башталган.


Ниязов президенттик сарайына жетээр менен: ал "КамАЗ" машинеси Ыклымовдуку болчу, - деп, кол салууну оппозиция уюштурганы жөнүндө жарыялады. 3-декабр күнү болсо, Түркмөнбашы - кол салууну уюштурууга бир нече чет мамлеккеттин өкмөттөрү катышкан, - деп өкмөттүк жыйында билдирди: "Маселе - өлкөнүн ичинде жаралган. Алар аны акыркы бир-бир жарым айда даярдаган. Орусиядан, Түркиядан адамдар алып келинген, силер болсо, министирлер, эмне болуп жатканы жөнүндө ойлоп да койгон эмессиңер. Мен силерге айтып жатам: мунун артында - бир нече өкмөттүн кызыкчылыктары жатат!"


3-декабр күнү - кармалгандардын арасында америкалык жаран, мурда Орусияда журналист катары белгилүү болгон Леонид Комаровский бар экендиги билинди. Түркмөн жетекчилеринин айтымында, ал - кол салуу болгон 25-ноябрдын эртеси кармалган. АКШда жашаган Комаровскийдин жубайы Галинанын айтымында, Жумаев менен Леониддин орток бизнеси бар болчу жана дал ошол себептен ал Түркмөнстанга барып, Жумаевдин үйүндө жашаган. Кармалгандардын арасында - мурдагы элчи, Ташауз вилайетинин мурдагы акими Язгелди Гундогдыев да бар.


Бирок кээ бир орус гезиттеринин жана түркмөн оппозициясынын айтымында, бул окуя - оппозицияга каршы аракеттерди күчөтүүгө шылтоо табуу максатында бийлик тарабынан атайын уюштурулганы да мүмкүн. Мындан эки жыл мурда Кыргызстанда дагы оппозициялык саясатчы Топчубек Тургуналиев: президенттин өмүрүнө кол салууну уюштурууга катышкан, - деп, 16 жылга эркинен ажыратылган, бирок кийин коомчулуктун талабы менен бошотулду.

КЫРГЫЗСТАНДА АКШнын ЖАРДАМЫ МЕНЕН КАЛАЙ ЗАВОДУ КУРУЛУШУ МҮМКҮН.

Сапар Орозбаков, Бишкек Вице-премьер Жоомарт Оторбаевдин берген маалыматына караганда, жакында АКШдан делегация келип, Кыргызстанда калай заводун куруу маселеси боюнча сүйлөшүүлөрдү өткөрөт.

Вице-премьер-министр Жоомарт Оторбаевдин маалыматына караганда, жакында АКШдан делегация келип, Кыргызстанда калай заводун куруу маселеси боюнча сүйлөшүүлөрдү өткөрөт. Оторбаев бул долбоор канчалык денгээлде реалдуу экенин так айткан жок. Бирок ал ишке ашып калса, завод Кыргызстанда эң чоң ишкана болуп, анын экономикасына зор салым кошоорун белгиледи. Мисалы, «Кумтөр» алтын комбинатын куруу үчүн 400 млн. доллар кеткени белгилүү. Ал эми калай заводун куруу үчүн 2 млрд доллар талап кылынат экен.

Америкалалыктар Кыргызстанда калай заводун курат экен деген маалымат алгач АКШнын финансы министри Джон О Нил июль айында Кыргызстанга келгенде пайда болгон. Бирок анда ал жөнүндө кеңири сөз айтылган эмес.

Биздин иликктөөлөргө караганда, Кыргызстанда калай чыгарууда колдонула турган 90 млн. тонна боксит жана нефелин сиенит кенинин запасы бар. Кендердин көпчүлүгү өлкөнүн түштүгүндө жайгашкан. Кендердин ичинде эң келечектүү деп эсептелген «Сандык» боксит кени Жумгал районунда. Геология боюнча агенствонун маалыматына караганда, анда болгону 4 млн. тонна руда бар. Агентство Кыргызстанда жайгашкан кендерди өздөштүрүү өтө кыйын деп эсептейт. Анткени бүткүл дүйнөлүк практикада кендин составында калай оксиди 40-60 % дан кем эмес болгондо гана өздөштүрүүгө жарактуу деп табылып, иштетиле баштайт. Ал эми кремний болсо, 2-7 % дан ашпаш керек. Кыргызстандагы кендердин бири дагы бул талаптарга жооп бербейт. Кыргызстандын боксит жана нефелин сиенит кендерин өздөштүрүүгө Орусиянын «Русский алюминий» корпорациясы да кызыгып, Бишкекке келип кеткен. Орусиялыктар Камбар-Ата кенин ишке киргизип, калай заводун куруу мүмкүнчүлүгүн караштырган. Баардыгын изилдеп көрүп, Кыргызстандагы калай заводун куруу пайдасыз деген жыйынтыкка келген деген маалымат бар. Бирок Жоомарт Оторбаев калай өндүрүшү үчүн чийки затка караганда электр энергиясы маанилүү экенин, ошондуктан чийки затты алыстан ташып келип деле заводду иштетсе боло тургандыгын белгиледи.

Жакында Орусиянын Ишкерлик боюнча акедемиясынын Вице-президенти Евгений Борисенко Кыргызстандын президенти Аскар Акаевге кат жазып, анда Кыргызстанда калай заводун курса болорун, ан үчүн биринчи кезекте бизнес-план даярдоо керектигин, эгерде Кыргыз өкмөтү 700-750 миң доллар төлөп берсе , Академия ал жумушту өз мойнуна алаарын жана инвестор табууга да жардамдашарын айткан.

Бул маселени иликтей келгенде кептин баары инвестицияга барып такала тургандыгы анык болду. Жогоруда заводду куруу үчүн 2 млрд. доллар керек экени айтылды. Бул эң аз дегенде. Мисалы « Кен-Тоо» бизнес-план даярдоочу фирманын маалыматы боюнча ага 11 млрд. доллар керек. Ал өтө эле жанылышып, завод курууга 2 млрд. доллар керек болгон күндө да, анча акчаны саясий стабилдүүлүгү олку-солку, кен байлыкка жарды Кыргызстанга бирөө чечкиндүү инвестиция кылышы күмөн. Ошондуктан геология боюнча агентство жана финансы министлиги «Борисенко адегенде инвестор тапсын, эгерде ал инвестор таба алса, бизнес–планды ага жасатууга убада берели» деген позицияда. Ал эми америкалык делегация тууралуу болсо так кесе айтуу азырынча эрте.

ӨЗБЕКСТАНДЫН ЖАЗА ӨТӨӨ ЖАЙЛАРЫНДАГЫ АБАЛ БУУнун ӨКҮЛДӨРҮ ТАРАБЫНАН ТЕКШЕРИЛЕТ.

Азиза Турдуева, Прага Өзбекстандагы жаза өтөө жайларындагы абал менен таанышууга Бириккен Улуттар Уюмунун алдындагы Кыйноолорго каршы комитеттин өкүлү Тое Ван Бовен дүйшөмбүдө Ташкентке келди. Анын бул иш сапары Өзбекстанда кыйноолор жөнүндөгү маалыматтар соңку мезгилде көбөйүп кеткендигине байланыштуу болду.

24-ноябрда Бириккен Улуттар Уюмунун атайын өкүлү Өзбекстанга өлкөнүн жаза өтөөчү мекемелериндеги ырайымсыз кыйноолор менен адамдардын өлүмүнө байланыштуу маалыматтарды иликтөө үчүн келди. Ушул эле күнү ал Өзбекстандын тышкы иштер министри Абдулазиз Камилов менен жолугушту. Тышкы иштер министрлигинин басма сөз өкүлү Кодир Юсуповдун маалыматында, жолугушууда демократия жана адам укуктары жаатындагы эки тараптуу кызматташуу жөнүндө пикир алмашуулар болду. Ошону менен бирге, БУУнун Кыйноолорго каршы комитети күч колдонуу органдары тарабынан болгон кыйноолор жөнүндөгү маалыматтар акыркы күндөрү көбөйүп бараткандыгына байланыштуу тынчсыздануусун билдирди.

Өзбекстан Кыйноолорго каршы эл аралык Конвенцияга 1995-жылы кошулган. Бирок, Конвенциянын «кыйноо фактыларын аныктоо максатында эл аралык тергөөчүлөр өлкөдө иликтөө жүргүзө алат» деген бөлүгүнө өлкө кол койгон эмес. Ошондуктан, жагдайды изилдөө үчүн Бириккен Улуттар Уюмунун Кыйноолорго каршы комитетинин өкүлдөрү алгач өзбек өкмөтүнүн малыматына таянышат.

Келерки эки аптада Ван Бовен Өзбекстандагы түрмөлөрдү кыдырып, расмий бийлик өкүлдөрү, укук коргоочулар жана жаза өтөө жайларында жабыркаган адамдар менен жолугушат.

Көпчүлүк укук коргоочулардын пикири боюнча, өлкөдөгү пенитенциардык система ички иштер министрлигинин карамагынан юстиция министрлигине өткөрүлүп берилиши зарыл. «Абактык системаны ички иштер министрлигинин карамагынан юстиция министрлигине өткөрүү - өтө маанилүү маселе. Эгерде бул маселе чечиле турган болсо, менин оюмча, Өзбекстан түрмөлөрүндөгү камактагылардын абалы жакшырып, кыйноолор, уруп-токмоктоолор эки эсеге азаят эле. Азыр болсо жагдай оор. Милиция органдары коопсуздук органдарынан да, юстиция министрлигинен да өзүнүн ырайымсыз мамилеси менен айырмаланат. Бул менин да башыман өткөн. Ур-токмокчул милициядан да далай жапа чектим», - дейт Өзбекстандын Көз карандысыз укук коргоо уюмунун башчысы Михаил Ардзинов.

Көз карандысыз укук коргоо уюмунун маалыматы боюнча, учурда Өзбекстандын жаза өтөө жайларында 62 миң адам кармалууда. Алардын ичинен 6500гө жакын адам саясий жана диний көз караштары боюнча камалган. Диний көз караштары үчүн жазага тартылгандардын 4200ү –«Хизбут-Тахрир» уюмунун мүчөлөрү, ал эми 1300 адам - ваххаббийлер катары айыпталгандар. 2000-жылы Өзбекстандын түрмөлөрүндө отурган адамдардын саны 80 миң адамды түзгөн.

Өзбекстандагы укук коргоо уюмдарынын маалыматтарына караганда, өлкөдөгү түрмөлөрдө кыйноолордун катаал ыкмалары колдонулат. Маселен, жакында эле, жаза өтөө жайларынын биринде Изатулло Момунов аттуу адам муунтуп өлтүрөлгөн. Ал эми, убактылуу абакта отурган Искандер Кудайбергеновдун эжеси Дилбар Кудайбергенованын айтымында болсо, анын иниси электр тогу менен кыйналган. Анын сот иши башталаар алдында ага дайыма күчтөп ийне сайышчу. Натыйжада Искендер Кудайбергенов сот залына жакшы укпай, өзүн эс-мас сезип келип жатты. Мындан бир нече апта мурда негизинен «Хизбут-Тахрир» диний уюмуна мүчө деген доо менен жазалангандар отурган Каракалпакстандагы «Жашлык» түрмөсүнөн Ташкенттин чет жакасында жайгашкан «Жанги Ота» абагына 100 адам которулду. Бул которуу «Жашлык» түрмөсүндөгү кыйноолорго байланыштуу арыздардын көбөйүп кетишинен улам болду.

Өлкөдөгү укук коргоочулар Өзбекстанга келген Улуттар Уюмунун өкүлүнө түрмөлөрдөгү кыйноолор жөнүндөгү абалды ачык-айкын айтууну көздөшүүдө. Укук коргоочулар Бириккен Улуттар Уюмунун өкүлдөрүнүн Өзбекстанга келип түрмөлөрдөгү жагдайлар менен таанышуусу өлкөдөгү жаза өтөө жайларындагы эркинен ажыратылган адамдарга карата кыйноо ыкмаларын колдонууну кандайдыр бир деңгээлде азайтат го деп үмүттөнүшүүдө.
XS
SM
MD
LG