Линктер

жума, 19-июль, 2019 Бишкек убактысы 08:19

Борбор Азия

ЖЕЛТОКСАН ОКУЯСЫ КЫРГЫЗСТАНДЫКТАРДЫ ДА ШЫКТАНДЫРГАН

Кыяс Молдокасымов, Бишкек. 17-декабрда Алматы шаарында коомчулуктун айрым өкүлдөрү 1986-жылдагы кандуу Желтоксан окуясын эскерип, чакан жыйын өткөрүштү. Тоталитардык доор менен айкындуулуктун ортосунда айыгышкан күрөш жүрүп жаткан ошол күндөрдө Коммунисттик партиянын Кремлдеги төбөлдөрү Динмухаммед Кунаевди бийликтен четтетип, ал орунду республикага аты-жөнү белгисиз келгин Г.Колбинге тартып беришкен. Бул окуя алматылык студенттердин нааразычылыгын жаратып, аларды көчөгө чыгууга аргасыз кылган эле.

Нааразычылык акциясы 3 күнгө созулуп, аны атайын даярдыктагы аскер бөлүкчөсүнүн жоокерлери күч колдонуу менен баскан. Желтоксан окуясы көпчүлүк кыргызстандыктарды да кайдыгер калтырган эмес. Туура 17 жыл мурда Алматыда болгон бул окуя Советтер Союзунун алсыздана баштаганын, Кремль төбөлдөрүнүн өлкөнү өзүм билемдик менен башкаруусу эл тарабынан кабылданбай калганын дагы бир жолу далилдеген болчу. Жергиликтүү элдин пикири менен эч эсептешпей, 16 мүнөттүк жыйында Казакстанды чейрек кылымдан ашуун башкарып келген Динмухаммед Кунаевди бийликтен четтетүү азыркы түшүнүк менен алганда мамлекеттик төңкөрүшкө тете окуя болгонун эксперттер эмдигиче айтып, жазып келишет.

Мына ошол декабрдагы кандуу окуя учурунда айрым кыргыз жаштары, интеллигенция өкүлдөрү Алматыдагы жаштардын аракеттерин кубаттап, аларга жардам берүүгө далалат кылып чыгышкан. Ошол кезде Бишкектеги студенттик жатаканаларды күнү-түнү менен мугалимдер кайтарып, алардын оозунан «Алматы» деген сөз чыкса сак-сакташкан учур болгон. Ал эми кыргыздын белгилүү жазуучулары Асанбек Стамов менен маркум Мырза Гапаров Алматыны көздөй аттанышып, бирок Курдайдан ары өткөрбөй койгондон улам артка кайтууга аргасыз болушкан. Ошол кезде «Алматыдагы жаштардын толкунун басууга көмөктөштүңөр» деп аскер кызматын өтөп жаткан 18 жаштагы кыргыз жоокери Таалай Ылайтегин өзүнө сунулган «Мактоо баракчасынан» баш тартканы коомчулуктун эсинде.

Алматыдагы Желтоксан коогалаңы тууралуу өзүнүн жеке көз-карашын студенттерге айта коём деп Кыргыз мамлеттик университетинин окутуучусу Давлес Айкеев партиянын катарынан чыгарылып, кызматтан четтетилген. Кандидаттык диссертациясын коргоого тыюу салынган. Ошол окуяларды окумуштуу Давлес Айкеевдин өз оозунан угалы:

- Кыргыз улуттук университетинде иштеп жүргөндө, 1986-жылы Алматыга байланыштуу болгон окуяга карата студенттердин суроосуна мен «элдердин аң-сезими азыр мурдагыдай эмес. Алардын түшүнүгү азыр жогору. Эгерде М. Горбачев мындан ары ушундай саясатын жүргүзө берсе Совет мамлекетин кулатышы мүмкүн» деп айтканым чын. Анткени эл өз эркиндигин каалап, эркин жашагысы келип аткан. Мурдагыдай буйрук менен жашоо элдин өзөгүнө аябай тийген.

Мына ушул сөзүнөн кийин Давлес Айкеевдин тагдыры таптакыр өзгөрдү. Ошол кездеги университеттин окутуучусу таштандылардан бөтөлкө чогултуп, өлбөстүн күнүн кечирүүгө аргасыз болду.

- Декабрдагы Алматыдагы окуяга байланыштуу репрессияга туш болдум, - дейт Давлес Айкеев ал каргашалуу күндөрдү эскерип. - Партиядан чыгарып, иштен статья менен айдап, бир жарым жыл эч жакка ишке албай коюшту. Диссертациямды жактатпай койду. СССР кулагандан кийин, партия диктаттык укуктан ажырагандан соң гана кайра мугалим болуп иштөөгө мүмкүн болду. Бирок ушул күнгө чейин эчен жолу соттун элегинен өтсөм да, акталбай келем.

Давлес Айкеев адилеттик издеп райондук соттон баштап Конституциялык сотко чейин 10дон ашуун ирет кайрылган. Бирок азырынча анын колуна «акталды» деген кагаз тийе элек. Анын үстүнө өз учурунда катуу куугунтукка кабылган Давлес Айкеев көп ооруга кабылып, учурда 2-топтогу майыпка айланган:

- Бул репрессиядан кийин мен өтө кайгыга түшүп, оорукчан болуп калдым. Азыр майыпмын. Кулагым да укпай калган.

Ошентип, мындан туура 17 жыл мурдагы Желтоксан окуясына кыргызстандыктар да кайдыгер карабай, коңшу казак элинин толкунун тымызын колдоого алып, тарткан азабына, көргөн кордугуна кошо кайгырып, кылымдар бою боло келген тилектештигин дагы бир жолу билдирген.

ӨЗБЕКСТАНДА ӨЛҮМГӨ КЕСИЛГЕНДЕР МЕНЕН КОШО АЛАРДЫН ТУУГАНДАРЫ ДА ЖАЗАЛАНАТ

Эл аралык Мунапыс уюму Өзбекстанда өлүм жазасын колдонууну токтотууга үндөгөн кайрылуу таратты. Анда айтылгандай, Өзбекстандын ички иштер органдары абакка түшкөндөрдү уруп-сабап, күнөөнү күчкө салып мойнуна алдырат. Соттор коррупциялашкандыктан, айрым учурларда күнөөсүз адамдар да өлүмгө кесилиши толук ыктымал. Андан сырткары эл аралык уюмду түрмөдө өлтүрүлгөндөрдүн сөөгү туугандарынан жашырылганы да тынчсыздандырат.

Өлүм жазасына жана түрмөлөрдөгү кыйноолорго каршы Өзбкстандык энелердин уюмунун жетекчиси Тамара Чикунованын уулу Дмитрий 2000-жылы соттун өкүмү менен өлүмгө кесилген.

- Мен балам өлгөнү тууралуу расмий маалымат алган соң, Ташкендеги түрмөнүн чоңуна барып, уулумдун сөөгүн бергиле, же кайда көмүлгөнүн айтып бериңиз деп сурандым. Ал Өзбекстандын мыйзамдары боюнча өлүм жазасына тартылган адамдын сөөгү туугандарына берилбейт деп жооп берди. Жада калса анын кийим-кечек, буюмдарын берүүдөн баш тартышты. Баламдын сөөгү коюлган жайды издеп келатканыма 3 жылдан ашты.


Тамара Чикунова жетектеген уюм азыр Өзбекстанда өлүм жазасын күтүп отурган айыпкерлердин тагдырына тынчсызданып, эл аралык уюмдардан жардам сурап чуркап жүрөт. Алардын айрымдарынын ишине токтоло кетсек, Евгений Гугнин жана Илхом Каримов Ташкен шаарында жашаган жаш аялды зордуктап, күйөөсү экөөнү өлтүрүп кетишкен деген кине боюнча камакка алынышкан. Каримов 20 жылга катаал режимдеги түрмөгө кесилип, Гугнин - эң катаал жазага буйрулган. Чикунова Гугнин абакта отурганда тергөөчүлөр аны уруп-сабап, күнөөнү мойнуңа албасаң, энең менен бир тууганыңдан ажырайсың деп коркуткандыктан, аргасы кетип, керектүү кагаздарга кол коюп бергенин баяндайт.

Өткөн жылдын декабрь айында Өзбекстандын Жогорку соту өлүм жазасын күчүндө калтырган Аброр Исаев башында өз демилгеси менен ички иштер органдарына оор кылмыштын күбөсү катары көрсөтмө бериш үчүн барган. Кийинчерээк, ал өзү көрүп калган кылмыш иш үчүн жоопкерчиликти мойнуна алган Нодирбек Каримовдун өнөктөшү катары абакка отургузулган. Аброр Исаевдин энеси уулуна жолукканы барган сайын, ал аябай кыйналып, акылынан айнып баратканын көрүп, азабын тартып кайтаарын айтат.

- Сүйлөбөйт, үн чыгарып да койбойт. "Аброр, мен келдим, апаңмын", - десем дубалды тиктеп унчукпайт. Басып келатканында карасам, бутун араңдан зорго сүйрөп келди. Жанындагылар: "уулуңузга атайын түтүк аркылуу тамак берип жатышат, антпесе өлүп калчудай", - деп айтышты.

Аброр Исаевдин энеси түрмөдөгү догдурларга уулун дарылоо өтүнүчү менен кайрылганында, балаңыздын саламаттыгы ойдогудай, дарылоого муктаж эмес деп оозеки жооп беришип, ал тууралуу кагазга жазып берүүдөн баш тартышкан.


2001-жылы өзбек өкмөтүнө, мамлекеттик түзүлүшкө каршы бүлгүнчүл аракеттерге аралашкан деген шек боюнча кармалган Искандар Худоберганов андан бери "террорчулук, киши өлтүрүүгө катышкан" деген кинелер кошулуп отуруп, акыры сот тарабынан өлүмгө кесилген. Анын энеси уулунун тагдырын сурап, ар кайсы эшикти каккылап жүрүп, өкүм дээрлик бир ай мурда жүзөгө ашырылганын шаардык соттун кызматкеринен укканын, кийин бул суук кабарга чыдабай, күйөөсү асынып өлүп алганын баяндайт.

Эл аралык Мунапыс уюму Өзбекстанда соттун өкүмү аткарылганы тууралуу маалыматты жана өлүм жазасына тартылгандардын сөөгүн алардын туугандарынан жашыруу – абактардагы уруп-сабоо, кыйноонун белгилерин жаап-жашыруу аракети болушу мүмкүн деп эсептейт. Өзбекстандын президенти И.Каримов жана тышкы иштер министри Садик Сафоевдин наамына жазылган кайрылууда акыркы жылдары 11 адамга карата чыгарылган эң катаал өкүм өлкө башчысы тарабынан өзгөртүлгөнү кубатталып, ички иштер органдары менен соттордун ишинин адилеттүүлүгү калк арасында чоң күмөн туудурган шарттарда өлүм жазасын колдонуудан таптакыр баш тартуу зарыл деп белгиленген.

БОРБОР АЗИЯДА КАЛАЙЫКТЫ АЛДАП АКЧА ЖЫЙГАН ШЫЛУУНДАР МЕНЕН БАЙЛАНЫШТУУ СОТ ЖАРАЯНЫ ЖҮРҮҮДӨ.

Аманбек Дилденбай, Прага Тажикистанда шуру жасап чыгарган “Жамал жана компания” аттуу жеке менчик фирманын үстүнөн кылмыш иши козголуп, соттук териштирүү жүрүп жатат. Алдын-ала алынган маалыматка караганда, 50 миңден ашуун тажик атуулдары ал фирмага акчасын алдатып сызга отурган. Мындай окуя Бишкекте да кайталанып, 700дөн ашуун шаар тургундары “алдамчы” фирмага акчасын алдаткан. Жума күнү Бишкектеги Биринчи май райондук соту фирма менен кызматташтыгы бар 25 жаштагы азербайжан атуулун 3 жылга шарттуу түрдө кести.

Тажикстандын борбор калаасы Дүйшөмбүдө “Жамал жана компания” жеке фирмасынын үстүнөн “Мыйзамсыз банк иштерин жүргүзгөн” жана “алдоо жолу менен акча топтогон” деген доо коюлуп, кылмыш иши козголгон. Фирмага акчасын алдаткан жүздөгөн аманатчылар фирманын директору Жамшид Сияев жана анын эки кызматташынын үстүнөн бейшембиде ишин уланткан сот жараяны өтүп жаткан Тажикстандын Жогорку Сотунун алдына чогулушту.

Карапайым калктын акча каражатын алдап алуу үчүн шылуундар эң жөнөкөй ыкма колдонгон. “Жамал жана компания” кардарларга жөнөкөй айнек шуруларды жипке тизип келүү кызматын сунуш кылып, күрөөгө акчаларын алып калган. Алгачкы жолу кардарлардын кызыгуусун арттыруу үчүн, жипке тизип келген шурулар үчүн дурус акы төлөгөн. Кимде-ким фирмага алдын ала көбүрөөк акчалай аманат калтырып, шуруну алып кетип, аны жипке тизсе, ал кардар башкаларга караганда эбегейсиз зор пайда көрөөрүн айтып азгырышкан. Жыйынтыгында мындай алдамчылык тузагына 54 миңге жакын тажик атуулдары кириптер болгон. Фирма алардын эсебинен кеминде 41 миллионго жакын доллар өлчөмүндө каражат чогулткан. Акчасын алдаткан аманатчылардын көпчүлүгү-аялдар жана жакырчылыкка белчесинен баткан адамдар. Айрымдары карыздап алган акыркы каражатына чейин, айрымдары үй-жайын сатып 20 миң долларга чейинки каражатты “Жамал жана компанияга” күрөөгө койгон экен. Тажик аялдарынын “Жамал жана компанияга” бөөдө жерден алдаткан каражатын кайтарып алуу мүмкүнчүлүгү деле бүдөмүк. Компаниянын үстүнөн козголгон сот иши кийинки аптага жылдырылды.

Мына ушундай алдоо ыкмасы аркылуу 700дөн ашуун Кыргызстан атуулдарын “шуру тиздирип” каражат топтоп, мыйзамсыз иш жүргүзгөн Бишкектеги “Уорлд Интерпрайс” жеке фирмасынын үстүнөн да быйыл апрель айында кылмыш иши козголгон. Бир айдын ичинде эле бул алдамчы фирма кардарлардын 3 миллион сомдон ашык каражатын чогултуп алган. Бишкек шаардык ички иштер органы текшерүүгө ала баштаганда, фирманы негиздеген Низами Абдуллаев аттуу адам фирманын бүткүл иш кагаздарын алып качып кеткен. “Уорлд Интерпайс”фирмасынын чоо-жайын иликтей келгенде, Низами Абдуллаев Тажикистандан качып келип, Бишкекте баш пааналаганы аныкталган. Аны менен чогуу иштешкен 25 жаштагы азербайжан атуулу Мирахмед Гасановдун үстүнөн жума күнү Бишкек шаарынын Биринчи май райондук сотунда сот жараяны жүрүп, сот “жалган ишкердүүлүк жүргүзгөндүгү үчүн” Мирахмед Гасановду 3 жылга шарттуу түрдө кести. Гасановдун адвокаты Сергей Манукяндын айтымында:

- Гасановду Кыргыз Республикасынын кылмыш кодексинин 82-беренесине ылайык “жалган ишкердүүлүк жүргүзгөндүгү” үчүн колонияга 3 жылга кести. Анын кылмышы жок экенине мен ишенем. Анын паспортун бирөөлөр пайдаланып фирма түзгөн. Биздин мыйзамга ылайык ишкана же фирма түзүүчү ишкананын кызматкерлери үчүн жоопко тартылбайт. Гасановдун наамына түзүлгөн фирманы Абдуллаев деген бирөө жетектеп жүрүп кийин качып кеткен. Ал азыр издөөгө алынууда. Анын канчалык күнөөсү бар, сот гана чечет.

1990-жылдары Албанияда жана Орусияда нечендеген шылуундар жалган фирма, компания жана банк түзүү жолу менен элди алдап, азгырып, каражат топтошкон. Алардын тажрыйбасы Борбордук Азияда кайталанып жатканы “өткөндүн өкүнүчтүү сабактарын” тиешелүү бийлик органдары, карапайым калк этибарга албагандыгын айгинелейт.

ӨЗБЕКСТАНДЫН ЖАҢЫ ӨКМӨТ БАШЧЫСЫ ДАЙЫНДАЛДЫ

Аманбек Дилденбай, Прага Президент Ислам Каримовдун жарлыгы менен Өзбекстандын премьер-министри Өткүр Султанов ээлеген кызматынан кетти. Анын ордуна Самарканд облусунун акими болуп иштеп келген Шавкат Мирзияев дайындалды.

Бейшембиде өзбек президенти Ислам Каримов көп жылдар бою өкмөт башчысы милдетин аркалап келген Өткүр Султановду кызматынан алды. Ушул эле күнү Өзбекстандын парламентинин кезектеги 13-отуруму болуп, премьердикке Самарканд облусунун губернатору Шавкат Мирзияевди дайындоо тууралуу президенттин сунушун жактырды. Жаңы премьерди Өзбекстандын президенти Ислам Каримов парламент депутаттарына тааныштырды:

- Өзбекстандын өкмөт башчылыгына Самарканд облусунун мурдагы губернатору Шавкат Мирзияев дайындалды.
-
Өзбек президенти өз сөзүндө өкмөт башчылыгына баардык тармакты жакшы биле турган адам келгендигин баса белгиледи:

- Өкмөт башчылыгына, бүгүнкү мезгилге ылайык, өлкөбүздөгү шартты жакшы билген, өз иш тажрыйбасы менен көрүнө алган кызматкерди дайындоого бир пикирден макул болдук.

Лондондогу экономикалык изилдөөлөр борборунун маалыматы боюнча, айыл чарба тармагы Өзбекстандын ички дүң продукциясынын үчтөн бирге жакынын берет. 2002-жылы айыл чарба продукциясынын өндүрүшү 6,1% өскөн. Бирок быйылкы өсүү андан да төмөнкү көрсөткүчтү түзүшү күтүлүүдө. Себеби алгачкы 6 айдын жыйынтыгы боюнча өсүү 4%га да жеткен эмес. Пахта өндүрүшү экспорттук продукциянын 41,5 % түзөт. Өзбекстандын айыл чарба министрин президент Каримов май айында кызматтан алган. Ал эми июль айында өкмөттүк реформаны өтө жай жүргүзүүдө деп өкмөттү сындап, өкмөттү экономиканы башкаруу жана реформалоо жаатында ыкчам иш жүргүзүүгө чакырган.

64 жаштагы Өткүр Султанов 1995-жылдан бери Өзбекстандын премьер-министри болуп иштеп келген. Президент Каримов парламент депуттатарына Султановдун өзүнө тапшырылган кызматты колунан келишинче аткарып келгенин да баса белгиледи:

- Өкмөт башчысы болуп иштеп келген Өткүр Токтомуратович Султанов, колунан келген аракетин жумшаганын айтып кетүүбүз абзел.

Өзбекстан президенти Султанов мырзанын премьер-министрдин оор өнөр жай, металлургия, отун энергетика секторун тейлөөчү орун басары болуп дайындалгандыгын билдирди.

Ал эми Өзбекстандын премьер-министри болуп жаңы дайындалган Шавкат Мирзияев, парламентте мындай деп ант берди:

- Мен кан-жанымды, бүткүл күчүмдү 24 саат бою жумшап, сиздин ишенимиңизди жана депутаттардын ишеничин актоого убада берем.

Адатта, авторитардык режимдин башчысы Ислам Каримовго буга чейин эч бир өкмөт башчы өйдө карап сөз сүйлөп, демократиячыл реформа жүргүзүүгө чакырык жасай алган эмес. Жаңы премьер-министр ички саясий топтор аралык күрөшкө кандайча катышат жана укук коргоочулар сынга алып келген көйгөйлөрдү чечүүгө огожо боло алабы? Бул сыяктуу суроолорго жакынкы турмуш өзү жообун табаар.

ӨЗБЕК БИЙЛИКТЕРИ БЕЙӨКМӨТ УЮМДАРДЫН ИШМЕРДИГИНЕ БӨГӨТ КОЮУДА

Венера Сагындык кызы, Прага шаары Өткөн жума күнү Ташкенде Өзбекстанда колдонулуп келаткан өлүм жазасын талкуулаган конференция өтмөк. Өзбек бийликтери аны уюштурган бейөкмөт уюм каттоодон өткөн эмес деп, жыйынга аз калганда ага тыюу салышты. Өлүм жазасы менен кыйноолорго каршы Өзбекстандык энелердин кыймылы уюштурган ал жыйынга бир катар эл аралык уюмдар да катышмак.

Балдары түрмөлөрдө каза тапкан, же уруп-сабоого туш болгон өзбекстандык энелердин кыймылы былтыр Юстиция министрлигине документтерин тапшырганда, министрлик мындай аталыштагы жаңы уюмду каттоого алуудан баш тарткан болчу. Кийинчерээк кыймылдын уюштуруучулары эми «Жеке адамга карата кылмыштарга каршы энелер уюму» деген жаңы аталыш алдында документтерин кайра сунуш кылганда, Өзбекстандын Юстиция министрлиги эки айча маалкатып туруп, алардын арызын эч жоопсуз артка кайтарган.

Өлүм жазасына жана кыйноолорго каршы энелер уюму - Өзбекстанда каттоого алынбай, мыйзамсыз иштөөгө аргасыз болгон жападан жалгыз коомдук уюшма эмес. Башка да ондогон бейөкмөт уюмдар каттоодон өтпөй калган, ал эми адам укуктарын коргоого адистешкен эки кыймыл - Өзбекстандын көз карандысыз адам укуктары уюму жана "Эзгулик" аттуу коомдук бирикме – юстиция министрлиги тарабынан каттоо баракчасын алганы менен, ишмердигине тыюу салынып, жетекчилери бийликтегилер тарабынан куугунтукталып келатат.

Өткөн жума күнкүгө эбактан бери даярдалып келаткан өлүм жазасына каршы конференцияга бир күн калганда, өзбек президентинин алдындагы Адам укуктары боюнча улуттук борбордун өкүлү барып, бул жыйынга тыюу салынганын жарыялады. Ага байланыштуу конференциянын башкы демилгечиси - Өлүм жазасына жана кыйноолорго каршы энелер кыймылынын жетекчиси Тамара Чикунова "Азаттыкка" буларды билдирди.

- Мамлекет тарабынан мындай учурларда бизге айтылчу демейдеги жооп – мен башкарган уюм расмий каттоодон өтпөгөндүгү. Биздин уюм - иш жүзүндө жоктой.

Тамара Чикунова өлүм жазасына каршы конференция өтмөкчү болгон Ташкендеги мейманкананын жетекчиси да ага жолугуп, өкмөт бул жыйынга уруксат берилбегендиктен, аны катуу эскерткенин кабарлаганын айтат.

Балдары түрмөлөрдө каза таап, же кордук көргөн Өзбекстандык энелер демилгечиси болгон жыйын ошентип, өтпөй калды. Конференцияны уюштурууга колдоо көрсөткөн Европадагы коопсуздук жана кызматташтык уюму, Британиянын Өзбекстандагы элчилиги жана эл аралык Freedom House уюму үчүн Ташкендин бул чечими күтүүсүз кадам болуп калды. Ал жыйынга катышыш үчүн Ташкенге чет элдик беш конок учуп барып калышкан экен. Алардын бири, "Америкадагы киши колдуу болуп өлгөндөрдүн үй-бүлөлөрү өз ара аракеттенүү үчүн" аттуу кыймылдын аткаруучу директору Ренни Кашинг буларга токтолду.

- Балким, өзбек өкмөтү өлкөдө колдонулуп келаткан өлүм жазасы талкууга алынышынан кооптонгондур. Өлүмгө тартуу, кантсе да, адам укуктарына байланыштуу эч бир эл аралык мыйзамдарга жооп бербейт.

Ага катышпай калган дагы бир уюм - Нью-Йоркто жайгашкан Human Rights Watch уюму өзбек өкмөтү мындай чечими менен адам укуктарын сыйлабастыгын дагы бир ирет далилдегенин билдирди.

Ташкенде болбой калган жыйынга байланыштуу укук коргоо уюмдары Өзбекстан менен кызматташкан чет мамлекеттер менен эл аралык уюмдарга кайрылуу жолдогону жатышат. Андай мекемелердин бири – Европалык реконструкциялоо жана өнүктүрүү банкы - Өзбекстанга көрсөтүлчү жардамын бир жылга кийинкиге жылдырып, расмий Ташкенден бул убакыт ичинде бейөкмөт уюмдарды каттоого алып, алардын эркин ишмердигине бардык шарттарды түзүүнү талап кылган.

КАЗАКСТАНДА ОППОЗИЦИЯЧЫЛ ДЕМОКРАТИЯЛЫК ТАНДОО ПАРТИЯСЫ ТҮЗҮЛӨТ

Аманбек Дилденбай, Прага шаары Казакстандагы оппозициялык маанайдагы күчтөр өткөн аптада Казакстан элдик демократиялык тандоо партиясын түзүү тууралуу билдирүү жасап, алгачкы жыйынын өткөрдү. Айрым эксперттердин баамында, юстиция министрлигинен партияны каттоодон өткөрүүгө келгенде бийлик тарабынан буга ар түрдүү тоскоолдуктар жасалышы мүмкүн.

Келээрки жылдын күз айларында Казакстанда парламенттик шайлоо өтүүсү күтүлүүдө. Парламенттик шайлоого карата Казакстандагы оппозициялык маанайдагы саясий күчтөр өткөн аптада Казакстан элдик демократиялык тандоо партиясын түзүү тууралуу атайын билдирүү жасады. Алдын-ала алынган маалыматка караганда, партиянын курултайы февраль айында өткөрүлөт. Демократиялык кыймылдын лидерлеринин бири Төлөн Токтозиновдун айтымында:

– Биздин жыйналганыбыздын негизги себеби - партия куруу.

Айрым байкоочулардын пикиринде, жаңыдан түзүлүп жаткан Казакстан демократиялык тандоо партиясына бийлик тарабынан ар түрдүү кысым көрсөтүлүшү мүмкүн.

АКШнын Йел университетинин Борбордук Азия экономикасы боюнча адис Полин Жоунс Луонг:

– Казакстан демократиялык тандоо партиясын катоодон өткөрүүгө президент Нурсултан Назарбаев уруксат берээринен күмөнүм бар. Анткени демократиялык тандоо партиясы жергиликтүү бийликтерге шайлоо жана саясий кырдаалды өзгөртүүлөрдү киргизүү тууралуу сунуштар менен кайрылып, бийликти кыйла сестентип койду. Ал эми башка тараптагы “Ак жол” партиясынын жөнү башка. Алар экономикалык сунуштар менен гана чыгышкан.

Учурда Казакстанда өкмөтчүл беш партия бар. Казакстан демократиялык тандоо партиясы өлкөдөгү бирден-бир оппозициялык маанайдагы ири партия болуп калуусу ажеп эмес. Алардын программасында өлкөдө саясий кырдаалды өзгөртүү, президенттин ыйгарым укуктарын кыскартып, парламенттик башкарууну күчөтүү тууралуу сунуштар бар. Бирок Казакстандын шайлоо тууралуу мыйзамына ылайык, саясий партия атайын каттоодон өтүү үчүн бери дегенде 50 миң тарапкердин колун чогултуусу керек.

Саясий эксперттердин баамында, Казакстан демократиялык тандоо партиясы мыйзам талап кылган тарапкерлердин колун чогултуусу мүмкүн. АКШнын Түндүк Каролина университетинин доценти Стив Сэболдун пикиринде, тарапкерлердин колун чогултуу жаңы партия үчүн кыйынчылыкка турат. Бирок алардын расмий каттоодон өтүүгө мүмкүнчүлүгү барбы? Сэбол мырза бул суроого мындайча жообун узатат:

– Казакстанга АКШ жана Европа тараптан олуттуу сындар айтылууда. Өлкөдө саясий реформа жасоого бүгүнкү башкаруу режими өзү түрткү болууда. Президенттин кызы Ашар партиясын түзгөндүгү айтылган сын пикирге далил болуп атпайбы.

Казак президенти Нурсултан Назарбаевдин улуу кызы Дарига Назарбаева үстүбүздөгү жылдын октябрь айында “Ашар” партиясын уюштурган эле. Айрым байкоочулардын билдиришинче, Дарига Назарбаева түзгөн “Ашар” партиясын каттоодон өткөрүү үчүн эч кандай тоскоолдуктар болгон эмес. “Ашар” партиясын түптөө үчүн мамлекеттик “машина” иштеген. Ал эми оппозициялык маанайдагы жаңыдан түзүлүп жаткан Казакстан демократиялык тандоо партиясынын лидерлеринин бири Батырхан Даримбет партияны түзүү тууралуу оюн төмөндөгүчө билдирди:

– Партия куруу жөнүндө маселе көптөн бери айтылып келатканы ырас. Анын азыркы чечүүчү мезгили келгени бүгүн гана белгилүү болуп жаткан жок. Көптөн бери өнүгүп келаткан окуялардын негизинде, бүгүн жарыялап отурабыз. Буга Грузиядагы окуялар белгилүү бир даражада таасир эткени да ырас.

Жоунс Луонгдун пикиринде, грузия оппозициясы эл аралык колдоонун натыйжасында ийгиликтерге жетишкен сыяктуу эле, казак оппозициясы да эл аралык коомчулуктун тилектештигине үмүткөр.

ГЕРМАНИЯ КАНЦЛЕРИ ГЕРХАРД ШРЕДЕР КАЗАКСТАНДА

Аманбек Дилденбай, Прага Германиянын канцлери Герхард Шрөдердин Казакстандагы эки күндүк иш сапары аяктады. Шрөдер эки өлкөнүн ортосундагы экономикалык байланыштар жана коопсуздук маселелеринен сырткары, Казакстанда жашаган немис улутунун турмуш жайына да көңүл бурду. Бул тууралуу Аманбек Дилденбай баяндайт.

Канцлер Герхард Шрөдер жетектеген, курамында 150гө жакын адамдан турган германиялык делегациянын Казакстандагы иш сапары жума күнү аяктады. Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаев менен канцлер Герхард Шрөдер эки өлкөнүн ортосундагы экономикалык байланыш боюнча сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп, мунай өндүрүү жана аэрокосмикалык кызматташуу боюнча келишим түзүштү. Ошондой эле Борбор Азиянын коопсуздугу жана Ооганстандагы террорчулукту жоюуга байланыштуу эки тараптуу сүйлөшүү күн тартибиндеги негизги маселелерден болду.Иш сапарында Канцлер Шрөдер немис улутунун Казакстандагы өкүлдөрү менен жолугушту.

Учурда Казакстандагы немистердин саны 300 миңге жакын. Алардын бир бөлүгү 1930-жылдары Совет доорундагы колхоздоштуруу мезгилинде Орусиядан көчүрүлүп келген. Экинчи дүйнөлүк согуш учурунда болсо Сталиндин буйругу менен жүз миңдеген немистер Волга боюнан Борбор Азия, Казакстан, Сибир чөлкөмүнө көчүрүлгөн. Казакстанга отурукташып калган бир миллионго жакын немистердин көпчүлүгү 1989-жылдан баштап тарыхый ата мекени Германияга өз ыктыярлыгы менен көчүп кеткен. Он жыл аралыгында эле Казакстандан 700 миңге жакын немис Германияга журт которгон. Казакстанда калган немистердин көпчүлүгү-кары картаңдар, айыл тургундары. Алардын жагдайы тууралуу Казакстандын немис улутундагы жазуучусу Герлд Белгер буларга токтолду.

- Казакстанда азыр 300 миңдей немис жашайт. Алардын көпчүлүгү эч кайда көчпөйт. Анча мынчасы көчүп кеткен күдө да 200 миң немис өлкөдө калат. Казакстанда алар жамандык көргөн жок. Журт катары өмүр сүрүп келатат. Ошондой болсо дагы алар Германия тараптан жетимдик көрбөгөнү абзел. Казактын казак, немистин немис болгонуна не жетсин.

Казакстандан Германияга жер оодарып барган немистер үчүн немис өкмөтү атайын программа кабыл алган. Анда немисче окутуу, кесиптик кайра даярдыктан өтүү акысыз окутулат. Өлкөдөгү немистерге каржылык колдоо көргөзүлгөнү менен алар моралдык жактан колдоого дагы эле өзгөчө муктаж, дейт Казакстандан барган ишкер Александр Айхман “Азаттыктын” кабарчысына берген маегинде.

-Чынында каржылык жактан колдоо көргөзүшөт. Бирок моралдык колдоо көрсөтүүсүнөн менин күмөндүгүм бар,- дейт Александр Айхман.

Ал эми Германияга Казакстандан көчүп барган немистер тууралуу Казакстандык жазуучу Герлд Белгер:

- Бүгүнкү германияда Казакстандык немистердин жарым миллиону турат. Бул үлкөн байлык, зор күч. Алардын интеграциясы Немис бийлигинин көңүлүн бөлүүсү зарыл, -дейт Белгер.

Германиянын канцлери Герхард Шрөдер Казакстандагы немис тургундарга расмий Берлин ар тараптуу колдоо көрсөтөөрүн билдирди.

ӨЗБЕКСТАН: КИМДИН СӨЗҮ ЧЫН?

Аманбек Дилденбай, Прага Өзбекстандын президенти Ислам Каримовдун өмүрүнө коркунуч туудурган, деген кине менен абакта отурган Зайнидин Аскаров журналисттер менен болгон жолугушууда, 1999-жылдагы Ташкент жардыруусуна катыштыгы бар деген күнөөнү күч органдары мажбур кылып моюнуна алдырганын маалымдаган. Анын билдирүүсүн Өзбекстандын коопсуздук кызматы жокко чыгарууда.

Өзбекстандын коопсуздук кызматы апта ортосунда “Азаттык,” “Америка авазы,” “Би-би-си” радиолорунун Ташкенттеги кабарчылары үчүн атайын жыйын уюштурду. Жыйында 1999-жылы Өзбекстандын президенти Ислам Каримовду жок кылууга багытталган өкмөт үйүнүн жанындагы автоунаага салынган динамиттин жардыруусун уюштурганга катыштыгы бар, деп айып тагылып абакта отурган Зайнидин Аскаров менен жолугушуу болду. Ал бейрасмий Өзбекстандагы ислам кыймылы уюмунун лидерлеринин бири. Зайнидин Аскаров Ташкенттеги жардырууга катыштыгы бар деп кармалып 10 жылга эркинен ажыратылган. Ал тергөө учурунда Өзбекстан ислам кыймылынын лидери Жума Намангани жана Тахир Юлдашевди, Демократиялык кыймылдын лидери Мухамед Салихти жардырууга катыштыгы бар деп көрсөтмө берген.

Журналисттер менен болгон жолугушууда Аскаров коопсуздук кызматынын бул жардырууга катыштыгы жок экенин аныктамак. Жолугушуу учурунда ал журналисттердин ар кандай суроолоруна жооп берип жатканда, көзөмөлдө турган коопсуздук кызматкери тамеки тартканы сыртка чыгып кеткенинен пайдаланып, анын үстүнөн козголгон кылмыш иши күч органдары тарабынан коркутуп-үркүтүү жолу менен тагылган айып экенин айткан.

Аскаров:
- Ички иштер министри Алматов өзү мени чакыртып алып, эгерде Мухамед Салихке каршы көрсөтмө берсең, түрмөгө бейкүнөө камалгандын баарын, мени дагы бошотом деп убада берген. Ошондуктан элди бошотоюн деп Салихти каралагам.

Анын айтымында өзбек бийлиги 1999-жылдын 16-февралындагы жардырууну ким уюштургандыгын тергөөгө чейин, алдын ала эле жарыялап же “сыртынан тон бычып” койгон:

- Жардыруудан беш мүнөт өткөндөн кийин президент Каримов, Рустам Инаятов жана Закир Алматов бул иш диний ишенимдеги фанаттардын колунан келди. Ал кимдер экендигин биз билебиз. Аларды жакында кармайбыз.

Ошондой эле Аскаров Мухамед Салихтин, Тахир Юлдаштын Ташкен жардыруусуна эч кандай тиешеси жогун билдирип, эгерде жардыруу кандайдыр бир максатты көздөсө анда ал президент Каримовду өлтүрмөк, деген оюн айткан.

Кийинки күнү Коопсуздук кызматынын подполковниги Равшан Абдулаханов Ташкенттеги “Азаттык” үн алгысынын бөлүмүнө келип, Аскаровдун журналисттерге айткан мындай билдирүүсүн жалганга чыгарып, аны акыл-эс жагынан оорукчан экендигин билдирген.

- Ал адам (Аскаров) руханий жактан кеселдеп калган –Абдулхановдун айтымында.

Ал өзү менен кошо ала келген “Эрк” демократиялык партиясынын лидери Салихтин жардырууга тикелей катыштыгы бар деген документтерди журналисттерге көрсөткөн.

Бул жолугушуу эмне себептен уюштурулду? Коопсуздук кызматынын максаты эмне? деген түкшөмөл суроолорго эксперттер жооп издөөдө. Айрым байкоочулар Өзбекстан абактарындагы адам укуктарынын тебелениши жөнүндөгү эл аралык уюмдардын айып тагуусун сыртка кагып, чет элдик маалымат каражаттарына кысым көрсөтүлбөгөндүгүн “көрсөтмө курал” катарында пайдалануну көздөгөн жолугушуунун бири деген божомолдорду айтууда.

ӨЗБЕКСТАНДА “ЖАҢЫ” ЭКИ САЯСИЙ ПАРТИЯ КАТТАЛАТ

Аманбек Дилденбай, Прага Учурда Өзбекстанда юстиция министрлигинин каттосунан өткөн төрт саясий партия бар. Келээрки жылы болуучу өзбек парламентинин шайлоосуна расмий каттоодон бир жыл мурда өткөн саясий партиялар гана катышууга укуктуу. Өткөн аптада Ташкентте “жаңы” эки саясий партия курултай өткөрүп, расмий каттоо өтүнүчү менен өзбек юстиция министрлигине кайрылышты.

Өзбекстандын парламентине шайлоо келээрки жылдын декабрь айында өтүүсү болжолдонууда. Өлкөнүн шайлоо тууралуу мыйзамына ылайык, Өзбекстандын юстиция министрлигинин каттоосунан бир жыл мурда өткөн партиялар гана парламенттик шайлоодо талапкерлерин койууга мүмкүнчүлүгү бар. Жакында Ташкентте “жаңы” саясий эки партия курултай өткөрүп, Өзбекстандын юстиция министрлигинен расмий каттоо өтүнүчү менен кайрылышты. Алар “Ишкерлер кыймылы - Либерал-демократтык партиясы” жана “Эркин дыйкан” партиясы.

Ташкенттеги айрым байкоочулар президент Ислам Каримовдун саясатын жактоочу партия гана расмий каттоодон өтүүгө мүмкүнчүлүк ала алат, - деген пикирде.
“Ишкерлер кыймылынын Либерал-демократтык партиясынын” өткөн аптадагы курултайына Каракалпакстандан жана өлкөнүн башка да аймактарынан 300гө жакын делегат катышып, партиянын уставын, программасын кабыл алышты. Партиянын төрагалыгына “Пахта банкынын” төрагасы 46 жаштагы Кабылжан Ташматовду шайлашты. Жаңы шайланган төрага Кабылжан Ташматов партиянын алдыга койгон максаты тууралуу буларды билдирди:

- Биздин максат - жалпы жамааттын биримдигин жана ынтымагын камсыз кылуу жана ар бир атуулдун, ар бир үй-бүлөнүн бакты-таалайы үчүн күрөшүү.

Анын айтымында, “Либералдык демократиялык” партия ишкерлердин катмарынан түзүлгөн партия, бирок карапайым калктын кызыкчылыгын колдойт:

- Саясий күч катарында, биз ишкерликтин мүмкүнчүлүгүн жогорулатып, келечекте теорияны сөз жүзүндө калтырбай иш жүзүнө ашырууга аракет жасайбыз. Ошондой эле коомдогу ар түрдүү катмардын кызыкчылыгын колдоп, алардын жаркын келечеги үчүн иш алып барабыз.”

Эгерде “Ишкерлер кыймылы - Либерал демократиялык партиясы” Юстиция министрлигинен каттоодон өтсө, анда ал Өзбекстандагы расмий таанылган саны боюнча бешинчи саясий партия болуп калат.

Ал эми “Эркин дыйкан” партиясы 1991-жылга чейин бир аз убакытка саясий ишмердүүлүгүн жүргүзүп, Өзбекстан эгемендүүлүктү алгандан кийин ишмердүүлүгүн токтоткон. Өзбекстандын айрым эксперттеринин билдиришинче, Нигора Хидаятова жетектеген “Эркин дыйкан” партиясы “авторитардык жол - эч бир жакшылыкка алып барбайт” деген ураан көтөрүп чыкты. Мунусу менен партия азыркы бийлик өкүлдөрүнө жага бербейт. Бул партия Юстиция министрлигине өзүн каттоодон өткөрүү тууралуу бир нече ирет кайрылганы менен, эч кандай майнап чыккан эмес. Анын үстүнө Хидаятова “шаар зыялыларынын” өкүлү болуп туруп, карапайым дыйкандарды кантип жетектейт, деген пикирлер айтылууда.

Демек канчалык аракет кылганы менен “Эркин дыйкан” партиясы расмий катталышы күмөн. Өзбекстандагы көз каранды эмес адистердин белгилешинче “Эркин дыйкан” партиясынан тышкары оппозициялык маанайдагы “Бирлик” жана “Эрк Демократиялык ” партиялары канчалык аракет кылганы менен Өзбекстан Юстиция министрлигинин каттоосунан алигиче өтпөй келет.

ТҮРКМӨНСТАН: БЫЛТЫР НИЯЗОВГО ЧЫН ЭЛЕ КОЛ САЛУУ АРАКЕТИ БОЛДУ БЕЛЕ, ЖЕ АЛ - ОЙДОН ЧЫГАРЫЛГАН ОКУЯБЫ?

Мындан бир жыл илгери түркмөн президенти Сапармурат Ниязовдун өмүрүнө кол салуу аракети делген чуулгандуу окуя болгон эле. Чын эле кол салуу аракети болгонбу, же расмий Ашгабат оппозицияны ойрон кылуу үчүн бул окуяны өзү эле ойлоп тапканбы? Бул суроого таасын жооп Түркмөнбашынын доорунда табылаары күмөн.

Мындан бир жыл илгери, ноябрдын 25инде, Түркмөнстандын ордо шаары Ашгабатка капсалаң түштү да калды. Бийликтердин маалымдашынча, дал ошол күнү эгемен Түркмөнстандын мамлекет башчысы Сапармурат Ниязовдун өмүрүнө кол салууга “дааган” кишилер чыккан экен. Бул окуя тууралуу кийинчерээк президент Ниязовдун өзү да саймедирлеп айтып берген:

- Таңкы саат жети болчу. Мен шаарды аралап келатсам, машинемдин артынан КамАЗ пайда болду да, ал жолду туурадан кесип туруп калды. МАИнин машинеси алиги КамАЗга жакын токтоду. Мен аларга анча этибар кылбай, ишиме кете бердим. Кийинчерээк мага ошондо ок атуулар болгонун кабардашты. КамАЗдагы жана башка БМВ менен дагы бир жеңил машинедеги кишилер чыга калышыптыр да, ок ачышкан экен.

Түркмөн бийлиги оппозицияны бул окуяга байланыштуу айыптап чыкты. Укук коргоочулардын айтымында, өлкөдө бери дегенде 200дөй киши камакка алынды, алардын 100дөн ашууну ар кыл түрмө жазасына кесилди. Ниязовдун өмүрүнө кол салуу аракетин уюштургандар катары айыпталган төрт саясатчы - бир кезде өкмөттө ири кызматтарда иштеп, кийинчерээк оппозиция тарабына өткөндөр эле. Алардын бири – мурдагы айыл чарба министри Сапар Ыклымов, экинчиси - мурдагы тышкы иштер министри Борис Шихмурадов. Өлкөнүн Анкарадагы мурдагы элчиси Нурмухаммед Ханамов менен улуттук банктын мурдагы жетекчиси Худайберды Оразов да “башкы уюштуруучулар” катары “кара тизмеге” алынган.

Бирок кол салуу окуясы тууралуу расмий бийлик өкүлдөрү айткан жоромолдор улам бири-бирине кайчы келип, деги мындай кол салуу аракетинин өзү жүзөгө ашырылды беле? – деген шектенүүнү да жаратты. АКШдагы Түндүк Каролина университетинин профессору Стивен Сэйбол:

- Менин оюмча, өзүм талдап көргөн жагдайларга караганда, Шихмурадов, Ыклымов же Оразовдор бул окуяны уюштурду деп айткан Ниязовдун сөзү ынаным туудурбайт, анткени бул кишилер бозгунда жүрүшкөн. Менимче, өлкөнүн ичиндеги эле кишилер, жакынкы кездерде коопсуздук министрлигиненби, ички иштер министрлигиненби, же айыл чарба министрлигиненби, айтор, кызматынан кеткен кимдир-бирөө муну жүзөгө ашыргандай.

Оппозиция лидерлеринин баары тең өздөрүнө карата коюлган расмий доону четке кагышкан. Бирок абактагы Борис Шихмурадовдун “бул кылмышты уюштурганын мойнуна алаары” тууралуу билдирүүсү былтыр 29-декабрда өкмөттүк сыналгыдан көрсөтүлдү. Түркмөн Жогорку соту Шихмурадовдон тышкары, бозгундагы Оразов менен Ханамовду да 25 жылдык абакка сыртынан кести. Быйыл январ айында дагы 17 киши ар кыл мөөнөткө абакка кесилишти.

Укук коргоочулар бул сот жараяндарын адилетсиз деп айыптап чыгышты. Адам укуктарын коргоо боюнча Эл аралык Хелсинки федерациясынын аткаруучу деректири Аарон Родес расмий Ашгабат уюштурган сот жараяны ишенимге эч татыбай турганын “Азаттыктын” кабарчысына мындай деп баса белгиледи:

- Бул жараяндын бүтүндөй сценарийи өтө көп маселе боюнча күмөн туудурат. Доого кабылгандардын кадыр-баркы сакталгандай укуктук адилет жараян камсыз кылынбагандай туюлат. Айыпталып жаткандарга адвокаттык коргоо камсыз кылындыбы? Бул сот жараяндары байкоочулар үчүн ачык болдубу? Деги сиз аларды соттогондор көз каранды эмес сот бийлигине ээ деп айта аласызбы? Мен антип айта албас элем.

Быйыл сентябрда Прага шаарында бозгунчулукта жүргөн түркмөн оппозиция лидерлери өздөрүнүн алгачкы биргелешкен жыйынын өткөрүп, авторитардык режимин орноткон Түркмөнбашыны кызматтан кетирүү зарылчылыгын талкуулашты. Алардын оюнча, бул милдет Ниязовдун өмүрүнө кол салуу аркылуу эмес, тынч жолдор менен жүзөгө ашырылышы керек.

КАЗАКСТАНДЫК ЖУРНАЛИСТ ЕРМУРАД БАПИ ШАРТТУУ ТҮРДӨ БИР ЖЫЛГА КЕСИЛДИ

Аманбек Дилденбай, Прага Оппозициялык маанайдагы журналист, “СолДАТ” гезитинин баш редактору Ермурад Бапини Алма аты шаарынын Медөө райондук соту шарттуу түрдө бир жылга эркинен ажыратууга өкүм чыгарып, ага беш жылга журналисттик кесипте иштөөгө тыйуу салды. Укук коргоочулар сот өкүмүн сынга алууда.

Казакстандагы оппозициялык маанайдагы “СолДАТ” гезитинин баш редактору Ермурат Бапинин үстүнөн козголгон сот иши ноябрь айынын башында Алматы шаарынын Медөө райондук сотунда башталган. Бапиге Казакстан Республикасынын Кылмыш кодексине ылайык “мыйзамга сыйбаган иш жүргүзгөн,” “бухгалтерлик эсеп-чотту бузган” жана “ишкананын салык төлөмүн жашырган,” деген үч кине коюлуп, кылмыш иши козголгон. Сотто Бапиге тагылган “мыйзамга сыйбаган иш жүргүзгөн” айыбы алынып салынды, бирок калган эки берене боюнча ал айыптуу деп табылды. Медөө райондук сотунун кызматкери Канат Сырлыбаевдин төрагалыгында өткөн сот жараяны аяктады. Сот Сырлыбаев Ермурад Бапини бир жылга шарттуу түрдө эркинен ажыратууга жана беш жылга журналисттик кесипте иштөөсүнө тыйуу салган өкүмүн угузду:

- Ермурат Бапи Казакстан Республикасынын Кылмыш кодексинин 218-беренесине ылайык “бухгалтерлик эсеп-чотту бузган” жана 222-беренедеги “ишкананын салык төлөмүн жашырган” айыбы үчүн 21800 теңге айып пулга жыгылат. Ал беш жылга чейин журналисттик кесипте иштөө укугунан ажыратылып, бир жыл шарттуу түрдө эркинен ажыратылат.

Айыпталуучу Ермурад Бапи соттун мындай чечимине каршы экенин жана анын үстүнөн козголгон кылмыш иши саясий тапшырма экенин “Азаттыктын” кабарчысына берген интервьюсунда билдирди:

- Менин кылмышка баргандыгым жөнүндө тергөө ишинде да, соттун жүрүшүндө да далилденген жок. Бул - соттун саясий тапшырманы аткарып жатканын далилдейт.

Ушул жылдын август айында Казакстандын салык инспекциясы тарабынан финансылык тартип бузууларга жол берген деген кине коюлуп, Бапи жана ал жетектеген “СолДАТ” гезитинин иши токтотулган. Бапинин айтымында, сотко чейин эле бийлик тарабынан гезитти басмадан чыгарбоо үчүн бир нече ирет бут тосуулар болуп, гезит кабарчыларын коркутуп-үркүткөн окуялар болгон.

Казакстандын коомдук уюмдарынын ишмердүүлүгүн иликтеген Хайрулла Адам уулу Бапинин сот ишине байланыштуу буларга токтолду:

Бул сот саясий максатта, болочокто Ермурат Бапини парламенттик шайлоого катыштырбоо жана гезитти жабуу максатында жасалды.

Ал эми оппозициялык “Өрлөө” кыймылынын мурдакы төрагасы Сейдакмат Куттыкадам:

- Бул - жогорудан келген “заказ.” Кандай болгон күндө да президент ЕККУга бараар алдында Бапиге айып тагуу максатын көздөдү.

Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаев ушул айдын аягында Венага бараары жана ЕККУнун өкүлдөрү менен жолугушуп, Казакстандагы адам укуктарына байланыштуу маселелер тууралуу талкууга катышаары болжолдонууда. Ошондо Казакстандагы басма сөздүн абалы жана журналисттерди куугунтуктоо жөнүндө сөз болот дешет айрым байкоочулар.
Айып тагылып соттолгон мурдакы “СолДАТ” гезитинин баш редактору Ермурат Бапи Казак бийлигинин сөз эркиндигине, адам укуктарына жасаган мамилеси тууралуу:

- Акежан Кажегелдин, Галимжан Жакиянов, Сергей Дувановдун сотунан кийин өз баштарына дагы убайым таап албайлы деп, бийликтер мага шарттуу түрдө айып тагышты.

Ермурат Бапи 1999-жылдары Казакстан Республикасынын министрлер кабинетинин маалымат катчысы болуп иштеген. Андан соң оппозициялык маанайдагы “СолДАТ” гезитин түзүп, Казакстанда демократиялык түзүлүштү жактоочу катарында өлкөдөгү көйгөйлүү кырдаалдарды, коррупция, паракорлук, Казакстан бийлигинин мыйзамсыз иштерин сындап, макалаларын басма беттерине байма-бай чагылдырып келген.

КАЗАК ЖУРНАЛИСТИ БИР ЖЫЛГА ШАРТТУУ КЕСИЛДИ

Дүйшөмбүдө Алматы шаарынын Медөө райондук соту “СолДат” аттуу эркин гезиттин баш редактору Эрмурат Бапинин иши боюнча өкүмүн чыгарып, аны жазасын өтөөнү кечеңдетүү шарты менен бир жылга эркинен ажыратты. Эркин журналисттер бул өкүмдү саясий куугунтук катары кабылдаарын айтышууда. Ал эми Бапи мырзанын адвокаты жогорку сот бийликтерине бул өкүмдү жокко чыгаруу өтүнүчү менен кайрылууга ниеттенип жатканын “Азаттыкка” билдирди.

Дүйшөмбү күнү Алматынын Медөө райондук соту эркин журналист, “СолДат” гезитинин баш редактору Эрмурат Бапинин үстүнөн козголгон сот ишин аяктап, ага тагылган үч башка доонун бирөөн, тагыраак айтканда, мыйзамсыз иш-аракет менен алектенген деген доону далили жетишсиз деп, бирок башка эки доо боюнча Бапи мырзаны айыптуу деп тапты. Алар - салык төлөөдөн качуу жана эсеп маалыматтарын атайылап бурмалаган деген доолор болчу.

Сот жараянында төрагалык кылган Канат Сырлыбаев журналист Эрмурат Бапи шарттуу түрдө бир жылга эркинен ажыратылаарын, ага беш жылга чейин журналисттик кесипти аркалоого тыйуу салынаарын, ошондой эле Бапи мырза 21 миң 800 теңге айыппул төлөөгө милдеттендирилээрин жарыя кылды. Андан тышкары, сот жараяны үчүн жумшалган 112 миң теңге Бапи мырзадан өндүрүлмөкчү, - деди сот К.Сырлыбаев.

Ал эми Бапи мырзанын коргоочусу, Алматы шаардык адвокаттар уюмунун мүчөсү Мустахим Төлеев журналист сот өкүмүнө макул эместигин, эми ага карата тийешелүү кадам жасалаарын билдирди:

- Биз соттун мындай чечими менен келишпейбиз. Эми мен Бапинин өзү менен кеңешип, келечекте кандай багытта иш алып бараарыбызды аныктаган соң, тийешелүү чечимге келем.

Казакстандык укук коргоочулар райондук соттун өкүмүн эркин журналистке каршы саясий куугунтук чарасы катары айыптап чыгышты. Көз каранды эмес журналист Сейдакмет Куттыкадам “Азаттыкка” мындай деп билдирди:

- Бүгүн биз бир чоң шоуга күбө болдук, себеби Бапи тууралуу сот өкүмү чыкты. Менимче, бул сот ишиндеги доолор бүт жасалма. Соттун өзү айткан сөздүн да илип алаар эч жери жок. Баары – колдон жасалган. Бул – жогортодон келген заказ.

Бапи мырза өзүнө карата козголгон ишти мурда эле саясий жалаа катары баалап, өзүнүн актыгын айтып келген. Бапинин “Азаттыкка” билдиришинче, ал жалпысынан 17 жолу сот жообуна тартылып, бир да жолу өзүнүн актыгын далилдей алган эмес.

ТҮРКМӨН БИЙЛИГИ ОГО БЕТЕР КАТAAЛДАНУУДА

Нарын АЙЫП, Прага Жакында Түркмөнстанда эки жаңы мыйзам күчүнө кирди. Анын бири диний түзүлүштөр менен байланыштуу жана эгер ал ийгиликтүү ишке ашырылса, анда өлкөдө сунни мусулмандар менен ортодокс христиандардан башка диндер калбай калышы мүмкүн.

Түркмөн бийлиги мурда дагы диний түзүлүштөргө каршы чара көрүп келген. Мисал үчүн, каттоодон өтпөгөн диний уюмдардын аракетине мурда дагы тыюу салынган, бирок эрежени бузгандарга каршы административдик чаралар гана колдонулчу. Эми болсо, 1991-жылы кабыл алынган диний уюмдар тууралуу мыйзам толугу менен кайра жазылып чыкты жана президент Сапармурад Ниязов ага жакында аптада кол коюп, күчүнө киргизди. Аны менен катар өлкөнүн Кылмыш жобосуна да өзгөртүүлөр киргизилди жана эми дин жөнүндөгү мыйзамды бузгандар бир жылга чейин эркинен ажыратылышы же бир айлык маянадан 30 эсе көп айыпка тартылышы мүмкүн.

80-жылдарда СССРдеги тоталитаризмге каршы күрөшкөн диссиденттер тыюу салынбаган нерсенин баарына ачык коомдо уруксат берилүүгө тийиш деп келген. Түркмөнстанда болсо эми, тескерисинче, уруксат берилбеген нерсенин баарына тыюу салынууда. Вена шарында жайгашкан Адам укуктары боюнча Хелсинки федерациясынын аткаруучу деректири Аарон Родестин айтымында, мындай чара менен Түркмөнстан мурдагы советтик жумурияттардын арасында эң репрессивдүү болуп эсептелинген Беларус менен Өзбекстандын катарына кошулууда: "Түркмөнстан муну менен Европадагы коопсуздук жана кызматташуу уюмунун алкагында диний эркиндикке мыйзамсыз чектөө салган өлкөлөр клубуна кошулду. Катталбаган диний аракеттерге мурда Өзбекстан менен Беларус гана тыюу салган".

Жаңы мыйзамга ылайык, кайсы бир диний уюм же кыймыл катталайын десе, анын жолун жолдогон кеминде 500 адам болууга тийиш. Бирок иш жүзүндө бийлик өкүлдөрү андай 500 жолдоочунун бир жерде жашаганын талап кылат, ошондуктан Түркмөнстанда азыркы сунни мусулмандар менен ортодокс христиандардан башка диний уюмдар кааласа дагы каттала албай турган абалга туш болууда.

Мурдагы чектөөлөргө карабай, өлкөдө шийи мусулмандары, иудаисттер, кришнаиттер, баптисттер, бахаилер жана башка диний агымдардын жолдоочулары бир топ эле өнүгүп келген жана өз таат-ибадаттарын алар жашыруун жүргүзчү. Бирок алардын аракеттерин мыйзамдуу жол менен токтото албаган түркмөн бийлиги эми кадимки эле авторитардык ыкма менен мыйзамды ого бетер катаалдантуу жолун тандап алды.

Анткен менен Жорж Соростун Ачык коом институтунун Түркмөнстан боюнча долбоорун жетектеген Эрика Дейлинин айтымында, түркмөн бийлиги жалаң эле диний уюмдарга каршы эмес, деги эле бардык өкмөттүк эмес уюмдарга каршы жапырт аракет көрүүдө: "Белгилеп кетчү нерсе, дин жана диний уюмдар тууралуу жаңы мыйзам менен удаа бейөкмөт уюмдар жөнүндө дагы жаңы мыйзам кабыл алынды. Экөөнүн тең мазмуну жана максаты бирдей. Диний болобу, диний эмеспи, коом арасындагы бардык өкмөттүк эмес аракеттерге эми президент өзү жетектеген өкмөттүк көзөмөл орнотулат."

Мындай аракеттер өлкөнүн коопсуздугун камсыз кылуу шылтоосу менен жасалууда. Түркмөн бийлик өкүлдөрүнүн айтымында, сырттан белгисиз окуу жайларында билим алымыш болуп келген кээ бир адамдар Түркмөнстанга кайтып келип, коомго бүлүк салууда. Чет өлкөлүк тажрыйба же эл аралык өнүгүүдөн мурда Түркмөнбашы үчүн кебелбеген туруктуулук артык.

“ЭРК” ПАРТИЯСЫ ӨЗБЕКСТАНДА ДЕМОКРАТИЯЛЫК ӨЗГӨРҮҮЛӨР БОЛУШУН ЭҢСЕЙТ

Ушул аптанын шаршембисинде Ташкенде адаттан тыш окуя болду – расмий бийликтер “мыйзамсыз” санап, куугунтукка алган “Эрк” партиясынын мүчөлөрү ордо шаарда ачыктан-ачык курултай өткөрдү. Балким, расмий Ташкен секулярдык оппозицияга карата маанайын өзгөртүп жатпасын? Же бул кезектеги “мышык-чычкан” оюнубу?

Советтер Бирдиги ыдыраган тапта Өзбекстанда да демократиялык күчтөр кыйла жигердүү болуп, бир катар уюмдарды түзүшкөн. Алардын таасирдүүлөрүнүн бири – “Эрк” партиясы эле. Советтер ойрон болгон соң партия расмий каттоодон өткөн. Партиянын жетекчиси, белгилүү акын Мухаммед Салих 1991-жылы президенттикке талапкер катары Ислам Каримов менен атаандашып чыккан. Ал эми 1992-жылы Кыргызстанда ар кандай оппозициячыл уюмдар эркин иш жүргүзүп, Алатоо аянтында алар каалашынча демонстрация уюштуруп жүргөн чакта, Өзбекстанда студенттик кыймыл айоосуз басылган. Ошол кезден тартып “Эрк” партиясы да куугунтукка алына баштаган.

Октябрдын 22синде Ташкенде “Эрк” партиясынын бери дегенде 80дей мүчөсү өткөргөн 5-курултай партиянын өлкөдөгү он бир жылдан берки алгачкы жолу ачык уюштурулган курултайы болду. Ушул тапта Европада бозгунчулукта жүргөн Мухаммед Салих неге бул курултайды Ташкенде өткөрүүгө мүмкүн болгонун мындайча түшүндүрөт:

- Бир жагынан, өзбек өкмөтү өзүнүн эски тажрыйбасынан эл аралык уюмдардын кысымы астында кайтууга мажбур болду. Экинчиден, оппозиция да күтө берип чарчап, эми өз укуктарын ачыктан-ачык коргоо үчүн бел байлады. Бул иш-чара ушул эки жагдайдын мөмөсү болду.

Бул сөздөрдү айткан Мухаммед Салих, албетте, курултайга келе алган жок, бирок аны жетекчи органга – Кеңешке мүчө кылып сыртынан шайлашты. Азырынча 21 мүчөсү бар Кеңеш эми жакын арада өз ичинен жетекчини шайлап алмакчы. Мурдагы “партиянын төрагасы” жана “баш катчысы” деген кызматтар жоюлуп, эми уюмдун жетекчисин тек гана “партия лидери” деп атамакчы болушту.
Айтмакчы, курултайга чет өлкөлүк элчиликтердин өкүлдөрү да байкоочу болуп катышты. Бул жагдай делегаттарга коопсуздук күчтөрү тымызын даярдагандыгы жоромол кылынган ири чатактан тынч жол менен чыгууга мүмкүндүк берген кошумча жагдай болду.

Тээ 1995-жылы эле өкмөттүк сыналгы аркылуу элге чыгып сүйлөп, “”Эрк” партиясынын мүчөлүгүнөн баш тартканын айткан жана “Эркчилердин” буга чейинки төрагасы Мухаммед Салихти “террорчу” деп айыптап жүргөн Самат Мурат аттуу киши 20дай жан-жөкөрүн ээрчитип курултай өтүп жаткан жайга келди да, өзүн партиянын башчысы деп атап, трибунаны талашып, зал менен трибунанын ортосуна жөкөрлөрүн тизип койду. Самат Мурат трибунага чыгып алып, Мухаммад Салихти дагы бир жолу “террорчу” деп айыптады, өзүн тынчытууга аракеттенген жыйын төрагасына “бул – диктатордук!” деп кыйкырып, ага ээ берген жок.

Жыйынды башкарып жаткан саясатчы - “Эрк” партиясынын буга чейинки Баш катчысы Атаназар Арипов партиялаштарын провокацияга алдырбоого, тополоңго, мушташка жол бербөөгө, өз орундарында кала берүүгө чакырды.

Арипов мырза “Мухаммад Салихти сыйлаган делегаттар башка жайга кетели” деген сунушту айткан соң, тополоң кылгысы келген чакан топтон башкалары Өзбекстандын көзү азиздер коомунун маданият сарайынын башка, чаканыраак залына көчүп, курултайды соңуна чыгарышты.

Курултайда “эркчилер” мыйзамдуу жол менен бийлик үчүн күрөшүү - өздөрүнүн башкы мүдөөсү бойдон кала берээрин тастыкташты. Бул тууралуу партиянын жаңы Кеңешинин мүчөсү Атаназар Арипов “Азаттыктын” кабарчысы Брюс Панниерге мындай деп билдирди:

- Биз бардык деңгээлдеги шайлоолорго – жергиликтүү кеңештерден тартып президенттик шайлоого чейин катышкыбыз келет.

Арипов мырзанын айтымында, “эркчилер” өткөн айда өлкөнүн юстиция министрлигине кайрылып, партиянын катталгандыгы тууралуу күбөлүктүн 1993-жылы жокко чыгарылгандыгы жөнүндө расмий чечимдин көчүрмөсүн берүүнү суранышкан, бирок алигиче бул көчүрмө бериле элек. Арипов министрлик “Эрктин” ишмердүүлүгүнө тыйуу салуу тууралуу мындай токтомду чыгарбаса деле керек деп санайт:

- Биздин ишенимибизде, ошол 1993-жылы юстиция министрлигинин коллегиясынын мындай жыйналышы өткөрүлгөн деле эмес болчу.

Кандай болсо да, расмий Ташкен “Эрк” партиясынын өкүлдөрү чогулган курултайга мурдагыдай өзгөчө катаал мамиле жасабагандыгы ойлондурбай койбойт. Мунун артында эмне тураары белгисиз. Өлкөгө саясий либералдаштыруунун эрте жазы башпаккан жатабы, же Өзбекстан өкмөтү Батыш коомчулугу үчүн көз будамайлаган кезектеги “мышык-чычкан” оюнуна беленденгенби, - дароо бүтүм чыгаруу кыйын. Айрым делегаттардын оюна караганда, Самат Мураттын «провокациячыл» деп алар баалаган аракети Өзбекстандын коопсуздук күчтөрүнүн майнапсыз аяктаган айла-амалына жатат.

Бирок өлкөдө өз оюн эркин билдирүүгө, керек болсо Каримовдун авторитардык бийлигине каршы нааразылык чараларын ачык жана мыйзам чегинде уюштурууга даяр турган атуулдар бар экендиги да “эркчилердин” курултайынын мисалында айгинеленип турат.

ӨЗБЕКСТАНДАГЫ АКЧА КОНВЕРТАЦИЯСЫНЫН АНЫГЫНА ЖЕТҮҮ ҮЧҮН УБАКЫТ ТАЛАП КЫЛЫНАТ.

Өзбекстан жакында өлкөнүн улуттук валютасы - сум конвертацияланганын же аны башка чет элдик валюталарга алмашууда коюлган чектөөлөрдүн бир бөлүгү жоюлганын жарыялаган эле. Анткен менен бир катар эксперттер өзбек өкмөтү өз милдеттемелерин чындап аткарып, соода жаатындагы чектөөлөрүн жойбосо мындан көп деле натыйжа болбосун белгилешүүдө. Алардын пикиринде, өзбек өкмөтү сумдун алмашуу курсун соода үчүн эркин койо бергенин билүүгө убакыт талап кылынат.

Өзбек бийликтери өздөрү ырастагандай, быйылкы жылдын 15-октябрынан тартып сумду конвертациялоо жагынан коюлган чектөөлөрдүн бир бөлүгү гана жоюлду. Жаңы эреже адистердин тили менен айтканда "күндөлүк эсептер" же импорт, экспорт жаатындагы соода операциялары үчүн гана жайылтылат. Ал эми инвесторлор менен кредиторлор үчүн мурдагы эле тартип сакталып калды.

Эл аралык валюта кору баштаган каржы уюмдары расмий Ташкенди улуттук валютанын курсун эркин койо берүүгө ынандыруу үчүн көп жылдан бери аракеттенип келүүдө. Алар муну менен Өзбекстан гана экономикалык пайда таппастан, чөлкөмдүк сооданын өнүгүшүнө өбөлгө түзүлөт деген пикирде. Өзбек бийликтери болсо, өз тарабынан сумдун толук конвертацияланышы анын тез нарксызданышына, андан соң инфляциянын өсүшүнө, импорттук товарлардын кымбатташына алып бараарын айтып келишти. Өзбекстандын Улуттук банкынын өкүлү Ибрагим Тоймаматов белгилегендей, ушул себептерден улам өкмөт валюталык чектөөлөрдү толук жойбой жатат. Анын айтымында, эгер өлкөнүн чет элдик валюта түрүндөгү резервдери кепилденгендей болуп айыл-чарбасынан жакшы түшүм жыйналса, өкмөт сумдун алмашуу курсун төмөндөтө алмак:

- Биз азыр алмашуу курсун көзөмөлдөп турушубуз керек. Эгер биз эркин койо берсек ,сум бат эле наркын жоготушу мүмкүн. Чынын айтканда бардыгы айыл-чарбасындагы быйылкы түшүмдүүлүккө жараша болот. Жогорку сапаттагы пахта буласы канчалык көп жыйналса, валютанын курсу ошончо төмөндөйт.

Ал эми Европадагы Өнүгүү жана реконструкция банкынын башкы экономисти Уильям Байтердин айтымында, сумду соода үчүн ковертациялоо Өзбекстандын глобалдык экономикага аралашуусундагы биринчи гана кадам:

- Күндөлүк эсептердин конвертациясыз глобалдык экономикага натыйжалуу аралашуу мүмкүн эмес. 25 миллион калкы болгону менен Өзбекстан глобалдык экономикадан караганда кичинекей эле.

Башка чет элдик байкоочулар сыяктуу эле Уильям Байтердин пикиринде да, өзбек бийликтери сумду чындап эле соода үчүн эркин конвертацияланган валютага айлантууну көздөп жатканын убакыт гана көргөзөт. Маселен алар сум соода үчүн эркин конвертацияланат деп айтканы менен валюта алмашууда курсту жасалма түрдө көтөрүп, соодага башка ыкмалар менен да жолтоо кыла бериши мүмкүн:

- Бул чындык экенин көрүш үчүн биз күтүшүбүз керек. Эгер бул чын болсо, Өзбекстан үчүн жакшы жаңылык. Эгер бул өзбек бийлигинин салтка айланып калгандай алдамчылыгы болсо, Өзбекстан үчүн жаман жаңылык.

Биздин радионун кабарчысы өткөн аптада Ташкендин базарларындагы соодагерлерди кепке тарткан учурда, алар валюталык режим либералдаштырылганы жөнүндөгү жарыядан улам кандайдыр бир өзгөрүү болооруна ишенкиребей турганын айтышты. Соодагерлер билдиришкендей, чек аралардын көпчүлүгү азыр деле жабык турат, импорттук товарлар үчүн баажы тарифтери өтө эле жогору.

ТАШКЕНТ АЯЛДАРДЫН АЙМАКТЫК ФОРУМУНА ДАЯРДАНУУДА

Айымкыз, Ташкент шаары 2004-жылдын май айында Ташкент шаарында аялдар проблемаларын чечүү жолдоруна арналган аймактык форум өткөрүлмөкчү. Бул шерине эл аралык “Бээжин - 10” конференциясынын алдында өтөт.

“Бээжин - 10” жыйынынын өзү эмне? Бул конференция алгачкы ирет 1995-жылы Пекинде болуп өткөн жана дүйнөдөгү аялдардын көйгөйлөрүн талкуулап, чечүү жолдорун табууну өз алдына максат кылып койгон. Дүйнөнүн 95 мамлекетинен келген өкүлдөр дүйнө жүзүндөгү аялдардын ал-акыбалы, алардын коомдогу орду, кыскасы, 12 багыт боюнча проблемаларын козгошкон жана бул маселелерди ар бир мамлекет өзүнүн өкмөттүк программасына киргизип, аны чечүүнүн жолдорун көрсөтүүсү керек. Ошондой эле, өкмөттөр аялдардын укуктары менен мүмкүнчүлүктөрүн эркектердики менен теңдештирүү боюнча иштерди жүргүзүүсү зарыл.

Акыркы жылдары кээ бир мамлекеттер тарабынан мындай конференциянын өткөрүлүшүнө каршы пикирлер да айтылып жүрөт. Алардын пикиринче, аялдардын проблемаларын үйрөнүп, өз алдынча көтөрүп чыгуу үчүн конференциянын өткөрүлүшү шарт эмес.

Маалыматтар боюнча, жакында Кыргызстандагы аялдардын мамлекеттик эмес уюмунун өкүлдөрү тарабынан Бишкек шаарында форум өткөрүлгөн. Аталган жыйындын өкүлдөрү Пекин конференциясынын жоюлушунун алдын алуу боюнча дүйнө аялдарына кайрылышкан жана жыйынга Борбордук Азиянын башка өлкөлөрүнөн барган өкүлдөр да өз проблемаларын ортого салышкан.

Өзбекстандагы өкмөттүк эмес “Иқбол” жаштар борборунун жетекчиси Нигора Гаппарова Бишкекте болуп өткөн аялдардын бейөкмөттүк уюмдарынын форумунда аялдардын чечүүчү органдарда иштөөсү керектиги, шайлоолорго жигердүү катышуусу тууралуу жана башка маселелерин ортого салгандыгын айтат.

Нигора Гаппарованын айтымында, Өзбекстанда аялдарды лидер даражасына көтөрүүдө көп тоскоолдуктар кездешет:

- Биз каалайбызбы, жокпу, бизде шайлоолордо белсемдүүлүк көрсөтүп, өз талапкердигин коймокчу болгон аялдарга кандайдыр бир анкета толтуртат. Мында биринчиден, бул аял үй-бүлөлүүбү же жокпу, балдары барбы деген суроо берилет. Турмушка чыга элек же ажырашкан аялдар мындайда сөзсүз көзгө көрүнгүс тоскоолдукка учурайт жана өзүнөн өзү четтетилип калат.

Маектешибиз Кыргызстан менен Казакстан мамлекеттеринде да экономика маселесинде, жерге ээлик кылууда жана жеке мүлккө ээ болууда, кредит алууда аялдар өтө көп түйшүккө кабылып жатканын белгилейт.

Байкоочулар Тажикстанда көп аялдуулук, кыздарды эрте турмушка узатуу проблемалары байкалса, Түркмөнстанда өз алдынча, эркин пикирге ээ болгон аялдарга ар түрдүү кысымдардын көрсөтүлүп жатканын айтышат. Келээрки май айында Ташкентте жана андан соң дүйнөнүн 95 мамлекетинин өкүлдөрүнүн катышуусу менен өтө турган “Бээжин - 10” конференциясында аялдарга байланыштуу ушул сыяктуу проблемалар талкууга алынмакчы.

КЕЛЭЭРКИ АПТАДА ӨЗБЕК СУМУНУН ЭРКИН ЖҮГҮРТҮЛҮШҮ КҮТҮЛҮҮДӨ

Аманбек Дилденбай, Прага шаары Өзбекстан өзүнүн улуттук акчасы – сумду келээрки шаршембиден тартып толугу менен эркин жүгүртүүгө өткөрөөрүн жарыя кылды.

Октябрдын 8инде Өзбекстандын премьер-министринин орун басары Руслан Азимов басма сөз жыйынын өткөрүп, өлкө Эл аралык валюта коруна (IMF) берген убадасын аткарып, эми улуттук акчасын эркин жүгүртүүгө камынып жатканын айтты. Бул тууралуу Өзбек өкмөтү менен Борбордук банкы Эл аралык валюта коруна кат жолдогон:

- Бул каттын мазмуну мындай: биз мойнубузга алган милдеттенмени 15-октябрдан тартып аткарабыз. Өзбекстандагы акча жүгүртүү эл аралык валюта корунун 8-беренесине ылайык жолго коюлат.

Ошентип, расмий Ташкен күнү бүгүнкүгө чейин сакталып келген үч баскычтуу акча жүгүртүү тажрыйбасынан баштартмакчы. Буга чейин эле өкмөт кабыл алган чечимдердин бирине ылайык, атуулдар менен фирмалардын валюта сатып алуусуна коюлган чектөө алынып салынган.

Азимов мырза акча жүгүртүүдөгү өзгөрүү инфляциянын кескин өсүшүнө алып келбестигин, анын быйылкы деңгээли 8,5 пайыздан жогору болбой турганын айтты.

Арийне өзбек суму эми эркин нукка түштү го деп бир беткей айтуу да опурталдуу. Маселен тээ 2000-жылы эле президент Каримов улуттук акчаны эркин жүгүртүүгө убада кылган. Ал сөзүнө турбаган соң, эл аралык кору Ташкендеги кеңсесин 2001-жылы апрелде нааразылык ирээтинде жаап салган. Былтыр да Ташкен эки жолу убада кылып, бирок бул реформаны мөөнөтүндө жүргүзүүдөн баш тарткан болчу.

Ушул тапта Борбор Азияда Өзбекстандан тышкары Түркмөнстан гана улуттук акчаны эркин жүгүртүүгө батынбай келет. Эки өлкөдө тең эски буйрукчул башкаруу системасы өкүм сүрүүдө.

Эл аралык Валюта корунун Өзбекстандын өкүлчүлүгүн жетектеген Эрик Де Врийер мырза Ташкендин монетардык саясаттагы соңку кадамын экономикалык турмуштагы олуттуу саамалык катары баалаарын, бирок реформа муну менен чектелбеши керектигин да быйыл июль айында эле эскерткен:

- Акчаны эркин жүгүртүү - Өзбекстан үчүн олуттуу кадам. Бирок бул чара өзбек экономикасы кириптер болгон көйгөйдүн баарын чечип бере албайт.

Эл аралык валюта корунун өкүлү Де Врийер өлкөдөгү башка экономикалык көйгөйлөр да көмүскөдө калтырылбастан, иштиктүү чечилиши керектигин баса белгилейт.

Укук коргоочулар менен бозгунчулуктагы оппозициячыл саясатчылар болсо расмий Ташкенден демократиячыл багтыттагы саясий реформаларды жүзөгө ашырууну, мамлекеттик түзүлүштү либералдаштырууну талап кылууда.

ТҮРКМӨН ОППОЗИЦИЯСЫ ЫНТЫМАККА КЕЛҮҮНҮ ЧЕЧТИ

Жекшембиде Прага шаарында түркмөнстандык оппозициячыл күчтөрдүн эки күндүк жыйыны соңуна чыкты. Анын уюштуруучулары жана катышуучулары дүйшөмбүдө “Азаттыктын” Прагадагы баш ордосуна келип, жыйындын натыйжасы жана Түркмөнстандагы режимди алмаштыруу зарылчылыгы жөнүндө айтып беришти.

Түркмөн оппозициялык күчтөрү буга чейин чаржайыт иш-аракет жүргүзүп келгени маалым. Прага шаарында сентябрдын 27-28деринде болуп өткөн эки күндүк жыйындын башкы мүдөөсү – бир колдон жең чыгарып, бир жакадан баш чыгаруу эле. Жыйын Түркмөнстанда Ниязовдук режимди ойрон кылып, ордуна парламенттик жумурият тибиндеги демократиялык коомду куруу үчүн чогуу-чаран иш алып баруу жолдорун талкуулады. Мындай жыйынды Ашгабаттын өзүндө уюштуруу – ушул тапта түшкө да кирбеген нерсе.

Прага жыйыны орток билдирүү жана коммюнике кабыл алуу менен аяктады. Анда Түркмөнстандагы демократиялык күчтөрдүн биримдиги деген уюмду түзүү зарылчылыгы айтылат жана бул биримдиктин уюштуруу жыйынын жакынкы эки айдын ичинде өткөрүү үчүн жумушчу тобу түзүлөөрү белгиленет. Албетте, бир караганда, бул натыйжа аз сыяктанышы мүмкүн. Бирок, анын уюштуруучуларынын айтымында, эң негизгиси – көч жылды.

Бирдиктүү түркмөн оппозициясы уюмунун жетекчиси Авды Кулиев мындай дейт:

- Биз күрөшүбүздүн алдыдагы баскычында биринчи орунга үч принципти – демократия, сөз эркиндиги жана адам укуктарын коюу тууралуу макулдаштык.

Кулиевдин айтымында, башкы принциптер боюнча эч кандай пикир келишпестик болгон жок.

Опозициянын орток пикирине арзыган дагы бир маселе – Сапармурат Ниязовдун режиминин сырткаркы дүйнө менен реформа багытында баарлашууга кош көңүлдүгү. Бул тууралуу Түркмөнстан Элдик Демократиялык Кыймылынын өкүлү Нурмухаммед Ханамов мындай дейт:

- Түркмөн оппозициясы тарабынан да, эл аралык уюмдар тарабынан да Ниязов менен баарлашууга эч мүмкүн эмес.

Бириккен Улуттар Уюмунун жана Европадагы коопсуздук жана кызматташтык уюмунун расмий Ашгабатты реформаларга барууга көндүрүү жаатында буга чейинки аракеттери бүт текке кеткен, - деп кошумчалайт Ханамов мырза.

Бул пикирди “Мемориал” укук коргоо уюмунун Борбор Азия боюнча иш алып баруучусу Виталий Пономарев да тастыктайт:

- Бийликтин бардык бутактарын жеке өзү көзөмөлгө алып турган Ниязов эл аралык коомчулук менен баарлашууга кымындай да ниетин көрсөткөн жок.

Түркмөн оппозициясынын көпчүлүк лидерлери – буга чейин Ниязовдун режимине түздөн-түз кызмат кылган кишилер. Маселен, Авды Кулиев мурда тышкы иштер министри болуп иштеген. Назар Сүйүнов болсо – вице-премьер жана мунай, газ министри болгон. Нурмухаммад Ханамов болсо - өлкөнүн Түркиядагы жана Израилдеги элчиси кызматын аркалаган. Ар кайсы жылдары жана ар кандай шартта бул кишилер түркмөн оппозициясына кошулушту.

“Эркин Европа-Азаттык” үналгысынын президенти Том Дайн дүйшөмбүдө “Азаттыктын” Прагадагы кеңсесинде өткөрүлгөн басма сөз жыйынында белгилегендей, эң башкысы – бул ысымы аталган жана башка бир катар коомдук ишмерлер Ниязовдун режими кулаганда эмес, күчүндө болуп турган чакта, ага каршы күрөш жүргүзгөн демократиялык күчтөр тарабына өтүштү. Чынында да, режим жыгылган соң, эч нерсе жасабай туруп өзүн авторитардык түзүлүшкө каршы тымызын күрөшкөн “баатыр” көрсөткүсү келгендер четтен табылат деңизчи.

Түркмөн саясий турмушунун реалдуулугун дурус түшүнгөн бул лидерлер эл аралык коомчулуктун жардамына өзгөчө үмүткөр. Маселен, алар Ниязовдун режимин бөлүндүдө калтыруу үчүн Бириккен Улуттар Уюму тарабынан расмий Ашгабатка берилген “бейтараптык” макамын жокко чыгаруу, режимге карата саясий жана экономикалык чектөөлөр киргизүү сыяктуу чаралар алгылыктуу дешет. Учурдагы чаралардын бири – мурдагы тышкы иштер министрлери, ушул тапта саясий айып менен абакта жаткан Борис Шихмурадов менен Батыр Бердыевдин ал-акыбалын Кызыл Чырым жана Кызыл Жарым Ай уюму сыяктуу эл аралык кайрымдуулук уюмдарынын өкүлдөрүнүн жеринен үйрөнүүсүнө жетишүү. Саясий камактагылардын абактагы акыбалы менен таанышуу аракети да оңой-олтоң маселе эмес.

Прага жыйынын уюштурууга кол кабыш кылган Адам укуктары боюнча Эл аралык лига жана “Мемориал” уюмдарынын өкүлдөрү Питер Залмаев менен Виталий Пономаревдун өрнөгү эл аралык коомчулукта түркмөн оппозициясына сөз жүзүндө эмес, иш жүзүндө көмөк көрсөтүүгө даяр коомдук уюмдар жана ишмерлер да бар экенин айгинелейт.

Деги, бул күрөштөн жакынкы болочокто майнап чыгабы?

“Ватан” (“Атамекен”) оппозициялык кыймылынын өкүлү Александр Додонов өтө эле оптимист:

- 2004-жылдын 29-сентябрында түркмөн оппозициясы оппозиция бойдон кала бербестен, Түркмөнстандын өзүндө демократиячыл жараянды жетектейт ко деп үмүттөнөм.

Албетте, бул үмүттү бозгунчулуктагы түркмөн оппозициясы эл аралык коомчулуктун кубаттуу жардамы менен тыгыз байланыштырууда. Ал эми аларга мындай көмөк көрсөтүүгө дүйнөлүк коомчулук канчалык деңгээлде даяр болду экен?

ӨЗБЕКСТАН: МУХАММАД БЕКЖАН – САХАРОВ СЫЙЛЫГЫНЫН БЫЙЫЛКЫ ТАЛАПКЕРЛЕРИНИН БИРИ

Тынчтыкбек Чоротегин, Прага шаары Борбор азиялык төрт оппозициячыл саясатчы – кыргыз Феликс Кулов, казак Галымжан Жакиянов, түркмөн Батыр Бердиев жана өзбек Мухаммад Бекжан Европа парламенти тарабынан 2003-жылкы Андрей Сахаров наамындагы сыйлыкка көрсөтүлүштү. Маселе – алардын кимиси бул сыйлыкка ээ болоорунда эмес, кеп – демократиялык баалуулуктар үчүн алардын эч майышпай күрөшүп жатканында. Эмесе, аталган саясатчылардын ичинен Мухаммад Бекжан тууралуу толугураак сөз кыла кетели.

Андрей Сахаров атындагы сыйлыкка талапкердиги көрсөтүлгөн борбор азиялык саясатчылардын бири - өзбекстандык Мухаммад Бекжан 1999-жылы март айында эркинен ажыратылган. Оппозициячыл “Эрк” партиясынын мүчөсү, журналист Мухаммад Бекжан – айтылуу өзбек диссиденти Мухаммад Салихтин бир тууган иниси. Эгемендиктин алгачкы жылдары Мухаммад Салих президент Ислам Каримов менен атаандашып, президенттикке талапкердигин койгон. Салих жетектеген “Эрк” Демократиялык партиясы 1992-жылы декабрда өлкөдө мыйзамсыз деп жарыяланган.

Ал эми 1999-жылы февралдагы майнапсыз аяктаган жана азыркыга чейин чыныгы уюштуруучулары ким экендиги күмөн туудурган иш-чарадан - президент Ислам Каримовго кол салуу аракетинен соң, “эркчилердин” жетекчилиги Ташкенде бул террордук аракеттин шыкакчыларынан жана уюштуруучуларынан деп жарыяланган. Мухаммад Салих бул кол салуу аракетине өзүнүн эч тийешеси жоктугун айтып, Ташкендин расмий доосун өзүнө жуутпаган менен, авторитардык режимдин катаал механизми Салихтин тарапкерлерин жана анын уюмуна тийешеси бардыгы шек кылынган кишилерди куугунтукка ала баштаган.

“Эрк” партиясын негиздөөгө катышкан Мухаммад Бекжан өзүнө каршы куугунтуктун айынан 1993-жылы өлкөдөн чыгып кетүүгө мажбур болгон. Ал Киев шаарында “Эрк” газетасынын редакциясында иш алып барды. 1999-жылы март айында редакцияда тинтүү жүргүзүлүп, анын алты кызматкери, алардын ичинде Бекжан камакка алынат жана Өзбекстандын тартип сактоо органдарына өткөрүлүп берилет.

Ушул тапта АКШда бозгунчулукта жүргөн өзбек диссиденти, Өзбекстан Укук коргоо Коомунун төрагасы Абдуманнаб Пулат дээрлик төрт жылдан ашуун абакта жаткан Мухаммад Бекжан тууралуу “Азаттыктын” Кыргыз кызматына мындайча баасын берди:

- Менин оюмча, Мухаммад Бекжан - өзүнүн олуттуу бир кылган иштери менен эмес, Мухаммед Салихтин иниси болгону үчүн кеңири маалым. Мына азыр Европарламент тарабынан ал Сахаров сыйлыгына талапкер кылып көрсөтүлдү. Бул, менимче, Өзбекстандагы саясий камактагылар маселесине, саясий эркиндик көйгөйлөрүнө көңүл бурдуртат. Ушул мааниде алганда, бул, менимче, жакшы кадам болду.

Айыпсыз жерден абакка түшкөн Мухаммад Бекжандын саламаттыгы соңку кездери өтө начарлап кеткени кабардалууда. Абактагы адам чыдагыс кыйноолордон улам, анын бир буту сынып, бир кулагы укпай калды дешет. Ал түрмө ооруканасында кармалып жатат.

Эми эрки майышпагандыгы үчүн дүйнө коомчулугунун кадырлоосуна арзыган өзбек диссиденти Мухаммад Бекжан мырза талапкердикке көрсөтүлгөн эл аралык сыйлык тууралуу азыноолак маалымат бере кетели.

Совет доорундагы зыялыларды жана жалпы эле коомчулукту ойготуп, тоталитардык тартипке каршы күрөшкө үндөгөн, мыйзамдуу жол менен бул түзүлүштү реформалоого аракеттенип жатып дүйнөдөн кайткан залкар инсан – Андрей Сахаровдун ысымындагы эл аралык сыйлык 1988-жылы негизделген. Анын алгачкы жеңүүчүлөрү – түштүк африкалык Нелсон Мандела менен советтик диссидент, маркум Анатолий Марченко болчу. Апартеидге каршы күрөшү жана бул режимден кийин өз атажуртунда демократиялык мамлекетти курууга зор салым кошкондугу менен даңазалуу Манделаны ким билбейт. Ал эми Анатолий Марченко болсо расмий Кремлге айбат кылып, советтик коомдо адам укуктары кадырланбай жатканын ачык жазып чыккан диссидент болчу. Ал да советтик “гулагдын” – түрмөлөр өлкөсүнүн бет пардасын сыйырган эмгек жазган. 1986-жылы декабрда саясий ачкачылык жарыялаган маалында абакта өлгөн бул инсандын элеси дүйнө коомчулугунун жүрөгүндө ыраазылык менен сакталып келет.

Ал эми 1989-жылы бул сыйлыкка татыган инсан – Александр Дубчек бала чагын Бишкекте өткөргөн. Словак интернационалисттеринин бул урпагы коммунисттик Чехословакиядагы 1968-жылкы демократиялык өзгөрүү кыймылынын жетекчилеринен болгон.

Сахаров сыйлыгынын быйылкы лауреаттыгына көрсөтүлгөн инсандардын арасында – БУУнун Башкы катчысы Кофи Аннан, ушул эле уюмдун быйыл август айында Багдаддагы террордук чабуулда набыт болгон өкүлдөрү, ошондой эле Борбор Азиянын башка үч өлкөсүнүн атуулдары – кыргызстандык саясатчы, мурдагы вице-президент Феликс Кулов, казакстандык Галымжан Жакиянов жана түркмөнстандык Батыр Бердиев да бар. Сыйлык ар жылы 10-декабрда – Бириккен Улуттардын Адам укуктарынын жалпы декларациясы (1948-жылы) кабыл алынган күнү тапшырылат. Быйылкы сыйлык бул декларациянын 55 жылдыгы менен дал келүүдө.

ӨЗБЕКСТАНДА САБАТТУУЛУК ДЕҢГЭЭЛИ КАНДАЙ?

Айымкыз, Ташкен шаары Бүгүнкү күндө Өзбекстан калкынын 99 пайызы сабаттуу деп эсептелет. 1996-жылкы маалыматка караганда, эркектердин сабаттуулугу боюнча Өзбекстан дүйнөдө 27-орунда, ал эми аялдардын сабаттуулугу боюнча 11-орунда турат экен. ЮНЕСКО уюмунун маалымдашынча, 2000-жылы 0,8% калк “сабатсыз” деп эсептелген. Бул көрсөткүчкө ишенүүгө болобу?

1990-жылы ЮНЕСКО уюму тарабынан өткөрүлгөн билим берүү багытындагы конференцияда “сабаттуулук” термини мааниси жагынан бир топ өзгөргөн. Таагыраак айта турган болсок, эми сабаттуулук даражасы адамдын жашоо-шарты, өз укугун билиши жана административдик мекемелерге ээн-эркин кайрыла алышына карата белгиленет.

Өзбекстандын Элге билим берүү министрлигинин Мектептер башкармасынын башчысы Анвар Закировдун айтымында, "мамлекеттеги 12 жылдык акысыз билим берүү, билим берүүнүн сапатын жакшыртуу - калктын сабаттуулугун камсыздоонун негизги багыты":

- Министрлик тарабынан мектеп жашындагы балдардын тизмесин тактоо боюнча бир катар багыттоочу документтер чыгарылган. Демек, бир дагы бала 12 жылдык билим берүүдөн четтеп калышы мүмкүн эмес. Өткөн жылы 9-класс, ал эми быйыл 3-, 4- жана 5-класстарда окуу китептерин арендага берүү системасы кабыл алынды. Ошондой эле, быйылдан баштап Министрлер Кабинетинин 33-сандуу чечими боюнча, начар үй бүлөлөрдүн балдарына окуу китептерин акысыз берүү иш-аракеттери колго алынып жатат.

Арийне, элеттик жаштар башталгыч билим алганы менен, аларда андан ары окуу, жогорку билим алуу мүмкүнчүлүктөрү жок. Анын себебин саясат таануучу Малик Абдуразак мындайча түшүндүрөт:

- Жаш кыздарды андан ары окутуунун ордуна, турмушка узатып жиберүү көп учурайт. Кыздар тигүүнү, бычууну, тамак бышырууну билсе болгону, ошол жетет.Алар үчүн эң жакшы жогорку окуу жайы --бул кош тырмак ичиндеги "казан табак университети" деген көз караш калыптанган. А түгүл, окуу үчүн каражатынын жоктугунан улам эркек балдар да оболу иштеп, кийин окуйм дейт да, андан кийин биротоло акча табуу жолуна түшүп кетет. Мардикерликке да кайыл болуп, алар кара кардынын камына киришип кете турганы табигый иш.

Орто билим берүү системасындагы өткөрүлүп жаткан бир канча реформаларга карабай, мектептерде мугалимдердин билим берүүдөгү кош көңүл мамилеси, жумушун таштап, базарга чыгып кетип жатышы, бардык эле ата-энерердин мектеп каражаттарын камсыздоо мүмкүнчүлүктөрүнүнүн жоктугунан улам, көпчүлүк балдар башталгыч билим алууда да кыйналып жаткан көрүнөт.

Шаардык мугалимдердин квалификациясын жогорулатуу жана кайра даярдоо институтунун мугалими Раъно Абдуллаеванын бул жөнүндөгү пикирин угуп көрөлү:

- Жаштар - биздин келечегибиз дейбиз. Бирок ошол жаштардын толук башталгыч билим алышы үчүн окуу китептерин толук сатып алып берүүгө ата-энелердин мүмкүнчүлүгү жок. Анткени, бир баланын мектеп каражаты үчүн 30 - 40 миң сум акча керек болот. Бирок ал ата-эненин бир эмес, мектеп жашындагы эки-үч баласы бар. Мурдагы доорду канчалык сынга алганыбыз менен, ошол кезде окуу китептерин ээн-эркин колдонуу мүмкүнчүлүгү бар болчу.

Эл аралык стандарт боюнча элдин жашоо-шартына, өз укугун билишине, административдик мекемелерге ээн-эркин кайрыла билүү мүмкүнчүлүгүнө карата сабаттуулук даражасын белгилей турган болсок, анда Өзбекстан калкынын 30 - 40 пайыздайы дагы эле сабатсыз, - дешет көз карандысыз байкоочулар.

КАЗАКСТАН: ОППОЗИЦИЯ ӨКҮЛДӨРҮ ЖЕРГИЛИКТҮҮ КЕҢЕШТЕРГЕ ШАЙЛАНА АЛААР БЕКЕН?

Тынчтыкбек Чоротегин, Прага шаары Ишемби күнү Казакстанда жергиликтүү кеңештерге шайлоо өткөрүлөт. Казак оппозициясы бул өнөктүккө жандуу катышып, болочокку парламенттик шайлоо үчүн пайдубалын бекемдөөгө ынтызар. Адистердин айтымында, бул жолку шайлоо өнөктүгү деле адилет жана калыс өтөөрү күмөн.

Казакстанда сентябрдын 20сында өткөрүлүп жаткан жергиликтүү кеңештерге шайлоо эски мыйзамга негизделген. Бул мыйзам Европадагы коопсуздук жана кызматташтык (ЕККУ) уюму тарабынан демократиялык эмес мүнөзү үчүн курч сынга алынганы маалым. Ошондой болсо да, казак оппозициясынын бир даары жергиликтүү кеңештерде депутаттык орунду алууга жана болочокто облустук кеңештер Сенатка – парламенттин жогорку палатасына сунуш кылчу орундар үчүн күрөшүү максатында шайлоого жандуу катышууну чечти.

АКШдагы Түндүк Каролина университетинин өкүлү, Казакстан боюнча адис Стив Сэбол алардын чечиминин маанисин мындайча түшүндүрөт:

- Эгерде шайлоо нормалдуу өтсө, анда ал Казакстандагы атуулдук эркиндиктерди камсыз кылуу жаатында олуттуу кадам болмокчу.

Сэбол мырза, бирок, бул ирет деле бийликтер демейдеги бурмалоо жолу менен оппозициячыл саясатчыларга бут тосот ко деген тынчсыздануусун жашырган жок.

Айтмакчы, “Алматы – адил колго!” деген кыймылдын өкүлү, Алматы шаардык кеңешине депутаттыкка талапкер Маржан Асфандиярова айым өзүнүн бейнесине шек келтирген баракчалар таркатылып жатканын “Азаттыкка” билдирди:

- Менин сыртыман жасалган жалган маалымат баракчалары бар. Саясий турумумду жокко чыгарып, мени тек гана ашынган диний саясаттын жактоочусу деп көрсөткөн ушундай баракчалар ар кыл жактарга таратылды. Бул ишти жасаган жана уюштурган кишилер табылган жок.

Асфандиярова айым бул окуя тууралуу тийешелүү бийликтерге арыз менен кайрылган, бирок Борбордук шайлоо комиссиясы да, прокуратура да анын арызына эч жооп кайтарышкан жок.

Бийликтер болсо өлкөдө олуттуу реформалар жүрүп жатканын саймедирлеп айтып келишет. Казакстандын президентинин кызы, “Хабар” агенттигинин Деректирлер кеңешинин төрайымы Дарига Назарбаева да ошондой ишенимде:

- Улуу реформалар доору өтүп баратат. Эми майда иштердин кезеңи – чыныгы иш-аракеттердин жана конкреттүү натыйжаларга жетүүнүн учуру келүүдө.

Ал эми мурдагы шайлоо өнөктүгүнө катышып, парламент депутаты болуп да көргөн аскер кызматчысы, ушул тапта ардагер генерал Мурат Калматаев чыныгы реформаларды Борбордук шайлоо комиссиясынан баштоо керек деп санайт:

- Шайлоо адил болот дегенге ишенбейм. Шайлоо адил болуусу үчүн Загипа Байлиева башкарган Борбордук шайлоо комиссиясы, анда отурган адамдар адил болуусу керек. Мен шайлоонун адилетсиз экенин (буга чейин) өзүм көргөн адаммын.

Жергиликтүү депутаттык орундарга 7 миңден ашуун талапкер ат салышууда. Ошентип, ишембидеги шайлоо Казакстан саясатындагы жөжөнү санай турган күздүн олуттуу күндөрүнүн бири болуп калмакчы.

ТАШКЕН ЭКИ “ДӨӨ” МЕНЕН ДОСТОШКУСУ КЕЛЕТ

Өзбекстандын президенти Ислам Каримов Россия менен кеңири чөйрөлөрдө кызматташтыгын өнүктүргөнгө астейдил аракеттенип жаткандыгын билдирди. Ошол эле учурда Ташкен Вашингтон менен да өнөктөш бойдон калмакчы.

Өткөн айдын башында Владимир Путин менен Ислам Каримов Самарканда жолугуп,кенен-кесир пикирлешкен эле. Ошол сүйлөшүү, Өзбекстандын Москвадагы элчиси Бахтияр Исламов ырастагандай, эки тараптын мамилесинде жаңы бурулуш болуп калды. Натыйжада Ташкен менен Москванын алакасы акыркы айларда алда канча активдешти. Ушул айдын этегинде Ташкенде өкмөттөр аралык комиссиянын жыйыны болгону турат. Ага эки тарап тең өзгөчө маани берип жатат. Өзбек элчиси сентябрдагы сүйлөшүүлөрдө экономикалык карым-катнаштардын кеңейишине даңгыр жол ачылат деп эсептейт.

Ислам Каримов өзү да ушундай ишенимде. “Москва менен экономикалык чөйрөдө эле эмес, саясий жана эл аралык маселелерде, ошондой эле маданий жана билим берүү тармагында алакаларыбызды арттыргыбыз келет”, деп айтты ал өзбек парламентинин кезектеги сессиясы жабылар күнү журналисттер үчүн өткөргөн пресс-конфренцияда. Ошол эле учурда ал Россия менен бардык мамилелер эки тараптуу негизде гана өнүктүрүлө тургандыгын эскертти. Каримов постсоветтик мейкиндиктеги көп тараптуу кызматташтык азырынча эч кандай майнап бере электигин белгилеп, бир катар регионалдык уюмдардын тажрыйбасын буга далил кылып келтирди. Евразия экономикалык бирикмесин, айрыкча бажы союзу жөнүндөгү келишимди Каримов “популизм” деп атады.

Ташкен менен Москванын мамилелери келечектүү экенине өзбек президенти бекем ишенет. “Менимче, Путин өңдүү жетекчилердин аркасында Россия улам барган сайын прагматикалуу позицияга түшүп баратат”, - деп айтты ал. Самаркандагы сүйлөшүүлөрдө буга таасын ынанганын жашырбай, Каримов президент Путиндин августтагы визитин эки өлкөнүн ортосундагы мамилелерге оң маанидеги олуттуу түзөтүүлөрдү киргизген окуя катары баалады.

Өзбекстандын Россия менен кызматташтыгын кеңейткиси келип жатканы, Каримовдун сөзү боюнча, Ташкен менен Вашингтондун мамилеси салкындап кеткенин билдирбейт. Муну кийин Интерфакс маалымат агенттигине берген интервьюсунда өзбек тышкы иштер министри Садык Сафиев да баса белгиледи. Кошмо Штаттары эл аралык терроризмге,айрыкча коңшулаш Ооганстандагы радикалдуу күчтөргө каршы күрөшүп жатат, бул жалпы регион үчүн өзгөчө маанилүү жана Өзбекстандын таламдарына төп келет. Дегинкисинде Сафиев бир өлкө менен кызматташтыкты кеңейтүү аракетин экинчи бир мамлекетке жон салуу таризинде жоромолдогон түшүнүктөрдү түп орду менен туура эмес деп эсептейт. Кызматташтык жана күч-аракеттерди бириктирүү бардык тараптарга пайдалуу, деп көрсөттү өзбек министри.

Постсоветтик аймактагы процесстерге агылгалап байкоо салып турушкан эксперттер, алардын арасында лондондук аналитик Алекс Ватанканын пикирине караганда, ырасмий Ташкен бир жагынан Россия менен узак мөөнөттүү экономикалык кызматташтыкты өнүктүргөнгө, экинчи жактан ошондой эле перспективага Кошмо Штаттары менен да алакасын сактап калганга кызыкдар. “Менимче, өзбектер түзүлгөн кырдаалдан майнап, болгондо да практикалык пайда чыгарып калууну көздөп жатышат”, - деп айтты британдык эксперт “Азаттыктын” кабарчысына. Өзгөчө америкалыктар менен өнөктөш болуу өзбектердин кызыкчылыгы үчүн чоң мүмкүнчүлүктөрдү ачарын алар жакшы түшүнүшөт. Ошол эле учурда Ташкенде Россияга да назар бура башташты,анткени бийликке орус саясатчыларынын жаңы мууну келген соң Москва борборазияга астейдил маани бере баштады, мындай процесстен болсо өзбектер сыртта калгысы келбейт.

Айтмакчы, америкалык конгресстин делегациясы сентябрдын башында Ташкенде ырасмий визит менен болуп, эки тараптын аскерий жана коопсуздук чөйрөсүндөгү кызматташтыгын өнүктүрүү маселелерин талкуулады. Делегациянын башчысы,өкүлдөр палатасынын мүчөсү Курт Уэлдон америкалык аскерлер Ханабадда өзбек жетекчилиги менен өзбек эли канча зарыл деп тапса, ошончо мөөнөткө чейин кала тургандыгын ырастады. Өзбекстандагы “демократиялык кайра куруулардагы прогрессти” белгилеп, Уэлдон президент Каримовду бул ийгиликтер тууралуу америкалык университтердин бирине келип, лекция окуп кеткенге чакырды.

АЛМАТЫДА ӨНҮККӨН ЖАНА АРТТА КАЛГАН ӨЛКӨЛӨРДҮН ЖЫЙЫНЫ АЧЫЛДЫ

Бейшембиде Алматы шаарында деңизге чыкпаган мамлекеттердин дүйнөлүк базар менен байланышын жакшыртуу маселелерине арналган эл аралык жыйын ачылды. Экономикалык шарттарын жакшыртууга кызыкдар өнүгүп келаткан өлкөлөр арасында Борбордук Азия менен Кавказдагы постсоветтик жумурияттар да бар.

Бейшембиде Алматы шаарында 60тан ашуун өлкөнүн соода жана транспорт министрлери чогулуп, экономикасы начар өнүккөн мамлекеттерди дүйнөлүк базарга чыгаруу жолдорун талкуулай башташты. Бириккен улуттар уюмунун эсебинде, дүйнө жүзүндөгү деңиз жээктебеген өнүгүп келаткан 30 өлкө орто эсеп менен бир жылда экспорттон тапкан каражатынын 15%ын өзүндө өндүрүлгөн товарларды тышка ташып чыгыш үчүн транспорттук чыгымдарга коротот. Башкача айтканда, эксперттердин пикиринде, дал ушул транспорттук чыгымдар өнүгүп келаткан мамлекеттердин экономикалык өсүшүн кеминде 0,7%га азайтат. Мындай өлкөлөрдүн жарымы - Бириккен улуттардын жылдык Адамдык өнүгүү индексинин эң төмөнкү саптарын ээлеген Африкадагы мамлекеттер. Калган бөлүгүн тышкы инвестиция аз салынган жана жалпы экономикалык абалы начар Борбордук Азия менен Кавказ жумурияттары ээлешет.

Армениянын Бириккен улуттар уюмундагы элчиси Николай Сахаков армян өкмөтү бул жыйындан көптү үмүт этип жатканына көңүл бурат:

- Тегерегинин баарын кургак жер каптап, деңизге чыкпаган өлкөлөр географиялык жактан чынында катуу жазаланган, анткени алардын транспорттук чыгымдары адатта өтө жогору болот. Бул эми өндүрүштү өнүктүрүүгө бут тосот, анткени бизден чыккан товардын наркы жогору болуп, башка өлкөлөрдүн товарларына атаандаш боло албай калат.


Анын үстүнө Еревандын коңшулаш Азербайжан жана Түркия менен бүтпөгөн талаш-тартыштары бул эки өлкө менен чек араларын жабык кармоого аргасыз кылгандыктан, мындай кырдаалдан Грузия гана чоң утушка ээ болуп, Армениянын импорт-экспорту катуу жабыр тартып келет. Алматыдагы жыйында сунуш кылынган атайын Программанын долбоорунда Армения өңдүү өлкөлөрдүн Грузиядай эл аралык транспорттук байланыш менен туташкан мамлекеттер ортосундагы кызматташтыгын жакшыртуу, бул маселеге донор-өлкөлөрдүн жана эл аралык финансы уюмдарынын көңүлүн бурдуруу жагдайы камтылган.

"Аракеттер программасы" деп аталган ал документте тегереги кургак жер менен курчалган мамлекеттердин деңизге чыгуу жолдорун жеңилдетүү, азык-түлүк товарларын башка өлкөлөр аркылуу ташып өтүүдө айрым жагымдуу шарттар түзүп берүү жагы да каралган. Ошондой эле деңизге чыкпаган өлкөлөрдүн темир жол, дарыя транспортун, аба каттамдарын өнүктүрүүгө басым жасалган.

Казакстандагы эл аралык жыйынга Бириккен улуттар уюмунун атынан катышып жаткан Харриет Шмидт эгерде бул конференцияда алдын-ала даярдалган долбоорлордун баары кабыл алынып калса, өнүккөн өлкөлөрдөн жардам алуунун дагы бир чоң ресурсу ачылаарын айтат:

- Азыркы тапта донор-өлкөлөр өнүгүп бараткан мамлекеттердин товарларын дүйнөлүк рынокко алып чыгууну жеңилдетүүнүн шарттарын – мыйзамдык, техникалык, жалпы ишке ашыруу жолдорун кылдат изилдеп жатышат. Эгерде булардын баары такталып бүтсө, бай өлкөлөр атайын фонд түзүп калышы да ажеп эмес.


Шмидт айым Алматыдагы жыйынга өз өкүлдөрүн АКШ, Германия, Жапония, Италия, Грекия жана Канада жөнөтүшкөнүн маалымдай кетти. Деңизге чыгууга мүмкүндүгү жок өлкөлөрдүн проблемаларын талкуулаган жыйында баары оңой-олтоң чечиле койбоору алдын-ала маалым болгонсуду. Алматыдагы жыйындын алдында айрым алдыңкы өлкөлөрдүн өкүлдөрү экономикасы начар мамлекеттерде экологиялык кырдаал да опурталдуу болорун белгилеп, алардын транспорттук мүмкүнчүлүктөрүн арттыруу – айлана-чөйрөгө кошумча зыян алып келээрине басым жасашты. Андан сырткары кээ бир деңиз жээктеген өнүгүп келаткан өлкөлөр коңшулаш мамлекетке айрым транспорттук жеңилдиктерди берүүгө каршы чыгаарын эскертишти. Алматыдагы жыйынга катышып жаткан өнүгүп келаткан өлкөлөр арасында Армения, Азербайжан, Казакстан, Кыргызстан, Тажикстан, Түркмөнстан, Ооганстан бар. Ал эми аларда өндүрүлгөн товарларды ташуу жолунда жайгашкан өткөөл өлкөлөр ичинде Кытай, Грузия, Иран жана Пакистан алдыңкы катарды ээлешет.

ТҮРКМӨН ПРЕЗИДЕНТИ ӨЛКӨДӨ 2006 же 2007-ЖЫЛЫ ПРЕЗИДЕНТТИК ШАЙЛОО БОЛООРУН БИЛДИРДИ

Бейшембиде түркмөн президенти Сапармурат Ниязов Халк Маслахатынын – Элдик Кеңештин 14-жыйынында чыгып сүйлөп, өлкөдө үч-төрт жылдын аралыгында президенттик шайлоо өткөрүлөөрүн айтты. Укук коргоочулар анын бул сөзүн Түркмөнстанда авторитардык режим түзгөнү үчүн жана адам укуктарынын одоно бузулушу боюнча Ниязовдун наамына айтылган эл аралык коомчулуктун сынына карата жооткотуу катары баалашууда.

Аткаминерлер менен “дежур аксакалдардан” турган Халк Маслахаты – Элдик Кеңеш азыркы Түркмөнбашы (мурдагы Красноводск) шаарында өзүнүн 14-жыйынын өткөрүүдө. Августтун 14үндө анын ачылышы маалында узак убакыт сөз сүйлөгөн президент Сапармурат Ниязов “чөнтөк парламенттин” мүчөлөрүнүн оозун ачырып, жакынкы болочокто президенттик шайлоо өткөрүлөөрүн айтты:

- Биз президенттик шайлоо да өткөрөбүз. 2005-2006-жылдары бул маселе Халк Маслахатында талкууга алынат. Эч нерсе түбөлүктүү эмес. Президент да алмаштырылууга тийиш.

Азыркы түркмөн президенти 2010-жылы 70тин кырына келет. 1985-жылы Түркмөнстан Коммунисттик партиясынын Биринчи катчысы болуп калган Ниязов ошол убактан бери бийлик тизгинин колдон түшүрбөй келет. “Кудай жалгап”, Советтер дөөлөтү кулап, Ашгабатка “асмандан түшкөндөй болгон” эгемендик Ниязовдун чырагына май тамызды. Аймактагы башка көпчүлүк президенттер деле ордунан оңой менен козголбой тургандай, ал эми Түркмөнбашы Борбор Азияда “түшпөс хан” болоору шексиз деген жоромолдор көп айтылып келет.

Көшөкөрлөр чогулган парламент аны өмүрүнүн соңуна чейин мамлекет башчысы болот деп 1999-жылы жарыялаган. Ал кезде муюп берген Ниязов 2001-жылы бул маселени кайра козгоп, 2008-2010-жылдардын аралыгында кезектеги президенттик шайлоо өткөрүлүшү керектигин айткан.

Эми болсо Түркмөнбашы өлкөнүн баш мыйзамын эске салды. Конституциядагы талапка ылайык, 70 жашка чейинки атуул гана президент боло алат.

Деги, пайгамбар жашындагы жана өзүн дээрлик пайгамбарга теңеген Ниязовдун соңку билдирүүсүнө ишенүүгө болобу? Анын бейшембидеги долбооруна караганда, 2005-жылы өлкөнүн ар аймагы, ар дубаны жана району өзүнүн президенттикке талапкерин сунуш кыла башташы керек.

Укук коргоочулар болсо анын соңку сөзү эл аралык коомчулукта Түркмөнстандын авторитардык режимине каршы айтылган курч сынга карата жооп экенин билдирүүдө.

Президент Ниязов болсо өмүрүнүн соңуна чейин бул кызматта калуу ниети жоктугун айтуу менен, өлкөдө өзгөрүүлөр болооруна ишаара кылып, коомчулукту жооткотууда.

Албетте, 2005-жылы ар бир аймак өзүнүн президенттикке талапкерин сунуш кылышы ажеп эмес. Бирок, көз каранды эмес серепчилердин оюна караганда, ар башка оодан-дубандардан сунуш кылынган талапкерлердин ысымы жыйынтыгында бир эле кишиникине таандык болуп калышы да ыктымалдан алыс эмес.

ӨЗБЕКСТАНДАГЫ КӨЗ КАРАНДЫСЫЗ ЖУРНАЛИСТ АБАККА САЛЫНДЫ

Бүбүкан Досалиева, Прага 12-августта Өзбекстандагы көз карандысыз журналист Руслан Шарипов беш жарым жылдык түрмөгө кесилди. Жогорку сот өкүм чыгараары менен “Хюман райтс уотч” эл аралык укук коргоо уюму дароо билдирүү таратып, атайын катты өлкө президенти Ислам Каримовго жолдоду. Анда Шарипов Интернет баракчасына жарыялаган көз карандысыз макалалары үчүн гана саясий негизде абакка салынды деген сын камтылган.

Баш кеңсеси АКШнын Нью–Йорк шаарында жайгашкан “Хюман райтс уотч” эл аралык уюму 12-августта тараткан билдирүүсүндө Өзбекстандын өкмөтүн Руслан Шариповду камактан дароо бошотуп, саясий негизде ачылган кылмыш ишин тез токтотууга чакырды. Андан тышкары Өзбекстандын Кылмыш-жаза кодексининин 120-беренеси боюнча “Шарипов бачабаздык кылган”деп коюлган айып дароо алынып, калган беренелер боюнча коюлган айыптар калыс жана так тергелүүсүн талап кылды. Ошондой эле укук коргоо уюму бул окуяны Өзбекстандагы сөз эркиндигине кысым жасоо, сексуалдык көз карашы боюнча басмырлап, куугунтуктоо көрүнүшү деп айыптаарын жарыя кылды.

25 жаштагы журналист Руслан Шарипов ушул жылдын 26–майында Ташкентте камакка алынган жана ага Кылмыш жаза кодексининин 120-беренеси боюнча “бачабаздык кылган”, 127-беренеси боюнча “жашы жете элек өспүрүмдөрдү коомго жат аракеттерге тарткан” жана 128-беренеси боюнча “жашы 16га толо элек өспүрүмдөр менен жыныстык катнашка барган” деген айыптар коюлган. Кылмыш ишин сотто кароо 23-июлда жабык эшик артында башталып, 8-августта өкүм чыгарылган. Сотто Шарипов коюлган айыптардын бардыгын мойнуна алгандан кийин ага беш жарым жылдык түрмө жазасы берилсин деген өкүм чыгарылган.

Бирок, сот өкүмү чыгаары менен “Хьюман райтс уотч” эл аралык уюму баштаган укук коргоочулар Шарипов өзүнө коюлган айыптарды коркутуп-үркүтүүлөрдүн негизинде гана мойнуна алууга мажбур болду деген бүтүмгө келишкен. Таң калычтуу жагдай: камакка алынгандан бери өзүнө коюлган доолорду четке кагып келген Шарипов 8-августта эле адвокатынын жактоосунан баш тартып, коюлган күнөөнүн баарын мойнуна алаарын билдирген жана байкоочу катары сотко катышып жаткан жападан жалгыз энесин да сот залына киргизбөөнү өтүнгөн. Андан тышкары ал президент Ислам Каримов менен ички иштер министрлигинен жана жергиликтүү милиция кызматкерлеринен кечирим сураарын жана интернет баракчага жарыялаган сын макалаларынын баарынан баш тартаарын билдирген. Өкүм чыккандан кийин адвокаты Икрамов Шарипов менен жолугуштурууну соттон өтүнүп жатып кезиккенде ал мындай чечимге өзүнүн жана энесинин коопсуздугунан корккондугунан улам баргандыгын билдирген. Укук коргоочулар ал мындай чечимге кыйноодон кийин гана макул болгон деген бүтүмгө келишкен. Ал тууралуу “Хьюман райтс уотч” уюмунун Ташкенддеги өкүлү Матилда Богнер мындай дейт:

- Ал камакка алынгандан кийин милиционерлер уруп жаткандыгын, башына противогаз кийгизебиз деп коркутушкандыгын айткан эле жана коюлган айыптардын баарын четке кагып жаткан.

Ал эми Шариповдун адвокаты Сураб Икрамовдун айтымында, Руслан Шариповго коюлган айыптарды жергиликтүү милиция кызматкерлери андан өч алуу жана укук коргоо тармагындагы чечкиндүү ишмердигин токтотуу үчүн гана ойдон чыгарышты. Себеби, Руслан Шарипов 2001-2003-жылдары Орусиянын “Прима” аттуу фирмасы менен кызматташып, Өзбекстандагы адам укугун бузуулар жана ички иштер министрлигинин атуулдардын укугун басмырлаган аракеттери тууралуу Интернет баракчага макалаларды жарыялаган. Айыптары ачылган милиционерлер тиш кайрап жүрүп камакка алышканда Шариповдун эми эч кайда кача албасын дароо эскертишкен. Ал тууралуу адвокат Сураб Икрамов мындай дейт:

Ал башынан эле укук коргоочу болгону үчүн жазаланууда. Руслан Шарипов Интернеттеги макалаларында милицияны сындаган. Милиционерлер аны камакка алганда эле “мына колго түштүң, музоонун жүгүрүгү саманканага чейин эле, эми качып кайда барарыңды көрөбүз” деп кекенишкен.

Анын айтымында, сот негизсиз өкүм чыгарды, себеби сотто жана ага чейинки экспертиза учурунда Шариповдун кылган күнөөлөрү далилденген эмес. Ал тууралуу Икрамов:

- Өзбекстандын Кылмыш жаза кодесинин 120, 127, 128-беренелери боюнча коюлган айыптар далилденген эмес. Экспертиза өткөрүлгөн бирок, анда эч бир айып далилденген эмес. Далилденбегенден кийин сот кандай негизде өкүм чыгарышы мүмкүн- деп кыжалаттанат.

Ушундан улам “Хюман райтс уотч” эл аралык укук коргоо уюму соттун өкүмүн адилетсиз деп баалады. Ал тууралуу уюмдун Ташкенттеги өкүлү Матилда Богнер:

- Мен бул ишти саясий иш деп баалайм. Сот дагы ишти адилет териштирген жок. Биз аны көз карандысыз сот деп эсептей албайбыз, - деп билдирди.

Өзбекстандын Кылмыш жаза кодексиндеги бачабаздык жөнүндөгү беренеге ылайык мындай айып коюлган адам үч жылга чейин эркинен ажыратылат. Мындай жаза мурдагы СССРдин Кылмыш жаза кодексине сталиндик доордо киргизилген. СССР кулагандан кийин ал берене көп мамлекеттердин кылмыш кодекстеринен алынып, Өзбекстан, Тажикстан жана Түркмөнстандыкында гана мурас катары сакталып калган. Ал эми эл аралык укук нормалары боюнча мындай аракет үчүн жазага тартуу мындай турсун, бирөөнүн гомосексуалдык көз карашы тууралуу айың сөз кылууга эч кимдин укугу жок.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG