Линктер

ишемби, 20-июль, 2019 Бишкек убактысы 07:19

Борбор Азия

КАЗАКСТАНДЫК ДЫЙКАНДАРДЫН ЖАҢЫ ДОЛБООРУ

Айнура Жекше кызы, Прага. Казакстандын Алматы облусундагы Алмалы району, аты айтып тургандай даамдуу, мыкты алмасы менен бегилүү. Бирок соңку кездери жергиликтүү рынокту кошуна Кытайда өстүрүлгөн жер жемиш каптап, конкуренция өсүүдө. Эларалык Эмгек уюму казакстандык дыйкандарга жардам иретинде бир нече проектин ишке ашыра баштады.

Эларалык Эмгек уюму Казакстандын бийликтери, бейөкмөт уюмдары менен биргелешип жергиликтүү алманы өндүрүп сатууну көбөйтүүнүн үстүнөн иштеп жатат.
Уюмдун Алматыдагы долбоорун координациялаган Сауле Кудекова “Азаттыктын” кабарчысына маалымдагандай, Талдыкоргон облусунда адистер алма өндүрүүчүлөрдүн жаңы кооперативдерин түзүп жатышат:

Облуста бардык дыйкандар өз өзүнчө иштешет. Биздин максат - элди ассоциацияларга бириктирип, алардын атаандашуу мүмкүнчүлүктөрүн арттыруу. Дыйкандар чогуу иштешсе, ийгиликтүүрөк болушат. Биз элди Европада кеңири тараган кооперативдердин принциптери менен таанышытырып жатабыз.

Эларалык эмгек уюмунун жергиликтүү экономикалык өнүгүү жана кооперативдер боюнча регионалдык кеңешчиси Хиирт ван Буукуль болсо казакстандык дыйкандар кооперативдердин артыкчылыктарын түшүнүшү керек деп эсептейт:

Элдер кардарлардын талаптарына көңүл буруп көнүшкөн эмес. Биздин долбоор боюнча дыйкандар үчүн атайын сабактар уюштурулуп, жергилкитүү өндүрүүчүлөрдүн менталитетин өзгөртүүгө далалат жасайбыз.

Көпчүлүк казакстандык дыйкандар азыркы рыноктун шартында иш алып барууга жөндөмдүү эмес деп эсептейт адис:

Ишкерлер квалификациялуу жумушучуларды табуу кыйын деп даттанышат. Ошол эле мезгилде жумушсуздар толтура. Биз 3 кесиптик техникалык окуу жайын тандап алып, алардын базасында сабак өткөрөбүз.


Бул программа пилоттук долбоор болуп эсептелет. Ушундай эле иш-чаралар Казакстандын айыл чарбасынын башка тармактарында жана региондун башка өлкөлөрүндө да жүргүзүлөт деп болжолдонууда.

ТҮРКМӨНСТАН МЕНЕН ӨЗБЕКСТАНДЫН ЭКОНОМИКАСЫ АДИСТЕРДИН КӨЗ КАРАШЫНДА

Кубат Оторбаев, Прага Жаңы жыл алдында элге кайрылуусунда Түркмөнстандын президенти Сапармурат Ниязов 2004-жылы өлкөнүн ички дүң продуктысы 21 процентке өскөндүгүн сыймык менен айтты. Ал эми Эларалык валюта фонду декабрда жарыялаган документинде өткөн жылы Өзбекстандын экономикасы 7 процентке жакшырганын маалымдады. Бул көрсөткүчтөр өтө чоң өсүштү айтып турат. Бирок чындыгында эле кызыл камчы режимдер өкүм сүргөн бул мамлекеттерде ушундай майкөл-сүткөл болуп жатабы? Анда эмнеге карапайым калк катуу каржалууда?

Түркмөнстан Борбор Азия мамлекеттери арасынан биринчи болуп өзүнүн экономикалык жетишкендиктерин жар салды. Анын үстүнө Түркмөнстан эконикалык жаратмандагы жагынан, эгер бул өлкөнүн статистикалык маалыматтарына ишене турган болсок, мурдагы советтик республикалардын бирин дагы өзүнө караандатпай, 20 проценттен ашык өсүштү камсыз кылды.

Бирок көзкарандысыз эксперттер Түркмөнстандын мындай маалыматтары турмуштан алыс деп эсептешет. Алардын бири - Анна Уэлке айым. Ал - кеңсеси Лондондо жайгашкан Экономикалык орток маалымат уюмунун Борбор Азия өлкөлөрү боюнча эксперти:

– Түркмөн өкмөтү 20 проценттик өсүштү камсыз кылууну мурдатан эле талап кылып келген. Бирок экономиканын ар башка тармактарынан алынган маалыматтар көрсөткөндөй өсүш мынчалык чоң болгон жок. Мисалы, газ өнөр жайы өткөн 2004-жылдын деңгээлине чыгалбады. Ал эми газ өнөр жайы болсо өлкө экономикасынын 60 процентин камсыз кылат. Ошол себептен жалпы өсүш анчалык мыкты болду деген маалыматтар жалган.

Анна Уэлке айымдын кошумчалаганына караганда ал иштеген уюмдун эсептөөлөрү боюнча Түркмөнстанда өсүш өткөн жылы 7 проценттин айланасында болду. Ошого карабай бул – жалпы Шериктеш мамлекеттер аймагында камсыз кылынган жогорку көрсөткүчтөрдүн бири. Маалыматтарга караганда ал Казакстанда - 9,3 процент, Орусияда 7 проценттин айланасында.

Түркмөнстан боюнча маалыматтардынкарама-каршы чыгып жатышында таңгалычтуу деле эч нерсе жок. Анткени ырасмий Ашхабат дагы Өзбекстан сыяктуу эле өз маалыматтарын эларалык коомчулук менен бөлүшүп туруудан баш тартып келатат.

Өзбекстан азырынча өзүнүн экономикалык көрсөткүчтөр боюнча жыйынтыктарын жарыялай элек. Бирок Эларалык валюта фонду бул өлкөнүн 2004-жылдагы ички дүң продуктысы 7 процентке жогорулады деген маалымат таратты. Анна Уэлкенин айтымында Лондондогу ал иштеген Экономикалык орток маалымат уюмунун эсептөөлөрү боюнча Өзбекстанда ал көрсөткүч 3 проценттин гана айланасында:

Албетте индустриалдык сектор сумдун долларга алмашуу курсунан утушка ээ болушу ыктымал. Экспорт болсо алтынга жана газга баалардын өсүшүнүн эсебинен жогорулады. Ошентип Өзбекстандын көрсөткүчтөрү Түркмөнстандыкына караганда алдаганча турмушка жакын болуп жатат.

Отабек Бакиров - өзбекстандык көзкарандысыз экономист. Ал өкмөттүн экономикалык саясатын сынга алды:

- Тандап мамиле кылуу саясаты дагы эле уланып жатат. Өзбекстанда экономиканын баардык катышуучуларына бирдей шарт, мүмкүнчүлүк түзүлбөйт, өкмөт тандаган гана оюнчуларга жол ачык. 1930-жылдарда Советтер Союзун башкарган Иосиф Сталинге окшоп өнөр жайын айыл чарбасынын эсебинен жасалма жол менен колдоп жатышат. Биз ушундай кырдаалда жашайбыз. Чиновниктерге болсо баары бир.

Отабек Бакировдун айтымында Түркмөнстанда дагы, Өзбекстанда дагы башында президент турган борбордук экономикалык система өкүм сүрөт жана бул эки өлкө экономикалык эркиндикти өтө чектеген мамлекеттердин алдыңкы катарында турушат.

Анна Уэлкенин пикири боюнча Түркмөнстан менен Өзбекстан өзүнүн жаратылыш байлыктарынын молдугуна карабай коңшу Казакстан менен Кыргызстанга караганда түз инвестицияны аз тартышкан.

Бул эки өлкөдө элдин жашоо-турмушу да оор бойдон калууда. Эгемендиктин алгачкы жылдарында Түркмөнстан газды, электр энергияны жана тузду калкка бекер бере баштаган. Азыр чет өлкөдө баш калкалап жүргөн Худайберди Оразов бир кезде Түркмөнстандын Улуттук банкын башкарган. Анын айтымында андай жеңилдиктер бийликтин популисттик кадамдары болчу жана ал өзүн эч убакта экономикалык жактан актаган эмес. Оразовдун айтымында өлкө рынок экономикасынын шартына өткөндө гана элдин жашоо-турмушу чындап жакшырышы ыктымал.

Анна Уэлкенин айтымында болсо Өзбекстандагы өсүш мамлекетти байытып жатканы менен карапайым элдин абалы күндөн-күнгө оорлоп баратат. Өзбекстандык эксперт Отабек Бакиров өкмөт рынок экономикасынын эрежелерин кармап, баардык оюнчуларга бирдей шарт түзгөндө гана элдин жашоосу оңолот деген ишенимде.

ТАЖИКСТАНДАГЫ ПАРЛАМЕНТТИК ШАЙЛООНУН АДИЛЕТ ӨТӨӨРҮНӨН ҮМҮТ АЗ

Шайырбек Эркин уулу, Прага Келээрки айдын 27-февралында Кыргызстанда эле эмес, кошунаТажикстанда да парламенттик шайлоо өтөт. Бул Тажикстандагы атуулдук согуштан кийинки экинчи парламенттик шайлоо. Анда президент Имомали Рахмонов башында турган Тажикстандын Элдик-демократиялык партиясы жеңишке жетээри болжонууда. Өлкөдөгү оппозициялык саясатчылар менен байкоочулар азыркы шайлоо мурдагы шайлоолорго салыштырмалуу адилет жана калыс өтпөйт деп боолгошууда.

Парламенттик шайлоодо партиялык тизме боюнча шайланчу 22 орунга талапкерлерди каттоо өткөн аптада аяктады. Тажикстандын Борбордук шайлоо комиссиясынын төрагасы Мухибулло Додожонов өлкөдөгү алты саясий партиядан катталган талапкерлер боюнча буларды маалымдады:

-14-январга карата партиялык тизме менен шайлоого демократиялык партиядан- 4, Коммунисттик партиядан- 9, Тажикстандын элдик –демократиялык партиясынан- 21, Ислам кайра жаралуу партиясынан 15,Социалисттик партиядан- 5 жана социал-демократиялык партиядан -7 талапкер катталды.

Бул шайлоодо да учурдагы парламенттеги 65 пайыз орунду ээлеген, башында президент Рахмонов турган Тажикстандын элдик-демократиялык партиясы жеңишке жеңил жетээри болжолдонууда. Аталган партиянын 70 миңдей мүчөсү бар.

Ал эми Коммунисттик партияда 60 миңдей, Ислам кайра жаралуу партиясында 20 миңдей мүчөсү бар. Жогоруда аталган калган үч партиянын мүчөлөрүнүн баарын кошо эсептегенде 10 миңге араң жетет.Маселен,
мындан 15 жылдай мурда, 1990-жылдардын башында түзүлгөн Тажикстан Демократиялык партиясында төрт жарым миңдей гана мүчөсү бар.

Оппозициялык маанайдагы бул партиянын лидери Махмудрузи Искандаров өткөн айда тажик бийликтеринин суроо-талабы менен Москвада камакка алынып, үстүнөн кылмыш иши козголгондуктан ал шайлоого катышуу мүмкүнчүлүгүнөн ажырады.

Искандаров кармалган соң Тажикстандын башкы прокурору Бобожон Бобохонов аны катаал жаза күтүп турганын айткан:

-2004-жылдын 27-августунда таңга жуук Тажикабад райондук ички иштер бөлүмү менен прокуратуранын имаратына куралдуу адамдар чабуул жасап, андан бир милиция кызматкери жарадар болгон. Бул террордук аракет Искандаров тарабынан уюштурулган

Ал эми Тажикстандын демократиялык партиясы партиянын төрагасы Искандаровдун камалышын оппозицияга каршы саясий иш-чара деп эсептейт.
Аталган партиянын төрагасынын орун басары Рахматулло Валиев бийлик аны шайлоого катыштырбоо үчүн гана ушундай кадамга барды деген пикирде:

Баары белгилүү. Искандаров мырза шайлоого утурлай ага катышуу укугунан ажыратылды. Бул аны жана ал жетектеген партияны шайлоого катыштырбоо максатында алдын-ала эле ойлонулуп жасалган аракет

Төрагасы камалган соң бул партия оболу шайлоого бойкот жарыялайбыз дегени менен эми кайрадан шайлоого катышмакчы болууда.

Өлкөдөгү дагы бир оппозициялык “Тараккият”же “Өнүгүү” партиясынын лидери Султан Кувватовдун үстүнөн да өткөн жумада кылмыш иши козголуп, ага өлкө президентинин абийирине шек келтирген деген айып тагылууда. Ал 1999-жылкы президенттик шайлоодо кыска мөөнөткө талапкер болгон. Кувватов акыркы үч жылдан бери өз партиясын каттоодон өткөрө албай келген.

Ислам кайра жаралуу партиясы да талапкерлерин каттоодо кыйынчылыктар болгонун айтууда. Партиянын лидери Саид Абдулла Нури шайлоо 2000-жылдагы шайлоодон айырмаланып, бир топ мыйзам бузуулар менен коштолот деген пикирде:

- Тилекке каршы, азыр мыйзам сакталбай жатат жана шайлоо мыйзам бузуулар менен коштолчудай. Менимче алдыдагы шайлоодо мурдагыга караганда көбүрөөк байкоочулар көз салышат. Бирок, шайлоо адилет жана калыс өтөөрүнөн үмүт аз

Өлкөдөгү беш жылга созулган атуулдук согушту токтотууга негиз берген 1997-жылкы тынчтык келишимине ылайык Тажикстандын өкмөтүнөн оппозициялык партияларга 30 пайыздык орун берилген. Ошондой эле Тажикстан Борбор Азиядагы исламчыл партия расмий катталган бирден-бир өлкө.

Борбор Азия боюнча эксперт Оливиер Ройддун айтымында, шайлоо алдында Тажикстан эми ошол келишимди жокко чыгарат окшоп калды.

-Тажик бийлиги жакында жетишкен мыйзамдуулугун эл аралык коомчулуктун алдында күчкө салып эле жоготкону турат. Бул азыр ачыкка чыгууда. Башкача айтканда Тажикстан өкмөтүнө плюрализм учурунда атуулдук согушту токтотуу үчүн гана керек болгон. Эми андай согуштун коркунучу кетип, тынчтык орноп калган соң бийлик мурда алган милдеттемелерин сезбей калды.

Тажик бийликтери өткөн жылдардагы Грузиядагы жана Украинадагыдай окуялар өз өлкөсүндө орун алышына жол бербөөнүн да аракетин көрүүдө. Маселен, өткөн жумада өлкөнүн Борбордук шайлоо комиссиясынын жетекчилиги эл аралык уюмдардан же чет өлкөлүк атуулдардан каржылык колдоо алган талапкерлер шайлоодон четтетилээрин

АЙРЫМ МААЛЫМАТТАР БОЮНЧА БАЙКОҢУРДА ЭКОЛОГИЯЛЫК АБАЛ ООР

Кубат Оторбаев, Прага Орусиянын окумуштуулары Казакстандан ракеталардын учурулушу Байкоңур космодромуна жакын жашаган тургундардын саламаттыгына терс таасирин тийгизип жатат дешет. Азыр калың элдин катмарына жетпей, жашыруун сакталып аткан айрым маалыматтарга караганда Казакстандын Алтай облусунун аймагына – эл жашаган айылдардын тушунан асмандан адам өмүрүнө коркунучтуу күйүүчү майдын ашып калганын төгүп жиберишет. “Эркин Европа/Азаттык” радиосунун кабарчысы Дон Хиллдин маалыматы боюнча анын каскагынан аталган облуста айыккыс дартка чалдыккан адамдар жана көз жумган балдар көбөйүп баратат.

Улуу Британияда чыгуучу "Nature" (“Табият”) аттуу илимий журналдын маалыматына караганда Казакстандын Алтай облусунун аймагында 1998-2000-жылдарда окумуштуулар илимий изилдөөлөрдү жүргүзүшкөн. Ал топту Новосибирск шаарындагы Вирусология жана биотехника изилдөө борборунун эпидемиологу Сергей Зыков жетектеген. Ал адистер миңдей балдардын ден соолугун текшерип, анализдерди салыштырып чыгышкандан кийин башка аймактардагыга караганда Алтай облусунда жашаган балдар зат алмашуу жана кан айлануунун бузулушу ооруларына көп чалдыгаарын аныкташкан. Мындан башка да оорулардын деңгээли бул аймакта жогоругу экендиги далилдеген.

Байкоңурду азыр негизинен Орусиянын “Росавиакосмос” агенттиги, Кошмо Штаттарынын НАСА космос агенттиги жана Европанын космос изилдөө башкармалыгы (ESA) пайдаланып келатат. Журналдын айтымында окумуштуулардын мындай маалыматтарын орус чиновниктери калп дешет, ал эми америкалыктар жана европалыктар өздөрүнүн бул окуяларга дегеле тиешеси жоктугун айтып, өздөрүнө жакын жуутушпайт.

“Эркин Европа/Азаттык” радиосунун казак кызматына берген интервьюсунда Казакстандын мамлекеттик авиация жана космос комитетинин Байкоңурдун ишине көзөмөл салуучу бөлүмүнүн башчысы Эркин Шаймахамбетов да мындай маалыматтарды туура эмес деп эсептейт:

Жаратылышты коргоо министрлигинин өкүлдөрү космодромдо дайыма иштеп жатышат. Алар экологиялык абалга көзөмөл кылып турушат. Биз өзүбүз ушул шаарда жашайбыз жана ракеталардын учушунун терс таасирин деле сезген жокпуз. Окумуштуулар космоско байланыштуу иштердин экологияга таасири өтө эле аз экендигин далилдешкен.

Эркин Шаймахамбетовдун айтымында элдин ден соолугу дайыма текшерилип турат жана эч кандай оор дарттар аныктала элек.

Байкоңур космостук комплексинин абалы Советтер Союзу кулаган 1991-жылдан кийин оорлогон. Казак өкмөтү өз менчигине өткөрүп алганы менен комплексти кармоого күчү жетпей келатат. Орусия болсо Казакстан аренда үчүн сураган 55 миллион долларды төлөөнү улам кийинкиге жылдырууда.

Кеңсеси Алматыда жайгашкан “Табихат” экологиялык уюмунун жетекчиси Мелс Элеусизов Байкоңурда абал чындыгында эле оор деген пикирде:

Ар бир ракета канча кислород жагып жатат. Азыр протон ракетасы уча баштады. Ал гебтил деген өтө уулу күйүүчү майды жагат. Гептилдин бир граммы 2 кубокилометр абаны булгайт. Ошондуктан Байкоңурдун экологиялык абалы өтө эле начар.

1999-жылы Орусия учурган протон ракетасы Казакстандын борбордук облустарынын биринде жарылгандан кийин Байкоңур убактылуу жабылган болчу. Ал ирет өтө уулуу заттар эл жашаган аймактарга тараганы аныкталган. Бирок 2 жылдан кийин Байкоңур кайра иштей баштады.

Сергей Зыков баштаган новосибирскилик окумуштуулардын изилдөөлөрү башка иликтөөлөр менен бышыктала элек. Бирок "Nature" журналы ал маалыматтар кандай болгон күндө да бийликтерге жана экологдорго ойлонууга жем таштай турган фактылар деп жазды.

Байкоңурду Кошмо Штаттарынын НАСАсы жана Европанын космос изилдөө башкармалыгы да пайдаланып, ракета учурушат. Бирок алардын өкүлдөрү журналга берген интервьюларында Казакстандагы экологиялык абалга байланыштуу эч кандай жоопкерчилик алышпаганын айтышкан.

АДАМ УКУКТАРЫ: КМШдагы АКЫБАЛ НАЧАРЛАП КЕТТИ

Баян Жумакадыр кызы, Прага. "Хьюман Райтс Уотч" уюмунун жылдык баяндамасында постсоветтик жумурияттардагы жагдайга кеңири орун берилген.

Уюм жылдын баяндамасында темир көшөгө ачылганына 15 жыл өткөнү менен постсоветтик жумурияттарда жагдай мурдагыдай эле кала берип жаткандыгына көңүл бурат. Кремль бүткүл Россияны тырп эттирбей көзөмөлдөөдө, Армения менен Азербайжан авторитардык режимдердин колунда, Өзбекстанда түрмө туткундарын кыйноо улантылып жатат, Беларуста шайлоо мурдагыдай эле алдамчылык менен өткөрүлүүдө.

Россиядагы акыбалга токтолуп, уюм Чеченстанда дээрлик алты жылдан бери кандуу согуш басылбай келатканын жана ага катышкан эки тарап тең сандаган укук бузууларга жол берип жатканын белгилейт. Россиянын өкмөтү милициянын карапайым жарандарга карата өзүм билемдик мамилеси менен кызыл камчылыгын жойо алган жок. Орус армиясында болсо "дедовщина" мурдагыдай эле өкүмдарлык кылат, психиатриялык ооруканалар менен балдар үйлөрүндөгү оорулуулар менен сагыр-сабыйларга зордук-зомбулук көрсөтүлгөн учурлар арбын.

Ошону менен бирге эле укук коргоо уюму Россияда көп партиялуу система де факто жоюлуп, маалымат каражаттары, улуттук региондор Кремлдин карамагына өткөндүгүн тынчсыздануу менен белгилейт.

- Бесландагы трагедияны Кремль бийлик вертикалын бекемдеп алуу үчүн пайдаланып кетти. Президент Владимир Путин азыр региондордун губернаторлорун шайлоо жолу менен эмес борбордон дайындоо сунушун ишке ашырууну көздөп жатат, - деп жазат уюм докладында.

Кремлдин мындай саясатын комментарийлеп "Хьюман Райтс Уотчтун" аткаруучу директору Ракел Денбер Путиндин бүткүл бийликти өз колуна топтоо аракетинде таң калаарлык деле нерсе жок экенин баяндайт.

- Губернаторлорду борбордон дайындоо менен Кремль коррупцияны ооздуктагысы келип жатат. Бирок башка бир көз караштан алганда, бул паракордукту бир жерден башка жерге көчүрүү дегендикке гана жатат, - дейт Денбер пара жеп марып кетүү азгырыгына борбордук администрация дагы туруштук бере албасын кыйытып.

Ошону менен бирге эле уюмдун баяндамасында Кремль мыйзам күчүн ага моюн толгогон инсандардын сазайын берүү үчүн ылгап пайдаланып келатканын белгилейт. Укук коргоо уюму "ЮКОС" мунай компаниясынын ээси Михаил Ходорковскийдин тагдырын мисал келтирет.

Беларустагы абалга токтолуп уюм, өлкө советтик убактардагыдай эле башкарылып келатканын айтат. Президент Александр Лукашенконун өкмөтү көз караандысыз маалымат каражаттарын куугунтуктап, журналисттерди жазалоодо.

Ал эми адам укуктары урматталат, деп үмүттөндүргөн Кыргызстанда жагдай болуп көрбөгөндөй начарлады.

Өзбекстанда болсо адам укуктарынын акыбалы катастрофалык деңгээлгэ жетти, деп айтылат баяндамада.

АКШнын антитеррордук кампаниядагы маанилүү өнөгү болгон бул өлкөнүн түрмөлөрүндө миңдеген саясий туткундар отурат. Туткундарды уруп-сабоо керектүү маалымат алуунун кадыресе ыкмасы болуп калды, дейт "Хьюман Райтс".

Түркмөнстан укук коргоо уюмунун докладында "дүйнөнүн эң репрессивдүү" мамлекеттеринин бири деп аталды. Президент Сапармурад Ниязовдун өзүм билемдик чечими менен өлкөдө жалпы билим берүү системасы кыйратылып ташталды.

Баяндамада ошондой эле бангичилерди (наркомандарды) куугунтуктоонун айынан Казакстан менен Украинада вич инфекциясын жугузуп алган адамдардын саны кескин көбөйүп кеткендиги белгиленет.

Уюм президенттик шайлоодо одоно мыйзам бузууларга жол берип, болуп көрбөгөндөй массалык нааразылык аракети тутанган Украинадагы акыбалды өзүнчө бөлүп көрсөтүп, ноябрдагы президенттик шайлоо өнөктүгү адам укуктарын көзгө илбеген, коррупцияга белчесинен малынган режимдин эң бир ыплас аракети болгондугун айтат.

ОРУСИЯ-КАЗАКСТАН: ЧЕЧИЛБЕГЕН МАСЕЛЕЛЕР КӨП.

Төрөкул Дооров, Москва. Орусиянын президенти Владимир Путин шаршемби күнү Казакстанда бир күндүк иш-сапары менен болуп кайтты. Путин өзүнүн казакстандык кесиптеши Нурсултан Назарбаев менен эки өлкө ортосундагы кызматташтык, эл-аралык проблемалар тууралуу сүйлөшөөрүн билдирген.

Бул орус президентинин жаңы жылдагы алгачкы чет өлкөгө сапары болду.

Журналисттер менен жолугушууда эки президент тең алдыда талкуулана турган темаларга токтолушту.

- Экономика жаатындагы кызматташтыктын алкагында, биринчи кезекте, отун-энергетика маселесине көңүл буралы деп турам. Андан сырткары, Орусия менен Казакстан ортосундагы кызматташтыктын баардык тармактарына: көгүлтүр газ менен мунай өндүрүү, электроэнергетикага кайрылабыз. Ал эми Каспий темасын жеке сүйлөшүүдө эле эмес, көп тараптуу жолугушуу учурунда да көтөрсөк дейм. Бул – КМШ, Бирдиктүү экономикалык мейкиндик жана Шанхай бешилтиги өңдүү эл аралык уюмдарынын иши, - деди Орус президенти Владимир Путин.

Ал эми Нурсултан Назарбаев да орус кесиптешинин сунушун колдоп,

- Сүйлөшүү учурунда энергетика проблемаларына, газ боюнча Оренбургдагы газды кайра иштетүү заводуна жана Каспий мунайын ташуу консорциумунун ишин кеңейтүү менен байланышкан суроолорду карап чыксак дейм. Анткени анын азыркы 27 млн.тонналык кубатуулугун келечекте жылына 67 млн. тоннага чейин жеткирүүгө болот. Бул Орусия үчүн да, Казакстан үчүн да пайдалуу иш, - деп белгиледи Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаев.

Андан ары казак президенти Орусия менен Казакстан ортосундагы соода жүгүртүүнүн көлөмү өткөн жылы 47%га жогорулап, жалпысынан 7 млрд.долларды түзгөнүн, ал эми орусиялык «ЛУКОЙЛ» компаниясы Казакстандын экономикасына 2 млрд.долларлык салым кошконун айтты.

Ал эми Путин, өз кезегинде, Казакстан менен Орусия ортосундагы гуманитардык алакалардын жанданганын жогору баалап, буга акыркы эки жыл катары менен алгач Орусияда Казакстан жылы, кийин Казакстанда Орусия жылынын белгилениши да себеп болгонун билдирди.

Журналисттер менен жолугушууда Назарбаев да, Путин да Украинадагы окуялар тууралуу бир ооз сөз айтышкан жок. Казакстандык бир катар байкоочулардын баамында, бул тема сүйлөшүүлөрдө үстөмдүк кылган болуш керек. Мундай ойдо тургандардын бири – Казакстандагы Улуттук изилдөөлөр институтунун директору Бөрүкан Нурмухаммедов.

- Менимче, бул жолку сүйлөшүүдө негизги эки маселе каралды. Биринчиси төрт мамлекет ортосунда түзүлгөн Бирдиктүү экономикалык мейкиндик уюмунун иши Украинада жетекчиликтин алмашышы менен мындан ары кандай багытта өнүгөөрү тууралуу жүргөн болуш керек. Экинчиси Орусия менен Казакстан ортосундагы кызматташтыкка жана Грузиядагы, Украинадагы бийликтин алмашуусунан кийин алдыда шайлоолорго камынып жатышкан Кыргызстан менен Казакстанда бул өңдүү окуяларга жол бербөө аракеттерин талкуулоо болсо керек деп ойлойм, - деди Казакстандагы Улутук изилдөөлөр институтунун директору Бөрүкан Нурмухаммедов.

Ал эми казакстандык саясатчы Дос Көчүмдүн пикиринде, Украинадагы окуялар Казакстанга Орусия менен сүйлөшүүлөрдө өзүнүн кызыкчылыктарын ачык коргоого жол ачты десе да болот.

- Биринчиден, Путин да, Назарбаев да Украинадагы шайлоонун ырасмий жыйынтыктары чыкпай жатып, Януковичти жеңиши менен куттуктап коюуп, саясий ыңгайсыз акыбалда калышты. Орусия Украинаны өзүнө жакындатууга аракет кылганы менен мындан эч бир майнап чыкпады. Орусияга эң жакын мамлекетте Кремлдин ийгиликсиз бул аракеттери башка мамлекеттерге болгон саясатында да терең иштелген багыттын жоктугун айгинилейт. Ушундан улам, биздин президент (Н.Назарбаев – автор.) буга чейин айта албай жүргөн сөздөрүн эми ачык айта баштады, - дейт казакстандык саясатчы Дос Көчүм.

Сүйлөшүүлөрдөгү негизги темалардын бири чек-араны бөлүү маселеси болду. Бирок бул маселеге президенттер журналисттер алдында токтолууну туура көрүшкөн жок. «Анткен менен эки мамлекет ортосунда чечилбеген толгон-токой маселелердин негизгиси ушул» дейт казакстандык саясат изилдөөчү Камал Бурханов.

- Каспийден тартып тээ Алтайга чейин созулуп жаткан чек-ара проблемалары, экономикалык, саясий, этникалык чечилбей жаткан проблемалар бар. Ошондуктан, бул өтө татаал сүйлөшүүлөр болсо керек деп ойлойм, - деди саясат изилдөөчү Камал Бурханов.

Негизи, буга чейин Путин Казакстанга үч күнгө барып, анын аралыгында Чимбулак курортунда эс алаары айтылган. Бирок сапарга жакындаганда, Путин казак жергесине бир эле күнгө бараары маалымданды. Азырынча анын себептери айтыла элек. Орусиялык айрым аналитиктер орус жетекчилигинин бул чечимин өлкөнүн бир катар региондорунда пенсионерлердин жана социалдык жеңилдиктерге укуктуу адамдардын пикеттеринен улам болсо керек деп жатышат.

Маалым болгондой, алгач, 11-январда Москва областынын Химки шаарчасында пенсионерлер уюштурган митинг кийин Самарага, Иркустк жана башка шаарларга таркап, жандана баштаган. Алар орус өкмөтүнүн социалдык жеңилдиктерди жоюуп, анын оордуна акчалай жардам берүү чечимине каршы экендиктерин көрсөтүштү. Орус президенти Казакстанга дал ушул себептен улам эс алууга баруудан баш тарткандыгы айтылууда.

Маалым болгондой, 17-январда Казакстан президенти Нурсултан Назарбаев Москвага келиши күтүлөт.

АКШнын АСКЕРДИК АБАГЫНАН КУТУЛГАН АБДУРАХМОНДУН БАЯНЫ

Тажикстандын жараны, улуту боюнча өзбек Абдурахмон Ражабов өткөн жазда Американын Гуантанамо базасындагы аскердик абактан бошонуп чыккан. Жакында ал журналисттерге аскерий түрмөдө отурганда психологиялык кысымга кабылып, саламаттыгы бир топ начарлаганын айтып берди.

Ооганстандагы талиптерге каршы согуш маалында бардыгы 11 тажик жараны америкалык аскерлер тарабынан туткундалган экен. Алардын ичинен төртөө былтыр апрель айында бошотулган. Эки жылдан ашуун мезгил бою ата-бабасы көрбөгөн алыскы Гуантанамо базасында АКШнын аскердик түрмөсүндө отуруп чыгып, эркиндикке чыккандардын бири – 40 жаштагы Абдурахмон Ражабов болгон. Ал Америкалык тергөөчүлөр сурак учурунда психологиялык кысым көрсөтүп, Ооганстанда талиптер тарабында согушканын моюнга алдырууга далбас урганын айтат.

- Алар мага сенин "Ал-Каида" жана талиптер менен байланышың бар деп улам кайталап айтып жатышты. Мен "Ал-Каида" эмне экенин билбейм, талиптер тууралуу Ооганстанда бийлик жүргүзүшкөнүн айта алам деп жооп берип жаттым. Азыркыга дейре америкалыктар менден кандай пайда табууну көздөгөнүн түшүнө албайм.


Абдурахмон Ражабов 2001-жылы Ооганстанга дайынсыз жоголуп кеткен агасын издеп барганын айтат. Бир тууганын издөө иштеринде ага бейрасмий Өзбекстан ислам кыймылынын Жума Намангани башкарган согушчандары бир топ жардам көрсөтүшкөн экен. Кандагардан Гуантанамого кандайча барып калганын Абдурахмон төмөнкүдөй баяндайт.

- Мени менен кошо бардыгы 10 киши кармалды. Канча убакыт ооган түрмөсүндө отурганыбызды билбейм, айтор бир күнү башыбызды чүмбөттөп, буттарыбызды катуу зым менен бири-бирибизге тушап байлап, кийимибизди которуп, көзүбүз таңылган бойдон учактар менен Кубага жеткирилдик.

Гуантанамодогу абакта эки жарым жылдай отуруп чыккан Ражабовго тергөөчүлөр кандай кине тагылганын аягына дейре ачык айтышкан эмес. Боору ооруп, сарыктан жабыр тарткан тажик жаранына, анын сөздөрү боюнча, түрмөдө тийиштүү медициналык жардам көрсөтүлгөн эмес.

- Мен катуу ооруп, догдур чакырууну сурандым. Кайтарып турган аскер эртең деп айтты, эртеси башкасы келип, дагы эртең деп койду. 3 күндөн кийин мен такыр тура албай калганымда, эмнеге калп айтасыңар десем, сүйлөбө деп кагып коюшту. Чыдабай бирөөнүн бетине суу чачып жиберсем, бир нече кишилеп, менин буту-колумду байлап, дубалдары темир суук бөлмөдө ич кийимчен камап салышты.

АКШ президенти Жорж Буштун өкмөтү Ирак, Ооганстан, Гуантанамодогу согуш туткундарына карата мамиле туурасында эл аралык деңгээлде катуу сынга кабылып келатат. Президент Буш былтыр Ирактагы Абу Грэйб түрмөсүндөгү зоомбулуктар үчүн жеке өзү кечирим суроого да мажбур болду. Бирок жалпысынан ырасми Вашингтон аскер туткундары кармалган абактардагы шарттар эл аралык стандарттарга жооп берет деп коргонуп, ошол эле маалда түрмөдөгүлөргө Женева Конвенциясына ылайык мамиле жасоодон баш тартып келатат. Өткөн аптада Ак үйдүн кеңешчиси Альберто Гонсалес да Сенатта ушул көз карашты бекемдеди.

- Согуш туткундары боюнча эл аралык Женева келишими бизден туткундарды чогуусу менен кармоону талап кылат. Антсек, алар бири-биринен маалымат топтоп, өз тажрыйбаларын бөлүшүп, балким, күзөтчүлөргө каршы чабуул даярдап жибериши мүмкүн. Анда туткундар согуш кылмыштары үчүн айыптоолордон кутулуу амалында кол тийбестик укуктары үчүн да күрөшө баштайт, - деп белгиледи Вашингтондун өкүлү.


"Азаттык" радиосуна жөнөткөн билдирүүсүндө АКШнын Тажикстандагы элчилиги согуш туткундарынын башынан өткөндөрүн комментарийлей албай турганын белгилеп, бирок бардык абактарда эң мыкты медициналык тейлөө камсыздалган деп кошумчалай кеткен. Гуантанамодогу абакта 28 айдай отуруп чыккан Абдурахмон ушу тапта Дүйшөмбү шаарындагы ооруканада дарыланууда. Кошмо Штаттардын элчиси апрелде абактан бошотулган тажик жарандары жөнүндөгү жаңылыкты жарыялап жатып, алар эми коомчулук үчүн коркунуч келтирбегендиктен азаттыкка чыгышты деп белгилеген эле.

ОРУСИЯДАГЫ ЖҮЗ МИҢДЕГЕН ТАЖИКТЕР ЖАҢЫ ПАСПОРТ АЛА ЭЛЕК

Кубат Оторбаев, Прага 1-январдан тартып Евразия экономикалык шериктештигине кирген мамлекеттер – Белорус, Казакстан, Кыргызстан, Тажикстан жана Орусиянын жарандары бир өлкөдөн экинчисине барыш үчүн чегарада эларалык паспорт көргөзүүгө тийиш. Мындай жаңы эреже азыр күнүмдүк көр оокаттын айынан Орусияда иштеп жүргөн Тажикстандык жүз миңдеген эмгек мигранттарынын жашоосун татаалдатат. Анткени алардын дээрлик 90 процентинин андай эларалык паспорттору жок.

Нарзуллох Ражабов Орусияда иштеп, жашоо-тирилигин түзөп жүргөн 600 миң тажиктин бири. Ал Санкт-Петербургдан “Эркин Европа/Азаттык” радиосунун тажик кызматына берген интервьюсунда эларалык паспорт Орусияда басылып, чыгып жатат деген кабарды укканын, бирок анын өзүн көрө электигин айтты:

– Элдин азыр кызыкканы эле ушул – “паспорт каяктан чыгат экен?”, “ал канча турат болду экен?”, “аны алыш үчүн кандай документтерди топтош керек?” Мына ушул суроолордун баарына азырынча жооп уга элекпиз.

Тажикстандын өзүндө азыр андай эларалык паспорт бериле баштады. Ырасмий маалыматтар боюнча ушул тапта 50 миңдей адам жаңы паспорт алышты. Бирок айрым маалыматтар боюнча бир миллиондой тажиктер жыл сайын Орусияга барып, иштей турганынын эске алганда, бул көрсөткүч анча деле чоң эмес. Эгер өкмөт паспорт берүүнү ылдамдатпаса жазында абал татаалдашы ыктымал. Анткени күн жылый баштаганда акчанын айынан “койну кенен” Орусияны беттеп кете тургандардын саны арбыйт. Айрым маалыматтар боюнча 6 миллион калкы бар Тажикстандын элинин жарымы Орусияда иштеп жүргөндөр салып туруучу акчага таянып, турмушун жөндөйт экен.

Гавхар Жураева эмгек мигранттарынын укугун коргой турган өкмөттүк эмес уюмду жетектейт жана ал уюмдун кеңсеси Москвада жайгашкан. Анын айтымында жаңы паспорт тууралуу так маалыматтар алардын да колунда жок. “Бирок Орусиянын милициясы да ырайым кылып жатабы же буга анча көңүл бура элекпи – эч кимди “эларалык паспортуң жок экен” деп камап кое элек” дейт ал:

– Орусиядагы тажик мигранттарынын көбү жаңы паспортко кете турган чыгымдардан коркуп жатышат. Жаңы паспорт канча турат, ал качан бериле баштайт – муну эч ким айталбай жатат. Бизде да андай так маалыматтар жок, ошондуктан элге бир нерсе деп тыңгылыктуу жооп айталбай жатабыз. Бирок Москванын жана анын жака-белиндеги шаарчалардагы полиция кызматкерлери эч кимди камай элек. Кармады, камады деп да эч кимден угалекпиз, - дейт Гавхар Жураева айым.

Тажикстандын Москвадагы элчилигинин өкүлү Mухаммад Эгамзоддун маалыматы боюнча эмгек мигранттарын эларалык паспорт менен камсыз кылуу максатында январдын орто ченинен тартып Орусиянын жети шаарында атайын борборлор иштей баштайт. Анын айтымында Орусиянын аймагында буга чейин жашап келгендерди азыр эле эларалык паспорт ал деп эч ким кыйнабайт, анткени алардын каттоосу күзгө чейин жарактуу деп эсептелет.

Эларалык миграция уюмунун Дүйшөмбү шаарындагы бөлүмүнүн башчысы Махмуд Надеринин айтымында жаңы паспорт алуу Орусиянын аймагында мыйзамсыз жашап, иштеп жүрүшкөн он миңдеген тажиктерге жаңы түйшүктөрдү алып келет:

– Көпчүлүк мигранттар мыйзамсыз жашап жүрүшөт. Алар Орусия федерациясынын аймагында каттоодон өткөн эмес. Качан алар бийликтерге кайрылганда алардан алгач “кайда катталгансың, документтериң жайындабы?” деген суроо беришет. Бул болсо жаңы паспорттун берилишин кечеңдетет. Бул аз келгенсип аларды Орусиянын аймагынан чыгарып салып, кайра Тажикстанга айдап жибериши мүмкүн.

Махмуд Надернин маалыматы боюнча эларалык паспорт Тажикстандын өзүндө 26 доллар турат. Бирок Орусияда иштеп, жашап жүргөндөр үчүн анын баасы 60 доллар экен. Эгер өлкөдө орточо айлык акы 4 долларга жакын экенин эске алганда – бул чоң эле сумма.

ӨЗБЕКСТАНДА БИЙЛИК ҮЧҮН ТЫМЫЗЫН КҮРӨШ КҮЧ АЛУУДА

Өзбек президенти Ислам Каримовтун начар ден соолугу жөнүндөгү имиштер көбөйгөн сайын, анын ордун басууну көздөп жаткан саясатчылардын ортосундагы тымызын күрөш күчөп жатат. Негизги таймаш өлкөнүн ички иштер министри менен Улуттук коопсуздук кызматынын жетекчиси ортосунда жүрүүдө. Бул темага арналган макала жакында “Eurasia View” деген сайтта жарык көрдү.

Ички иштер министри Закир Алматов жана Улуттук коопсуздук кызматынын төрагасы Рустам Иноятовтун мамлекет башчынын креслосун ээлөө амбициялары күчтүү. Экөө тең Каримовтон кийнки эң кубаттуу саясатчылар болуп эсептелет. Иш жүзүндө Иноятов менен Алматов ар бири жакшы куралданган жеке армияга ээлик кылышат. Эки саясатчынын тең бизнес тармагына болгон таасири да күчтүү.

Президент Каримов олуттуу дарттан жабыркап жүрөт деген имиштер тараган сайын, анын мураскери жөнүндөгү маселе көбүрөөк көтөрүлө баштады. Ошол эле мезгилде расмий Ташкент мамлекет башчы куландан соо деп ырастап келатат. Көпчүлүк булактар Иноятов менен Алматовко башка саясатчыларга караганда артыкчылык беришет.
Коопсуздук кызматынын жетекчиси Ташкент шаарынын саясий кланынын өкүлү болуп эсептелет, министр Алматовту болсо самарканддык күчтөр колдошот.

Иноятов коопсуздук мекемесинин башына 1995-жылы келген. Анын жетекчилиги астында бул орган эски КГБнын ыкмаларын колдонуп, ислам радикализмине, бийликтин саясий оппоненттерине каршы күрөшкө карай багыт алган.
Алматов болсо министрдин кызматын 1991-жылы ээлеген. Ал президент Каримовтун саясий атаандаштарын жок кылуу же сүргүнгө айдоо аракеттеринде негизги ролдордун бирин ойногон.

Алматов кылмыштуулукту азайтуу кампаниясынын ийгилигинен кийин өзүнүн саясий дымагы жөнүндө ишарат берип, Каримовту бир топ бейпайга салган. Ошентип президент министрдин таасирин төмөндөтүү максатында коопсуздук кызматынын жетекчилигине Иноятовту дайындайт.

Өзбекстандагы саясий байкоочулар Иноятов Каримовтун ишеничтүү адамдарынын бири дешет. Улуттук коопсуздук кызматынын ыйгарымдары барган сайын кеңейтилүүдө. Жакында чегараларды кайтаруу жана бажы инспекциясы коопсуздук кызматынын карамагына өткөрүлүп берилди.

Бирок аналитиктер Каримовтун авторитардык системасы жакынкы жылдары кыйрап калышы ыктымал деп эскертишет.
Декабрда сүйлөгөн сөзүндө президент Өзбекстан макроэкономикалык стабилдүүлүккө жетишти, 5 жылдын ичинде элдин киршеси орто эсеп менен алганда 210 процентке өстү деп жарыялады. Мындай билдирүү мамлекет башчы реалдуулуктан алыс жашап калгандыгын далилдейт дешет байкоочулар.
Эларалык финанасылык корпорация, Дүйнөлүк банк даярдаган отчетто жергиликтүү бизнеске болгон инвестициялар соңку 3 жыл ичинде 50 процентке азайгандыгы айтылат.

Начар экономикалык кырдаалдан улам, элдин нааразылыгы күчөп, өзбектер бийликтин репрессияларынан коркуу сезиминен арылып жаткандай таасир калтыра башташты.
Ноябрда Кокон шаарында алты миңдей киши чогулуп, өкмөттүн салык жана соода саясатына нааразылыгын билдиришти.
Өткөн айда да өлкөнүн бир катар чөлкөмдөрүндө ушундай эле демонстрациялар өткөрүлдү.
Таң калычтуусу, тартип коргоо органдары бул акциялардын катышуучуларына салыштырмалуу жумшак мамиле жасашты. Мурдагыдай демонстранттарды күч менен таркатуу же камакка алуу байкалган жок, - деп жазат “Eurasia View”.

Уулу “диний экстремист” деген жалаа менен соттолгон эненин арманы

Амирбек Усманов, Прага Адам укугун коргоочу Хьюман Райтс Уоч уюмунун маалыматы боюнча, Өзбекстанда 6 миңден ашуун ишеним жана абийир туткуну бар. Алардын көбү “Хизбут-Тахрир” уюмунун мүчөсү же диний экстремист деп айыпталып соттолгон. Бейтарап байкоочулар менен укук коргоочулардын айтымында, динзарлар өкмөт көзөмөлүндөгү мечиттерден тыш жактарда диний ибадаттарды аткарышканы үчүн абакка салынган. Ыйман туткундарынын энелери жана зайыптары үй-бүлө камын жегенден тышкары, уул-күйөөлөрүн абактан бошотуу үчүн да жанын үрөп аракеттенүүгө мажбур.

-Үч келиним тең эч жерде иштешпейт. Алардын бирөө торт-морт жасап сатат. Калган экөө коңшулардын короосун шыпырып, кир-когун жууп жан багышат. Мен жалчыбаган пенсия алам: 17 миң сум.(17 доллар) Анын жарымын комуналдык тейлөөнү төлөбөгөнүм үчүн кармап калышат.

“Азаттыктын” кабарчысына арманын айтып, даттанган 57 жаштагы Саида апанын үч уулу тең камакта. Кенже эки уулу 1999-жылы Ташкенде болгон жардыруулардан кийин, туну болсо жазда Ташкенди жана Бухараны дүңгүрөткөн кандуу калабадан соң диний экстермист деп айыпталып, бардыгы 17 жылга кесилген.

Жазда улуу уулу жоголуп кеткенде, Сайида апа анын дарегин издеп, барбаган кеңсеси калган эмес. Үч аптадан кийин гана уулунун камакта экенин аныктаган.

Күч колдонуу органдарынын жарандарды үй-бүлөсүнө айтпай камап койуп, мыйзам бузуусу Өзбекстанда кеңири жайылган көрүнүшкө айланган. Адам укугу демилгеси бейөкмөт борборунун мүдүрү Сурат Икрамовдун кебине караганда:

-Адам укугун баарыдан мурда Ички иштер министрлиги, полиция жана прокурор бузат. Мыйзамга ылайык, кимдир бирөө кармалса, эки-үч сааттын ичинде анын ата-энеси же башка туугандарына кабар айтылууга тийиш. Андан кийин 3 күн же 72 саат аралыгында күмөн саналган иш такталып, шек түшкөн адамдын айбы аз да болсо ырасталса, ошондо гана камакка алуу жөнүндө өкүм чыгат.

Укук коргоочулардын ырасташынча, Сайида апага окшогон аялдардын көбү өз укуктарын билишпейт. Диний экстремист катары камалган жарандардын жакындарын, Сайида апа менен анын келиндери сыңары кара хижаб кийип жүрүшкөн аялдарды бийликтер жана иш берүүчүлөр жактыра беришпейт. Ошон үчүн алар чындык издеп, укук коргоочу уюмдарга кайрылышат. Сурат Икрамовдун айтымында:

-Абактагылардын энелери же зайыптары 99 процент учурда жардам сурап бизге кайрылышат. Көмөк сурап келгендерин ичинде түрмөдө жаткан адамдардын аталары же ага-инилери жокко эсе. Себеби, алар коркушат. Мен бир нече р кишиден сураганымда, алар коркконун ачык эле мойнуна алышкан. Алар бийликтер аялдарга эрекектерге караганда жумшак мамиле жасашат деп ойлошот.

Диний экстермист деген айып менен соттолгон жарандардын дээрлик баары мөөнөтүн толук отуруп чыгышат. 8-декбарь- Конституция күнүн утурлай президент Каримов мунапыс берген 9 миңдей адамдын тизмесине Сайида апанын “хизбут-тахрирчи” деп кесилген уулдары илинбеди:

-Менин балдарым камалгандан бери үч жолу мунапыс жарыяланды. Бир да уулума мунапыс берилбеди. Ички иштер министрлигине кайрылсам “уулдарыңыздын кылмышы оор болгондуктан, президенттен кечирим сурашы шарт” дешти. Алар жасабаган кылмышы үчүн кантип кечирим сурашат?

Сайида апа үчүн баарынан кыйыны, аталары тирүү түрүп, келечекке үмүтсүз карашкан неберелеринин суроосу:

-Алар өкмөттү жек көрүп чоңоюшууда. Алар менден аталары эмне үчүн абакта экенин сурашат. Бир күнү төрт жашар неберем: “Чоң эне, алар менин атамды түрмөдө кармашууда. Эми бизге эмне кылышмак болууда?” деп сурады. “Алар сага эч нерсе кылышпайт”, -десем, неберем:”Мен түрмөгө түшкөндү каалабайм,”- деди.

ӨЗБЕКСТАНДАГЫ ПАРЛАМЕНТТИК ШАЙЛООГО ОППОЗИЦИЯЛЫК ПАРТИЯЛАР КАТЫШТЫРЫЛГАН ЖОК

Бүгүн (жекшембиде) Өзбекстанда парламенттин төмөнкү палатасына шайлоо өткөрүлдү. Шайлоонун жыйынтыгында төмөнкү палатанын 120 орунунун ээлери аныкталууга тийиш. Президент Каримов жекшемби күнү Европадагы коопсуздук жана кызматташтык уюмун жана өзбек оппозициясын сынга алып, Украинадагы сыяктуу окуяларга жол берилбестигин билдирди. Өзбек оппозициячыл лидерлери жана эл аралык коомчулук бул шайлоону адилет жана калыс өтпөйт деп мурда эле сынга алган, анткени шайлоого катышуу укугу өкмөтчүл беш партияга гана берилген.

Өзбекстандын Борбордук шайлоо комиссиясынын маалымдашынча, шайлоочулардын 70 пайыздан ашууну келип добуш беришти. Көз карандысыз байкоочулар чыныгы көрсөткүч мындан алда канча аз экенин билдирүүдө. Мыйзамга ылайык, шайлоочулардын 33 гана пайызы келип берсе, шайлоо өткөрүлдү деп табылмак. Демек, расмий бийликтер бул шайлоо өттү деп бүтүм чыгара алат.

Бирок шайлоо мыйзам бузуулар менен өткөнүн жергиликтүү калктын өкүлдөрү «Азаттыкка» маалымдашты. Алардын бири – анжыяндык өзбек шайлоочусу өзү добуш берген шайлоо бекетинде жалаң гана эркектер добуш бергенин, алар бүт үй-бүлөсү үчүн бүллетендерди күргүштөтүп салышканын айтты:

- Бир дагы аял көрүнгөн жок. Мен өзүм 12 кишиге добуш бердим. 12 бүллетен үчүн чакыруу бердим эле, 12 кагазды колума карматышты.

Ал эми «Азаттыкка» жекшембидеги шайлоого чейинки өнөктүк тууралуу өз оюн айткан бир өзбек айым шайлоонун дурус өтүшүн камсыз кылуу үчүн Совет доорундагыдай убактылуу турмуш-тиричиликтик жагымдуу шарттар түзүлгөнүн сындады:

- Шайлоого ыраазы болушту. Эмне үчүн, билесизби? Шайлоонун шарапаты менен он күн бою электр жарыгы өчпөй, газ токтотулбай, чырагыбыз өчпөй турду. Бизге тээ Совет доорундагыдай түзүлүш элестеп кетти.

Өзбекстандын президенти Ислам Каримов бүгүн (шайлоо күнү) журналисттер үчүн маалымат жыйынын өткөрүп, Европадагы коопсуздук жана кызматташтык уюмун кескин сынга алды.

Ал расмий Ташкент эми Жапония, Индия, Түштүк Азия сыяктуу чыгыш өлкөлөрүнүн демократиялык коомунун өрнөктөрүн эске ала баштаганын айтты:

- 1999-жылы жана андан мурдагы кезеңде биз негизинен Европага жана Батышка багыт алганбыз. Алардын өкүлдөрү демократиянын өздөрү үчүн ылайык болгондой үлгүсүнө таянуу менен бизге жол көрсөтүп, таңуулап же биздин жараянга баа бычуу үчүн өлкөбүзгө келип жүрүштү.

Президент Каримовдун оюнча, Кошмо Штаттар соңку президенттик шайлоо учурунда ЕККУну көзүнө илген да жок жана ЕККУ азыркы турумун түп-тамырынан реформалоого тийиш.

Өзбек мамлекет башчысы шайлоого катышуу укугунан ажыратылган оппозициячыл партияларды жана алардын жетекчилерин да сынга алды. Анын оюнча, өзүн оппозиция деп атаган «Эрк», «Бирлик» жана «Азат дыйкан» сыяктуу партияларды калк колдобойт:

- Кээ бирөөлөр бизди бир нерсеге үмүткөр болгон кайсы бир оппозициялык партияларды каттабай койду деп жөн жерден айың кеп айтып жатышат. Келгиле, бул маселеге объективдүү карайлы. Мына мен далилдеп бере алам. Эгерде сиз олуттуу оппозициячыл партия болсоңуз анын жөнү башка, бирок «Бирликтей» эмес. Бул уюм өзүн эчак эле жаманаттыга калтырган. Иш жүзүндө Өзбекстандын аймагында анын эч кандай таянычы жок. Мен коомдун ар кыл социалдык катмарларын эске алып жатам. Алардын эч таянычы жок!

Каримов мырза бозгундагы оппозициячыл саясатчылардын бири, «Эрк» партиясынын лидери Мухаммад Салихтин уулун талиптер менен кызматташ болчу деп айыптады.

Мухаммад Салих «Азаттык» үчүн курган маегинде бул айыптоолорду төгүнгө чыгарды. Анын оюнча, Каримовдун режими оппозициядан корккону үчүн оппозициячыл күчтөрдү куугунтукка алууда:

- Эгерде Өзбекстандын президенти айтып жаткандай чындап эле калк арасында биздин беделибиз жок болсо, анда бул өкмөт бизди шайлоого катыштыраар эле. Бул кадам аркылуу калк бизди шайлоо аркылуу баалап бермек. Добуш ала албай калып, шерменде болушубуз үчүн ал бизди бул шайлоого катыштыраар эле.

Бирок, дейт Салих, иштин жайы теңирдин тетирисинче. Каримовдун режими үчүн чыныгы оппозиция дагы эле коркунучтуу, дейт Салих мырза.

Ал 1991-жылы декабрда атаандаш талапкер катары президент Каримовго каршы чыккан. Куугунтуктоонун айынан өлкөдөн кетип, ушул тапта Европада бозгунда жүрөт.

Жекшембидеги шайлоого катышкан 500дөн ашуун талапкердин баары өкмөтчүл беш партиянын өкүлдөрү. Бул беш партиянын бири – Калк демократиялык партиясы бир кезде Ислам Каримов өзү жетектеген Өзбекстан коммунисттик партиясынын мураскору катары маалым. Патриоттук улуттук демократиялык партия, Адилет социал-демократиялык партиясы, Ишкерлердин либерал-демократиялык партиясы жана Улуттук кайра жаралуу партиясы деп аталган башка уюмдар да көз каранды эмес серепчилер тарабынан Каримовдун «чөнтөк партиялары» катары бааланууда.

Өзбекстанга салыштырмалуу, ага коңшу Кыргызстанда алдыдагы феврал айында өтө турган парламенттик шайлоо эл аралык коомчулукту чыныгы демократиялык өнөктүк болот ко деп үмүттөндүрүүдө.

ӨЗБЕК БИЙЛИГИ ДАГЫ БИР УЮМГА КАРШЫ КҮРӨШ ЖАРЫЯЛАДЫ

Кубат Оторбаев, Прага Акыркы 13 жылда өзбек бийлиги ваххабиттер, Өзбекстандын ислам кыймылы жана “Хизб ут-Тахрир” менен күрөшүп келди. Эми ырасмий Ташкен өлкөдөгү “Таблих жамааты” деген жашыруун уюмдун мүчөлөрүн диний экстермизмге жана террорго катышы бар деп камакка ала баштады. Бирок талдоочулар бул уюм өзбек бийлигинин каарына негизсиз эле калып, куугунтукка алынып жатканын белгилешет.

Жакында «Taблих жамааттын” сегиз мүчөсү Ташкен шаарында сот жообуна тартылышты. Акыркы алты айда иши активдүү делген Фергана өрөөнүндө бул уюмдун мүчөлөрүнүн үстүнөн да сот иштери өткөн.

Уюмдун өткөн жума күнү Ташкенде кесилген 8 мүчөсү июль-август айларында камакка алынышкан. Мамлекеттик айыптоочунун сотто айтканына караганда уюм 1998-жылы уюшулган жана анын максаты - Өзбекстандын азыркы бийлигине жихад жарыялап, исламга негизделген мамлекет куруу.

Активисттердин укуктарын колдоо тобунун төрагасы Сүрөт Икрамов айыпталып жаткандар тууралуу мындай дейт:

- Алар Өзбекстандын Кылмыш кодексинин 244-беренеси боюнча айыпталып жатышат. Ага ылайык тыюу салынган уюмга мүчө болгондорду соттошот. Буга чейин бул берене менен “хизб ут-тахрирчилерди”, ваххабиттерди жана ушул эле “жамааттын” мүчөлөрүн жазалашкан. Бул ирет чиновниктер 159-беренени колдонушкан жок, ал берене – диний экстремизм жана конституциялык режимди төңкөрүш менен кулатуу деп аталат. Бийликтердин айтымында бул ирет соттолгондор “Жамааттын” ишин элге жайылтууга аракет кылышкан.

Соттолуп жаткандардын биринин бир тууганы Нурмурад Жумаев радионун Ташкен кызматына берген интервьюсунда жамааттын мүчөлөрү өз жолугушуусунда Куран окуп, хадиз жаттагандан тышкары саясат тууралуу бир ооз да сүйлөшчү эмес эле деди. Бирок өзбек бийликтери өлкөдө болгон кылмыштарга уюмдун тийешеси бар деген пикирде. Тура Мирзахожаев тергөөнүн кысымына чыдабай жасабаган күнөөсүн “жасадым” деп мойнуна алгандардын бири. Анын прокуратурага берген түшүнүк катында уюм быйыл март-апрелде Ташкен жана Бухарада болгон жардырууларды уюштурууга катышкан.

Тура минтип жазат: "Устатыбыз Фаррух жардырууларды ал тааныбаган адамдар уюштурганын айтты. Фаррух ошондой эле биз дават аркылуу мусулмандардын санын көбөйтүп, тынч жол менен ислам мамлекетин курса болот деди".

Феликс Корлей - кеңсеси Ослодо жайгашкан уюмдун жетекчиси. Ал “жамааттын” мүчөлөрүнүн соттолушун адам укуктарынын бузулушу катары баалайт жана анын пикиринде “Таблих жамаатынын” террордук уюм экенин далилдеген бир да факты жок:

Бийлик койгон айыптардын бири да азырынча далилдене элек. Чиновниктер айыпталып жаткандардан алынган жазмалар экстремисттик маанайда деп айтышат. Бирок ошол эле маалда “Taблихтин” мүчөлөрү болсо текстер кадимки мусулмандар колдонуучу жазылмалар болчу дешет.

Талдоочулар соттун бүтүмү жакында сүйлөгөн президент Каримовдун сөзүнөн кийин чыгарылган көрсөтмө чечим болушу ыктымал деп болжолдоп жатышат. Сентябрь айында Өзбекстандын мамлекет башчысы өлкөдө террордук жардыруулардын артында “Хизб ут-Тахрир” сыяктуу уюмдар турат деген болчу. “Эгер биз террорго каршы күрөшпөсөк ага окшогон уюмдар улам көбөйө берет” деп ага мисал катары “Таблих жамаатты” келтирген.

Камол Камилов - өкмөттүн дин иштери боюнча комитетинин өкүлү. Анын айтымында “Таблих жамааттын” иши мыйзамсыз болуп эсептелет:

- "Таблих жамаат” Өзбекстанда каттоодон өткөн эмес. Алардын иши ошондуктан мыйзамдарга каршы деп эсептелет.

Камилов дин жөнүндө 1998-жылы кабыл алынган мыйзамды бетке тутат. Ага ылайык өлкөнүн аймагында миссионердик кызматка жана ислам динин өз алдынча окутууга тыюу салынган. Бирок эларалык талдоочулар ал мыйзамдын адам укуктары боюнча эларалык нормаларга каршы келээрин белгилешет.

Өзбек бийлигинин үшүн алып жаткан "Taблих жамааты" деген эмне уюм? Аны 1920-жылдары исламдын 20-кылымдагы көрүнүктүү лидерлеринин бири Маулан Мухаммед Ильяс негиздеген. Бул уюмдун борбору азыр Бангладештин Дака шаарында.

“Таблих” араб сөзү жана ал “өткөрүп берүү” жана “берилүү, тартылуу” дегенди түшүндүрөт. Уюмдун мүчөлөрү болсо Алланын айткандарын ислам динин туткандарга жеткирүүнү башкы милдетибиз деп эсептешет.

Өзбекстандын ислам дини боюнча көрүнүктүү аалымы Шейх Мухаммед Содык Мухаммед Юсуф өлкөгө уюмдун идеологиясы тарай баштаганына 30 жыл болду дейт:

– “Таблих жамааттын” өкүлдөрү биринчи жолу Өзбекстанга 1975-жылы келген. Ал учурда Советтер союзунун Бангладештеги элчиси менен Дакадагы чиновниктер жакшы мамиледе эле. Ошондон улам бул уюмдун төрт мүчөсү виза алып, Ташкенге турист катары келишкен. Алар мейманканага токтобой эле, түз эле мечитке барып, намазга жыгылышкан жана “таблих” тууралуу түшүнүк беришкен. Алар Самаркан жана Бухара шаарларына да барышкан.

Уюмдун иши совет бийлиги кулаган соң кайра жанданды. Шейх Мухаммед Содык Мухаммед Юсуфтун айтымында “жамааттын” иши чынында эле миссионердик катары бааланып, өзбек мыйзамдарына каршы келип калышы ыктымал. Бирок Шейх уюмдун максаты тынчтыкты, коопсуздукту сактоо жана саясаттан алыс болуу деп кошумчалайт.

Талдоочулардын айтымында өзбек бийлиги өзүнүн саясий оппоненттеринин оозун басып болуп, эми ислам динин туткандарды душман санай баштады.

МОСКВАДА ТАЖИК ОППОЗИЦИЯСЫНЫН АНАБАШЫ КАРМАЛДЫ

Шайырбек Мукарамов, Прага .Оппозициялык маанайдагы Тажикстан демократиялык партиясынын лидери Мухаммадрузи Искандаров бейшемби күнү Москвада камакка алынды. Маалыматтарга караганда ал тажик бийликтеринин суроо-талабы менен кармалган. Тажикстандагы оппозициялык партиялар бул окуяны алдыдагы парламенттик жана президенттик шайлоолордун ирегесинде атайын жасалган саясий мүнөздөгү гана иш экенин айтышууда.

Орусиянын ордо калаасында турган Тажикстандык журналист, оппозициялык “Чароги руз” гезитинин башкы редактору Додожон Атавуллаевдин жума күнү “Азаттыктын” кабарчысына билдиргенине караганда Искандаров ага түн бир оокумда телефон чалып, өзүнүн камакка алынганын кабарлаган.

Түнкү саат экилерде Искандаров мага телефон чалып, камакка алынганын, шаардын бир милиция бөлүмүндө турганын, ага бир жолу телефон чалууга уруксат беришкенин айтты.Ошондой эле ал Москвада тажик бийликтеринин суроо-талабы менен кармалганын жана өзүнө “мыйзамсыз куралчан топту түзүү”, “курал-жарактарды мыйзамсыз сактоо” сыяктуу айыптар тагылып жатканын кошумчалады.


Мухаммадрузи Искандаров ушул жылдын август айынан бери Москва шаарында жашап келген. Буга дейре ал Тажикстандын газ компаниясын жетектеп, бир жыл мурда андан бошотулган эле. Ошол учурда аталган ишкананын үстүнөн кылмыш иши козголуп, бирок Искандаровдун жеке өзүнө эч кандай айып тагылган эмес.
Ал эми Искандаров Москвага көчүп кетишин үй-бүлөлүк шартына гана байланыштырган.

Жума күнү Тажикстандын башкы прокурору Бабажон Бабаханов “Азаттыктын” тажик кызматына берген маегинде анын камалганын мындайча ырастады.

Бул чындык, бирок анын ким тарабынан жана эмне үчүн камалганын баары такталгандан кийин гана айта алабыз.Азыр анын камалганы чын экенин гана тастыктай алабыз.


Бул окуядан соң Тажикстандын демократиялык партиясынын башкармалыгы чукул жыйын чакырып, партиянын төрагасы Искандаровдун камалышын адилетсиз иш катары айыптап, аны саясий иш-чара деп белгиледи.Ошондой эле Тажикстан менен Орусия президенттерин бул иште адам укуктары боюнча эл аралык нормаларды сактоого чакырды. Бул тууралуу аталган партиянын аппарат башчысы Рахматулла Валиевди уксак.

Партиянын курултайынын жана парламенттик шайлоонун алдында Искандаровдун камалышы – бул толук түрдө саясий мүнөздөгү иш экенин дагы бир жолу далилдейт. Партиянын башкармалыгы бул окуяны айыптоо менен тажик бийликтеринен оппозиция өкүлдөрүн кысмакка алууну токтотууну талап кылат.Ошондой эле биз орус өкмөтүнөн тажик оппозициясынын лидерине бул өлкө кол койгон адам укуктары боюнча эл аралык конвенциянын негиздерине ылайык мамиле жасалуусун талап кылабыз


Аталган партиянын мындай талаптарын Тажикстандын оппозициялык маанайдагы башка партиялары да колдошоорун билдирди.

Тажикстандын социалисттик партиясынын төрага орун басары Амният Абдуназаров да бул окуя саясий мүнөздө гана жасалган деген ойдо.

Бийлик жакындап калган шайлоолорго Искандаровду катыштырбоо максатында гана ушундай кадамга барды жана мындай аракети менен оппозициянын башка өкүлдөрүн да коркутуп коюуну көздөп жатса керек


Тажикстандын демократиялык партиясы 17- декабрда курултай өткөрүп, 2006-жылы өтө турган президенттик шайлоого партиянын төрагасы Мухамадрузи Искандаровду талапкер катары алып чыгууну болжоп жаткан.

ӨЗБЕКСТАНДА АЯЛДАРДЫН САЯСАТТАГЫ ОРДУ КАНДАЙ?

Шайырбек Мукарамов, Прага 26-декабрда Өзбекстанда парламенттик шайлоо өтөт. Өлкөнүн оңдоп-түзөөтүүлөр киргизилген шайлоо мыйзамына ылайык парламентик шайлоого катышкан талапкерлердин 30 пайызын аялдар түзүүгө тийиш.

Талапкерлерди каттоонун жыйынтыгында шайлоого катышчу беш партия тең бул талапты аткарганы белгилүү болду. Бирок, айрым эксперттер менен байкоочулар аял талапкерлер шайланып калса алар өлкө саясатында олуттуу өзгөрүүлөрдү жасап жиберишине ишене бербейт.

Шайлоо күнүнө бир ай калганда өлкөнүн Борбордук шайлоо комиссиясынын төрага орун басары Сайора Хожаева парламент депутаттыгы үчүн катталган талапкерлердин 31 жарым пайызын аялдар түзөөрүн жарыялады

Либерал-демократиялык партиясынын 32.7, Өзбекстан Улуттук Демократиялык партиясынын 30.5, «Фидокарлар» партиясынан 32.5, Улуттук өнүгүү партиясынын 32.7 пайыз талапкерлери аялдар. Мындан «Адолат» партиясы эң көп көрсөткүчкө жетишип, бул партиядан катталган аял талапкерлер 36.1 пайызды түздү.

Минтип аялдарга мыйзамдуу түрдө атайын орун бөлүнүшү ар кандай пикирлерди пайда кылууда. Байкоочулардын айтымында, өзбек бийликтери муну гендер саясатындагы жетишкен ийгилик катары баалоодо.
Өзбекстандагы ишкер аялдар ассоциациясынын жетекчиси Дилдора Алимбекова мындай саясат азыркы учурда абдан зарыл деп эсептейт.

Албетте, азыркы өткөөл мезгилде мындай жөрөлгө абдан зарыл. Экономикалык реформалар ишке ашып, коом толук демократиялашкан учурда балким бул нерсе маанисин жоготор. Бирок, азыркыдай шартта аялдарга карата мындай саясат жүргүзүү өтө зарыл.

Ал эми Ташкендеги «Аялдар ресурстук борборунун» башчысы Марфия Токтохожаева муну формалдуулук деп эсептейт:

- Бул орун өзбек бийликтери аялдарды басмырлоонун бардык түрүн жоюу боюнча эл аралык конвенцияга кол койгону үчүн гана берилип отурат. Аталган документте аялдардын саясатка көбүрөөк аралашуусу да белгиленген. Мындай саясат эл аралык коомчулуктцн алдында “биз аялдарды урматтайбыз, карагылачы, бизде канча аял депутат бар” деп актаныш үчүн гана жасалып жаткандай. Бул жерде кеп алардын деңгээли жөнүндө болушу керек. Менимче көпчүлүк шайлоочулар болочоктогу депутат аялдарга, кала берсе, жаңы парламентке да анчейин ишеним артышпайт.

Ташкендик эркин социолог Бахадыр Мусаев болсо аялдарга отуз пайыздык орун берилгени менен аял талапкерлердин баары шайланып кетишинен күмөн санаган ойдо.

Бир жагынан алганда, бизде гендердик проблема болгон үчүн аялдарга 30 пайыздык орун берилип жатат. Бирок, бул жерде маселе аялдардын саясий мүмкүнчүлүгүндө. Биздеги элдик менталитет жана аялдарга болгон мамиле да маанилүү ролду ойноорун унутпашыбыз керек.


Мындай ойго кошулган Марфиа Токтохожаеванын пикиринде, өзбек коомунда аялдарга болгон эски стереотип абдан күчтүү. Көпчүлүк али аялдар адегенде үйдөгү өз милдетин аткарыш керек деген ойдон чыга элек. Ошону менен катар эле Токтохожаеванын айтымында, аял депутат болобу, эркек депутат болобу баары бир алар эч нерсени чече албайт

- Анткени бизде шайлоолор альтернативасыз өтөт. Аял шайланабы, эркек шайланабы баары бир алар эч нерсени чече албайт. Не дегенде депутаттык үчүн ат салышып жаткан аял талапкерлер кайсы бир партиянын атынан чыгууда. Ал партиялардын баары бийликтин чөнтөк партиялары. Алар жогортон эмне айтылса ошону гана жасайт, - деген пикирин билдирет Өзбекстандагы бейөкмөт уюмдун өкүлү Марфиа Токтохожаева

ӨЗБЕК ПРЕЗИДЕНТИ МУНАПЫС ЖАРЫЯЛАДЫ

Айымкыз, Ташкент Бүгүнкү күндө дүйнөнүн көпчүлүк мамлекеттеринде эң жогорку өлүм жазасына мораторий жарыяланган. Өзбекстан Борбордук Азиядагы өлүм жазасын колдонууну уланткан жана ага мораторий жарыялабаган бирден-бир мамлекет. Мамлекетте 8 эң оор кылмыштын түрүнө өлүм жазасы колдонулат.

Бүгүнкү күндө дүйнөнүн көпчүлүк мамлекеттеринде эң жогорку жаза болуп эсептелген өлүм жазасына мораторий жарыяланган. Өзбекстан Борбордук Азиядагы өлүм жазасын колдоно турган же ага мораторий жарыялабаган бирден-бир мамлекет. Бүгүнкү күндө мамлекетте 8 эң оор кылмыштын түрүнө өлүм жазасы колдонулат.

Үстүбүздөгү жылдын апрель-май айларында «Социалдык пикир» борбору тарабынан Өзбекстандын 7 облусунда жана Каракалпак Республикасында 1200 респонденттин катышуусу менен суроо-жооп өткөрүлгөн. Бул суроо-жооптун натыйжалары тууралуу борбор:

- Өлкөнүн 78,2 пайызы эң оор кылмыш жасалган учурда гана өлүм жазасы колдонулушу керек деп эсептейт. Респонденттердин көпчүлүгүнүн пикиринче, эгер жасалган кылмыш өлүм жазасына ылайык болсо, анда бул адилеттүү жаза.

Өзбек Республикасынын кезектеги сессиясында өлкө президенти Ислам Каримов өлүм жазасынын колдонулушуна жеке өзүнүн каршы эмес экендигин, бирок элдин көпчүлүгү өлүм жазасын колдоп- кубаттай турганын билдирди:

- Өлүм жазасына каршылык билдирүү керек деп ойлойм. Бул менин жеке пикирим. Биз бүгүнкү күндө өлүм жазасын жок кылышыбыз же болбосо ага моратории жарыялашыбыз мүмкүн болчу. Бирок бул нерсе жеке менин каалоомо гана эмес, коомчулуктун пикирине да байланыштуу. Эрер суроо-жооп өткөрө турган болсоңуз, Өзбекстан элинин көпчүлүгү өлүм жазасын колдой турганын көрөсүз.

Психолог Дилбар Махмудованын пикиринче, өлкөдө көпчүлүктүн өлүм жазасын колдоп-кубатташында ислам дининин таасири эмес, балким өзбек элинин тарбияга, катуу колдукка талапташтыгы себеп боло алат. Ушундай жогорку жаза берүү аркылуу башка адамдарды тарбиялоону түшүнсө болот.

«Энелер кыйноолорго жана өлүм жазасына каршы» аттуу уюмдун төрайымы Тамара Чекунова:

- Бизде өлүм жазасына байланыштуу бардык маалыматтар сыр тутулат. Карапайым эл өлүм жазасына тартыла турган кишилер атуудан алдын жакын тууган-туушкандары менен учурашуу укугуна ээ эмес экендигин билишпейт. Ата-энелери жана жакындары анын кайсы жерге көмүлгөнүн да биле алышпайт.

Аталган уюмдун мүчөсү Майра Рахманованын сөзүнө караганда, Өзбекстан элинин көпчүлүгү өлүм жазасын колдойт деген чындыктан алыс. Мындай жалпы бир жыйынтыкка келүү үчүн мамлекеттик деңгээлде жалпы элдик суроо-жооп өткөрүү керек.

- Өлүм жазасын колдонуу керекпи же жокпу деген маселе телевидение, радио жана гезиттер аркылуу элдин бардык катмарына кабардалсын. Бардыгы дал шайлоолорго билдирген пикири сыяктуу бул маселе боюнча өз пикирлерин ачык айтышсын, - дейт «Энелер кыйноолорго жана өлүм жазасына каршы» уюмунун мүчөсү Майра Рахманова.

Өлкө президенти Олий Мажлистин 2004-жылдагы акыркы сессиясында Өзбекстан Республикасы Конституциясынын кабыл алынганына 12 жыл толушуна байланыштуу чыккан мунапыс тууралуу указга кеңири токтолуп өттү:

- Бүгүнкү күндө республика түрмөлөрүндө 45 миңден ашык киши жаза мөөнөтүн өтөөдө. Кабыл алынган ушул чечим менен 5040 кишини азаттыкка чыгарып отурабыз,- деп билдирди Ислам Каримов.

Көз карандысыз адам укуктары демилгечи тобунун төрагасы Сурат Икрамовдун оюнча, диний айып менен камалгандарды катуу байкоого алып, алардан президент наамына кечирим суроону талап этишүүдө. Бирок алардын көп бөлүгү менин пикиримче, «менин эч кандай айыбым жок, жасабаган ишиме кантип, эмне үчүн кечирим сурайм. Эгер кечирим сурасам, анда мен өзүм кылбаган кандайдыр бир айыпты мойнума алган болуп калам» деп, кечирим сурабай атышат.

КАЗАКСТАНДА “ЖАШ БӨРҮЛӨР” БИЙЛИККЕ КЕЛЕБИ?

Шайырбек Мукарамов, Прага шаары Жакында Нью-Йорктогу Колумбия университетинде өткөн конференцияда Борбор Азиядагы саясий кырдаал талкууланды. Жыйындын Казакстанга арналган бөлүгүндө казак оппозициясы Борбор Азиянын башка өлкөлөрүндөгү оппозициялык кыймылдарга караганда бир топ жандуу экени, ырасмий бийлик тарабынан басым-кысымга анча дуушар болбогону жана каржылык жактан көз каранды эместиги айтылды. Казакстандагы оппозициялык кыймылдын лидерлери негизинен “жаш бөрүлөр” деген атка конгон 40 жашка чейинки мурдагы чиновниктер менен ишкерлер экени, алардын көпчүлүгү президент Нурсултан Назарбаевдин канатынын астында өсүп, жетилгени тууралуу сөз болду. Казак оппозициясынын өкүлдөрү 2006-жылы боло турган президенттик шайлоодо жеңишке жетиш үчүн бир талапкердин астына биригүү аракеттери көрүлүп жатканын айтышты.

Жыйындын катышуучуларынын белгилешинче Борбор Азиядагы эң чоң аймакты ээлеген, табигый кен байлыктарга, анын ичинде мунайга бай Казакстан оппозициялык маанайдагы саясий кыймылдарга да бай. Казакстандын оппозициясы Борбор Азиянын башка өлкөлөрүндөгү оппозициялык кыймылдарга караганда алда канча мыкты уюмдашкан жана аларга үлгү болорлук деңгээлде. Ошол эле учурда каражат жагынан да көз каранды эмес.

Казакстандын улуттук партиясынын аткаруу комитетинин төрагасы Амиржан Косановдун “Азаттыкка” билдиргенине караганда, өлкөдөгү түрдүү опппозициялык кыймылдар учурда 2006-жылы боло турган президенттик шайлоого бир талапкер чыгаруу максатында сүйлөшүүлөрдү жүргүзүүдө:

- Казак оппозициясынын каржылык жактан көз карандысыздыгы бийликке коркунуч туудурууда. Азыр оппозиция алдыдагы президенттик шайлоодо бир гана талапкерди чыгаруу үчүн сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп жатат. Оппозициянын биригиши казак бийликтерин туңгуюкка кептейт. Не дегенде ырасмий бийлик азыр эл арасында кадыр-баркы жоктугун, адилет жана калыс шайлоо алар үчүн өтө опурталдуу экенин жакшы түшүнөт.

Маскөөдөгү “Время новостей” басылмасынын талдоочусу Аркадий Дубновдун айтымында акыркы жылдарда өзүн чыңап, бутуна туруп алган Казакстандын экономикалык элитасы эми саясий күрөшкө чыгууну көздөшүүдө. Азыр оппозициялык кыймылдардын лидерлеринин көпчүлүгүнүн капчыгы калың. Алар Борбор Азиянын башка өлкөлөрүндөгү оппозиялык кыймылдардан айырмаланып, чет өлкөлөрдүн каржылык колдоосуна муктаж эмес:

- Казакстандын оппозициясы биринчи кезекте “Акжол” партиясы сыяктуу “жаш бөрүлөрдөн” куралган. Алардын көпчүлүгү азыркы бийликтен чыккандар же президент Назарбаевдин канатынын астында өсүп жетилгендер. Алар экономикада өз үлүшүн алган соң, эми бийликке келүү максатында мыйзамдуу саясий күрөшкө чыгууну каалашууда.

Байкоочулардын айтымында аз күн мурда парламенттин мурдагы спикери Жармахан Туякбайдын Демократиялык күчтөрдүн коалициясына кошулушу менен казак оппозициясы дагы бир кубаттуу саясатчы менен толукталды.

Деген менен ал бийликтин бийик сересинен түшүп, оппозицияга кошулган биринчи адам эмес. 1994-97- жылдары өлкөнүн премьер-министри болуп турган Акежан Кажегелдин жакында Казакстандагы оппозициялык кыймылдарга ачык кат менен кайрылып, 2006-жылдагы президенттик шайлоодо бийликти алуу үчүн биригүү тууралуу чакырык таштады.

Амиржан Коссановдун айтымында Казакстандын элинин көпчүлүгү учурда оппозицияны президент Назарбаевге мыйзамдуу альтернатива катары көрүшөт. Бул нерсени да Борбор Азиянын башка өлкөлөрүнө салыштырмалуу артыкчылык катары баалоого болот. Казак оппозициясынын күчтүүлүгү негизинен мурда бийликтин бийик тепкичтеринде иштеген адамдардан куралганында. Бирок алардын алдында азыр бийликтин бардык бутагын мыкчып турган Назарбаев менен күрөшүү турат.

Ал эми Маскөөлүк талдоочу Аркадий Дубновдун белгилешине караганда Назарбаев учурда оппозиция күчтөнүп жатканына бир аз тынчы кетип турат. "Ал азыр Орусия президенти Путин ЮКОС мунай компаниясын кысмакка алгандай эле өз каршылаштарын саясий күрөшкө киргизбөө үчүн экономикалык кысым жасоо аракетинде",-дейт Аркадий Дубнов.

КАЗАК ОППОЗИЦИЯСЫ АЛМАТЫДАГЫ ЖАРДЫРУУГА ТИЙЕШЕСИ ЖОКТУГУН АЙТУУДА

Казакстанда ушул жекшембиде президент Назарбаевдин партиясынын баш кеңсесинде эки жарылуу болгон эле. Полиция жардыруу ээнбаштардын колунан келди деп болжолдоп жатат.

28-ноябрдын кечинде Алматыдагы эки катар жардыруудан жолдо бараткан бир киши жеңил жараат алды. "Отан" партиясынын төрагасынын орун басары Амангелди Ермегияев бул окуянын арты чуулгандуу болушу мүмкүн экендигин кыйытты. Ал эми аталган партиянын даражалуу мүчөсү Болатхан Тайжан "Азаттыктын" кабарчысына партиянын мындай карамүртөз кол салууга бара турган душмандары жок деп билдирди.

Алматы полициясынын башчысы генерал-майор Молдияр Оразалиев 200 грамм салмактагы жардыргыч зат менен дүрмөттөлгөн эки жабдык кеңсенин кире беришинде жардырылганын билдирди. Полиция иликтөө жүргүзүп жатат, жардыруу майда мыйзам бузуучулуктун натыйжасы деп болжолдонууда. Учурда окуянын чоо-жайы иликтенүүдө.

Ал эми “Отан” партиясынын даражалуу мүчөсү Болатхан Тайжан партиянын мындай кара мүртөздүккө бара турган душмандары жок экенин, ошол эле учурда мунун артында экстремисттик күчтөр болушун да четке кагууга болбостугун билдирди.

Казакстандын оппозиялык “Ак жол” партиясынын теңтөрагасы Булат Абилов бүгүн Астанада маалымат жыйынын өткөрүп "Отан" партиясынын кеңсесиндеги жардырууга оппозициялык күчтөрдүн тиешеси жоктугун билдирди.

ЧЕТ ЭЛДИК РАДИОНУ УГУУ - КЫЛМЫШПЫ?

Шайырбек Эркин уулу, Прага Өзбек атуулу Абдувахит Абдувахабовдун ишин караган Ташкен шаарына караштуу Сабыр Рахимов райондук соту аны «“Азаттык”, “Америка авазы” жана “Би-Би-Си” радиолорунун “диний экстремизмди жана жикчиликти үгүттөгөн берүүлөрүн үнтасмага жазуу менен эл арасына таратып, өлкөнүн конституциялык түзүлүшүнө коркунуч туудурган» деп айыптап, жети жылга эркинен ажыраткан өкүм чыгарды. Адам укугун коргоочулар менен айыпталуучунун жакындары сотто Абдувахитке тагылган айыптар далилденбегенин айтышууда.

Сот жараянына төрагалык кылган судья Асрор Сагатовдун сөзүнө караганда, Өзбекстандын Фергана облусуна караштуу Кува районунда туулган, 25 жаштагы Абдувахит Абдувахабов өз ынактары менен кылмыш жолуна түшүп, өлкөнүн констиутциялык түзүлүшүнө коркунуч туудурган. Коомдук коопсуздукка жана коомдук тартипке зыян келтирүүгө үгүттөгөн материалдарды тараткан. Ага диний-экстремисттик, сепаратисттик жана фундаменталдисттик уюмдарды түзүүгө катыштыгы жана вахабий диний агымына тиешеси бар деген да айып тагылган.

Абдувахиттин үстүнөн Ташкен шаардык ички иштер башкармалыгынын тергөө бөлүмү козгогон кылмыш ишинде ал 1997-жылдан тарта эларалык “Азаттык”, “Америка авазы” жана “Би-Би-Си” радиолорунун “диний экстремизмди жана жикчиликти үгүттөгөн берүүлөрүн үнтасмага жазып, эл арасына таратуу менен өлкөнүн саясатына каршы үгүт жүргүзгөн" деген доо да камтылган.
Ушул айыптардын негизинде 24-ноябрда сот Абдувахабовду жети жылга эркинен ажыраткан өкүмүн чыгарды.

Сот ишине байкоо жүргүзгөн укук коргоочулардын айтымында сот жараяны одоно түрдө мыйзам бузуулар менен коштолгон. Өзбекстандагы көз карандысыз укук коргоочулар тобунун башчысы Сурат Икрамов сотто айыпталуучуга коюлган күнөөлөрдүн бири да далилденбегенин айтат:

-Эч кандай далил жок. Коюлган айыптардын бири да ырасталган жок.

Укук коргоочунун айтымында сотто айыпкер эларалык радиолордун берүүлөрүн үн тасмага жазып, калк арасына тараткандыгы тууралуу коюлган айыпты далилдеген бир да үн тасма же башка даректүү маалыматтар болгон жок.

Абдувахиттин атасы Абдурахим Абдувахапов да сотто уулуна тагылган айыптар аныкталбаганын айтат:

-Уулума үч берене боюнча айып тагылган эле. Үчөөнүн бирөөсү да далилденген жок. Уулум тергөө учурунда да мындай айыптарды мойнуна алган эмес, сотто да алган жок. Себеби ал андай иштерди жасаган эмес. Жалган сүйлөгөндөн, Алладан корккондуктан ур-токмоктун астында да мындай иштерди жасабаганын айткан.

Ал эми соттун өкүмүнө нараазы болгон Абдувахит Абдувахабовдун коргоочусу “Азаттыктын” кабарчысына шаардык сотко апелляциялык арыз менен кайрыларын билдирди.

БУУ ТҮРКМӨНСТАНГА БАЙЛАНЫШКАН РЕЗОЛЮЦИЯ КАБЫЛ АЛДЫ

Шайырбек Эркин уулу, Прага Жакында Бириккен Улуттар Уюмунун Башкы Ассамблеясы “Түркмөнстандагы адам укуктары боюнча кырдаал тууралуу” резолюция кабыл алды. Анда өлкөдө кандай гана саясий оппозиция болбосун бийликтин басым-кысымына тушугаары, мыйзамсыз камоолор жана улуттук азчылыктарды басмырлоо көп экени айтылат.

Дүйнө коомчулугу Түркмөнстандагы адам укуктары боюнча абалды ушуну менен экинчи ирет айыптоодо. Бириккен Улуттар Уюму Түркмөнстанга байланышкан биринчи резолюцияны өткөн жылдын декабрында кабыл алган эле. Ачык коом институтунун Түркмөнстандагы программасынын башчысы Эрика Дейли жыл айланбай кабыл алынган экинчи резолюциянын биринчисинен айырмасына мындайча токтолот:

- Экинчи резолюция абдан кеңири жана конструктивдүү жазылган. Анда Түркмөн өкмөтүнүн адам укуктары жаатында жасап жаткан оң аракеттери да белгиленген. Ошол эле учурда өлкөдө адам укуктарынын ырааттуу бузулуп жатканы айыпталып, түркмөн бийликтерин эларалык коомчулук менен кызматташууга чакырат.

Дейли айым айтып өткөн оң аракеттер катары резолюцияда айрым диний уюмдарга каттоодон өтүүгө уруксат берилиши, “Иегова күбөлөрү” диний сектасынын аскерде кызмат өтөөдөн баш тартканы үчүн камалган бир канча мүчөлөрү түрмөдөн бошотулганы жана Сапармурат Ниязов эларалык байкоочуларын түркмөн түрмөлөрүндөгү абал менен таанышууга уруксат кылышы белгиленген.

Ушундай өзгөрүүлөрдөн улам Эрика Дейли айым президент Сапармурат Ниязов БУУнун талаптарын аткарууга аракет жасап жаткандай деген пикирде. Анын айтымында, ушул убакытка дейре эларалык уюмдардын башка усулдары пайда бербей келген. Эгер БУУнун ырасмий Ашхабадка ушундай басымынын натыйжасында адам укуктарына байланышкан абал жакшыра турган болсо мындай ыкманы улантуу керек

- Биз ар бир оң өзгөрүүнү терең сын көз менен кабылдоого мажбурбуз. Канткен менен Түркмөнстандын жетекчилери абдан ыплас оюн жасоодо. Алар күчтүү басымдан соң гана айрым тармактарда өзгөртүүлөрдү жасайт. Башка жаатта болсо абал баягыдай эле кала берет. Маселен, адам укуктарынын бузулушу кайра күчөөдө.

Ырасмий Ашхабад БУУнун бул резолюциясына өз мамилесин көпкө күттүрбөй, дароо эле билдирди. Түркмөнстандын тышкы иштер министри Решид Мередовдун пикири:

- Резолюция авторлору кандайдыр бир тастыктоочу факт же мисал келтире алган эмес. Биз Түркмөнстанда өз пикирин ачык айтканы же саясий, диний көз карашы үчүн эч ким, эч качан камакка алынбаганын ырастай алабыз.

Резолюциянын бир бөлүгү Түркмөнстанда жашаган орустарга жана орус тилдүү калкка багышталып, өлкөдө “Маяк” үналгысынын орус тилиндеги берүүлөрү уктурулбай калганына, орус тилдүү элдин укуктары тебеленип жатканына кабатырлык билдирилген. Бирок резолюция БУУда добушка коюлганда ага Орусия өкүлү бейтарап позициясын билдирди. Ал эми мындан мурдагы биринчи резолюцияга Орусия өкүлү колдоп добуш берген эле.

Резолюциянын долбоору Европа Кеңеши тарабынан иштелип, аны АКШ баштаган бир катар өлкөлөр колдоду. Аны БУУга мүчө 65 өлкө жактырса, 49 өлкө резолюцияны кабыл алууга каршы чыгышкан. Алардын арасында Иран, Кытай, Бирма, Пакистан, Түндүк Корея, Куба, Беларус жана Өзбекстан сыяктуу өлкөлөр бар.

ӨЗБЕК ЖАНА ТҮРКМӨН ПРЕЗИДЕНТТЕРИ БУХАРАДА ЖОЛУКТУ

Нарын АЙЫП, Прага 19-ноябрда өзбек жана түркмөн президенттери Өзбекстандын Бухара шаарында жолугуп, эки мамлекет ортосундагы достук жана кызматташуу келишимине кол койду. Суу байлыктарын биргелешип пайдалануу, чек ара маселелерин жөнгө салуу ыкмалары да жолугшуу учурунда талкууга алынды. Анткен менен эки президент ортосундагы мамилелер дале татаал бойдон калууда. Алар буга чейин мындай деңгээлде жолукпагандыгына төрт жылга айланды.

Түркмөн президенти Сапармурад Ниязов Бухарага келгенде, президент Ислам Каримов ага белек катары Өзбекстанда өндүрүлгөн жеңил машине тартуу кылды. Ал эми Ниязов дароо ага отуруп, машинени өзү айдап көрдү. Канткен күндө да эки президент ортосундагы мамилелер бир кыйла татаал . Буга дейре алар бир-бирин бир топ катуу сынга алышкан.

Кимдир бирөө Каримовду бир кезде түркмөн ыкмасына салып "ата" деп атаганда, өзбек президенти аны катуу тыйып салган: "Силер мени 'ата', 'аталык' деп жатасыңар, жөнөкөй адамга карата минтип айтылса, ал кулакка жакшы угулат. Бирок бийлик жагынан алганда, тарыхты эстеш керек. Президентти 'аталык' деп атаса, андай өкмөттү демократиялык деп айта албайсың. Андай мамлекет хандык болуп калат. Биздин кээ бир кошуналар андай ыкмага өттү, анткени аны эл талап кылат экен. Аларда бардык маселени президент өзү чечет. Эмне үчүн? Аларда эмне, өкмөт жокпу?"

Ниязов дагы Каримовду өз кезегинде көп сындаган. 1996-жылы болсо Түркмөнстанда Экономикалык кызматташуу уюмунун жогорку деңгээлдеги жолушуусунда, Каримовдун учагы Ашгабат аэропортуна көпкө чейин кондурулбай койгон, ал эми башка президенттер саммитке эч тоскоолдуксуз келип конгон..

Эки коңшу өлкө ортосундагы мамиле 2002-жылдын ноябрынан тартып катуу бузулган. Президенттин өмүрүнө кол салуу болду деп түркмөн коопсуздук кызматы бир нече адамды кармаган. Көз узабай коопсуздук кызматкерлери Ашгабаттагы өзбек элчилигине да келип, анын имаратын тинткен. Түркмөнстандагы өзбек элчиси өлкөдөн кууп чыгарылган. Төңкөрүш аракетин өлкөнүн мурдагы тышкы иштер министри Борис Шихмурадов уюштурган деп жарыяланган.Ал эми ал кийин суракта Түркмөнстанга кошуна Өзбекстан аркылуу келгенин мойнуна алган.

Ниязов дароо өзбек жетекчилигин күнөөлөгөн: "Өзбек элин биз абдан урматтайбыз. Өзбек элин эч ким күнөөлөгөн жок. Бирок алардын жетекчилери террорчу Шихмурадовдун өлкөгө келишине жардам көрсөткөн. Анткен менен биз өзбектер менен кошуна катары жашайбыз жана алардын жетекчилери ката кетирсе дагы, биз өзбек эли менен жакшы мамиледе калабыз. Алар менен бир туугандай байланыштарды биз улантабыз".

Бир туугандай мамилелер эми расмий түрдө дагы бекитилди. Эки президент Бухара шаарында атайын келишимге кол койду. Ал документ - Өзбекстан менен Түркмөнстан ортосундагы достук, өз ара мамиле жана кызматташууну күчөтүү тууралуу келишим деп аталат. Андан тышкары, эки өкмөт ортосунда дагы эки келишим: - чек ара аймагында жашаган тургундардын мамлекеттик чек араны жеңилдетилген тартипте өтүүсүнө, чек ара аймагында жайгашкан ишканалардын кызматкерлери да чек арадан аталган келишимге ылайык жеңил тартипте кирип-чыгуусуна уруксат берет.

Суу байлыктары тууралуу да маселе талкууга алынганы менен, бул маселе боюнча эки жактуу оң келишим түзүлгөн жок, жагдай болсо бир кыйла оор. Түркмөнстан азыр чөлдө өтө ири суу сактагыч куруп жатат. Ага чек-арадагы Аму-Дарыядан суу алынса, Арал деңизинин абалы бир кыйла начарлап кетиши мүмкүн. Ашгабаттын айтымында чөлдөгү бул жаңы деңиздин Аму-Дарыяга эч тийешеси болбойт.

РУСЛАН ШАРИПОВ: "КЕЛЕЧЕКТЕ ДА ӨЗБЕКСТАНДАГЫ СӨЗ ЭРКИНДИГИ ҮЧҮН КҮРӨШӨМ"

Өзбекстандык журналист Руслан Шарипов былтыр түрмөгө кесилип, эларалык укук коргоочу уюмдардын кысымы астында коё берилип, жакында өлкөдөн чыгып кетүүгө уруксат алды. Ушу тапта АКШнын Калифорния штатында жашап жаткан журналист менен кабарчыбыз Брюс Паннье телефон акрылуу байланышып, бир нече суроо салды.

26 жаштагы Шариповго "жашы жетелек эркек бала менен жыныстык катнашта болду" деген айып тагылып, былтыр 5,5 жылга түрмөгө кесилген. Көп өтпөй өкүм 3 жылга чейин кыскартылган.

Быйыл Руслан "Гезиттердин дүйнөлүк ассоциациясы" ыйгарган “Алтын калем” сыйлыгына арзыган.

“Хьюман Райтс Уоч”, Журналисттерди коргоо комитети өңдүү абройлуу эларалык уюмдардын пикиринде, Шарипов Өзбекстанда тыюу салынган бачабаздыгы үчүн эмес, өзбек президенти Ислам Каримов башында турган бийликти сындагандыгы үчүн куугунтукталып келди.

-2001-жылдан тарта мен Россиянын ПРИМА агентигинин Өзбекстандагы кабарчысы болуп иштедим. Агенттик адам укуктары жана маалымат каражаттары жөнүндө көп жазчу. Менин макалаларымда негизинен милиция органдарынын мыйзам бузуулары, жогорку жетекчилик арасындагы паракорлук көп чагылдырылчу.

Шариповтун макалалары Интернеттеги ар кайсы сайттарда көбөйгөн сайын, ага жана калемдештерине карата кысым да күчөй баштаган.

Журналисттин айтымында, анын үйү 24 саат бою кайтарылчу. Белгисиз бирөөлөрдөн таяк жеп, ооруканага жеткирилген учур да болгон.

-2003-жылдын 26-майында мени кармап кетишти. Андан бир жума мурун кезектеги жолу коркутушуп, "Өзбекстандан кетпесең же жумушуңан ажырайсың же дагы бир балекетке кабыласың" деп эскертишкен. Айткандай эле 26-майда Ташкендин чак борборунда кармап кетишти. Тергөө жана соттун маалында мени коркуткан кишилер ички иштер министрлигинин терроризмге каршы күрөшүү бөлүмүнүн кызматкерлери экенин билдим.

Анын адвокаты экстремисттик иш-аракеттерге аралашуу деген күнөө тагыш үчүн негиз жок экенин далилдей алды. Анда Шариповго жашы жете элек балдар менен бачабаздык же гомосексуалдык катнаш түздү деген жаңы айып тагылды.

Ал түрмөдө кыйноолорго туш болгонун эларалык уюмдар кабарлашкан эле. Шарипов бул маалыматтар чындыкка дал келет дейт:

-Противогаз кийгизип туруп, кебез же башка бир нерсени күйгүзүшчү. Ансыз да противогаз менен дем ала албайсың. Тегеренген бир темир жабдык менен да кыйнашты. Ал бат жылган сайын, ток уруп турчу. Анан да башыма целлофан мүшөк кийгизип коюшчу. Эмне кылгандарын айтсам, үрөйүңөр учат.

Күнөөсүн мойнуна алдыра албаган органдар соттун алдында тактикасын өзгөртүштү:

-Мени тумчуктуруп коёбуз же ВИЧ инфекциясын жугуздурабыз деп коркута башташты, дем кыстырган ар кандай ийне сайышты. 8-августта мен күнөөмдү моюнга алууга аргасыз болдум.

Быйыл жайында анын өкүмү өзгөртүлүп, калган мөөнөтү эки жылдык коомдук иштер менен алмаштырылган.

Бирок көп узабай Шариповго Өзбекстандан чыгып кетүүгө уруксат берилип, ал Казакстан аркылуу Москвага барып, ал жерден АКШга жол тартат. Октябрдын этегинде журналист Кошмо Штаттарынан башпаана алып, азыр Калифорнияда турат.

Келечекте да Өзбекстандагы адам укуктарын коргоп, сөз эркиндиги үчүн күрөшөм дейт Руслан Шарипов.

ӨЗБЕКСТАНДА МАҢЗАТТАРГА БЕРИЛГЕНДЕР АЗ ЭМЕС

Айымкыз, Ташкен Бүгүнкү күндүн эң олуттуу маселелеринин бири - бангилик. Маңзаттар - аны колдонгон кишиге гана эмес, анын үй-бүлөсүнө да терс таасирин тийгизет. Бул илдетке чалынып отургандар өзбекстандык жаштардын арасында да көп.

Маалыматтарга караганда, акыркы кезде Өзбекстанда маңзаттарды пайдалануучулардын саны барган сайын арбып барат. Бүгүнкү күндө мамлекетте 19 миң киши маңзат колдонсо, алардын 58,9 пайызы героинге көз каранды. Бангиликке кирип калганы тууралуу өзүн Саид деп тааныштырган бул жигит мындай дейт:

-Досумун туулган күнүнө барып ичтик. Мас болуп калгандан кийин мага героин салышкан. Үйгө келип эртең менен тургандан кийин бардык жерим какшап ооруду. Героинди андан кийин таштоого бир канча жолу аракет жасадым. Бирок эч кандай натыйжа болгон жок. Бул илдеттен арылуу үчүн дарыланып да көрдүм. Героинди табыш мен үчүн эч кандай проблема эмес. Бир жолу телефон чалсам кайдан болсо да таап алып келип беришет. Көбүнчө Бекабаддан, Янгийулдан алып келип беришет.

Ташкен шаардык СПИД борборунун жетекчиси Собир Усмановдун билдиришинче, Борбордук Азия мамлекеттеринде маңзатты ийне жолу менен колдонуучу 400 миңге жакын баңги бар. Эгер алардын бардыгы бир жолку ийне менен камсыздалбаса, анда ийне аркылуу оору жугуза тургандардын саны мындан да көбөйөт:

-Борбор Азия мамлекеттеринин алдында турган чоң проблемалардын биринчиси - кайдадыр бир ийне жасап чыгара турган завод куруу керек. Экинчи маселе ар ким ар түрдүү усулда иштеп атат. Казактар бир усулда, кыргыздар бир усулда. Алар бардыгы бир максатты көздөгөнү менен ар бири өз чөнтөгүнө карата иштеп атат. Экономикалык жагдайы жакшы мамлекеттерде өкмөт акырындык менен бул маселени өз колуна ала баштаган. Экономикалык жагдайы начар болгон мамлекеттер, Казакстандан башка үч Борбордук Азия мамлекеттеринин экономикалык жагдайы жакшы эмес. Алардын катарында Өзбекстан дагы бар.

Маектешибиз "реабилитация борборлорун түзүү керек. Маңзатты кабыл алууну убактылуу токтотууга мүмкүн, бирок физиологиялык оорудан чыгарып алуу мүмкүн эмес" дейт маектешибиз:

-Реабилитация борборун түзүү маселеси бизде да чечиле элек. Бул проблеманы чечпесек, өз алдынча же кимдир бирөөлөрдүн күчү менен дарыланууга аракет жасаган баңги бир-эки ай, узагы менен алты айдан кийин кайта өз калыбына түшүп калып атат.

КАЗАКСТАНДЫН УРАНЫНА КЫТАЙ КЫЗЫГА БАШТАДЫ

Шайырбек Эркин уулу, Прага Казакстан учурда уран өндүрүү боюнча дүйнөдө төртүнчү орунду ээлейт. Жер жүзүндөгү уран корунун үчтөн бир бөлүгү да ушул өлкөдө. Соңку кездерде Казакстандын уранына коңшу Кытай кызыга баштады.

Өткөн жуманын соңунда Бээжинде Кытай мамлекеттик өзөктүк корпорациясы менен Казакстандын улуттук атом компаниясы “Узак мөөнөттөгү стратегиялык шериктештик” жана 2020-жылга чейинки кызматташуу тууралуу келишимге кол койду.

"Казакстандын улуттук атом компаниясы" Эларалык өзөктүк агенттиктин эсебинде уран өндүрүү боюнча дүйнө жүзүндө өткөн жылы төртүнчү орунга чыккан. Кытайдын өзөктүк корпорациясы менен болгон макулдашуу Казакстандын уран өндүрүү базарын өнүктүрөт деп эсептейт өлкөнүн "Улуттук атом компаниясынын" басма сөз катчысы Конокбай Саттаров:

- Бизде чийкизат кору жетиштүү. Азыр биз уран өндүрүү жагынан төртүнчү орунда турсак, акырындап компаниянын ички мүмкүндүктөрүн кеңейтип, 2010-жылга карай уран өндүрүү көлөмүн 15 миң тоннага жеткиребиз. Ал аркылуу биринчи орунга чыгууну болжоп жатабыз. Буга бардык мүмкүнчүлүктөр бар.

Кытай менен өзөктүк жана атом тармагындагы келишим узак мөөнөттү камтып, 15-16 жылдын ичинде зор иштердин аткарылышы күтүлүп жатканын белгилеген Конакбай Саттаров ал кандай жумуштар экенин ачык айткан жок.

Ошону менен катар Саттаров кезинде Казакстан өзөктүк курал-жарактан өз эрки менен баш тартканы жакшы кадам катары бааланганын, мамлекет жетекчилиги азыр да ошол саясатынан тайбагандыгын, өндүрүлө турган өнүм бейпил максатка колдонулаарын билдирди.

Улуттук компания негизинен табигый уран, атомдук электр станцияларына арналган өзөктүк отун, тантал жана ушул сыяктууларды өндүрөт. Ал эми Кытай Казакстанда чыгарылган өнүмдү кандай максатта пайдаланышы мүмкүн? Бул суроонун тегерегинде кытайтаануучу аалым Камал Бурханов мындай дейт:

-Кытай чоң өзөктүк держава, Ал курал-жарак жагынан болобу, экономика же саясат жагынан болобу, дүйнөдө экинчи орундагы өлкө. Эгер биздин өнүмдү курал-жаракка колдоно турган болсо эларалык чоң проблемага айланышы мүмкүн.

Ал эми өзөктүк химиялык технологиялар менен жарылгыч заттар кафедрасынын башчысы Абу Меңилбаевдин пикиринде Кытай Казакстандан сатып алган өнүмдү кандай пайдаланса да ага казак тараптын тиешеси жок. Аны териштирүү үчүн атайын эларалык уюмдар бар.

Анын сөзүнө караганда дүйнөдөгү урандын үчтөн бир бөлүгү Казакстанда болсо аны эч кимге бербей жер астында катып жата берген да болбойт. Уран чыгаруудан мамлекет зор пайда табат.

Ошол эле учурда "уран өндүрүүнү көбөйтүү экологиялык зыян алып келбейби" деген да суроо туулууда. Бул суроого экологиялык талаптар сакталса уран кошундуларын өндүрүүдөн зыян жок деп жооп берди экология-экономика илимин изилдөө институнунун өзөктүк-химиялык технологиялар жана жарылгыч заттар кафедрасынын башчысы Абу Меңилбаев:

-Чийки заттан урандын кошулмалары алынат. Жакында Чиелидеги кен жайларын барып көрдүм. Ага жакын айылдардын калкына эч кандай зыяны жок, баары жакшы иштеп жатышат. Урандын кошунду түрүнүн эч кимге зыяны жок.

Ал эми эколог Мелис Елеусизов уранды ашыкча өндүрүүнүн Казакстан үчүн экологиялык залалдары болушу ыктымал деген пикирде:

-Бизде азыр жүздөн ашуун уран кендери бар. Алардын көпчүлүгү иштетилбей жатат. Бул абдан чоң маселе. Уранды чыгарган кезде чаң чыгып, аны менен бирге радиация абага тарайт. Анын адамдын ден соолугуна терс таасир этүү мүмкүнчүлүгү мол.

"Казакстандын улуттук атом компаниясынын" маалыматына караганда жакын арадагы жолугушуулардын биринде эки өлкө жетекчилери узак мөөнөттөгү кызматташуу тууралуу келишимге мамлекеттик деңгээлде кол коюшу күтүлүүдө.

КАЗАКСТАНДА БОРБОР АЗИЯЛЫК УЮШКАН ТОП КАРМАЛДЫ

11-ноябрда Казакстандын улуттук коопсуздук комитети "Ал-Каида" террористтик уюмуна тиешеси бар топтун бети ачылганын жарыялады. 13 казак жана өзбек жарандарынан турган ал уюм Өзбекстанда кандуу окуяларды уюштурууга камданып жаткан экен. "Борбор Азиядагы мужахединдер жамааты" деп аталган уюмдун эки жетекчисинин бири Кыргызстандын жараны болуп чыкты.

Астанада өткөн маалымат жыйынында Улуттук коопсуздук комитетинин төрага орун басары Владимир Божко жаңыдан кармалган "Борбор Азиядагы мужахединдер жамаатынын" ишмердиги айгинелегендей, Казакстанда террорчул уюмдар өз аракетин тымызын жайылтып, өлкөнүн коопсуздугуна чындап коркунуч келтире баштаганын белгиледи.


Владимир Божко андан ары маалымдагандай, Казакстандын атайын кызматы "Ал-Каида" менен карым-катнашы бар бул уюмдун 13 мүчөсүн камакка алды. Алардын тогузу Казакстандын, төртөө коңшулаш Өзбекстандын жарандары экен.

Түштүк Казакстан облусунда кармалган дагы 4 аял – "Мужахединдер жамааты" тарабынан уюмдун чагымчыл ишмердигине азгырылып тартылган курмандыктар катары каралууда. Колго түшкөн мужахединдердин жанынан экстремисттик үндөө-чакырыктарга жыш толгон аудио-видеотасмалар, баракчалар, эң башкы "ал-каидачы" Осама бин Ладендин кайрылуусу, курал-жабдыктын түрлөрү, жардыргыч заттар жана жасалма документтер кармалган.

Баарынан да кызыгы, Борбор Азияда кармалган "Ал-Каиданын" алгачкы бутагы катары сыпатталган уюмдун эки жетекчисинин бири – Кыргызстандын жараны Жакшыбек Биймырзаев экени жарыяланды.

-Уюмду башкаруу иши чет өлкөдөн бул жердеги эки жетекчи аркылуу жүзөгө ашырылып турган. Алар - Өзбекстандын жараны Бекмурзаев Ахмед, ал жазында Ташкендеги теракттар маалында ок тийип өлгөн жана Кыргызстандын Талас облусунда туулуп өскөн Жакшыбек Биймурзаев болуп чыкты. Кыргызстандын коопсуздук кызматы менен биргелешкен операция маалында кармалган Биймурзаевдин үч паспорту бар экен, ал да жаздан бери Өзбекстанда уюшулган теракттарды даярдоого катышкан.


Казакстандын улуттук коопсуздук комитетинин өкүлү Божконун айтымында, "Борбор Азиядагы мужахединдер жамааты" 1992-1996-жылдары Талас облусунда бардыгы 50дөй кишини экстремисттик-террордук аракеттерге машыктырып үйрөткөн.

Ошентип, Казакстандын атайын кызматы Борбор Азия өлкөлөрүндө өз ишмердигин жакшылап жайылтууга үлгүргөн кылмыштуу топтун бети ачылганын жарыялады. Бул жаңылыкты бирок жергиликтүү аналитиктер ар кыл маанайда комментарийлөөдө. Маселен, Алматылык саясат таануучу Дос Көшим сот тарабынан көзгө баса далилденип, өкүм чыгарыла элек ишти жарыялоонун артында башка бир максаттар да болушу мүмкүн деген пикирде.

ӨЗБЕКСТАН КАЙСЫ МАМЛЕКЕТКЕ ЫКТАШ КЕРЕК?

Айымкыз, Ташкен Коомчулуктун пикирин билүүчү "Социалдык пикир" борбору тарабынан эл арасында сурамжылоолор өткөрүлүп турат. Ушундай суроолордун бири "Өзбекстан кайсы мамлекеттер менен саясий жана экономикалык кызматташтыкта болушу абзел?" деген темада болду.

"Социалдык пикир" борборунун директорунун орунбасары Марат Кажымухаммедовдун билдиришинче, Өзбекстан кайсы мамлекеттер менен тыгыз мамиледе болушу керек деген өлкөлөрдүн катарында Орусия, Борбор Азия мамлекеттери жана АКШ бар эле.

Сурамжылоого катышкандардын 81,2 пайызы Өзбекстандын Орусия менен саясий жана экономикалык жактан жакын болушун колдой тургандыктарын билдирген. 31,6 пайыз респонденттер Борбор Азия мамлекеттери менен жакын болууну билдиришкен, ал эми 24,4 пайызы болсо Өзбекстан АКШ менен жакын болушу керек деп эсептейт.

Бирок сурамжылоодо Өзбекстан эмне үчүн ошол мамлекет менен жакын байланышта болушу керек деген суроо коюлган эмес.

Маектешибиз мындай жыйынтыктардан кийин Өзбекстандын элинин ушунча пайызы Орусия менен жакын кызматташтыкта болуш керек деп эсептейт экен деп бир жактуу жыйынтык чыгарбоо керек жана муну саясатташтыруу зарыл эмес деген пикирин билдирди. Марат Кажымухаммедовдун айтымында, сурамжылоонун жыйынтыгы - адамдардын турмуштан улам келип чыккан пикирлери.

"Бул жерде эч кандай саясат жок, 100 пайыз тек гана турмуштук, социалдык маселелер",- дейт Кажымухаммедов.

Орусиянын экономикалык академиясынын Ташкендеги филиалынын проректору Бахадык Умрзаковдун билдиришинче, Өзбекстан элинин Орусия менен кызматташтыкты колдоп-кубатташынын негизинде бул эки мамлекеттин бири-бири менен тыгыз байланышы жатат.

Мисалы, Өзбекстандын авиазаводунда Орусиянын конструкторлору иштейт жана өлкөнүн миңдеген ишканалары Орусия менен байланыштуу. Андыктан Өзбекстанда учак чыгарууну Орусиясыз элестетүү мүмкүн эмес. Ошону менен катар эле Орусиядагы көптөгөн ишканалар, мисалы, текстиль комбинаттары, Орусиядагы электрон өнөр жайлары Өзбекстан менен тыгыз байланышта.

"Элдин Орусия менен экономикалык, саясий кызматташтыкты колдоп-кубатташы да мына ушундан",-дейт Орусиянын экономикалык академиясынын филиалынын проректору Бахадыр Умрзаков.

Байкоочулардын айтымында, коомчулуктун пикирин билүүчү борбор жүргүзгөн сурамжылоого катышкандардын көпчүлүгү Орусия менен кызматташтык аймактагы тынчтыкты камсыздоого оң таасир тийгизишине ишене турганын белгилешкен.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG