Линктер

дүйшөмбү, 22-июль, 2019 Бишкек убактысы 11:30

Борбор Азия

КАЗАКСТАНДАГЫ ЭКОНОМИКАЛЫК ӨСҮШ КАНЧАЛЫК ТУРУКТУУ ?

Казакстанда, экономика мурдагы советтик республикалардын башкаларына салыштырмалуу тез өнүгүүдө. 2005-жылдын экономикалык жыйынтыктары азырынча толук чыгарыла элек, бирок баштапкы эсептөөлөргө караганда, улуттук дүң өндүрүш былтыр 9,2%га жогорулаган. Анткен менен эксперттер Казакстандын экономикалык ийгилиги эл аралык базарда мунай баасынын кыбаттыгына көз каранды болгондуктан, туруктуу эмес экенин белгилешет.

Казак президенти Нурсултан Назарбаевдин айтымында, Казакстан алдыдагы он жылда дүйнөнүн эң алдыңкы 50 экономикасынын катарына кошулмакчы. Ал бул тууралуу былтыркы президенттик шайлоо компаниясынын жүрүшүндө айтып жүргөн эле, ушул айда президенттигинин кезектеги жети жылдык мөөнөтүнө расмий киришүү салтанаты учурунда да кайталады:

-Менин узактан берки максатым - Казакстанда кийинки он жылдыкта дүйнөнүн атаандаштыка жарамдуу элүү өлкөсүнүн катарына алып чыгуу. Өнүгүү жалгыз эле экономика, кирешенин же улуттук дүң өндүрүштүн жан башына туура келген үлүшү менен эле аныкталбайт. Мен өлкөнүн өнүгүүсүнүн негизги төрт ченеми жөнүндө айтып жатам. Бул - саясий, экономикалык, социалдык жана маданий ченем.

Акыркы беш жылдан бери Казакстанда улуттук дүң өндүрүш жылына 9-10%га жогорулоодо. Өлкөнүн улуттук статистикалык комитетинин башчысы Кали Абдиевдин айтымында, быйылкы өсүш 9,2%ды түзөөрү күтүлүүдө. Ал белгилегендей, маселен 2008-жылга карата улуттук дүң өндүрүштүн көлөмү 2000-жылга салыштырганда эки эсеге көбөйөт. Бул - КМШ өлкөлөрү ичиндеги эң жогорку көрсөткүч.

Былтыр жыл соңундагы президенттик шайлоо кампаниясынын жүрүшүндө Нурсултан Назарбаев сап кармаган негизги нерселер- экономикалык жетишкендик менен саясий стабилдүүлүк маселеси болду. Анткен менен айрым көз карандысыз эксперттер Казактандын ылдам өнүгүүсү азыркы бийликтин реформачыл саясатынын гана натыйжасы эмес экенин белгилешет.

Дефни Тер – Сакариян - Лондондо жайгашкан, "Economist Intelligence Unit" уюмунун аналитиги:

- Казакстандагы экономикалык өсүштүн артында турган эң башкы фактор- тышкы чөйрөдөгү жагымдуу жагдай. Мунай баасынын кымбаттыгы аны өндүрүүгө гана шыкак бербестен, бул тармакка инвестициянын келишин шарттодо. Жок дегенде дагы орто мөөнөттүн аралыгында баанын арзандабашы күтүлгөндүктөн, ал бул чөйрөдөгү долбоорлорго кызыгууну жаратып жатат.

Табихый байлыктарга гана көз карандылык улуттук экономиканын туруктуулугун кепилдебейт. Муну казак бийликтери деле түшүнөт. Андыктан алар экономиканын мунайдан башка, атап айтканда машина куруу, металлургия, текстиль, телекоммуникация тармактарын да өнүктүрүү зарылдыгын билдиришкен. Бирок аналитик Тер -Сакарияндын пикиринде, казак бийлиги азырынча аталган тармактагы реформаларды ишке ашыруу боюнча саясий эркин көргөзө элек:

-Казакстандагы проблема – ишке ашыруу. Өкмөт биз ушул тармактардын өнүгүшүн көздөйбүз деп айта алат. Бирок инвестициялык климат жакшы эмес. Коррупция кеңири тараган. Бул инвестиция салуу ишин татаалдаштырууда. Ага катар Назарбаевдин үй –бүлөсүнүн тамыры терең жайылган. Казакстанга инвестиция салыш үчүн туура байланышың болуш керек. Сиз ошондой эле эгер бизнесиңиз жакшы кете баштаса, Назарбаедин үй- бүлө мүчөлөрүнүн бирине тарттырып жибербешиңизге кепилдик жок.

Айткандай эле Казакстанда экономиканын манилүү тармактарын президент Назарбаeвдин үй-бүлө мүчөлөрү же тааныштары көзөмөлдөйт. Мурда улуттук банктын төргасы, каржы министринин кызматтарында иштеген , азыр "Нагыз Ак жол" деп аталган оппозициячыл партиянын теңтөрагаларынын бири Ораз Жандосов да коррупцияны, тууганчылыкты, жеке секторго мамлекеттин кийлигишүүсүн келечектеги өнүгүүнүн тоскоолдуктары катары эсептейт:

-Азыркы бийликтин катачылыктарынын бири - өзү тикелей бир нерсе өндүрүүнү көздөгөндүгү же кайсыл бир аймактар, тармактар үчүн салык жана башка жагынан жагымдуу шарт түзүп жаткандыгы. Бул - чыныгы прогрессти токтоткон жаман адаттардан. Жеке сектордун өнүктүргөндүн ордуна мамлекеттин тигил же бул тармакка кийлигишүүгө аракеттенген учурлары бар.

Ораз Жандосовдун пикиринде, Казакстанда азырынча соттор да аткаруу бийлигинен көз карандылыкка жетише элек. Билим берүү системасы кесиптик чеберчилиги мыкты адистерди чыгаргыдай деңгээлге көтөрүлдү деп айтуу кыйын. Ушул факторлордун баарын бириктиргенде, президент Нурсултан Назарбаевдин он жылда Казакстанда алдыңкы 50 өлкөнүн катарына кошуу жөнүндөгү убадасы реалдуу эмес.

Лондондогу "Economist Intelligence Unit" уюмунун эксперттери Нурсултан Назарбаевдин соңку президенттик шайлоодогу жеңишинин масштабы анын үй-бүлө мүчөлөрү жана туугандары экономикадагы көзөмөлүн дагы күчөтүп, атүгүл кээ бир өнөктөштөрүн четтетээрин да ишаара кылганын боолголошот. Ушул нерсе жакынкы келечекте өлкөнүн коопсуздугуна коркунуч туудурчудай. Аталган уюмдун эксперттери ошондой эле Казакстан алдыдагы жылдары улуттук дүң өндүрүштүн 8%дан ашуун өсүүсүн камсыз кыларын, бирок быйыл жана келерки экономикалык өнүгүүнүн ыргагы басаңдарын болжолдойт.

НИЯЗОВ ТҮРКМӨН ГАЗЫНЫН БААСЫН КЫМБАТТАТУУНУ КӨЗДӨӨДӨ

22-январда Түркмөн президенти Сапармурат Ниязов Москвадагы визитин баштоодо. Орус мамлекет башчысы Владимир Путин менен сүйлөшүүлөрдө газ маселеси башкы орунду ээлемекчи. Түркмөн газынын басымдуу бөлүгү Россиянын аймагынан өтчү куурлар аркылуу экспорттолот. Ниязов Газпром түркмөн газы үчүн көбүрөөк төлөсүн деген маселени козгошу ыктымал дешет байкоочулар.

Коопсуздук маселелери боюнча аналитик Павел Фелгенгауэр Ашгабад менен Москва ортосундагы газ проблемасынын себептерин мындайча түшүндүрөт:

Түркмөн газы Украинага Россия аркылуу сатылат. Анын бөлүгү андан ары Украинадан Батышка экспорттолот. Ниязов, Түркмөнстанга Россия менен Украинанын ишкерлери жана расмий ишканалары Европадан алган каражаттын кымындай гана бөлүгү тийет.

Россиянын мамлекеттик Газпром ишканасы табигый газдын 1 миң куб метри үчүн Түркмөнстанга 60 доллар төлөйт. Украинадан болсо Россия 1 миң куб метр үчүн 230 доллар талап кылууда. Эми кээ бир маалыматтарга ылайык, Ниязов газдын баасын 80-85 долларга көбөйтүүнү көздөп жатат.

Жакында Москва менен Киев ортосунда газ кризис тутанып, Украина газдын бир бөлүгүн Борбор Азиядан, атап айтканда Түркмөнстандан алып турат деген келишимге жетишилди.

Аналитик Феленгауэрдин пикиринде, Газпром Украинага берилген газдын көлөмүн азайтып, Ниязовко кошумча көзүр берди:

Январда Россия Европага берилчү газдын көлөмүн эки жолу төмөндөтүп жибергенден кийин Евробиримдик түркмөн газын ташуу үчүн куур куруу долбоорун каржылоону караштыра баштады. Аталган куур Азербайжан, Грузия жана Түркияны кесип өтмөкчү. Бул Ниязовко артыкчылык берүүдө.

Дагы бир саясий изилдөөчү Алекс Ватанканын айтымында болсо Түркмөнбашы жакында Бээжинге сапар менен баруу ниетин билдирди. Буга байланыштуу Кытай түркмөн газын керектөөчү ири кардар болуп калышы ажеп эмес деп болжолдойт Ватанка.

Путин менен Ниязовдун жолугушуусунда ошондой эле Түркмөнстандагы орус тилдүү калк жана Россияда баш калкалап жүргөн түркмөн оппозициясынын маселеси да козголушу ыктымал.

Лидерлер Ирандын өзөктүк программасын да сөз кылышмакчы.
Ниязов бул жолу экономикалык гана маселелерди гана талкуулаганы жатканы менен, байкоочулар Түркмөнбашынын чет өлкөдөгү соңку эки визити Москвага болгонун баса белгилешүүдө.

КАЗАКСТАНДА ОППОЗИЦИЯ ЛИДЕРИ ЖАКИЯНОВ БОШТОНДУККА ЧЫКТЫ

Казак оппозициясынын лидерлеринин бири Галымжан Жакиянов шарттуу түрдө түрмөдөн бошотулуп, кечээ Алматы шаарына келди. “Казакстандын демократиялык тандоосу” деген оппозициялык кыймылдын негиздөөчүлөрүнүн бири Жакиянов 2002-жылдын августунда 7 жылга түрмөгө кесилген.

Алматы шаарындагы темир жол вокзалында Галымжан Жакияновту миңге жакын киши тосуп алды. Алардын арасында “Адилет Казакстан”, “Ак жол”, коммунисттик партиялардын жетекчилери да болду.

Жакияновко Павлодар облусунун губернатору болуп турган кезинде кызматынан кыянаттык менен пайдаланган деген айып тагылып, 2002-жылдын августунда 7 жылга түрмөгө кесилген.
Жакияновтун тарапкерлери жана укук коргоочулар анын ишинде саясий жүйөө бар деп ырасташууда.

2001-жылы ал «Казакстандын демократиялык тандоосу» аттуу партияны негиздеген. 3 жылдан кийин аталган партияга тыюу салынды.

Жакиянов мөөнөтүнүн жарымынан киийн шарттуу түрдө бошотулду.

“Азаттыктын” кабарчысы Айжан Чынгыз кызы саясатчыга бир нече суроо берүүгө үлгүрдү. Бирок Жакиянов өзүнүн саясий пландары жөнүндө ой бөлүшүүдөн баш тартты:

- Мен Алла деп бул жерде биринчи кадамдарымды жасап атам, төрт жылдан бери. Калкым, туугандарым менен жолугушуп, кучакташып, амандашып жатканыма өтө кубанычтуумун.

Аны коштоп жүргөн жубайы Карлыгач кубанчын жашырбай, жаңы жылга үмүт менен карап жатканын айтты:

- Бүгүн мен үчүн эң кубанычтуу күн. Жаңы жылдын алдында жаңы өзгөрүүлөр келип жатканына өтө кубанычтуумун, үмүт менен карайм. Бир гана биздин үй-бүлө үчүн эмес, бардык эл, жакындарыбыз үчүн эртеңки күндө келечегибиз жакшы болот деп ойлойм.

“Адилет Казакстан” кыймылынын лидери Жармахан Туякбай Жакияновтун боштулушу оппозициянын кысымы астында ишке ашып отурат деп ырастады:

- Адилеттүүлүк болду деп айтууга болбойт, анткени бүгүнкү күндө оппозициянын, демократиялык күчтөрдүн кысымы менен Жакиянов боштондукка чыгып отурат. Кошумча күч келди, алдыда көп максаттарыбыз бар.

Катталбаган “Ак жол” партиясынын теңтөрагасы Алтынбек Сарсенбай болсо эгерде эл талап кылбаса, Жакиянов бошотулбайт болчу деп комментариялады:

Эгер Казакстандын калкы Галымжандын бошотулушун талап кылып күрөшпөгөндө дагы деле түрмөдө отура бермек. Түрмөдө отруган кезинде саясий режим менен эч кандай келишимге келбейт эле. Бир жагынан демократиялык күчтөрдүн ролу да чоң болду.

Ошентип, Жакиянов жакынкы пландарын аныктай элек. Саясатчы Булат Абиловтун пикиринде болсо анын азат кылынышы казак бийлиги үчүн баш ооруга айланышы ыктымал.

-Менин оюмча, казак бийлиги үчүн Жакияновтун азатка чыгышы, эми кандай иш жүргүзөт, кандай күрөшөт деген баш ооруу болушу мүмкүн. Ошондуктан Астана да учурда эл мындан ары эмне болот деген ойдо болууда.

НАЗАРБАЕВ КАЗАКСТАНДЫ БАЙ ӨЛКӨЛӨРДҮН КАТАРЫНА КОШУУГА АНТ БЕРДИ

Бүгүн Казакстандын башкалаасында Н.Назарбаевдин президенттик ант берүү аземи болуп өттү. 1995-жылкы Конституция боюнча дагы бир жолу шайланган президент Н.Назарбаев Казакстан дүйнөдөгү бай мамлекеттердин катарына кире алат деп баса белгилеп, мындай улуу максат үчүн аракетин аянбай тургандыгын айтты.

Мындан жыйырма жыл илгери Казакстандын а кездеги башкалаасы Алматыда «желтоксан окуялары» болуп өткөн. Коммунисттик империянын кадыры кете баштаганын билдирген декабрдагы козголоң тушунда азыркы президент Н.Назарбаев министрлер кеңешинин төрагасы болчу.

1989-жылы ал Казакстан Компартиясынын биринчи катчысы, эки жылдан кийин эгемен Казакстандын туңгуч президенти болуп шайланган. Ошентип 17 жылдан бери мурдагы коммунисттик лидер президенттик бийлигин колдон чыгарбай келатат. Ушу азыр Н.Назарбаевдин артынан ээрчиген чуулгандуу «Казахгейт» талашына да чекит коюла элек.

2005-жылдын 4-декабрындагы президенттик шайлоодо Н.Назарбаев 91% добуш менен атаандаштарын утуп чыкты. 11-январдагы ант берүү аземинде ал мындай деп айтты:

- Казакстан калкына адал кызмат этүүгө, Казакстан Республикасынын Конституциясы менен мыйзамдарын катаң сактоого, азаматтардын укуктары менен боштондуктарына кепилдик берүүгө, Казакстан Республикасынын өзүмө жүктөлгөн мартабалуу милдетин адал актоого салтанаттуу түрдө ант этемин!

Н.Назарбаев шайлоодо сөзсүз жеңип чыгарын Казакстандагы Евразиялык адам жана коом институтунун директору Аскар Нурманов ага чейин эле момундайча мүнөздөгөн:

- Менин оюмча, Н.Назарбаевден башка ушул кыйын заманда бийликти кармап, өлкөнү бөлүп-жарбай кармоого ал кишинин тажрыйбасы бар.

Н.Назарбаев коммунисттик-партиялык номенклатура эреже-тартибиненби, болбосо бийлик каршылаштары - оппозиция өкүлдөрүн башынан эле жактырбайбы, каш кайтаргандардын айрымдарын абакка салды, анын колу жетпей калган Акежан Кажегелдин көптөн бери чет жерде баш калкалап жүрөт.

Демократиялык күчтөр биримдиги партиясынын саясий кеңеш мүчөсү Өмүрбек Абдырахманов Казакстандын экономикалык өнүгүүсү көбүнесе чийки заттарды сатуунун эсебинен жүрүүдө, жалпы калктын жашоо-турмуш деңгээли ал жерде деле бийиктеп кеткен жери жок, деген пикирде.

- Улуттук байлыктын ар бир жанга бөлүнүшү деген нерсе бар. Ошол боюнча алсак, мисалы, Казакстанда орточо айлык акы 200 – 250 доллардын тегерегинде. Бул көппү же азбы? Албетте, бул Кыргызстанга караганда көп. Бирок Советтер Союзундагы мурдагы республикалардын айрымдары менен салыштырып көрбөйлүбү. Тетиги жакта Балтика боюндагы республикалар бар, ошолордо орточо айлык 500 – 600 доллар болду.


Н.Назарбаев деле ушу тапта постсоветтик Борбор Азияда демократия куруп жатышканын билдирүүдөн тажабаган жанындагы бийликтен кеткиси келбеген президенттердeн айырмаланбаган, коммунисттик таалим-тарбияны канына сиңирип алган жетекчи, дейт белгилүү саясат таануучу Орозбек Молдалиев.

- Борбор Азиядагы республикалардын президенттеринин баары эле демократия куруп жатабыз, базар экономикасына жол коюп жатабыз, шарт түзүп жатабыз деп жатышканы менен анын натыйжасын карашыбыз керек. Ошолор жасап жаткан иштеринин натыйжасы кандай чыгууда? Казакстан өзү жаратылыш ресурстарына бай мамлекет. Азыр мунайдын баасы кымбат. Ушунун пайдасын көрүп жатат. Коррупциянын деңгээлин алалы. Казакстан менен Кыргызстан коррупциянын деңгээли боюнча 122-орунда. Казакстанда деле жакырчылык жоюлуп кеткен жок. Бизден жакшы болгону менен өзүнө салыштырмалуу, энергиясы бай мамлекеттерге караганда анын деле проблемалары көп. Авторитардык башкаруу бийлиги деле Казакстанда биздикинен кем калышпайт.

Мамлекет башчысы болуу жоопкерчилигинин күңгөй-тескейин кашкайта көрсөтчү мисалдар толтура. Аны башка бирөө эмес, кечээ эле Н.Назарбаев менен канкуда болуп, үй-бүлөлүк алыш-беришке чейин жеткен А.Акаевдин сабагы деле айгинелеп туру. Ушу тапта Казакстан менен экономикалык алыш-беришке өзгөчө ынтызар болуп жаткан Грузиянын мурунку президентинин кейпи деле кыйла жыл өлкө башкарып отургандарды ойлонтушу керек эле. Бирок да андай маанай «түстүү ыңкылаптар» жетелек постсоветтик Борбор Азия өлкөлөрүндө байкала элек, деп белгилешет биртоп серепчилер.

ГАЗ ЧАТАГЫ: АШХАБАД КИМГЕ ТАРАПТАШ БОЛОТ?

Россия менен Украина ортосундагы газ чатагы Түркмөнстандын бейтараптуу саясатын сынакка салганы калды. Атап айтканда, Түркмөнстан орус газынын ордун толтурганы украиндерге керектүү “көгүлтүр отун” бергенге макул болобу? Же Россиянын Киевге жасап жаткан кысымын колдоп, Москвага иркектеш болуп кетеби?

Украинанын энергетика министри Иван Плачков орто жолдон орус газын уурдап жатат деп айыптаган “Газпромдун” ырастоолорун кайталап төгүндөдү. Плачковдун айтымында, Украина өзү өндүргөн запастагы отунун жана түзүлгөн келишимге ылайык келип жаткан түркмөн газын пайдаланып жатат.
Мындан бир күн мурда “Газпромдун” төрага орунбасары Александр Медведев 2-январга чейин Украинанын куурларына орус газы гана түшүп жатканын, анда түркмөн газы жок экенин ырастаган эле.
Буга байланыштуу анализчилер арасында Ашхабад кайсы тарапка ыкташы мүмкүн? - деген собол пайда болду. “Азаттыктын” регионалдык эксперти Роман Купчинский зарыл болсо Россия Украинага жөнөтүлгөн түркмөн газын бууп салалат деп эсептейт. “Газпром” мындай мүмкүнчүлүккө ээ болгону айрым кадамдарды жасады.
2003-жылы апрелде Сапармурат Ниязов орус президенти Владимир Путин менен чейрек кылымга келишим түзүп, ага ылайык түркмөн газынын көбүн 2007-жылдын 1-январынан тартып Россия сатып алмакчы болгон. Келишимде каралган шартта быйыл Россия 7 - 10 миллиард кубметр түркмөн газын сатып алмак болчу. Бирок жуп жаңы жыл алдында, 29-декабрда “Газпромдун” башчысы Алексей Миллер Ашхабадда жаңы контракт түзүп, быйыл эле түркмөндөрдөн 30 миллиард кубметр газ сатып алмай болду. Ар бир миң кубметр үчүн “Газпром” 65 доллардан акы төлөйт.
Купчинский бул жерден эки нерсени көрөт. Биринчиден, Борборазия -Борбор газ кууру орустардын колунда тургандыктан анын баарын толтура турган газ сатып алгысы келишет, мындай шартта Украинага кете турган түркмөн газы үчүн орун калбай калат.
Экинчиден,Купчинскийдин айтымында,”Газпромдун” Россиядагы өндүрүшү кыскара баштады,ошондуктан концерн ошол тартыштыктын ордун толтургусу келет.
Кандай болгон күндө да Украинага кысым күчөдү.
Башка бир эксперттер “Газпром” канчалык үстөм абалда турганы менен Түркмөнстан өз газынын Украинага жетпей калышына макул боло албайт дешет. Анын үстүнө эки тарап соңку он беш жылда айрым бир талаш-тартыштарга карабастан газ чөйрөсүндө жакшы кызматташ болуп келишкен. Кала берсе “көгүлтүр оттун” акысын Киев товар түрүндө деле төлөп келген. Виктор Ющенко бийликке келгени тараптардын алакасы керагар кеткен жок. Ющенконун декабрдагы сөзүнө ылайык,Ашхабадда келишим түзүлүп, Түркмөнстан Украинага быйыл январдан тартып 40 миллиард кубметр газ сатканга макул болгон. Муну өткөн аптада ырасмий Ашхабад өзү да ырастаган. Сапармурат Ниязов келишимге ылайык ошо түркмөн газы жөнөтүлө баштадыбы-жокпу,муну шейшемби күнү так айткан жок.Болгону Украинага,Молдовага,кардал болчу башка да өлкөлөргө жетерлик өлчөмдө газ сатканга даяр экенин билдирди.

АНЖИЯН ОКУЯЛАРЫНАН КИЙИН ТАШКЕНТ МАСКӨӨ МЕНЕН ПЕКИНДЕН КОЛДОО ИЗДӨӨДӨ

Нарын АЙЫП, Прага 2005-жылы Өзбекстан ири саясий чечим кабыл алып, Европа жана башка Батыш мамлекеттери менен мамилелерин дээрлик толугу менен бузуп, Орусия жана Кытай менен жакындашты. Ага - май айында Анжиян шаарында болгон элдик козголоңдун бийлик тарабынан кандуу басылышы жана аны Батыш мамлекеттери катуу сынга алганы себеп болду.

1989-жылдын июнунда Бээжин шаарынын борбордук Тянанмэн аянтындагы студенттик митинг канга жуурулуп басылгандан кийин Батыш мамлекеттери Кытайга каршы бир топ чектөө жарыялаган жана алардын айрымдары эмгиче алып салына элек. 2005-жылдын 13-май күнү Өзбекстандын Анжиян шаарында дагы элдик козголоң чыгып, ал дагы кандуу басылгандан соң өзбек президенти Ислам Каримов дароо Бээжинге сапар менен барганы бир топ нерсени түшүндүрөт.

Бийликтин айтымында, Анжиянда бардыгы болуп 187 адам курман болгон жана алардын көпчүлүгү - козголоңду уюштурган жана ага катышкан террорчулар болчу. Өзбек оппозициясы жана өлкөнүн дагы, эл аралык дагы укук коргоочулардын айтымында болсо, өлгөндөрдүн саны андан бир нече эсе көп болгон жана алардын көпчүлүгү карапайым адамдар болчу. Ошондуктан Батыш мамлекеттери окуяны эл аралык дэңгээлде иликтеп чыгууну сунуштаган. Бирок Ташкен ага кескин түрдө каршы чыгып, козголоң сырттан уюштурулуп, чет өлкөлөрдөн алынган акчага даярдалган деп жарыялады.

Натыйжада Европа Биримдиги Өзбекстанга каршы бир топ чектөө жарыялады, өлкөнүн жогорку жетекчилиги азыр европалык мамлекеттерге эркин бара албайт. Алманияга дарыланууга келген ички иштер министри Закир Алматовко каршы укук коргоочулардын талабы менен немис прокуратурасы тергөө да баштаган жана министр Алманиядан шашылаш түрдө чыгып кетүүгө аргасыз болуп, кийин кызматынан да айрылды.

Өзбекстандык саясат таануучу Фархад Толиповдун айтымында болсо, Анжиян окуялары эл аралык деңгээлде иликтенгенде, эгер анын даярдалышына чет өлкөлүк мамлекеттер катышкан болсо, иликтөөдөн ал ачыкка чыкмак жана козголоңду АКШ же башка бытыш мамлекеттери уюштурганын Ташкен батыш тергөөчүлөрүнүн колу менен далилдеп алмак.

Бирок анткендин ордуна президент Ислам Каримов - анын саясатын сынга албаган Бээжин жана Маскөө менен жакындашууну чечти, Анжияндан үрккөн качкындарды кабыл алып, алардын көпчүлүгүн үчүнчү мамлекетке жиберген Кыргызстанды болсо - террорчулар анын аймагында даярдалган деп күнөөлөдү. Качкындардын Европага жөнөтүлүшүн талап кылган АКШнын Өзбекстандагы базасын болсо Ташкен өлкөдөн чыгарып кетүүнү талап кылды жана Вашингтон ага дароо макул болгондуктан, Өзбекстандын эл аралык чөйрөдөн обочолонгону ого бетер күчөдү.

Козголоңго тийешеси бар деп бир жүз элүүдөн ашык адам кармалды жана алар баары сот аркылуу күнөөлүү деп табылууда. Ансыз деле мурда оппозицияга күн көрсөтпөй келген өзбек режими Анжиян менен байланыштуу сын айткандарды гана куугунтуктабастан, калыс маалымат тараткан уюмдардын, мисал үчүн "Интерньюс" же "Азаттыктын" Өзбекстандагы кеңселерин жапты. Ошондуктан 2005-жылы Ташкендин эң негизги шеригине - өзү Батыш таасирин азайтып, жарандык коомдун аракеттерин чектөөгө умтулган Маскөө айланды жана өз ыктыяры менен мурда чыгып кеткен Биргелешкен коопсуздук келишим уюмуна Өзбекстан эми кайрадан кошулууга умтулууда.

"Биздин өлкөлөр ортосундагы мамилелер бүгүн мурда болуп көрбөгөндөй дэңгээлге чыгып жатат, мен аны толук түшүнүп турам жана өзбек эли дагы аны жакшы түшүнөт. Өзбекстан менен союздаш мамиле түзүү боюнча келишимге кол коюуга макул болгону менен Маскөө тарыхта болуп көрбөгөндөй кадамга барып жатат", - деп билдирди Каримов Маскөөдө.

Анткен менен айрым орусиялык жана батыш экперттеринин пикиринде, дүйнөлүк коомчулук тарабынан байталман мамлекетке айланган Өзбекстандын Орусияга мынчалык жакындаганы Маскөөгө кошумча баш оору да алып келиши мүмкүн.

ӨЗБЕК БИЙЛИГИ АНДИЖАН ОКУЯСЫ БОЮНЧА СОТ ЖАРАЯНДАРЫ АКЫЙКАТ ӨТТҮ ДЕП ЭСЕПТЕЙТ

Өзбекстандын Андижан шаарында быйыл май айында орун алган кандуу окуяларга катышы бар деп айыпталгандардын арасынан азырынча 150дөн ашуун адам соттолду. Өлкөнүн Башкы прокуратурасы сот жараяндары адилет өттү жана эл аралык коомчулуктун сыны негизсиз деп эсептейт. Бул тууралуу Улуттар уюмунун Адам укуктары комиссиясы соттун акыйкаттуулугуна күмөнсүнүү билдирген соң айтылды.

Улуттар уюмунун Адам укуктары боюнча жогорку комиссары Луис Арбур өткөн аптада Андижан окуясы боюнча айыпталгандардын ишин караган соңку сот жараянынан кийинки билдирүүсүндө анын акыйкаттуулугунан шек санап, чыныгы мыкаачылыктын даярдаган адамдар жазаланбай калып жатканын белгилеген эле.

Бирок Өзбекстандын Башкы прокуратурасы өзүнүн жооп билдирүүсүндө Улуттар уюмунун жогорку даражалуу өкүлүнүн жогорудагыдай сынын четке какты. Баш прокуратуранын өкүлү Светлана Артыкова "Азаттык жана Эркин Европа" радиосуна берген интервьюсунда мыдай дейт:

-Андижанда бир катар террактылар болгондугу чындык. Биз мында дүйнөлүк коомчулуктун көңүлүн Андижанда адамдардын өлүмүн алып келген террактар жана өтө оор кылмыштын башка түрлөрүнүн жасалыш фактысы боюнча алдын ала, ошондой эле соттук териштирүү толугу менен кылмыш- процессуалдык мыйзамдарга ылайык жүргүзүлгөнүнө бургубуз келет.

Буга чейин сот жообуна тартылган 151 адамдын арасында 19 жоокер жана 5 милиция кызматкери бар. Алар ошол окуя болгон күнү кызматын аткаруудагы шалаакылыгы үчүн айыптуу деп табылды. Сот жараяндарынын көпчүлүгү негизинен жабык эшик артында өттү. Эл аралык укук коргоо уюмдарынын жапырт сынынан кийин өзбек тышкы иштер министрлигинде аккредитацияланган чет элдик журналисттерге ушул айдын башында бир ирээт сот залына кирүүгө уруксат берилген болчу. Өзбекстандын Жогорку соту сот жараяндарынын жабык өтүшүн мамлекттик сырды сактоо жана айыпкерлер менен күбөлөрдүн коопсуздугун коргоо үчүн деп түшүндүргөн. Анткен менен өзбек Башкы прокуратуранын өкүлү Светлана Артыкова сот жараяндары укук коргоочулар менен журналисттер үчүн жабык болгон жок деп эсептейт:

-Мен толук жоопкерчилик менен билдирем. Сексуалдык мүнөздөгү жана мамлекеттик сыр менен байланыштуу кылмыштарды карагандарды эске албаганда, баардык сот жараяндары ачык.

Көз карандысыз байкоочулардын пикиринде, өзбек бийликтери Андижан окуясы боюнча сентябрдын аягы менен ноябрдын башында болгон алгачкы сот жараяны өлкөнүн беделине доо кетиргенин сезген соң калгандарын жабык өткөрүү чечимине келген. Айткандай эле байкоочулар, укук коргоочулар, чет элдик журналисттер, дипломаттар үчүн ачык болгон алгачкы сот жараянына укук коргоочулар жакшы даярдалган "көрсөтөмө сот" катары баа беришкен эле.

Анда Махбуба Закирова аттуу 33 жаштагы, үй –кызматындагы аял расмий бийликтин сөзүн сүйлөөдөн баш тартып, өкмөттүк аскерлер куралсыз аялдар менен балдарды көздөй ок жаадырганын айтып чыгышы ошол соттун көрсөтмөлүүлүгүн ачыктагандай болгон. Алгачкы сотто иши каралган 15 айыпкердин баары күнөөсүн моюнуна алып, 12ден 22 жылга чейин түрмөгө кесилишти.

Укук коргоочулардын пикиринде, алар күнөөсүн кыйноонун натыйжасында алышы мүмкүн. БУУнун кыйноолор боюнча мурдагы атайын докладчысы Тео ван Бовен өткөн аптада "Хьюман Райтс Уочт" уюму аркылуу тараткан билдирүүсүндө өзбек абактарында сотко чейин жана андан кийин кыйноо практикасы азыр деле өкүм сүрүп жатканын белгиледи.

Ал эми Улуттар уюмунун Адам укуктары комиссиясынын көз карашында, айыпкерлердин укуктары бузулбаганын ырасталыш үчүн сот жараяндарына байкоо жүргүзүлүш керек болчу. Хосе Луиз Диас аталган комиссиянын басма сөз катчысы:

-Адам укуктары боюнча Жогорку комиссариат Андижандагы окуяларга байланыштуу айыпталгандардын жүрүп жаткан жана келечектеги сотторунда байкоочусу болушун каалар эле. Бул ошол соттук угуулар эл аралык нормаларга ылайык өткөн- өтпөгөнүн аныктоого негиз берет.

Өзбек бийликтеринин эсебинде, Андижандагы тополоң учурунда 187 киши мерт болгон, алардын көпчүлүгү согушкерлер, милиция кызматкерлери менен аскерлер. Бирок, укук коргоочу уюмдардын эсебинде, Андижанда аскерлердин ылгабай аткан огунан улам өмүрүнөн айрылнгандардын саны 1000ге жетиши мүмкүн. Алардын арасында аялдар менен балдар да бар.

Өзбекстан Улуттар уюму, Евробиримдик, АКШнын көз карандысыз изилдөө жүргүзүү жөнүндөгү чакырыгын четке какканы белгилүү. Анткен менен ал бул маселеде Кытай менен Орусиянын дипломатиялык колдоосун алды.

КЫРГЫЗ МИГРАНТТАРЫНА ТИЙБӨӨНҮ КАЗАК ӨКМӨТҮ УБАДА КЫЛДЫ.

Бекташ Шамшиев, Бишкек - Тараз Казак жериндеги кыргызстандык эмгек мигранттарынын абалын жеңилдетүү, энергетикалык маселелерди биргелешип чечүүнүн жолдору, эки өлкөнүн экономикалык алака-катышы 21-декабрда Казакстандын Тараз шаарында өткөн өкмөт башчыларынын жолугушуусунда талкууланды.

Кыргызстанга жетиштүү көлөмдө күйүүчү-майлоочу майларды берүүгө Казакстан өкмөтү макул болгонун “Мунай мырза” компаниясынын президенти Улан Базаркулов маалымдады.

- Жылдын аягына чейин ташып чыгууга тыюу салып коюшкан, ошол сакталууда. Кудай буюрса квота беришти, ал маселе чечилди. Эми бензин менен солярка Кыргызстанга келе баштайт. Анан ушул дүйшөмбүдө Астанага барганы жатабыз. Ошондо эки өлкө ортосундагы көп сырлар чечилет.

Кыргызстан менен Казакстандын ортосундагы мамилени салкын-суук кылган проблемалардын эң орчуну чекара көйгөйү. Талас облусунун губернатору Искендер Айдаралиевдин айтуусунда, жаңы үлгүдөгү ички паспорт менен чекарадан өтүүдө биртоп кыйынчылыктар болууда.

- Азыр деле ачык айтып коюш керек, чек ара маселеси сакталууда. Бишкекке барыш үчүн Казакстан аркылуу өтөбүз. Мына ошол жерде биздин жарандык күбөлүк казактар үчүн жарабай калып жатат.

Казакстан тарап Кыргызстандан агылып барган эмгек мигранттарынын абалын жеңилдетүү, айыл чарбасында иштегендерге 10 миң орун бөлүүгө, ал эми базарда соода-сатык кылып жүргөндөргө убактылуу жекече ишкерлик күбөлүгүн алса иштөөсүнө тоскоолдук болбосун ырасташты.

Эки өлкөнүн экономикалык алака-катышындагы дагы бир орчун проблема суу-энергетика маселеси. Казакстандын өкмөт башчысы Даниял Ахметов бул жаатта биртоп иштер аткарыла тургандыгын маалым кылды:

- Кыргызстанда жакшы шарттар бар экенин билебиз. Эки тарапка пайда келтиргидей шартта аны биз инвестициялоого даярбыз. Бул менин оюмча, жакшы келечеги бар, келечеги дурус иш. Себеп дегенде, эки өлкөнүн энергетикалык системасынын алдында Орусиянын, бир тууган өлкөлөрдүн биргелешкен базары турат. Бир жылдан бираз кечигибирээк биз “түндүк-түштүк” электр системасынын бир өңүрүн аяктаганы турабыз. Бул Казакстандын түштүгү менен Кыргызстанды, Орусияны кошо турган байланыш.

Казакстан “Камбарата – 2” ГЭС курулушун аягына чыгарганга куштар экенин Кыргызстандын өнөр жай, тышкы соода, туризм министри Алмаз Атамбаев да ырастады.

- Туура, булар ушу “Камбарата –2” ГЭСине кызыкдар. Бул ойлонулуп туруп аткарыла турган маселе. Мен ойлонуп турам, Кудай буюрса, жолубуз ачылып, биздин казак туугандардын экономикабызга тийгизчү салымы чоңоет.

Анткен менен азырынча жалаң Казакстан, Кыргызстан эмес, жаамы постсоветтик Борбор Азия республикаларынын ортосунда талаш чакырып келаткан маселе сууга барып такалууда. Кыргызстандын өкмөт башчысы Феликс Кулов Таразда суу боюнча жалпы маселелер боюнча гана макулдашылганын маалымдап, азырынча Токтогул суу сактагычындагы сууну кое берүүнүн жол-жобосу боюнча бир пикирге келе алышпаганын билдирди.

- Бул жерде маселе башкачараак чечилмекчи. Мен комплексин белгилеп кетейин. Суу боюнча. Эгер биз аны көбүрөөк кое берсек төмөндө турган Шардарыя суу сактагычы керектен чыгат. Бул маселени жөнгө салыш үчүн сууну кое берүүнү тууралашыбыз керек. Алар секундуна 600 кубметр сууну кое берүүнү сурап жатышат. Биз антсек зыян тартып калабыз деп жатабыз. Биз азырынча негизги параметрлер боюнча гана макулдаштык. Себеп дегенде, бул маселени Өзбекстан, Тажикстан менен биргелешип чечүү зарыл.

Кийинки кездери Кыргызстан менен Казакстандын расмий бийлик өкүлдөрүнүн ортосунда оголе көп жолугушуулар болууда. Ортодогу талаш маселе оңуна чечилгени айтылып келет. Бирок да президенттик шайлоонун алдында – 26-27-ноябрда казак өкмөтү кыргыз эмгек мигранттарын кууп чыгарып, паспортторуна белги коюп коюшкан. Тараздагы жолугушуудан кийин аны өчүрүшкө макул болушту.

ӨЗБЕКСТАНДЫН ИЧКИ ИШТЕР МИНИСТРИ ГЕРМАНИЯДАН ЭМНЕ ҮЧҮН КАЧТЫ?

Германияда дарыланып жаткан Өзбекстандын ички иштер министри Закир Алматов журтуна шашылыш кайтты. Буга адам укугун коргоочу уюмдардын Закировду Анжияндагы кан төгүүлөр үчүн жооптуу дешип, сотко берүүсү себеп болду. Адам укугун коргоочу Хьюман Райтс Уоч уюму Алматов менен кошо дагы 11 ырасмий адам Анжиян чатагын басуудагы мыкаачылыктары үчүн жазаланыш керек деп санайт.

Хьюман Райтс Уоч уюмунун маалымдашынча, Закир Алматов башындагы бийлик өкүлдөрү Германияда 2002-жылы кабыл алынган мыйзамдын негизинде соттолуш керек. Мыйзам чет элдик ырасмий адамдарды, кылмышты кайда жерде жасабасын, жоопко тартууга мүмкүндүк берет. Эл аралык уюмдун юристи Вольфганг Калек немец бийликтери тергөөнү баштай бериши зарыл деп санайт:

- Германия далилдерди, өзгөчө, Анжияндагы кыргынды көргөн качкындардын жана акыркы жылдары Өзбекстандагы салтка айланган кыйноолор жөнүндө маанилүү изилдөөлөрдү жүргүзгөн ырасмий адамдардын көрсөтмөлөрүн топтоодон башташы шарт. Андан соң германиялыктар сот Германияда же башка жакта болушун чечет.

Калектин айтымында, удаа эле эл аралык соттун өкүмү чыгышы жана Алматовдун өзү Германияга сотко келиши зарурат.
Анжияндагы калабадан кийин Закир Алматов башындагы 12 адамдын Евробиримдикке келүүсүнө тыйуу салынган. Алматовго санкция жарыялангандан бир нече күн илгери Германияга келип, дарыланууга уруксат берилген.

Хьюман Райтс Уочтун Евробримдик боюнча директору Лотт Лайхт айымдын билдиришинче, Закир Алматовдун кыйноолорго түздөн түз катыштыгы бар экенин тастыктаган далилдер “толтура”:

–Биз Өзбекстанда кийинки жылдары кыйноону баштан кечирген жана айоосуз кыйноого алынган адамдардан, ошондой эле өкмөттүк адамдар менен кездешүүдө алардын сөздөрүнүн негизинде чогулткан далилдер, бийликтер кыйноолорду токтотуу үчүн жигердүү чара көрүшпөгөнүн күбөлөйт. Бизде эл аралык байкоочулар, анын ичинде Улуттар Уюмунун атайын докладчысы топтогон да далилдер бар.

Улуттар Уюмунун Өзбекстандагы кыйноолорду изилдеген тобунун башчысы Манфред Новак 16-декабарда Германияны Закир Алматовго каршы кылмыш ишин ачууга чакырды. Топтун мурдакы башчысы Тео Ван Бовен 2001-жылы Өзбекстандын абак жайларын инспекция кылгандан кийин, түрмөлөрдөгү адамдарды кыйноолор “адатка айланган көрүнүш” деген тыянкакка келген.

Адам укугу боюнча Хельсинки федерациясынын жетекчиси Арон Родес абалды жакшыртуу үчүн эл аралык коомчулук ырасмий Ташкентке кысым жасашы абзел деп эсептейт:

-Европа өкмөттөрү бар мүмкүнчүлүктөрдү колдонолу деп табышса, алар Алматов мырзага каршы кылмыш ишин козгошу жөн. Бул ишти Хельсинки федерациясы колдойт.

Эл аралык мунапыс уюму Алматов уруп-кыйноолор үчүн Германияда сот жообуна тартылган чет өлкөлүк “биринчи ырасмий адам болуп калышы ыктымал” деген үмүттө.

АЛМАТЫДАГЫ “ЖЕЛТОКСАН” ОКУЯСЫ

1986-жылдын 16-декабрында Казак ССРинин борбору Алматы шаарында Совет өлкөсүнө каршы козголоң чыккан. Алматыда өткөн козголоң Совет мамлекетинин пайдубалына доо кетирип, ага кирген улуттук республикалардын эгемендикке болгон умтулуусу күч алган, ал окуя акыры СССРдин кулашына себеп болгон.

Кээде калктын эсинде кыттай уюй турган дата жана окуялар болот эмеспи. Андай окуялар бир элдин эле эмес жалпы коомду бушайманга салгыдай энергия камтыйт жана ал күч тарыхты өзгөртө турган канат байлайт. Мына ушундай эстутум окуя 1986-жылдын декабрь айында мурдагы Казак Советтик Социалисттик Республикасынын борбору Алматы шаарында болгон.

Тарыхта ал окуя – “Желтоксан”, же казактардын Декабрь көтөрүлүшү деп аталып келет. Казак жаштарынын коммунисттик системага каршы уюшулбастан, кокустан козголуп чыгышы адегенде, социалдык маселелерге байланыштуу. Анын айрым бир себептери азыркы пенсионерлерге окшогон калктын аз корголгон катмарынын социалдык укуктарынын бузулуп жатышына окшошуп кетет.

Алыскы 1986-жылдын август айында Совет бийлиги “эмгектен тышкары кирешеге каршы күрөш” деген компанияны баштап, анын бир кесепети Алматы шаарындагы квартира берчүлөргө жана студенттерге тийген. Күзгү окууга келген казак жаштары квартира таппай, алардын көпчүлүгү көчөдө калган. Коммунисттик системанын волюнтаристтик саясатына кошул-ташыл Москва Казакстан компартиясынын биринчи катчылыгына Г.Колбинди дайындашы, ансыз да чайналып турган жаштардын нааразычылыгын жаратат.

М.С.Горбачевдун айкындуулук саясатына дем байлап, акыры калыстык орнойт го деген ишенимге муздак суу бүркүлүп, жергиликтүү элдин кызыкчылыгынын тебелениши “борбордон танууланган Г.Колбинге” каршы козголоңдун чыгышына себеп болду. Адегенде жаштар “Жашасын лениндик улут саясаты!”, “Ар бир калкка - өз жетекчиси!” деген саясий ураандар менен көчөгө чыгышкан. Декабрь айынын 17-18-күнү демонстранттарды таркатуу үчүн “Метель” аттуу аскер операциясы даярдалып, Алматыга аскер киргизилип адам өмүрү кыйылган алаамат башталган. Коммунисттик система Алматы окуясына тескери баа берип, аны кыйрап бараткан режимди сактап калуу максатында козголгон “бир ууч улутчулардын” аракетинен улам чыкты деп көшөрүп койгон. Ошол убактагы Г.Колбин, М.Соломенцев, Ф.Бобков, Е.Разумов сыяктуу компартия функционерлери “казак улутчулдугу” деген көрсөтмөгө жамынып, башка республикалардын алдыңкы интеллигенциясына каршы кысымды күчөтүшкөн.

Алматыдагы Желтоксан козголоңунда ондогон адамдардын өмүрү кыйылышы жана миңдеген интеллигенттердин кызматынан куулуп, турмушунун бузулушу компартия идеологдоруна чымын чаккандай таасир калтырган эмес. Алар бөөдө өмүрү кыйылган жаштардын үй-бүлөсүнөн кечирим сурап, компартиянын улут саясатына түзөтүүлөрдү киргизүүнүн ордуна “улутчулдарды” таап, алардын тамырын кыркыш үчүн көшөкөрлөнө аракет көрө баштаган. Мындай жаңылыш аракет акыры Советтер Союзуна болгон ишенимди жоготуп, ал акыры коммунисттик империянын кыйрашына алып келди

СВАСТИКА - ТАЖИК БИЙЛИКТЕРИ ҮЧҮН АРИЙЛЕРДЕН КАЛГАН МУРАС

Төрөкул Дооров, Москва. Постсоветтик башка мамлекеттердей эле, Тажикстанда өз тарыхына карата жаңыча көз-караш, мамиле 1991-жылы эгемендик жарыялангандан кийин күчөй баштады. Көптөгөн тарыхчылардын ишениминде, тажиктер арийлерден тарагандыктан, арийлер маданияты же индо-европалык маданият кеңири окутулуп, жандандырылышы абзел. Арийлер маданиятын кайра жандандыруу азыркы тажик жетекчилигинин да колдоосун таап, 2006-жыл президент Эмомали Рахмонов тарабынан арийлер цивилизациясынын жылы деп жарыяланды. Анткен менен арийлердин негизги символу катарында нацисттик Германия колдонгон белгини кабыл алган азыркы тажик бийликтеринин кадамын көптөгөн тажикстандыктар айыптап чыгышты.

Свастиканы, же нацисттердин белгисин, ушу тапта Тажикстандын көп жеринен көргөнгө болот. Бул белги дүйнөдө нацизмдин белгиси болушу деле мүмкүн, бирок тажик бийликтери жана тарыхчыларынын айтымында, алар үчүн бул такыр башкача түшүнүктү берет.

Тажикстандагы Согди облусунун администрациясында идеология бөлүмүн жетектеген Абдулхаким Шариповдун айтымында, бул арийлер маданиятынын символу. Ал көптөгөн кылымдар бою колдонулуп келген. Бирок тарыхта ар ким муну ар кандайча түшүндүрүп олтуруп, кийин нацисттер өздөрүнүн белгиси катарында колдонушкандан кийин, анын маанисин көпчүлүк терс кабыл ала баштады. Чын-чынында ал «түбөлүк кыймыл», «түбөлүк» дегенди билдирет. «Андыктан, биз айрымдардын түшүнүгү менен эле чектелип калбашыбыз керек» дейт ал.

Бул маселе тажик президенти Эмомали Рахмонов 2006-жылды арий цивилизациясынын жылы катарында жарыялоо боюнча чечим кабыл алгандан кийин көтөрүлө баштады. Бул кадамдын башкы максаты катарында арийлердин дүйнөлүк тарыхтагы салымын, ордун окутуп, аны кеңири жайылтуу жана жаңы тажик муунун өзүн-өзү таанууга үйрөтүү айтылган.

Тажик бийликтери арийлердин маданиятынын ажырагыс бир бөлүгү катарында свастиканы тандап алышты. Свастика өзү «түбөлүктүүлүктүн» белгиси катарында Индияда пайда болгон. Ал эми перстер болсо тээ атам замандан бери «арийлер» деген сөз алардын өздөрүн жана өздөрүнүн тилин билдирет деп келишкен.

Адольф Гитлер свастиканы нацизмдин символу катарында кабыл алып, немистер арийлер экенин жана башка улуттардан өйдө тураарын айтканы белгилүү.

Батышта көпчүлүк үчүн бүгүн бул белги өзүнчө жабык тема. Ал нацизмдин, фашизмдин белгиси катарында таанымал.

Тажикстанда болсо көпчүлүк бүгүн свастиканы көргүсү жок. Экинчи дүйнөлүк согуштун ардагерлеринин тобу президент Рахмоновко бул белгини колдонууну токтотуу өтүнүчү менен кат жолдошкон. Алардын бири мындай деди.

- Мен Экинчи Дүйнөлүк согуштун ардагеримин. Биз, ардагерлер, свастиканы жок кылууну талап кылабыз. Биз бул свастиканы илип алган нацисттерге каршы согушкан элек. Эми эмне үчүн биз аны үгүттөшүбүз керек?, - дейт ардагер.

Азырынча тажикстандык президент бул суроолорго жооп бере элек. Бирок президенттин чечимин көптөгөн тажик тарыхчылары колдоп жатышат.

ПРЕЗДЕНТ КАРИМОВ КЕЛАТКАН ЖЫЛДЫ ДЕМӨӨРЧҮЛӨР МЕНЕН ДАРЫГЕРЛЕРГЕ АРНООНУ ЧЕЧТИ

Айымкыз, Ташкент Өзбекстанда ар жылдын соңунда келаткан жылга жаңы ат берүү совет доорунан бери келаткан салттуу көрүнүш. 2005-жыл мамлекетте ден соолук жылы деп жарыяланган болсо, келерки жылды Президент Ислам Каримов “Демөөрчүлөр жана дарыгерлер жылы” деп жарыялоону сунуш кылууда.

Өзбекстан Конституциясынын 13 жылдыгына арналып 8-декабрда өткөн салтанаттуу чогулушта сүйлөгөн президент Ислам Каримов 2006-жылды “Демөөрчүлөр жана дарыгерлер жылы” деп жарыялоону сунуш кылаарын билдирди.

Келаткан жылдын “Демөөрчүлөр жана дарыгерлер жылы” деп жарыяланышы мамлекет турмушуна кандай өзгөрүүлөр алып келет? Ар жылга өз алдынча ат берүүнүн максаты эмне? Бул тууралуу ташкендиктердин пикири кандай болду экен?

Маектештерибиздин биринчи тобунун оюнча, тигил же бул жылга ат коюу менен тиешелүү тармактагы көйгөйлөрдү ошол жылда чечүүгө өзгөчө көңүл бурулат. Бирок, кайсы бир жыл кандайдыр бир аталышка ээ болгондугу үчүн гана ошол көйгөйлөргө көңүл бурулушу туура эмес.Анткени, бизде көңүл бурууга муктаж эмес тармактын өзү да жок дешет бул топтогулар.Алардын айтымында, аяктап жаткан жыл ден-соолук жылы деп аталганы менен анын саламаттыкты сактоо тармагын жакшыртууга эч кандай пайдасы болгон жок.Ошондуктан, демөөрчүлөр жана дарыгерлер жылында да бир нерседен үмүт кылуу кыйын дешет алар.
Ал эми борбор шаардыктардын дагы бир тобунун оюнча, акыркы учурда мамлекетте оорукчандардын саны көбөйүп барат.Демөөрчүлөр тарабынан чоң-чоң поликлиникаларга жардам берилсе.Өзгөчө жугуштуу ооруларга, онкологиялык, учук, психикалык жана наркология тармактарына демөөрчүлөр чоң каражат ажыратса, оорукчандардын саны да азаят эле деп эсептешет алар.
Биз микрофон сунган жаштар төмөнкүдөй ойлорун ортого салышты:

- Демөөрчүлөр окууга киришибизге жардам беришсе, бизге гана эмес, ата-энелерибизге да огожо болоор эле.Келишим акчаларын төлөөдө демөөрчүлүк кыла турган уюмдар менен адамдарга өтө чоң сооп болоор эле. Андай кишилер табылса, аларга алдын-ала чоң ыраазычылыгыбызды билдиребиз,- дешти биз менен маектешкен айрым жаштар
Башка бир ташкендик тургундардын пикиринде демөөрчүлөр мамлекеттеги завод-фабрикалардын жанданышына сүрөөнчүлүк кылса дурус болмок:

-
Демөөрчүлөр жылында алардын саны көбөйүп, элдин турмуш-тирикчилик төлөмдөрүнө, ремонт иштерине жардам берсе, элге бир аз болсо да жеңилдик болоор эле деп үмүт кылабыз.Алган айлык эч нерсеге жетпейт.Ишканалар иштебей турат. Адамдар таптакыр эле кыйналып кетишти,- дейт алар.

Жергиликтүү байкоочулардын пикиринче, элдин арасында оорукчандардын санынын артып барышы тамак-аштын тартыштыгынан улам келип чыгууда. Мурда аз кандуулукка учурагандардын 80-90 пайызы аялдар болсо, азыр эркектердин арасында да аз кандуулуктан жапа чегип аткандардын саны артып баратат дейт байкоочулар.Алардын айтымында, бул кийинчерээк бүтүн бир улуттун генинде да өзгөрүүгө алып келиши мүмкүн.
Өзбек өкмөтү тигил же бул жылга ат коюу менен убара болбостон адамдардын турмушун жакшыртууга иш жүзүндө жакшыртууга көңүл бурса дурус болоор эле дешет ташкендик айрым тургундар.

ТАЖИКСТАНДЫН «АЙНИ» АЭРОДРОМУНДА ИНДИЯЛЫК АСКЕРИЙ УЧАКТАР УЯЛАШЫ МҮМКҮН

Төрөкул Дооров, Москва. 5-декабрда, Индиянын премьер-министри Манмохан Сингхдин Орусияга жасаган 3 күндүк сапары жыйынтыктады. Шейшембиде индиялык премьер-министр орус президенти Владимир Путин менен жолугушуп, алар эки тараптуу бир катар келишимдерге кол коюшту. Манмохан Сингхтин Москвага визити учурунда Борбор Азияда индиялык аскерий бөлүктөрдүн пайда болуш мүмкүнчүлүгү да айтылды.

5-декабрда, Индиянын премьер-министри Манмохан Сингхдин Орусияга жасаган 3 күндүк сапары жыйынтыктады. Шейшембиде индиялык премьер-министр орус президенти Владимир Путин менен жолугушуп, алар эки тараптуу бир катар келишимдерге кол коюшту. Манмохан Сингхтин Москвага визити учурунда Борбор Азияда индиялык аскерий бөлүктөрдүн пайда болуш мүмкүнчүлүгү да айтылды.

Content: Манмохан Сингх менен Владимир Путин шейшемби күнү жолугушту жана сүйлөшүүлөр жыйынтыгында «Эки жумурият ортосунда аскерий-техникалык кызматташтыктын алкагында интеллектуалдык ишмердүүлүктүн натыйжасын биргеликте коргоо жөнүндө» келишимге кол коюшту. Индия менен Орусиянын өкмөттөрү ортосунда эки өлкөнүн экономикалык кызматташтыгы боюнча да бир катар башка келишимдер жетишилди.

Индиялык премьер-министрдин бул жолку сапары убагында эки тараптуу соода-сатык, экономикалык алакаларга көп көңүл бөлүнгөнү байкалды. Бирок дүйшөмбү күнү Орусиянын Коргоо министри Сергей Ивановдун айткан сөздөрү өзгөчө кызыгууну жараткандай болду.

Иванов журналисттердин суроолоруна жооп берип жатып, «Орусия Тажикстандын «Айни» аскерий аэродромун Индия менен биргеликте колдоно тургандыгын жокко чыгарбайт» деп билдирген. Министрдин айтымында, азыр бул маселе боюнча тажик тарап менен сүйлөшүүлөр жүрүп жатат.

«Айни» аэродрому Тажикстандын борбору Дүйшөмбү шаарынан 15 чакырымдай батышыраакта жайгашкан. Ал жерде ушу тапта ремонт иштери жүрүп жатат жана бул ишке индиялык куруучу-адистер да тартылышкан. «Айни» аэродромунда орусиялык тик-учактардын бир канчасы бар. Эми ал жерде индиялык да аскерлердин пайда болуш мүмкүнчүлүгү жөнүндө кеңири айтыла баштады.

Анткен менен орусиялык көз карандысыз аскерий аналитик Павел Фельгенгауэр билдиргендей, орус министринин айткандарын азыр таржымалоо татаал. Анткени эмне үчүн Индияга Борбор Азияда өзүнүн аскерий күчтөрүн жайгаштыруу керектиги белгисиз.

- Эгерде Индия Тажикстанда өзүнүн аскерий күчтөрүн жайгаштыра турган болсо, анда Индиянын өзүндө көптөгөн проблемалары пайда болот. Анткени Тажикстанга жетиш үчүн анын аскерий учактары Пакистандын же Кытайдын аймагын кесип өтүшү керек. Кашмир проблемасын эске алганда, бул дээрлик мүмкүн эмес. Экинчи жол – Пакистанды айланып өтсө болот, бирок мындай абалда деле Пакистанга башка тараптан көз сала баштаган Индиянын кадамына ырасмий Исламабаттын мамилеси жакшы болбой турганы айкын. Ошондуктан, азыр Индия «Айни» аэродромун кандайча колдонушу мүмкүн экендиги белгисиз, - деди орусиялык аскерий аналитик Павел Фельгенгауэр.

Орусиянын Коргоо министри, андан сырткары, Орусия Индияга Ту-160 жана Ту-95 өңдүү стратегиялык бомбалоочу учактарды сатпай турганын баса белгиледи.

КАЗАКСТАНДАГЫ ШАЙЛОО ДЕМОКРАТИЯ СТАНДАРТТАРЫНА ТӨП КЕЛГЕН ЖОК

Алдын ала маалыматтар боюнча, жекшемби күнү Казакстанда болгон президенттик шайлоодо элдин көпчүлүгү президент Нурсултан Назарбаевге ишеним көрсөтүшкөн. Борборшайлоокомдун билдиришинче, оппозициячыл талапкер Жармахан Туякбайды 445 миңден бир аз көбүрөөк шайлоочу колдогон. Өлкөнү 1991-жылдан бери башкарып келаткан Назарбаев алдыдагы жети жылда Казакстанды дүйнөдөгү экономикасы кубаттуу элүү мамлекеттин катарына кошом деп убада кылды.

Казакстандын борбордук шайлоо комиссиянын төрагасы Оңалсын Жумабеков дүйшөмбү күнү Астанада президенттик шайлоонун алдын ала жыйынтыгын билдирди:
-Нурсултан Назарбаев үчүн 6 694 000 шайлоочу же шайлоочулардын 91, 01 проценти добуш берди. Жармахан Туякбай 445 047 же 6. 64 процент добуш алды.

Бейөкмөттүк Евразия рейтин агенттигинин өкүлү Нурлан Сабыров добушканадан чыккан адамдар менен өткөрүлгөн “эксит-пол” сурамжылоосунун натыйжасында, басымдуу көпчүлүк президент Назарбаевге ишеним көрсөтөөрүн маалымдаган:

-Биз өткөргөн сурамжылоонун жыйынтыгы боюнча Назарбаев мырза талашсыз лидер, ал добуштардын көбүн алды. Кийинки орунда Туякбай мырза, анын артында эң аз добуш алган Элөйсизов мырза.

Мелс Элөөсизов “Табият” кыймылынын адыйы.
Башкеңсеси Кошмо Штаттарда жайгашкан “Интермедиа” изилдөө институту ишемби күнү өткөргөн сурамжылоо Назарбаев 71 процент, калган эки талапкер 2 проценттен бир аз көп добуш алаарын көрсөткөн.

Европадагы коопсуздук жана кызматташуу уюму Казакстандагы жалпы элдик шайлоо демократиянын стандарттарына жооп бербеди, добуш берүү учурунда жалгама бюллетендер колдонулду, шайлоочуларга кысым көрсөтүлдү жана башка мыйзам бузуулар болгонун билдирди.

Кыргызтсандык байкоочу Эдил Байсалов шайлоо өнүктүгү учурунда оппозициячыл талапкерлерди коркутуп-үркүтүүлөр болгонун белгилөө менен, шайлоодо студенттер кандай добуш беришкенин мугалимдер көзөмөлдөр турушканына өзү күбө болгонун айтат:

Ал эми британ парламентарийлеринин байкоочулар тобунун баасында добуш берүү калыс өткөнүнөн шек санап болбойт.

КМШ өлкөлөрүнөн барган байкоочулар тобунун башчысы Владимир Рушайло шайлоо учурунда жарандардын добуш берүү укугу бузулбады, шайлоо калыс өттү деген баасын айтты.

Нурсултан Назарбаев дүйшөмбү күнү Астанада шайлоочулар менен болгон кездешүүдө аларга көрсөткөн ишеними үчүн ыраазылыгын айтты:

-Адамдар өлкөдөгү туруктуулук үчүн добуш беришти, элдин туруктуулугу үчүн добуш беришти.

Назарбаев саясый өнөктүк маалында алдыдагы жети жылдык мөөнөттү Казакстанды дүйнөдөгү экономикасы мыкты өнүккөн 50 мамлекеттин катарына кошом деп убада берген.

Казакстандагы шайлоо эл аралык стандарттарга төп келген жок.

Европадагы коопсуздук жана кызматташтык уюму кечээ күнкү президенттик шайлоого ушундай баа берди. ОБСЕнин байкоочулары шайлоо өнөктүгү бир катар чектөөлөр менен өткөрүлдү, добуштардын санактары бурмаланды деп билдирди. Республикалык шайлоо комиссиясы добуш берүү учурунда олуттуу эч кандай мыйзам бузуулар катталбаганын ырастоодо. Ырасмий маалыматтарга ылайык, бийликтеги президент Нурсултан Назарбаевди добуш берүүгө катышкан шайлоочулардын 91 проценти колдоду, анын негизги атаандашы, оппозициялык талапкер Жармахан Туякбай алты жарым процент добуш алды. Россиянын президенти Владимир Путин бүгүн Назарбаевге телефон чалып, шайлоодогу жеңиши менен куттуктады.

КАЗАКСТАНДА ШАЙЛОО ӨТТҮ

Жаныл Жусубжан, Прага калаасы Жекшемби күнү Казакстанда президенттик шайлоо болуп өттү. Аналитиктер президент Нурсултан Назарбаев эле жеңип чыгат деп айтышууда. Бирок оппозиция өкүлдөрү шайлоонун жүрүшүндө одоно мыйзам бузуулар болгондугун айтып чыгышты.

Шайлоо күнү Казакстанда 9 жарым миңден ашык шайлоо бекети иштеди. Шайлоо берүүгө өлкөнүн 16 миллион калкынын жарымынан бир аз көбүрөөгү укуктуу. Мамлекеттик 16 жылдан бери башкарып келаткан Нурсултан Назарбаев Астанада добуш бергенден кийин кабарчыларга мындай деди:

- Казакстандын эли саясий стабилдүүлүктү, достукту жана биздин көп улуттуу элибиздин биримдигин тандап алаарына ишенем. Казакстан жакында дүйнөдөгү эл өнөр-жайлашкан 50 мамлекеттин катарына кирет. Экономика өсүп жатат. Аны менен кошо элдин жашоосу да жакшырууда.

Назарбаев ошондой эле шайлоо буга чейин болуп көрбөгөн демократиялык шартта өтүп жатат деп ырастады. Жекшембинин алдында жүргүзүлгөн сурамжылоо боюнча, шайлоочулардын 70 пайызы Назарбаевге добуш беришмек. Алардын бири Астаналык Лола Хайдарова:

– Мен Назарбаевге добуш бердим. Неге дегенде анын бийлиги астында баары жакшы баратат. Экономика өсүп жатат. Назарбаев Казакстанды эң татаал убакытта колдоду.

Бирок оппозициянын талапкери Жармахан Туякбай Алматыда добуш бергенден кийин айыл жерлериндеги көп сандаган мыйзам бузуулар туурасында кабарлар болуп жаткандыгын билдирди. Ал бир кишинин бир нече жолу добуш беришине ылайыкташтырылган шайлоочулардын экиден тизмеси бар экендигин далилдеген фактылар бар деп айтты:

- Биз мурдатан эле айтканбыз, эгер эрежелер бузулса биз аларга каршы мыйзамдын жана Kонституциянын чегинде нааразылык билдиребиз,-

деп эскертти башкы оппозициячыл талапкер.

Шайлоого 1600дөн ашык чек элдик байкоочу, анын ичинде Кыргызстандан “Демократия жана aтуулдук коом” коалициясынан алты мүчөсү катышууда.

Казакстандагы электрондук шайлоо системасын Беларустан алып орнотушкан. Бир эле мезгилде кагаз бюллетендер менен добуш берилет. Шайлоонун жыйынтыгы эртең чыгарылат деп күтүлүүдө.

КАЗАКСТАН: ЖОЛ АЧКЫЛА! ПРЕЗИДЕНТ КЕЛАТАТ!

Венера Сагындык кызы, Прага калаасы Казакстанда 4-декабрь күнү президенттик шайлоо өтөт. Шайлоо кампаниясы азыркы президент Нурсултан Назарбаевдин ийгилик-жетишкендиктерин даңазалоого арналып, көпчүлүк байкоочулар ал эми жаңы жети жылдык мөөнөткө кыйналбай шайлана алаарын айтышууда. Бирок добуш берүү эркин жана адилеттүү өтөөрүнөн күмөн санагандар андан аз эмес, казак бийликтери башка өлкөлөрдөгү “түстүү ыңкылаптардан” сактануунун далай чарасын колдонушту.

Соңку сурамжылоолор калктын 70%ына жакыны: “Мен стабилдүүлүктү колдойм, ошондуктан Назарбаевге добуш берем” деген көз карашта экенин көрсөттү. Казакстанды 1989-жылдан бери башкарып келаткан 65 жаштагы Назарбаев атүгүл Алматылык жаштар арасында айрыкча популярдуу болуп чыккан.

-
Назарбаевге добуш берем.
-
Президентке, албетте. Андан башка татыктуу талапкер жок.
-
Назарбаевге, андан башкага добуш бергим келбейт.


Шайлоо кампаниясы маалында Назарбаев бейпилдик, туруктуулук, экономикалык өнүгүүгө башкы басым жасап, Украина, Кыргызстан, Грузияда түстүү ыңкылаптардан улам бийлик алмашкан соң туруксуздук орун алып жатканын айтып коркутуп жатты. Бул тактика жемишин бербей койгон жок, 2-декабрь күнү Интермедиа изилдөө институту өз сурамжылоосунун натыйжаларын жарыялап, суралгандардын 82%ы Казакстанда жашоо коңшу өлкөлөрдөн мыкты деп айтканын билдирди.

Нурсултан Назарбаев үчүн шайлоо кампаниясы баштан-аяк антип шаңдуу өтүп жатканы менен, анын талапкерлери, айрыкча оппозициячылардын өкүлү Жармахан Туякбай үчүн бул өтө оор сыноо болду. Оппозициячылардын шайлоо штабына бир нече жолу кол салуулар болуп, алардын тарапкерлери белгисиз адамдардан таяк жешти. Туякбайдын шайлоо штабында иштеген Никитинанын 15 жаштагы кызы Оксана дайынсыз жоголуп кеткен бойдон.

Көз карандысыз байкоочулар Жармахан Туякбай шайлоодо экинчи орунду, дагы бир оппозициячыл “Ак Жол” партиясынын лидери Алихан Байменов үчүнчү, андан кийинки орундарды коммунисттик эл партиясынын өкүлү Ерасул Абылкасымов жана эколог Мелс Элеусизов ээлеши ыктымал деп жоромолдоодо.

Жармахан Туякбайдын шайлоо штабынын өкүлү Серикболсын Абдилдин жума күнү алар уюштурган сурамжылоонун натыйжалары башкача болгонун жарыялады.

- Биздин сурамжылоолор шайлоочулардын 60-65%ы Туякбайды колдой турганын көрсөтүүдө.

Жармахан Туякбай баш болгон 4 талапкер шайлоо кампаниясын Назарбаевдин бийлиги тушунда гүлдөп-өскөн коррупция, сөз эркиндигин кысмактоо, оппозициячыл саясатчыларды куугунтуктоонун бетин ачып, азыркы казак бийликтерин сындоого арнашты.

Казакстандын өкмөт мүчөлөрү болуп көрбөгөндөй таза, калыс шайлоо өткөрүүнү убада кылууда. Жекшембидеги добуш берүүгө 1400дөй чет элдик байкоочу көз салат. Казак бийликтери КМШнын Шайлоолорго байкоо жүргүзүү уюмуна жана Европалык ЭНЕМО тобуна шайлоо алдындагы кампанияны калыс чагылдырган жок деп 4-декабрдагы добуш берүүгө көз салууга уруксат берген жок.

ПАРЛАМЕНТ ЖЫЙЫНЫ

Айымкыз 2-декабрда Өзбекстан парламентинин (Олий Мажлисинин) Сенаты 4-жалпы чогулушун өткөрдү. Сенаттын кезектеги сессиясында күн тартибине 26 маселе киргизилген. Алардан эң маанилүүсү 2006-жылкы мамлекеттик бюджеттин долбоору жана мыйзам чыгаруу палатасы тарабынан кабыл алынган жана макулдук берүү үчүн Сенатка жиберилген 9 мыйзам, ошондой эле айрым мыйзамдарга өзгөртүүлөр киргизүү жөнүндөгү маселелер.

Өзбекстандын Салык кодексине өзгөртүүлөр киргизүү, өлкөнүн кылмыш кодексине жана Өзбекстан Республикасынын административдик жоопкерчилик жөнүндөгү кодексине өзгөртүү жана кошумчалар киргизүү жөнүндөгү жаңы мыйзам, Конституция кабыл алынышынын 13 жылдыгына байланыштуу мунапыс жөнүндөгү, ошондой эле өлкөнүн Конституциялык жана Жогорку сот орунунун ишмердүүлүгү менен байланыштуу маселелер да кезектеги жалпы чогулуштун күн тартибине киргизилгени маалымдалды.

Өлкөнүн Каржы министринин биринчи орунбасары Бахром Ашрафхоновдун билдиришине караганда, бул жылкы мамлекеттик бюджеттин кирешеси 3 триллион 353 миллиард сумдан көбүрөөк болгон. Ал эми 2006-жылы мамлекеттик бюджеттин кирешеси дээрлик 3 триллион 992 миллиард сум болушу болжолдонууда:

-2005-жылкы мамлекеттик бюджеттин каражаттары 3 триллион 462 миллиард сумдан бир аз ашыгыраак болушу күтүлүүдө. Ал 2006-жылкы мамлекеттик бюджеттин каражаттары 4 триллион 263 миллиард сумду түзөт. 2005-2006-жылкы мамлекеттик бюджеттеги каражаттардын айырмасы 1 триллионго жакын болсо, 2005-2006-жылкы мамлекеттик бюджеттеги кирешелердин айырмасы болжол менен 600 миллиард сумду түзүп жатат. Демек, кирешеге караганда каражатта өсүү көп. 2005-жыл мамлекетте саламаттыкты сактоо жылы деп жарыяланганына байланыштуу бюджеттен жалпы 379 миллиард сум, башкача айткнада өткөн жылга салыштырмалуу 40 пайызга артык каражат ажыратылды,- дейт Бахром Ашрафхонов.

Өзбекстандын 2006-жылкы мамлекеттик бюджетинин долбоору сенаторлор тарабынан колдоого алынды.
Чогулушта эмне үчүн социалдык турмуштагы кемчиликтер жөнүндө эмес, тек гана ийгиликтер жөнүндө айтылды деген “Азаттыктын” суроосуна сенатор Эркин Жураев төмөнкүчө жооп берди:

-1-2 жылда мардикер деген аты менен жок болот деп ишеним менен айта алам. Алардын саны илгеркиге караганда бир топ азайганын байкоо кыйын эмес. Анткени, өкмөт тарабынан мардикерликти жоюу, жайларда жумуш орундарды табуу аракети көрүлүүдө.

ӨЗБЕКСТАНДА ВИЧ-СПИД ИЛДЕТИНЕ ЧАЛДЫККАНДАР КӨБӨЙҮҮДӨ

Айымкыз, Ташкен Маалыматтарга караганда, Өзбекстанда ВИЧ инфекциясын жуктургандардын саны барган сайын артып барат. Акыркы учурда шаарда сойкулардын санынын артышынын натыйжасында жыныстык жакындыктан ВИЧ оорусун жуктургандардын саны банги зат колдонуу аркылуу бул ооруну жуктургандардын санынан көп айырмаланбай калганын адистер белгилешүүдө.

Айрым адистердин оюнча, СПИД бүгүнкү күндө адамзаттын келечегине терроризмден кем эмес коркунуч туудурууда. Бул оору өзгөчө жаштарды жайрандап, нечендеген адамдардын өмүрүн кыюуда. Бул илдетке чалынып аткандардын саны жаштардын арасында артып бараткандыгы адистерди тынчсыздандырууда.

“Ишеним жана жашоо” бейөкмөт уюмунун маалыматына караганда, Өзбекстанда ВИЧ инфекциясын жуктургандар 25 жаштан 44 жашка чейинки аралыктагы кишилердин арасында көпчүлүктү түзөт.

25 жаштагы ташкендик бул айымдын айтымында, ВИЧ вирусун ал жыныстык катыш аркылуу жуктурган:

- Өзүмө да, көңүлдөшүмө да 100 пайыз ишенчүмүн. Бул ооруну жуктуруп алганым үйдөгүлөргө катуу таасир кылды. Эгер бир жигит менен бири-бирибизди жактырып калчудай болсок, мен андан оорумду жашырбайм. Мени түшүнүп, мени менен турмуш кура турган киши табылаарына ишенем.

Өзүн Мамыр ден тааныштырган ташкендик 47 жаштагы кишинин айтымында болсо, банги зат торуна чалдыккан кишилердин айтымында, алар “сынып” турган кезинде көзгө эч нерсе көрүнбөй калат:

- Ийнени кайнатууга же жаңысын алып келүүгө чыдамсыздык менен алпурушкан мындай учурда бардык нерсеге, жаныңдагы бирөөнүн иштетилген ийнесин алып пайдаланууга да кайыл болосуң.


“Ишеним жана жашоо” бейөкмөт уюмунун өкүлү Сергей Питаевдин айтымында, Өзбекстан өкмөтү эл аралык уюмдар менен кызматташтыкта CПИДге каршы күрөшүү программаларын иштеп чыгууда. Бирок жаштардын бул оору жана андан сактануу жолдорун билбестиги ооругандардын санынын уламдан-улам артып барышына себеп болууда:

- Борбор шаардын тургундары бул оору жөнүндө анча-мынча кабардар. Бирок элеттик калайыктын маалыматы өтө аз. Оору жуктургандарга мамлекет тарабынан акысыз медициналык кызмат менен бир катарда социалдык жардам да көрсөтүлүп жатат. Бирок аларга пенсия, майыптык даражалары берилбейт.

Анын билдиришинче, акыркы жылдары үгүт иштерин кеңири алып баруунун натыйжасында бул оору жөнүндө маалымат алуу үчүн кызыккандардын саны көбөйүүдө. Ишеним телефондоруна улан-кыздар менен бирге жашы улуу кишилер да телефон чала башташты.

Жергиликтүү байкоочулардын айтымында, Өзбекстанда ВИЧ инфекциясын жуктурган деп тизмеге алынгандардын саны 5 миңден ашат. Бирок тизмеге алына электерин кошо эсептегенде, алардын саны мындан бир канча эсеге көп. Байкоочулар ошондой эле, мамлекетте ВИЧ инфекциясын жуктуруп алгандардын саны барган сайын артып баратканын тынчсыздана белгилешүүдө.

СПИДдин алдын алуу жөнүндөгү китептер азырынча ооруканаларда таркатылууда, ал эми окуу жайларындагы айрым кабинеттерде гана мындай адабияттарды учуратуу мүмкүн.

КАМАККА АЛЫНГАН ӨЗБЕК ОППОЗИЦИЯЧЫСЫНЫН САЛАМАТТЫГЫ НАЧАРЛАГАНЫ АЙТЫЛУУДА

Айымкыз, Ташкен Өзбекстан башкы прокуратурасы тарабынан камакка алынып, бир айдан ашуун убакыттан бери тергөөгө алынган оппозициядагы “Күнөстүү Өзбекстан” коалициясынын жетекчиси Санжар Умаровдун ден соолугу барган сайын начардап барат. Бул тууралуу “Санжар Умаровду боштондукка чыгаруу комитети” жекшембиде билдирди. Аталган уюм атын эми “Абийир туткундарын боштондукка чыгаруу комитети” деп өзгөрткөнүн да кабарлады.

“Санжар Умаровду боштондукка чыгаруу комитетинин” мүчөсү Бахадыр Намазовдун айтымында, учурда Санжар Умаров маселесине байланыштуу бир канча түшүнүнбөөчүлүктөр болуп жатат. Эгер анын камалышы чыны менен эле экономикалык мүнөзгө ээ иш болсо, ага психотроптук препараттар колдонулбаса, анда эмне үчүн бийликтер эл аралык медициналык текшерүү өткөрүүгө уруксат бербей отурушат, деген суроонун пайда болушу табигый дейт, комитеттин мүчөсү Бахадыр Намазов.

Бахадыр Намазовдун билдиришинче, комитет мүчөлөрүн Санжар Умаровдун ден соолугунун начарлашы олуттуу кабатырга салууда. Ошондуктан, комитет “Күнөстүү Өзбекстан” коалициясынын жетекчисинин тез арада боштондукка чыгарылышын жана ага көз карандысыз эл аралык медициналык текшерүү өткөрүлүшүн талап кылат.

Маектешибиз аталган комитет мындан ары “Абийир туткундарын боштондукка чыгаруу комитети” деп аталаарын айтып, анын себептерин мындайча түшүндүрдү:

- Себеби, акыркы учурда мамлекетте ойдон чыгарылган айыптоолор менен камалган ондогон оппозиция мүчөлөрү жана укук коргоочулар камакта жатат. Бүгүнкү күндө абакта жаткан Мутабар Тажибаева, Нарбай Калжигитов, Хамдам Сулейманов, Саиджахан Зайнобитдинов сыяктуу абийир туткундарын коргоо үчүн комитет колунан келишинче күрөшөт.

Дүйшөмбү күнү Санжар Умаров менен учурашууга уруксат алган адвокат Виталий Красиловскийдин билдиришинче, Санжар Умаровдун кан басымы бир канча жолу көтөрүлгөн жана ал жүрөк оорусу менен байланыштуу дагы администрацияга кайрылган. Бирок анын бул өтүнүчү натыйжасыз болгон.

Санжар Умаровго карата колдонулуп аткан кыйноолор жөнүндөгү пикирлерди Өзбекстан ,ашкы прокуратурасынын басма сөз кызматынын жетекчиси Светлана Артыкова четке какты:

- Санжар Умаровго эч кандай кыйноо колдонулган эмес, туура эмес тергөө аракеттери жүргүзүлүп аткан жок.

ТАШКЕН НАТО АСКЕРЛЕРИНИН ӨЗБЕКСТАНДАН ЧЫГЫП КЕТҮҮСҮН ТАЛАП КЫЛДЫ

Баян Жумакадыр кызы, Прага шаары 23-ноябрда Өзбекстандын өкмөтү НАТОнун аскерлерине өлкөнүн аймагын жана аба мейкиндиги кесип өтүүгө биринчи январдан тарта тыйуу салды. Бул жөнүндө шаршемби күнү НАТО билдирди. Аскердик альянс Өзбекстандын мындай аракеттери НАТОнун Ооганстандагы бейпилдик миссиясын үзгүлтүккө учурата албай турганын билдирип, бул маселени чечүүнүн жолдору азыр караштырылып жатканын кошумчалады.

Өзбекстан мындай чечимин Американын Каршы-Ханабад аскердик базасын жапкан соң кабыл алып олтурат жана байкоочулар мындай чаралар менен расмий Ташкен Өзбекстан менен Батыштын ортосундагы мамилелерге дагы бир шынаа кагып жатканын айтып жатышат. Өзбекстан бул чечими менен Батыш өлкөлөрүнүн "Анжияндагы окуяларда өкмөт ого эле катуу күч колдонуп, одоно укук бузууларга жол берген", деген сын пикирине жооп берүүдө. 3-октябрда 25 өлкөдөн турган Еврошаркет Өзбекстанга каршы курал эмбаргосун киргизип, Өзбекстандын бийик мартабалуу 12 чиновнигине шаркеттин аймагына кирүүгө тыйуу салган болучу.

Каримовдун режими америкалык аскерлерден кийин бош калган аскердик базаны эми Россияга сунуш кылганы жаткан шекилдүү. Биз бул маселени азыр териштирип жатабыз, америкалыктар жакшы инфраструктураны калтырышты, деп айтты жакында Өзбекстандын расмий өкүлдөрүнүн бири.

Өзбекстан Ооганстанга баруучу жолдогу дарбаза, ошондуктан мындай чечим Ооганстанга гуманитардык жардам ташууга кыйла кыйынчылык түзүп, НАТОнун Ооганстанда жайгаштырылган 8 миңдей аскеринин кызмат өтөөсүн татаалдантмакчы. Мындай чечим ошондой эле Ооганстандын түндүк чөлкөмдөрүндө кызмат өтөп жаткан германиялык аскерлердин ишин кыйындатат. Ооганстанда иштеп жаткан 2 жарым миңдей немец аскер буга чейин Термездеги базасын пайдаланып келишкен. Термездин өзүндө 300дөй немец аскери жайгаштырылган.

Өзбек өкмөтүнүн акыркы чечими Кыргызстандын «Манас» аэропортунда жайгашкан Ганси америкалык авиабазасынан Ооганстанга каттап жаткан америкалык учактардын ишин да кыйындатат. Эми америкалык учактар Өзбекстандын аба мейкиндигин кыйгап учууга мажбур болуп, Ооганстанга каттоонун убактысы узармакчы.

Өзбекстандын Анжиян шаарында 13-майда болгон кандуу окуяларда, расмий маалыматтар боюнча, 187 киши курман болгон, бирок укук коргоочулар анда мерт болгон адамдардын саны 500дөн 800гө чейин бараарын божомолдошот. 23-ноябрда Улуттар уюмунун гуманитардык маселелер боюнча комиссиясы Өзбекстанга кайрылып, бул иш боюнча күбө жүрүп жаткан кишилерди кысмактоону токтотуусун талап кылды. Уюм Өзбекстандын бул маселени көз карандысыз комиссияга иликтетүүдөн баш тартканына дагы бир жолу камтамачылыгын билдирди.

Улуттар уюмунун Адам укуктары боюнча жооптуу кызматкери Хосе Диаз мындай дейт:

- Өзбек бийликтери бул резолюцияга көңүл буруп, Анжияндагы окуяларды көз карандысыз комиссияга иликтетүүгө макул болот жана бул окуяга тийешеси бар адамдардын үстүнөн жүрүп жаткан процесстерге байкоо жүргүзүүгө уруксат берет, деген үмүттөбүз.

ТАШКЕНДИК ЖУРНАЛИСТКЕ ЭЛ АРАЛЫК СЫЙЛЫК ТАПШЫРЫЛДЫ

Май айында Анжыянда орун алган кандуу окуяларды тайманбай чагылдырганы үчүн өзбекстандык журналист Галима Бухарбаева эл аралык сыйлыкка ээ болду. Шейшембиде Нью-Йоркто Эл аралык сөз эркиндиги сыйлыгын алган Галима Анжыянда өз өмүрү үчүн кооптуу жагдайларда иштөөгө аргасыз болгон. Байкоочулар Анжыянда көчөгө чыккан элге аскерлер ок ачып, жүздөгөн кишилер мерт болгонун айтышат.

Галима Бухарбаева – Лондондо жайгашкан Согуш жана тынчтыкты чагылдыруу институтунун Өзбекстандагы кабарчысы болчу. Анжыянда 13-майда болгон коогалуу окуялардан кийин дароо ал “Азаттыкка” телефон аркылуу буларды кабарлаган.

- Мен арыкка жашына калып, топтолгон элдин арасынан жарадарларды башка жакка алып кетип жатышканын көрүп турдум. Дене-башы канжалаган беш эркек кишини менин көз алдымда алып кетип баратышты. Жанындагы кишилер булар өлгөн деп айтышты. Элдер: “карагыла, журналисттер, бул жерде 2-3 кишинин сөөгү жатат” деп жатышты. Карамак кайдан, зуулдаган октордун үнү басыла элек болчу.

Күбөлөр жана укук коргоочулар Анжыянда көчөгө чыккан элди бутага алган аскерлер 700гө чукул кишини атып өлтүргөнүн айтышууда. Өзбек бийликтери ал жерде 187 киши курман болду, көпчүлүгү акчага жалданган чет элдик террористтер деп кайталап келатат.

Галима Бухарбаева кийинчерээк артына асынган рюкзакты, журналисттик күбөлүгүн тешип өткөн окту таап алганда, аз жерден аман калганын түшүнгөн. Шейшембиде Нью-Йоркто эл аралык сыйлыкты алаар алдында ал “Азаттыкка” буларды билдирди.

- Бул сыйлык - Өзбекстандагы өтө оор жана шумдуктуу кырдаалдын символу. Мага берилген сыйлык - Өзбекстанда абдан татаал шарттарда иштеп жаткан журналисттердин эмгегин таануу деп эсептейм.

Аталган сыйлыктын демөөрчүсү – Журналисттерди коргоо комитетинин өкүлү Алекс Лупис Галима Анжыяндагы окуялар маалында журналисттик эрдигин көрсөтө алганын белгилейт:

- Ошондогу кыйын кырдаалда Галима бардык окуялар жөнүндө тынбай маалымат берип жатты. Анын кабарларында өзбек бийликтери үчүн жагымсыз абактардагы уруп-кыйноо, ислам активисттерин кысмактоо, сөз эркиндигине, адам укуктарына каршы кыянатчыл иштер жөнүндө сөз болуп жатты.

31 жаштагы Галима Бухарбаева – Анжыяндагы окуялардан кийин АКШга башпааналап кетүүгө аргасыз болгон. Жакында ал турмушка чыгып, Колумбия университетинде илимий иш жазууга киришти. Быйыл Эл аралык сөз эркиндиги сыйлыгы Бразилиялык журналист, Зимбабвелик адвокат жана Кытайда абакта отурган кабарчыга да ыйгарылды.

ӨЗБЕКСТАНДЫК ЖЕТЕКЧИЛЕР ЕВРОПАГА КАТТАЙ АЛБАЙТ

Дүйшөмбүдө Өзбекстандын Жогорку соту Анжыяндагы кандуу окуялар боюнча айыпталган 15 кишини узак жылдарга түрмөгө кести. Ошол эле күнү Европа Биримдиги бул иш калыс каралган жок деп эсептеп, Өзбекстанга курал-жарак, аскердик техника сатууга тыюу салып, 12 өзбек жетекчисинин европалык өлкөлөргө каттоосуна бөгөт койду. Кошмо Штаттары да Ташкендеги соттун калыстыгынан күмөн санап турганын билдирди.

Ташкендеги соттун дүйшөмбүдө чыгарган өкүмү Өзбекстан менен Батыш өлкөлөрү ортосундагы жараканы тереңдетип жибергендей болду. Анжыяндагы көтөрүлүштү уюштурган деп айыпталган 15 киши соттун өкүмү менен 14 жылдан 20 жылга чейин эркинен ажыратылды. Өзбекстандын Жогорку соту айыпкерлер өлкөнүн конституциялык түзүлүшүн кулатууга аракеттенген деген бүтүмүн чыгарды. Ырасмий Ташкен 13-майда Анжыянда орун алган кагылышууларда 187 киши мерт болгон, алардын көбү коопсуздук кызматкерлери менен аскерлер деп кайталап келатат.

Ал окуяларды өз көзү менен көргөн күбөлөрдүн айтканына таянып, АКШ менен Евробиримдик Анжыянда аскерлер көчөдө топтолгон элге ок аткан деген пикирде. Батыш өлкөлөрү ортодогу талаштан тактык жаратыш үчүн көз карандысыз иликтөө жүргүзүүгө үндөгөн, бирок өзбек президенти Ислам Каримов ал сунушту четке каккан.

Ташкендеги соттун өкүмү жарыяланган күнү Евробиримдик 12 өзбек жетекчисине виза берүүгө жана Өзбекстанга курал-жарак, башка аскердик техника сатууга тыюу салды. Брюсселде таратылган маалымат боюнча, Европага мындан ары каттай албай калган Ташкендик жетекчилердин тизмесине Анжыянда элге каршы күч колдонуу аракеттери үчүн жооптуу жана кийин көз карандысыз иликтөө жүргүзүүгө бут тоскон ырасмий адамдар кирди. Атап айтканда, Өзбекстандын ички иштер министри, улуттук коопсуздук министри, коргоо министри баш болгон жетекчилерге Европанын эшиги жабылды. Бул тизмеге бирок өзбек лидери Каримов киргизилген жок.

Дүйшөмбүдө АКШнын мамлекеттик департаментинин басма сөз өкүлү Адам Эрели Вашингтондун көз карашын маалымдады.

- Биз Ташкендеги соттун өкүмү ынандыраарлык далилдерге негизделген жок жана сот өзү адилет боло албайт, деп эсептейбиз. Мындай тынчсыздануубузду биз сот башталгандан бери билдирип келатабыз. Мен дагы бир жолу Анжыяндагы окуялар боюнча көз карандысыз иликтөө жүргүзүлгөн жок деп кайталап кетмекчимин.

Вашингтон Өзбекстанга карата санкциялар киргизүү маселесин караштырып жатканы маалымдалды. Улуттар уюмунун адам укуктары боюнча комиссары Льюис Арбур Анжыян окуялары боюнча айыпталган 15 кишиге аппеляциялык арыз менен кайрылуу мүмкүндүгү берилиши керек деп белгиледи. Өзбекстандын Жогорку сотунун өкүмү эл аралык коомчулукту гана эмес, жергиликтүү тургундарды да ынандыра албаган өңдүү. “Азаттыктын” кабарчысы менен болгон маегинде Ташкендин жашоочуларынын бири төмөндөгүдөй пикирин айткан.

- Менимче, бул сот дегеле сотко окшобойт. Мен теледен көрүп отурдум. Күндөн күнгө баягы эле сөздөр, айыпкерлер тотукуштай эле бир айтканын кечке кайталап жатышты.

Эксперттер Анжыян окуяларынын тегерегиндеги кырдаал Батыш өлкөлөрү Өзбекстандагы адам укуктарынын абалына таасир эте албай койгонун айгинелейт, деп айтып жатышат. Балким, дал ошондон улам Евробиримдик менен АКШ эми чечкиндүү кадамдарга барып жаткандыр, - дешет байкоочулар.

АНЖИЯН ОКУЯСЫ БОЮНЧА АЙЫПТАЛГАНДАРДЫН СОТУ АЯКТАДЫ

Айданбек Акмат уулу, Прага шаары 15-ноябрда Өзбекстандын Жогорку cоту Анжиян окуясы боюнча айыпталгандарга чыгарылган өкүмдү окуду. Айып коюлган 15 киши 14 жылдан 20 жылга чейин кесилди. Алардын баарына контитуциялык түзүлүштү кулатууга аракет жасаган, терроризм жана диний экстремизмге катышы бар деген айыптар коюлган. Айыпталган 15 адамдын ичинде Кыргызстандын 3 атуулу да бар.

Өзбекстандын Кылмыш-жаза кодексинин бир нече беренеси боюнча айыпталган 12 өзбек атуулу 16 жылдан 20 жылга, ал эми кыргыз атуулдары 14 жылга кесилди. Сотто төрагалык кылган судья Бактияр Жамолов дүйшөмбү күнү өкүмдү беш сааттын ичинде окуп бүттү. Хамидовго чыгарылган өкүм тууралуу судья Жамолов мындай деди:

- Кылмыш-жаза кодексинин 59-беренесине ылайык, Фархад Умарович Хамидов 20 жылга эркинен ажыратылат. Өзбек Республикасынын Кылмыш-жаза кодексинин 34-беренесине ылайык, Фархад Умарович Хамидов өтө коркунучтуу кылмышкер деп аныкталды. Ал күчөтүлгөн режимдеги колонияга жиберилет. Жаза өтөө мөөнөтү 2005-жылдын 26-майынан тарта башталат.

Сот айыпталуучуларды диний экстремист деп атап, аларды каржылоо, даярдоо чет өлкөлөрдө жүргөнүн жана алардын максаты конституциялык түзүлүштү кыйратып, Фергана өрөөнүндө ислам халифатын куруу болгонун билдирди.

Айыпталуучулар белгисиз шарттарда күнөөлөрүн мойнуна алып, “мына ушундай аракеттери үчүн эки ирет өлтүрүлсө боло тургандыгын” билдиришкен. Көз карандысыз байкоочулар жана адам укугун коргоо уюмдары бул сотту көргөзмө катары баалашса, батыш маалымат каражаттары өзбек бийлигинин момун мусулмандарды кыйноого алып жатканын жазууда.

Ал эми Өзбекстандын башкы прокурорунун орун басары Анвар Набиев ага жооп кылып, батыш журналисттерин “тарп издеген чөө” катары сүрөттөгөн. Өкүмдү окуп жаткан судья Жамолов да батыш маалымат каражаттарын айыптап өттү:

- Өздөрүнүн кабарларында болуп жаткан чыныгы окуялар жөнүндө жазбастан, акимият алдындагы майданга эл тынч максатта чогулуп, жашоо-шартын оңдоо талабын коюуда, алардын диний экстремизге тиешеси жок, өкмөт тараптан аларга ок атылды деп, калыс эмес маалымат таратышып, аны менен дүйнө коомчулугунун пикирин да эки анжы кылышты.

Өкмөт Анжиян окуясында 187 киши набыт болду, алардын көпчүгү диний экстремисттер деп айтууда. Бирок адам укугун коргоо уюмдары жана батыш өлкөлөрү өлгөндөр саны алда канча көп экенине, каза болгондорду көбү аялдар, балдар жана куралсыз адамдар экенине ишенет.

Сот жараяны 20-сентябрда башталган. Бирок күбөлөрдүн бири Махбуба Закирова окуя тууралуу башкача пикир билдиргенде жараян токтоп калган. Закирова өз сөзүндө куралсыз, тынч максатта чогулган элге аскерлер эскертпестен туруп окту жамгырдай жаадырганын, андан адамдар кырылганын сотко айткан эле.

Өзбекстанда көз карандысыз маалымат каражаттарынын, оппозициянын өкүлдөрүн, адам укугун коргоочуларды жаманатты кылуу акыркы кезде күч алды. Натыйжада Би-Би-Си Ташкенде өзбек кызматын жапты. “Азаттыктын” кабарчылары да куугунтукталууда. Өткөн жумада “Фергана.ру” интернет баракчасынын журналисти Алексей Волосевич куугунтуктоого дуушар болду.

Дүйшөмбү күнү сот өкүмүн чыгарып жатканда Өзбекстан президенти Ислам Каримовдун Москва сапары башталды. “Коммерсант” гезитинин жазуусу боюнча, Каримов орус президентинен колдоо издеп келди.

КАЗАК ПРЕЗИДЕНТИ ШАЙЛОО ӨНӨКТҮГҮНДӨ СТАБИЛДҮҮЛҮКТҮ САП КАРМООДО

Казакстандагы президенттик шайлоого бир айдан аз убакыт калды. Казак оппозициясынын жана эл аралык коомчулуктун өкүлдөрү тарабынан шайлоо кампаниясынын жүрүшүндөгү мыйзам бузуулар, куугунтуктоолор жөнүндө айтылып жатканы менен айрым иликтөөлөр Нурсултан Назарбаевди шайлоочулардын төрттөн үч бөлүгү колдоорун көргөзүүдө. Эгер жогорудагыдай жоромолдор чын болсо, Казакстандын азыркы президенти шайлоочуларды кандай программасы менен өзүнө тартып жатат?

Нурсултан Назарбаев президенттикке дагы бир мөөнөткө, жети жылга шайланыш үчүн кандайдыр бир радикалдык өзгөрүүлөрдү сунуш кылган жок. Анын платформасы өзү президенттик кызматта турган, соңку он төрт жыл ичиндеги жасаган иштерге гана негизделген. Шайлоочулар менен жолугушууда ал биринчи кезекте өлкөдөгү стабилдүүлүктү сап кармоодо:

- Бизде тескерисинче баары жаман, коррупция, тигил, бул деп айтып жаткандар казак калкын алдоодо. Биз алардын мойнун толгоп, Кыргызстанга жөнөтүшүбүз керек. Кырдаал кайсыл жерде чындап жаман экенин көрүшсүн. Түшүнүктүүбү? Бул менин Казакстанга кайрылуум. Алар Казакстанды дестабилдештирип, биздеги тынчтыкты бүлүндүрүүнү көздөшүүдө. Алар бийлик үчүн гана жутунуп жатышат. Калк аларды өзү токтотушу абзел.

Анын жакындагы жарыяларынын бирине караганда, Казакстандын максаты - дүйнөнүн дан экспорттоочу эң ири беш өлкөсүнүн катарына кошулуу. 2012-жылга карата мунай жана газ сатуучу эң ири он өлкөнүн бирине айлануу.

Стабилдүүлүк - бийликтеги алгачкы жылдарынан бери эле Нурсултан Назарбаевдин саясатындагы борбордук маселе. Айткандай эле Казакстан азыр региодун эң стабилдүү өлкөсү катары эсептелет. Ички улуттук дүң өндүрүш жылына дээрлик 10%га өсүүдө. Жашоо стандарттары Борбор Азия өлкөлөрү арасында эң жогору. Алтурсун Орусиянын айрым реформачыл саясатчылары да өзүлөрүндө Казакстандын тажрыйбасын колдонуу зарылдыгын айтып жүрүшөт. Өлкөдө соңку жылдары байлар жана кедейлер ортосунда ажырым кеңейип жатканы менен айлык акы, пенсия, стипендиялар убагында төлөнүп келүүдө. Нааразылык демонстрациялары Казакстан үчүн сейрек көрүнүш.

Көпчүлүк эксперттердин пикиринде, Казакстандагы саясий жана экономикалык стабилдүүлүк мунайдын дүйнөлүк баасынын кымбаттыгы менен байланыштуу. Таня Мелком - Нью-Йоркто жайгашкан "Евразия тобу" уюмунун Борбор Азия боюнча эксперти. Ал Назарбаевге карата коомдук колдоонун басымдуу бөлүгү нукура деген ишенимде:

- Борбор Азиянын башка өлкөлөрүнө салыштырмалуу Казакстан саясий стабилдүүлүк жана дурус экономикалык прогрессти баштан кечирип жатканы чындык. Албетте бул көбүнесе Казакстандын мунай жана газдан алган кирешеси менен байланыштуу. Жакырчылык, коррупция, саясий эркиндиктерди чектөө өңдүү проблемалар бар экенине карабай, Борбор Азиянын башка өлкөлөрүнө салыштырмалуу, Казакстанда жагдай баары бир жакшы. Менимче, казакстандыктардын көпчүлүгү Назарбаевди туруктуулук менен прогресстин эң мыкты кепили деп эсептешет.

Өлкөдөгү экономикалык өсүштү азыркы өкмөттүн танууга болбой турган жетишкендиги экенин Назарбаевдин оппоненттери да моюнга алат. Анда оппозициянын талапкери шайлоочуларга эмнени сунуштоодо?

Назарбаевдин башкы атаандашы ирээтинде каралып жаткан Жармакан Туякбай жолугушуулардын биринде мындай деди:

- Биздин программа Назарбаев мырзаныкына караманча каршы. Эгер Назарбаев мырза бүгүн биздин өлкөдө авторитаризм идеологиясын жар салып, президент катары өзүнүнүн жеке бийлигин күчтөндүрүүнү, үй-бүлөлүк байланыштарга жана кланга негизделген экономиканы, жабык бийликти көздөсө, биз демократиялык баалуулуктарды жарыялайбыз. Алар жакшы белгилүү жана дүйнө өлкөлөрүндө сакталууда. Эми аларды биздин өлкөдө ишке ашыруу керек.

Европадагы коопсуздук жана кызматташтык уюму Казакстандагы буга чейинки шайлоолордун бирин да ачык жана адилет деп тааныган эмес. Европа Биримдиги өткөн аптада казак бийликтерин оппозициячыл талапкерлер менен маалымат каражаттарынын шайлоо алдында эркин иштөөсүнө мүмкүндүк берүүгө чакырып, алар кабылып жаткан кол салуулар менен куугунтуктоолорго тынчыздануусун билдирген эле.

Эң соңку инциденттердин бирине токтолсок, өткөн ишемби күнү белгилүү оппозициячыл саясатчылардын бири Заманбек Нуркадиловдун сөөгү анын Алматыдагы өз үйүнөн табылган. Милиция өкүлдөрү маркумдун жанынан ага караштуу тапанча кошо табылганын, эч кандай уруштун белгиси байкалбаганын белгилөө менен, ал өз жанын өзү кыйган болушу керек деген жоромолун айтышууда. Бирок Нуркадиловдун үй-бүлөсүнүн адвокаты мындай жоромолдордон шек санайт. Анын билдиргенине караганда, маркум башына жана жана көкүрөгүнө үч ок жеген.

Ал эми өткөн жума күнү милиция "Адилет Казакстан үчүн" кыймылынын лидери Жармакан Туякбайдын үгүт кампаниясын жүргүзүп жаткан беш адамды кармаган. Бир айдын ичинде эле оппозициячыл гезиттин бүткүл нускасын эки ирет конфискациялады.

Бирок Назарбаев ошол учурда өз өкмөтүнүн беделин өлкө ичинде болбосо да, тышта жакшыртууну көздөгөн кадамдарды көрүп жаткандай. Ушул айдын башында казак бийликтери өлүм жазасын жоюуну сунуш кылышты. Мунун алдында "Казакстандын демократиялык тандоосу" деген оппозициячыл партиянын негиздөөчүлөрүнүн бири, эл аралык коомчулук тарабынан саясий айыпкер катары таанылган Галымжан Жакияновду абактан чыгаруу мүмкүнчүлүгү жөнүндө жарыяланган эле. Казак парламенти болсо ай башында БУУнун Атуулдук жана саясий укуктар боюнча конвенциясын ратификациялады. Казакстан бул документке 2003-жылы кошулган.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG