Линктер

дүйшөмбү, 22-июль, 2019 Бишкек убактысы 21:58

Борбор Азия

Н.НАЗАРБАЕВ: КАЗАКСТАН ЭКИ ПАРТИЯЛУУ СИСТЕМАГА ӨТӨТ

Астанада бу күндөрү Европадагы коопсуздук жана кызматташтык уюмунун парламенттик ассамблеясы (OSCEPA) өзүнүн кезектеги жылдык сессиясын өткөрүп жатат. Анын ачылышында сөз сүйлөп, президент Нурсултан Назарбаев келечектеги парламент кеминде эки партиядан курала турганын билдирди. Уюмдун батыш жамаатындагы мүчөлөрү Казакстанды демократиялык реформаларды ыкчамдатууга чакырышты.

Казакстан 2010-жылы уюмга төрагалык кылат. Эмдиги жылы анын жетекчи “үчилтигине” кирет. Казакстандын бир партиялуу системасы болсо уюмда кабыл алынган демократиялык стандарттарга туура келбейт.

Ошол себептүү тышкы иштер министрлеринин былтыр Мадриддеги жыйынынан соң Казакстан ички мыйзамдарын өзгөртүү пландарын жарыялаган. OSCEPAнын төрагасы Горан Леннмаркер Астанада ачылган кезектеги жылдык 17-сессияда ошол убадаларды эске салып,аларды ишке ашыруу жагынан иштерди ыкчамдатуу зарылдыгын белгиледи. Уюмдун баш катчысы Марк Перрен де Бришамбо казак өкмөтү менен парламенти өз милдеттенмесин аткарарына толук ишене турганын билдирди.

Уюмдун байкоочулары былтыркы парламенттик шайлоого терс баа беришкен,ал эми межилистин төмөнкү палатасына жалгыз гана президенттин “Нуротан” партиясы өткөнүн демократиялык бир да өлкөдө кезикпеген өнөгө деп аташкан. Былтыртан бери европалык ырасмий өкүлдөр Казакстанда жалпы уюмда кабыл алынган ачыктык кырдаалы жетишпей, бул өзгөчө демократиялык процесстерде байкалып жатканына да камтамачылык билдирип келишкен.

Президент Назарбаев мунун баарына жооп кылып, уюмга төрагалык кылуу укугун аларда Казакстан убада кылган реформаларды жүзөгө ашырарына ишендирди жана бул жагынан төрт милдетти аныктады. Биринчиден,кеминде эки партиядан турган парламент түзүүгө жол берген мыйзам механизми кабыл алынат. Экинчиден, саясий партияларды каттоого алуунун шарттары алда канча жеңилдетилет. Үчүнчүдөн, шайлоо процессиндеги эрежелер өркүндөтүлөт. Төртүнчүдөн, маалымат каражаттарынын ишин жөнгө салуудагы ашыкча бюрократиялык каскактар жоюлат.

Жергиликтүү байкоочулардын көбү президент белгилеген бул милдеттерди жүзөгө ашырганы жакынкы аралыкта парламент шайлоо мыйзамына өзгөртүүлөрдү киргизет, партиялар үчүн 5 же 4 проценттик чек белгиленет дешет. Ошондон соң азыркы бир партиялуу парламент таркатылып, жаңы шайлоо өткөрүлөт.

Бирок мындан абал өзгөрүп кетерине ишенгендер аз. Демократиялык “Азат” партиясынын баш катчысы Төлөгөн Жукеев президент жарыялаган милдеттерди уюмга төрагалык кылуу үчүн гана жасала турган кезектеги саясий будамайлоо катары баалады. Көз карандысыз эксперт Досым Сатпаев болсо парламенттин төмөнкү палатасына айрым партиялар өткөн күндө да “Нуротандын” саясий үстөмдүгү, президенттик бийликтин өктөмдүгү сакталып калат деп эсептейт.

Ошол эле учурда Назарбаев оппозициялык партияларды каттоого алууну, алардын чет жактарда баш калкалап жүргөн лидерлерине өлкөгө кайтып келгенге шарт түзүүнү биринчи кезектеги милдеттердин арасында атады. Айрым байкоочулар мындан кантсе да Казакстандагы жаңы жылыштардын жышаанын көрүп жатышат.

OSCEPAнын Астанадагы сессиясы 3-июлда аяктайт. Жарым миңден ашуун делегаттар уюмдун өлкөлөрүндөгү демократиялык процесстерден тышкары суу проблемасына, адам аткезчилигине, миграцияга тиешелүү маселелерди, Ооганстандагы абалды, Кавказдагы “жанселек” жаңжалдарга байланышкан жагдайды талкуулашат.

БОРБОР АЗИЯ АПТА ИЧИНДЕ

-Евробиримдик жана Түркмөнстан адам укуктары боюнча сүйлөшүү өткөрдү. Маселелердин кеңири чөйрөсү талкууланган жолугушуу Ашхабадда болду. Бул аралыкта " Эркин Европа/Азаттык" радиосу менен активдүү кызматташкан түркмөнстандык жарандардын бири - Сазак Дурдымурадов камалып, маалыматтарга караганда, ур-токмокко алынган. Учурда ал психикалык ооруканада кармалууда.

-Казакстанда оппозициядагы эки партия саясий реформа боюнча өз сунуштарын жарыялашты. Бул тууралуу ЕККУнун Парламенттик ассамблеясынын жыйынын утурлай айтылды. Жыйын 29-июнда Астанада башталат.

-Президент Нурсултан Назарбаевдин туулган күнү мамлекеттик майрам макамын алды. 6-июль Казакстанда борбор шаардын күнү катары эми мыйзам түрүндө бекитилди.

-Германиянын Конрад Аденаур фонду жана Евробиримдик Өзбекстанда бир милион еврого эсептелген медиа долбоорун токтотууга аргасыз болду.

Ысыккөл: Эс алуучулар агымы июлда башталат

Рита Нурмамбет кызы, Чолпоната Күндүн аптабы ысык болгону менен Ысыккөл суусу жылыбай атат. Туристтик тармакта иштегендердин айтуусунда, эс алуучулардын массалык агымы дагы июль айынан башталат. Эртелеп даярданган жеке сектордогулар бөлмөлөрү бош турганын айтууда.

Азыр мен көл суусунун жээгинде турам. Көпчүлүк адистер дагы, жергиликтүү тургандар дагы быйыл көл суусу өткөн жылдын ушул маалынан муздак болуп атканын байкашты. Чолпоната шаарындагы метеорология борбордун көзөмөлдөөчүсү Антонованын маалыматы боюнча суунун жылуулугу 16дан 18 градуска чейин болуп атат. Бул көрсөткүч өткөн жылдан 4-5 градуска төмөн. Суунун муздактыгы мөңгүлөрдүн кеч ээригени менен байланыштуу экен. Анткени быйылкы катуу шамалдар тоодогу мөңгүлөрдү катырып койгон. Секундасына 30-35 метрге жеткен бул шамал 26-декабрда Тоң районунда катталса, март айынын биринчи жумасында Ысыккөл районун дагы 20 метрлик шамал соккон. Ошондуктан 725 метр тереңдиктеги көлгө мөңгүлөрдөн куйган агым суулар өз учурунда келбесе кеч жылый турганы да аныкталган.

Ысыккөл суусунун быйылкы айырмачылыгын учурда эс алууда жүргөн чет элдиктер да байкашкан:

- Биз Алматы шаарынан келдик. Биринчи эле күнү эс алып атабыз. Бирок суу өтө муздак экен, - дейт көлгө кечирээк келсек болмок экен деген шекилигин кошумчалаган казакстандык Тамара менен Серик.

Бирок климаты суук өлкөдөн келгендер үчүн көл суусунун 15 градус жылуулугу деле жетиштүү экен:

- Бизге нормадагыдай эле. Уралдыктар үчүн сууңар жыпжылуудай, анткени бизде андан да муздак көлдөр бар. Көбүнчө Түркияга барып эс алчубуз. Кокусунан бул жолу интернет аркылуу билип калып келбедикпи. Суу, абаңар өтө мыкты экен. Бирок өкүнүчтүүсү Ысыккөл менен турфирмалардын иштебегени болуп атат, - Челябинский областтан келген ушул өңдүү туристтер эс алуу жайларга эле токтолбосо, жеке секторлорго киши келе элек:

- Менин атым Гүлжан. Азыр эртерээк го, эми 1-июлдан баштап жакшы эле болот болуш керек. Бул жерде баалар ар кандай – 250-300 сом.

Көпчүлүк талдоочулар быйыл күн эрте ысып, илеби да эрте кайтат деп эс алуу сезонунун кыйла кыскарышын болголоп атышат. Бирок ага чейин туристтерди кабыл алган жайлар суу тазалоо системасын иретке келтирүүгө буямасы келеби, жокпу азырынча белгисиз.

Ысыккөл облустук администрациясынын туристтик бөлүмүнүн башчысы Бакыт Ибраевдин айтуусунда, быйыл жалпы Ысыккөл аймагы боюнча 174 эс алуу жай иштейт, алардын 27си ачылып иштөө уруксат кагазын ала элек, төртөөндө болсо суу тазалоо системасы курулган эмес:

“Голубая бухта”, “Улан”, “Кооператор”, “Академия наук” пансионаттарда жок.

- Мурдагы башкы прокурор Абышкаевдин эс алуу жайын айтып атышты эле го, эч кимди тоготпой каалагандай иштеп атат жыл сайын деп. Бул кандай болот быйыл. Алар курдубу?

- Суу тазалоо системасын убактылуу түрдө коңшусу “Голубая бухтадан” алат, өздөрүнүкү чындыгында жок, - деди туристтик бөлүмүнүн жетекчиси Бакыт Ибраев.

Борбордук басылмалар менен туристтик агенттик июнь айында эле Ысыккөлдөгү жолдомолор сатылып бүттү деген эле. Анда жогорудагы адис айткан ачылууга даяр эмес эс алуу жайлар туристтерди өз деңгээлинде тейлей алабы. Бул суроого биз келерки уктуруубузда токтолобуз.

ЕВРОСОЮЗ ӨЗБЕКСТАНДЫ КӨЗ ЖУМДУГА САЛГАН ЖОК

Мындан үч ай мурда Евросоюз адам укуктары чөйрөсүндө Өзбекстанда айрым жылыштар байкалганын белгилеген эле. Бирок Өзбекстандын өзүнөн алынган маалыматтарда абал баштагыдан да начарлап кеткени,бийликтер эркин ойдун бардык түрүн жанча басып,басма сөзгө катаң цензура киргизип, көз карандысыз интернет- сайттарын жаап, аларга камал салып турганы айтылат. Жоон топ активисттерди түрмөдөн бошотуу тууралуу Евросоюздун талаптарын да өзбек өкмөтү таңазар алган жок. Мындай абал эки тараптын алакасына таасирин тийгизеби же ырасмий Брюссел мунун баарын бармак басты,көз кыстыга салып койобу?

Өзбекстанда укук коргоочу жана жарандык активисттерден он бир киши ар кандай мөөнөткө түрмөгө кесилип, камакта отурушат. Алардын баарын, анын ичинде 60 жаштагы Норбай Холжигитовду да Евросоюз атайын тизмеге алып, баарын абактан бошотууну Ташкенден талап кылган эле. Бирок өзбек өкмөтү буга кулак каккан жок. Болгону эки-үч кишиге гана мунапыс берилди, калгандары “террорчу” же “диний экстремист” аталып, жазасын өтөп жатышат.

Алардын ичинен Норбай Холжигитовдун абалы өтө оор экенин, кан басымы көтөрүлүп, колу-буту шал болуп калганын, абакта чогуу жаткандар аны сыртка көтөрүп чыгып, көтөрүп киргизип жатканын “Азаттыкка” ташкендик активист Абдурахман Ташанов кабарлады.

Мунун соңунан ”Азаттыктын” мурдагы кабарчысы Солижон Абрахмонов Нукус шаарында кармалып, ”наркоман” деп камалды. “Азаттыктын” өзбек редакциясында иштеген журналисттер тууралуу да жакында өкмөттүк телеканалда атайын программа көрсөтүлүп, алардын баары “өзбек мамлекетине каршы иштеп жаткандар” деп аталды жана журналисттердин өздөрүнө, бала-бакыралары менен урук-туугандарына чейин маалымат берилди.

Евросоюздун Борборазия боюнча атайын өкүлү Пьер Морел Өзбекстандагы абал көңүл сыртында калбаганына ишендирип, бул өлкөдөгү укук коргоочулар менен эркин журналисттерди, дегеле жарандык активисттерди куугунтуктоо фактыларын Брюссел бармак басты, көз кыстыга салып жатат деген ырастоолорду четке какты. “Эң эле оңойу – бул фактылар тууралуу айгай салып, эчтеме жасабай койгондо турат, -деп айтты ал “Азаттыктын” өзбек редакциясына. – Силер ойлогондой, ушундай кылса да болот.Бирок бу – биздин жол эмес. Биз талапчыл жолдобуз, бул кыйын жол, ошондуктан көңүл калган жана жарыбас натыйжаларга жетишкен учурлар аз болбойт”.

Морел Өзбекстандагы абал жакшырып кетти деп эсептегидей Евросоюз ошончолук эле “аңкоо эместигин” да кошумчалады жана бул өлкөнүн шартында ийненин көзүндөй жылт эткен жышаан деле ийгилик болорун эске салды.

Быйыл мартта Евросоюз Өзбекстанда адам укуктары чөйрөсүндө айрым жылымтыктар байкалганын белгилеп, ошол эле учурда Анжиан окуяларына байланыштуу ырасмий Ташкенге киргизген саясий санкциялар мөөнөтүн дагы алты айга узарткан.

АСТАНАДА АЯЛДАРДЫН ЭКИНЧИ ЕВРАЗИЯЛЫК САММИТИ БАШТАЛДЫ

Бүгүн (25-июнда) Астанада Аялдардын экинчи евразиялык саммити өз ишин баштады. Заманбап коомдо аялдардын ролун талкуулоо үчүн саммитке бейөкмөт, саясий жана ишкерлер уюмунан төрт жүздөн ашуун аялдар катышууда. Бул жылы саммит “Алакадан прогресске” аттуу темада өтүп жатат.

Мунавар Палташева – Казакстандын Ишкер аялдар форумунун жетекчиси. “Азаттык” үналгысынын казак кызматына берген маегинде Мунавар Палташева бул саммитти өткөрүү үчүн Астана шаарынын тандалып алынышы туура чечим болгонун айтты. Себеби Казакстан негизинен мусулман өлкө деп эсептелгени менен, бул өлкөдө аялдар мусулман аялдары тууралуу калыптанып калган түшүнүктөргө көп деле ылайык келе бербейт.

- Биздин аялдар сырдуу. Бирок сырдуу деп жакшы мааниде айтып жатам. Биздин аялдар бетин жаап жүрбөйт.

Мунавар айым Астанада өтүп жаткан бул саммит алардын коомдогу жаңы ролун табууга жардам берерин кошумчалады.

- Менин баамымда, бул саммит казакстандык аялдардын жогорку деңгээлин далилдеп турат. Казак аялдары жөндөмдүү, активдүү. Алар жакшы жубай жана эне гана эмес, мыкты жетекчи дагы боло алышат.

Казакстанда дагы Борбордук Азиядагы башка өлкөлөрдөгүдөй эле гендер маселеси курч турат. Маселен, казак өкмөтүндө бир гана жетекчи аял бар. Ал – адилет министри Загипа Валиева. Ал эми казак парламентинин 107 орундуу Төмөнкү палатасынын 17 оруну гана аялдарга тийген.

Астанада бүгүн башталган саммитке Орусия, АКШ, Германия, Британия, Латвия, Кыргызстан, Өзбекстан, Казакстан жана башка өлкөлөрдүн өкүлдөрү катышууда. Алгачкы саммит дагы Астанада мындан эки жыл мурун Казакстандын Маданият жана маалымат министрлигинин демилгеси менен өткөн.

Раушан Сарсембаева – Ишкер аялдар ассоциациясынын президенти. Анын айтымында, аялдардын көрөңгөсүн күнүмдүк турмушта байма-бай колдонуп, аялдарды бизнеске тартуу зарыл. Ал эми Алматыдагы Феминисттер Лигасынын президенти Евгения Козыреванын баамында, ишкерлер чөйрөсүндө аялдардын саны дагы эле төмөнкү деңгээлде.

- Азыр бардыгы кыйналып турган мезгил. Албетте ишкер аялдардын дагы бир катар көйгөйлөрү бар. Бирок аялдардын жүгү бардык замандарда эле оор болуп келген. Себеби бизде аялдардын ири бизнеси жок. Көп суммадагы акча аралашкан бизнести эркектер көзөмөлдөйт. Ал эми аялдардын ишкерчилиги өтө эле чакан.

Саммиттин катышуучулары ишкер аялдардын жашоосун бир аз дагы болсо жеңилдетүү мүдөөсүн көздөйт. Бул жолугушууда саясатта жана ишкерлер чөйрөсүндө аялдардын ролун арттыруу маселеси байма-бай талкууланары күтүлүүдө.

ТҮРКМӨНСТАНДА ЭРКИН ЖУРНАЛИСТТЕРДИН ООЗУН ЖАБУУ АРАКЕТТЕРИ ЖАН КЕЙИТКЕН ЧЕККЕ ЖЕТТИ

Кубат Чекиров, Прага Түркмөнстандын бийликтери соңку убакта сөз эркиндиги үчүн куугунтуктап, басмырлоону дагы күчөтүштү. Европалык Биримдиктин Ашгабатта түркмөн бийликтери менен адам укуктар маселеси боюнча жолугушуулары болор алдында кармап- камоолор, коркутуп- үркүтүүлөр мурдагыдан бешбетер күчөгүнүн атуулдук активисттер жана көз каранды эмес журналисттер, анын ичинде Азаттык/Эркин Европа үналгысынын кабарчылары дагы билдиришүүдө.

Европа Биримдиги менен Түркмөнстандын ортосунда адам укуктары боюнча биринчи жолку сүйлөшүүлөр шейшембиде Ашгабатта башталды. Укук коргоочулар адам укуктарын басмырлоо Түркмөнстанда азыркы президент Гурбангулы Бердимухамедовдун тушунда күндө болуучу кадимки көрүнүш экенин эскертүүдө.

Дүйшөмбүдө Amnesty International уюму дүйнө өлкөлөрүндөгү адам укуктарынын абалы жөнүндө жылдык баяндамасын жарыя кылган. Анда
Түркмөнстанда адам укуктарын байма-бай бузуулар орун алып келе жатканы жана Бердимухамеддовдун бийлигинин адам укуктарын коргоо боюнча убадасына карабастан полиция, коопсуздук жана башка өкмөт органдары эч кимди тоотпой адам укуктарын басмырлоону улантып келе жатышканы баса белгиленген.

Ошондой эле көз каранды эмес журналисттер, анын ичинде Азаттык/Эркин Европа үналгысынын журналисттери да алардын оозун басуу аракеттери да мурдагыдан күчөгөнүн айтышууда. Ушундай кейиштүү көрүнүштөр жөнүндө «Адам укуктары үчүн түркмөн демилгеси» деп аталган Венада жайгашкан уюмдун өкүлдөрү да билдиришти.

Аталган уюм 23-июнда таркаткан билдирүүсүндө «коомдук активисттер, журналисттер жана башка айрым эркиндикти сүйгөн адамдарды куугунтуктоолор токтой элек, ал түгүл кармап-камоо чаралары мурдагыдан бетер күч алды» деп айтылат. Бул уюмдун өкүлү тартип коргоо органдары "Азаттыктын" түркмөн кызматынын кабарчыларынын артынан түшүп алганын баса белгиледи.

"Куугунтуктоо ыкмасы катары алар кабарчылардын телефонун өчүрүү менен гана чектелбей, алардын өздөрүн гана эмес, ал түгүл туугандарын жана балдарын ачык эле коркутуп үркүтүүгө алып жатышат",- деп айтты «Адам укугу үчүн түркмөн демилгеси» уюмунун өкүлү.

Азаттык/Эркин Европа үналгысынын Түркмөнстандагы кабарчылары аларга каршы айрыкча соңку учурда коркутуп-үркүтүүлөр, куугунтуктоолор күчөп кеткенин өздөрү дагы айтышууда. Азаттыктын кабарчысы Осман Халлиев өткөн жумадан бери бийликтегилердин буйругу менен үй камагында отурганын айтып берди.

«Алар мага расмий түрдө айтышпаса дагы мен иш жүзүндө үй камагында отургандай болдум. Менин уюлдук телефонумду өчүрүп салышты. Алар менин үйүмдүү 24 саат бою туш тарабынан байкап көз салып турушту. Мен үйдөн чыксам алар артыман түшүп алышты. Арасында полиция кызматкерлери дагы жүрдү. Кырдаал саат сайын жаман жагына кетип баратат. Ал түгүл менин неберелерим дагы сыртка чыккандан, бала бакчага баргандан коркуп жатышат»,-деди Халлиев.

Халлиев ошондой эле анын 23 жашар баласы Үмүт өткөн жумада дүйнөлүк тилдер институтундагы окуусунан чыгарылып салганын айтты. Окуу жайдын жетекчилиги мурда анын баласына атасы Азаттык/Эркин Европа менен кызматташтыгын токтотушу керек экенин бир нече жолу эскертип айтышкан экен.

«Азаттык» менен байма-бай иштешип келаткан Сазак Дурдымурадов болсо 21-июндан бери дайынсыз болуп жатып, шейшембиде гана анын каякта экени маалым болду. Анын туугандарынын айтымында, полиция Дурдымурадовду Бахардендеги убактылуу жайда кармап келген экен. 24-июнда анын аялы абакка кирип кабарчыга жолуга алды. Туугандарынын айтымында, оболу Сазак Дурдымурадовду 20-июнда Безмейн шаарындагы психиатриялык ооруканага жеткиришкен. Көрсө, Сазак Дурдымурадовду ооруканадан кайра алып кетип, өзү турган Бахарден шаарчасында убактылуу камап салышкан экен.

Amnesty International уюму адам укуктарын сактоо боюнча эл аралык милдеттенмелерин аткарууга түркмөн бийлигин ийге келтирүү үчүн Европалык Биримдикти чечкиндөө чара көрүүгө чакырууда.

ТҮРКМӨНСТАН: ЖҮЗДӨН АШУУН ҮЙБҮЛӨ КҮЧ МЕНЕН КӨЧҮРҮЛҮҮДӨ

Түркмөнстанда жүздөн ашуун үйбүлө түркмөн-өзбек чегарасынын жанындагы үй-жайын таштап, өлкөнүн башка бөлүгүнө күч менен көчүрүлүп жатат. Алардын айрымдары “Азаттык” үналгысынын түркмөн кызматы менен байланышып, чөлгө жакын аймакка көчүрүлүп жатышына байланыштуу эч кандай түшүндүрмө дагы, акчалай компенсация дагы алалбай жатышканын айтышкан.

Түркмөнстандын түндүгүндөгү Дашогуз облусундагы Ниязов районунун тургуну “Азаттык” үналгысынын түркмөн кызматына кабар жөнөтүп, үй-жайын таштоого мажбур болуп жатканын айткан.

Кат жазган угармандын айтымында, Ниязов, Түркмөнбашы, Губада, Гороглы райондорунун бир катар тургундары буга чейин жашаган үй-жайынан күч менен чыгарылып, өлкөнүн башка аймагына көчүрүлүп жатат. “Дашогуз облусунун бийлик өкүлдөрү жергиликтүү айрым тургундарга сентябрга чейин мөөнөт беришти. Алар сентябрдан кийин бул үйлөргө жарык жана көгүлтүр от берүү токтотулаарын айтышкан”, деп жазат “Азаттык” үналгысынын угарманы.

Ушул жана башка угармандардан келип түшкөн кабарларга ылайык, турак-жайын таштап көчүүгө аргасыз болгон тургундардын эч бири компенсация алган эмес. Ал эми жергиликтүү бийлик өкүлдөрү болсо, жаңы үйлөр даяр болгонго чейин айрым тургундарга эски мектепте жана маданий борбордо убактылуу баш калкалап турууну сунуш кылган.

Үналгы менен байланышкан дагы бир угарман айыл тургундарынын жергиликтүү башкарманын орунбасары менен болгон жолугушуусу тууралуу кабарлады. Анын айтымында, үй-жайын таштап башка жакка көчүүгө мажбур болгондор акчалай компенсация сурап келгенде тартип коргоо кызматкерлери аларды коркутуп-үркүткөн. Болгарияда негизделген Адам укугу боюнча Түркмөнстан Хельсинки корунун жетекчиси Тажигүл Бегмедованын айтымында, бийлик өкүлдөрүнүн мындай иш-аракеттери мыйзамсыз:

- Түркмөндөрдү отурукташкан жеринен башка жакка көчүрүү - бул мыйзамдарды жана адам укугун бузуу болуп эсептелет. Бул эл аралык укукка дагы каршы келет. Менин жеке баамымда, бул эки жүздүү саясат.

Кабарларга ылайык, Дашогуз облусунун көпчүлүк тургундарын өлкөнүн түндүк-чыгышындагы Рухубелент аттуу жаңы районго көчүрүп жатышат. Буга байланыштуу президент Гурбангулы Бердимухаммедовдун буйругу өткөн жылы март айында чыккан.

Өкмөттүн интернет сайтындагы маалыматка караганда март айынан бери Рухубелент районуна ай сайын жүздөн ашуун үйбүлө көчүрүлүп жатат. Аталган райондун губернатору Сапаргелди Жумаевдин айтымында, район негизделгенден бери ал жерге 2 миңден ашуун үйбүлө көчүп келген.

Түркмөнстандын бийликчил массалык маалымат каражаттары Рухубелент районунда жер абдан көп деп мактаганы менен ал жакта аба-ырайы тез өзгөрүлүп тургандыктан көпчүлүк адамдар жер которууну каалабайт. Өкмөттүк басма сөз каражаттарынын жазганына караганда райондук администрациянын, Улуттук коопсуздук министрлигинин жергиликтүү бөлүмүнүн жана соода борборунун имараттары октябрь айында даяр болгон. Бирок мектеп толугу менен курулуп бүтө элек жана газ, суу, жарык азырынча жок.

“Азаттык” үналгысынын түркмөн кызматына кайрылгандар өкмөт чөлдүн ортосуна көчүргөнү менен эч ким аларга акчалай компенсация бербегенин айтышкан. Аларга 50 миллион түркмөн манаты, же 3 миң 300 доллар насыя сунуш кылынган. Дашогуз облусунун тургундарына калкты көчүрүүгө байланыштуу толук юридикалык түшүндүрмө берилген эмес. Аларга мыйзамга ылайык, өзбек чегарасынын аймагындагы 500 метр аралыктагы аймак толугу менен бошотулушу керек деп гана айтылган.

Советтер союзунда дагы мурда эч ким жашабаган аймактарга элди отурукташтыруу тажрыйбасы кеңири жайылып, бийликчил басма сөз каражаттары муну “адамзаттын жаратылышты багындырганы” катары сүрөттөчү. 2002-жылы ошол кездеги түркмөн президенти Сапармурат Ниязов элдерди Дашогуз, Лебап жана Ахал облустарына көчүрүү тууралуу буйрук чыгарган. Расмий бийлик бул кадамды өлкөнүн чөл аймагын өнүктүрүү максаты менен түшүндүгөн.

Эски советтик тажырыйбага ылайык, мындай ыкма түркмөн өкмөтүн сындаган диссиденттерге каршы багытталган. Маселен, Тажигүл Бегмедованын 77 жаштагы атасы Сазак Бегмедов 2003-жылы Ашхабаттан Дашогуз облусуна күч менен көчүрүлгөн. Бегмедов президент Ниязовго каршы чыгып, натыйжада Ашхабаттан күч менен көчүрүлгөндөрдүн бири болгон.

Анын аралыгында адамдарды күч менен көчүрүү тууралуу кабар Евробиримдик менен түркмөн бийлигинин ортосундагы адам укугунун абалы тууралуу 24-июнда Ашхабаттагы сүйлөшүүлөрүнүн алдында келди.

Адам укугун коргоо боюнча Эмнести Интернешнл уюму (Amnesty International) кечээ Евробиримдикке кайрылып, адам укугун коргоодо түркмөн бийлигине таасир этүүнү өтүндү.

Венадагы дагы бир адам укугун коргоо боюнча топтун билдирүүсүндө Түркмөнстанда бул багытта абалдын начардыгын белгиленет.

Адам укугун коргоо боюнча Түркмөнстан Хельсинки фондунун жетекчиси Бегмедова түркмөн калкын өз укугун коргоого үндөдү:

- Бул кырдаалдан чыгуунун жалгыз жолу – жарандар өз укугун коргоону үйрөнүшү керек. Алар чет өлкөлөрдөн, эл аралык уюмдардан, же айталы “Азаттык” үналгысынан жардам күтпөшү керек. Алар Башмыйзамда көрсөтүлгөн укуктарын талап кылышы керек.

ТАЖИК ЖӨӨТТӨРҮ ЖАЛГЫЗ СЫЙЫНУУЧУ ЖАЙЫНАН АЙРЫЛЫШТЫ

Тажикстандын байыркы жөөттөр жамааты Дүйшөмбү шаарынын чок борборунда жайгашкан жалгыз синагогадан ажырады. Тажик бийликтери синагоганы жана анын жанындагы эски имараттарды бузуп, алардын ордуна дагы бир президенттик сарай курууну чечти.

Дөйшөмбү шаарындагы акыркы синагоганы өткөн аптада талкалоо менен байыркы жөөт жамааты сыйына турган жалгыз имаратынан ажырап, отуруп калды. Бир кабаттуу имарат шаардын чок ортосунда жайгашкандыктан тажик бийликтери ал жерде Улуттар сарайы деген аталыштагы ажайып бир кооз президенттик комплекс курууга киришти. Президенттик сарайдын ичинде сейил бактар жана фонтандар абдан көп болору маалымдалды.

Шаардагы жүздөн ашуун жөөттөр бул таатканада диний жөрөлгөлөрдү жана коомдук-маданий иш-чараларды өткөрүп келген. Улгайган жана жакыр жөөттөрдүн көбү синагогада бекер тамактанып алар эле.

Жөөттөр жамаатына шаардан оолак жерде жаңы тааткана куруу үчүн жер бөлүп бергени менен курулуш үчүн бардык чыгымды жөөттөрдүн өздөрү төлөмөй болду. Бирок жамааттын мүчөлөрү алыскы аймакта жаңы синагога куруу үчүн мүмкүнчүлүгү чектелүү экенин айтышууда.

Дүйшөмбү шаардык администрациясынын 100 жылдык тарыхы бар синагоганы бузуп, анын ордуна башка имараттарды куруу демилгеси көптөн бери кызуу талаштарды жаратып келген эле. 2005-жылдан бери ошол жердеги имараттарды бузуунун натыйжасында жүздөгөн адамдар үй-жайсыз калды.

2006-жылдын февраль айында синагоганын алгачкы бөлүктөрүн урата башташкан. Бирок регионалдык, эл аралык жөөт топторунун жана ЮНЕСКО өңдүү абройлуу уюмдардын кысымы алдында ибадаткананы бузуу иштери создуктурулуп келген.

Бирок ушул жылдын башында Дүйшөмбү шаарынын бийлик өкүлдөрү имаратты бошотпогону үчүн жөөт жамаатынын лидерлерин сотко берди. Дүйшөмбү шаарындагы талашка түшкөн тааткананын раввинин өкүлү Давид Киселков апелляциалык сот жергиликтүү бийликтин пайдасына чечим чыгарды деди:

- Райондук жана шаардык сот болду. Бирок алар синагоганы бузуу керек деген чечим чыгарып жатышты. Шаардык апелляциалык сот дагы баштапкы чечимди өзгөрткөн жок. Сот чечими ошол бойдон калды – синагоганы бузуу керек.

1900-жылдардын башында Дүйшөмбү шаарында жөөттөрдүн эки мааласы болгон. Советтер союзунун доорунда, 1952-жылы жер өкмөттүн менчигине берилген. Натыйжада жөөт жамаатына храмдын имаратын колдонууга уруксат берилгени менен жер дале өкмөттүн менчиги бойдон кала берген.

Тажкистанда жөөттөр 2 миң жылдан бери жашап келет. Борбордук Азиянын башкы раввини Эйб Давид Гуревичтин “Азаттык” үналгысынын орус кызматына берген маалыматына ылайык, Советтер союзу ураардын алдында Тажикстанда 15 миңге жакын жөөт жашачу. Бирок кийин алардын көбү Израил жана батыш өлкөлөрүнө кетип калган.

Ушул тапта Тажикстанда болжол менен миңге жакын жөөт жашайт. Алардын айтымында, Дүйшөмбү шаарындагы акыркы синагога алар үчүн тарыхый мааниге ээ болчу. Буга карабастан, Дүйшөмбү шаарындагы көпчүлүк жөөттөр тажик бийликтери жаңы ибадаткана үчүн ыңгайлуу жер жана керектүү акча каражатын таап береринен үмүтүн үзбөй келет.

УКУК КОРГООЧУЛАР ДИНИЙ УЮМДАР ЖӨНҮНДӨ ЖАҢЫ МЫЙЗАМГА КАРШЫ

Кубат Чекиров, Прага Казакстанда укук коргоочулар дин эркиндиги жана диний уюмдар жөнүндө мыйзам жарандардын укуктарын чектейт деп тынчсызданышууда. Шейшемби күнү чогулган укук коргоочулар ушундай маанидеги билдирүү менен чыгышты. Мыйзамдын авторлору өз кезегинде айтылган сын дооматтарды негизсиз деп четке кагып жатышат.

11-июнда парламент депутаттары кабыл алган "Казакстандагы дин эркиндиги жана диний уюмдар тууралуу" мыйзамга киргизилген өзгзртүүлөргө бир катар укук коргоочулар каршы пикирлерин билдиришти. Укук коргоочу Евгений Жовтис аталган мыйзам жобосу жарандардын жана диний уюмдардын укуктарын чектейт деп баса белгиледи.

"Казакстан ЕККУ уюмуна 2010-жылы жетекчилик кылайын деп отурса да аталган уюм коюп отурган талаптарды орундатууга ниет кылбай жатат. Парламенттин төмөнкү палатасы кабыл алган бул мыйзам жобосун кабылдоо Казакстандын ЕККУнун алдындагы милдеттерин аткаруу жолунан карама каршы жолго түшкөнүн, ал түгүл биз кол койгон бардык эл аралык декларациялардан баш тартканын көрсөтөт»,-деп айтты Е.Жовтис.

Алматы-Хелсинки комитетинин төрайымы Нинель Фокинанын айтымында аталган мыйзам жобосунда ойго салган шектенүүлөр оголе көп:

«Алардын көбү Казакстан Конституциясы менен эл аралык документтерге каршы. Маселен, мыйзам жобосуна ылайык, расмий катттодон баш тарткан диний уюмдарда сизге ошол топтон сырткары үгүт жүргүзүүгө тыюу салынат. Сизге үй-жай жалдоого жана анда жыйналыш өткөрүүгө тыюу салынат. Сизге ал түгүл кайрымдуулук чарасын өткөрүүгө тыюу салынат".

Анткен менен аталган мыйзамдык жобонун авторлорунун бири парламент мажилисинин депутаты Берик Бекжанов бул айтылган сын пикирлерди негиздүү эмес деп четке кагууда.

«Биздин оюбузча бул адам укуктарын чектебейт. Кайра адам укуктарын коргоого багытталган мыйзам жобосу. Анын негизги максаты да ошол. Элибизди катталып жашап аткан диний уюмдар ушул мыйзамдын чегинде иштеши керек. Биз Казакстан Республикасында жашап жаткандыктан ошол элдин жарандары катарында баарыбыздын укуктарыбыз менен милдеттерибиз бар. Бул мыйзам жобосун эл аралык стандартка шайкеш келбейт деп айтууга болбойт»,- деди Берик Бекжанов.

Жалпы улуттук социал-демократиялык партиянын төрага орун басары Амүржан Косанов диний эркиндик маселесин бийлик алдыдагы боло турган шайлоонун көз карашынан алып карап жатат деген пикирин билдирди.

«Маселен, Казакстан мусулмандарынын башчысын дайындаган кадимки коомдук уюмдун жыйналышында президент аппаратынын жетекчиси менен ошол кездеги министр кошо отурду. Бул деген Конституцияны бузуу. Дин эркиндиги маселесине бийлик жарандардын диний эркиндигинин көз карашынан эмес өзүнө керектүү дүрбүдөн карап отурат»,-деди Aмүржан Косанов.

Оппозициядагы партиялардын өкүлдөрү Казакстан бийлиги жарандардын диний эркиндигин гана эмес, 2010-жылы өзү төрагалык кыла турган ЕККУ уюмунун да мындан башка талаптарын аткарбай жатат деген сындарын айтышууда.

Статистикалык маалыматтар боюнча азыркы убакта Казакстанда төрт миңге жакын диний уюм катталган. Анын эки миңден ашыгыраагы исламдык, калганы христиандык уюмдар.

ТАЖИКСТАН: ТООЛУУ БАДАХШАНДА КЫРДААЛ КУРЧУП БАРАТАТ

Кубат Чекиров, Прага Тажикстандын алыскы чыгышындагы Памир аймагындагы Тоолуу Бадахшанда жергиликтүү лидерлер менен өкмөттүн ортосундагы чыңалган мамиле улам курчуган мүнөзгө өтүп баратат. Калк сейрек отурукташкан аймактын жашоочулары бир топ апта бою тамак-ашка баанын кымбатташына каршы арыз-дооматтарын билдирип жатышкан. Каршылык жыйындарын басуу үчүн бул жакка өкмөттүк аскерлер кошумча тартылганы жөнүндө кабардан кийин нааразылык жыйындар мурдагыдан бетер күч алды.

Азиянын тоолуу өлкөсүнүн эң алыскы бурчунда соңку учурда кырдаал кыйындап баратат. 18-июнда беш жүздөн ашык адам Тоолуу Бадахшан автономиялуу областынын борбору Хорогдогу акимияттын имаратынын алдына чогулуп, жергиликтүү лидерлерди кармоо үчүн бийлик аскерлерин жибергени жөнүндө кабарга кабатырлануу билдиришти. Ал жерге келгендердин арасынан бир аял эмне максат менен келген себебин мындайчы түшүндүрдү.

«Мен өкмөттүк аскерлер бул жерге келди деп уктум. Мен эки баланын энесимин, мен кан төгүлүшүн жана энелердин кайрадан кара кийишин каалабайм. Биз бул жерге согушка жол бербөө үчүн чогулдук. Бул жакка аскерлер эмне максат менен келди. Ошону түшүндүрүп беришсин, Эгер бизге ушуну айтышса биз тынч гана тарап кетебиз. Биз башка эчтекени каалабайбыз.»

Тоолуу Бадахшан Тажикстандын аймагынын дээрлик тең жарымына тете жерди ээлейт, деңиз деңгээлинен бир нече миң метр жогору жайгашкан. Ал жакта жашаган жарым миллиондой калктын басымдуу бөлүгү Агахандын жолун жолдогон исмаилиттер. Өлкөдө басымдуу калкы негизинен суниттер болгондуктан, алар Тажикстандын саясатынан абдан эле обочолонуп калышкан.

Бадахшан 1992-97 жылдары болгон атуулдук согушта ар кандай куралдуу топтордон кыйла жапа чеккен. Атуулдук согуш Тажикстанда жүз миңдей адамдын өмүрүн алган. Согуш токтогондон кийин бул аймактын калкы өз арбайын өзү согуп жашап келген. Бирок сонку учурда бир нече апта бою алар зарыл керектүү товарларга баанын жогорулашына, отун суунун тартыштыгына нааразылык билдирип чыгышкан. Бул жерден алар борбордук бийликтин ашкере кийлигишип жатканына да кабатыр болуп жатышкан.

Жергиликтүү оппозициячыл лидерлер кымбатчылык саясаты үчүн өкмөттү сындап чыгышкан. Оппозициядагы Социал-демократиялык партия дагы бул нааразылык чараларын колдоого алды.

Социал-демократтардын бул жактагы канатынын башчысы Алим Шерзаманов Хорогго жүздөгөн өкмөттүк аскерлер келгени жөнүндө кабарды алгачкылардан болуп тараткандардын бири. Эмки айда бул жакка президент Эмомали Рахмондун келиши да күтүлүп жаткан.

Мурдагы айда Күлөп аймагында да ушундай нааразылык жыйыны күч менен таркатылган болчу. Май айында Тажик өкмөтү баңги зат соодасы менен алектенгендерди кармап келүү талабы менен аталган аймакка аскер жиберген. Аскерлер Күлөптө жергиликтүү лидерди кармоого аракет кылышып, кармашуу маалында бир нече адам кайтыш болгон.

Бадахшанда жашаган эл эми аларга да каршы өкмөт ушундай күч колдонот деп санааркап турушат. Бадахшандагы өкмөттүн эн чоң төрөсү Касым Кадырдын үй бүлөсүн шашылыш түрдө борбор шаарга алып чыгып кеткени жөнүндө кабар эл арасын ого бетер дүрбөттү.

Нааразылык чарасына келгендердин бири Сабзали Мамадризаев автономиялуу аймактын башчысы үй бүлөсүн Дүйшөмбүгө алып чыгып кеткенине кандай себеп болгонуна таң калууда.

«Эгер бул жакта баары тынч болсо анда эмне үчүн ал үй бүлөсүн көчүрүп жиберди. Ал элге эчтеке айткан жок. Эмне үчүн бизге эчтеке айтпай жатышканынын себеби билгибиз келет».

Бийлик өкүлдөрү кошумча тартылган өкмөттүк аскерлер кайра кайтарыла турганын айтып убада кылышкандан кийин гана нааразылык чарасына келгендер тарап кетишти. Бирок эгер бул убада аткарылбаса алар эки күндөн кийин кайра демонстрацияга чыга тургандыктарын эскертишти.

ТҮРКМӨН УЛУТТУК КИЙИМИ ОРУСИЯНЫН МОДА ДҮЙНӨСҮН БАГЫНДЫРУУДА

Аида Касымалиева, Прага Жакында Орусиянын белгилүү модельери Вячеслав Зайцев күнүмдүк жашоодо кийилчү кийим-кечектердин жаңы коллекциясын элге тартуулады. Эң кызыгы, Зайцевдин көйнөктөрүн карап, түркмөндөрдүн улуттук кийминин элементтерин көрсө болот. Бирок бул заманбап көйнөктөрдү түркмөн аялдары өздөрү кие албайт көрүнөт. Түркмөн кыз-келиндери --> http://www.azattyk.org/rubrics/politics/ky/2008/04/2D2C4260-D712-46EA-8790-635D46663EB8.asp дагы да болсо мектептерге жана жумушка салттык улуттук кийимчен гана барат.

Ушул айда Ашхабатта болуп кайткан Зайцев түркмөндөрдүн улуттук кийим-кечесинен укмуштай таасирленгенин жана анын кийинки коллекциясы ушул элдин улуттук кийиминдеги оймолорго жана башка өзгөчөлүктөргө негизделээрин айткан эле.

Орусиянын айтылуу кийим дизайнери Түркмөнстанга Кездеме көргөзмөсүнө катышуу үчүн барган. Зайцев жаңы көйнөктөрдү күнүмдүк жашоодо кийүүгө болоорун, алар жалаң түркмөн пахтасынан даярдала турганын да ырастаган. Белгилүү модельер өз кыялын түркмөн саймасы да катуу таасирленткенин айтты.

Бирок кызыгы, Москвада мындай “өзгөчөлүү” кийимдерге кардарлар арбын табылаары анык, бирок Түркмөнстандын өзүндө болсо, тескерисинче, бул заманбап кийим-кечектерге эч кайсы айымдын көңүлү түшпөйт сыяктанат. Анткени салт катары дээрлик жер чийгендей чубалжыган узун көйнөкчөн жана улуттук баш кийимчен - “тахыячан” жүргөн түркмөн аялдары Зайцевдин кыска жана ачык көйнөктөрүн дээрлик эч жакка даап кийе алышпайт.

Түркмөнстандын мектептериндеги кыздардын униформасы дээрлик толугу менен улуттук кийимге негизделген. Ачык жашыл түс аралашкан, тизеден ылдый түшкөн көйнөктөр сайма менен кооздолгон. Уландардын да, кыздардын да улуттук тебетей - тахыя кийиши абзел.

Фарид Тухбатулин Вена шаарында «Түркмөндөрдүн демилгечи тобу» аттуу уюмду жетектейт. Анын баамында, жаштар, айрыкча башка улуттагылар мектепке түркмөн улуттук кийимин кийип баргылары келишпейт. Дегеле дүйнөдөн кайткан президент Сапармурат Ниязовдун бул жардыгына каршы чыккандар көп. Деген менен учурда жогорку окуу жайларда болобу, мектептерде болобу, кыскасы коомдук жайларда кыз-келиндер улуттук кийимчен жүрүшү дагы деле өзгөчө талап кылынган эрежеге жатат.

- Бардык университеттерде, мектептерде, кесиптик окуу жайларда атүгүл түркмөн эмес жаштар да улуттук кийим кийүүгө аргасыз. Бул эреже жаңыдан эле киргизилип жатканда макул болбогондорду стипендия бербейбиз, окуудан кетиребиз деп коркутушкан. Мына ушундай ыкмалар менен студенттер улуттук кийим кийүүгө мажбур болушкан.

Мындай мектеп униформасынын баасын көпчүлүк үйбүлөлөр көтөрө да алышпайт деп кошумчалады Фарид Тухбатулин.

Чет өлкөлүктөрдү таң калтырганы, Түркмөнстандын көчөлөрүндө көпчүлүк аялдар улуттук кийимчен жүрүшөт.

Кээ бирөөлөр муну мурдагы президенттин Түркмөнстанды дүйнөдөн обочо кармоо саясатына байланыштырышат. Эгемендиктин жылдары түркмөндөрдүн көпчүлүгү чет өлкөгө ээн-эркин чыгып, башка элдер кандай кийингенин көрүшкөн эмес. Ал арада Түркмөнстан да чет элдик конокторду көп сандап кабыл албайт болчу. Көз карандысыз интернет баракчаларына тыюу салынган бул Борбор Азия өлкөсүндө модага арналган журналдарды көрүү мүмкүнчүлүгү да чектелген болчу.

Бирок ошого карабастан, түркмөн аялдарынын бир даары улуттук кийимди өздөрү эле тандаганын, аны менен сыймыктанаарын билдиришкен.

Түркмөн аялдарынын улуттук кийими ачык түстөрү, кооз саймалары менен белгилүү. Кызыл, кырмызы, сары – өлкөдөгү айымдар ушул түстөрдү жакшы көрүшөт. Ал эми көйнөктүн жакасы жана жеңи кызыл же алтын түстүү жиптер менен жасалгаланат.

Түркмөн аялдары кооз кийингенди да жакшы билишет жана буга абдан аракеттенишет. Айрым түркмөн эркектер тамашалап, айымдар акыркы акчасын тамакка короткондон көрө, көйнөктөргө сарптаарын да айтып күлүп калышат.

Ал эми Ашгабаттын модачыл айымдары акыркы кездери өздөрүнүн өзгөчө стилин ойлоп табышты. Алар улуттук кийимди Европанын элементтери менен жуурулуштуруп тигип кийинишет. Мурда кенен болгон түркмөн көйнөгү азыр белинен кынаптала баштаган – бул да кызык жаңылык. Көйнөктүн жеңи да кыскарып, моюн жагы саал ачыгыраак боло баштаганы байкалат.

Бирок түркмөн аялдарынын улуттук кийимине негизделип ойлоп табылган Зайцевдин заманбап көйнөктөрү жакын арада Түркмөнстанга оңой менен келе койбойт дешет байкоочулар. Себеби Түркмөнстанда дагы деле болсо аялдын эмне кийээрин өкмөт чечет эмеспи.

ТАШКЕН «ОЗОДЛИКТИН» ЖУРНАЛИСТТЕРИН КОРКУТУП ҮРКҮТҮҮГӨ ӨТТҮ

Кубат Чекиров, Прага Адам укуктарын жана басма сөз эркиндигин коргоочулар, көз каранды эмес саясатчылар Өзбекстандын өкмөттүк сыналгысында Эркин Европа-Азаттык үналгысынын өзбек кызматы тууралуу өткөн аптада обого чыгарылган берүүнү кескин сынга алышууда. Берүүдө өзбек кызматынын кабарчыларына каршы коркутуп-үркүтүү, кыйыр сес көрсөтүү камтылган. Серепчилер бул берүүнү эркин басма сөзгө каршы кезектеги «террор» катары баалашууда.

Өзбек сыналгысы көрсөткөн бул бир сааттык берүүдө Эркин Европа-Азаттык үналгысынын Озодлик радиосунун, башкача айтканда өзбек кызматынын жамааты кескин сынга алынган. Өзбек кызматында иштеген кесиптештерибиз бул берүүдө мамлекеттик кызыкчылыктарга каршы иш-аракет жүргүзүп жатат деп айыпталган. Андан тышкары берүүдө бир катар өзбек журналисттердин жана алардын жакындарынын чоо жайы, үй адреси, паспорт даректери сыяктуу маалыматтар кеңири айтылган.

2005-жылы 13-майдагы Анжиян кыргынынан соң Озодлик радиосунун Ташкендеги бюросу жабылып, анда иштеген бир катар кабарчылар ушул тапта Прага шаарында иштөөдө.

Эларалык Кризис тобунун басма сөз жаатындагы бөлүм директору Эндрю Стролайн бул берүү тууралуу тынчсыздануусун жашырган жок.

-Бул абдан кооптондурган окуя. Бул сыналгы каналдары коопсуздук кызматтары менен тыгыз байланышта экендиги маалым. Былтыр Алишер Саипов аттуу башка бир журналистти дагы алар кабдан катуу сындашкан. Ошондон кийин аны өлтүрүп кетишпедиби,- дейт укук коргоочу.

Алишер Саипов былтыр октябрь айында Ош шаарында өлтүрүлгөн. 26-жашында өмүрү кыйылган бул журналист эркин гезиттин редактору болчу жана Озодлик радиосуна, андан соң «Америка Добушунун» өзбек кызматына маал-маалы менен кабар берип турган. Саиповдун гезитинде Ислам Каримовдун авторитардык режими кескин сынга алынып келген.

Озодлик радиосу тууралуу жаманатты кылган берүү Өзбекстандын аймактык үч сыналгы каналында 9-10-июнда көрсөтүлдү. Ташкенде жашаган эркин журналист Абдурахман Ташанов бул берүүнү жалпы эле эркиндикти сүйгөн өзбектерге каршы багытталган деп сыпаттайт:

-Бул берүү – демократтарга жана журналисттерге каршы жасалган террор, алардын өкмөттүн көз карашын колдобогондугу, ага каршы тургандыгы үчүн жасалып аткан саясий террор. Мамлекет мындай саясатын эгемендик жылдарынын башынан тарта эле жүргүзүп келатат. Эми бул саясатты ого бетер күчөтүүдө. Эми ал маалымат согушуна айланды. Бул саясатты режим өзүн сактап калуу учун жүргүзүүдө. Себеби Азаттыктан, БиБиСиден жана башка чет элдик маалымат карааттарынан чыккан демократиячыл үндөр өзбек өкмөтү үчүн түйшүк жаратууда,- дейт Ташанов.

Өзбек өкмөттүк сыналгы каналдарынын бул берүүсүн Эркин Европа-Азаттык үналгысынын президенти Жефри Гедмин «биздин журналистттерибизди коркунучка кириптер кылууга түздөн-түз жана атайылап жасалган аракет»,-деп сынга алды.

Өткөн аптада өзбек бийлиги Азаттыктын мурдагы кабарчысы укук коргоочу Салижан Абдурахмановду камакка алды. Ага өкмөткө каршы иш аракет жүргүздү деген айып тагылууда. Өткөн аптада өзбек полициясы Азаттыктын дагы бир мурдагы кабарчысы Насыр Закировду камакка алган. Закиров 2005-жылы Анжиян кыргынын алгачкылардан болуп чагылдырган журналистердин бири болуп саналат.

Сүрөттө: Анжиян окуяларынан бир көрүнүш

ТАЖИКСТАН: ПРЕЗИДЕНТТИН “КАЗА БОЛГОН” КАЙНИСИ ТИРИЛДИ

Мындан бир айдай мурда Тажикстанда жергиликтүү коммерциялык банктын башчысына байланыштуу калк арасын ар түрдүү каңшаар кептер аралап кеткен эле. Айрымдар анын “кайып болуп кеткенин” айтышса, кай бирөөлөр банкирди жакындары оор жарадар кылып, ошонун айынан ооруканада каза болгон деп ишенип калышкан болчу. Өткөн аптада өкмөттүк телеканал “жоголгон” банкир --> http://rfe.azattyk.org/rubrics/politics/ky/2008/05/97EC80BC-B77A-4FCF-BD13-7F5443370456.asp чоң жыйындардын биринде президент менен чогуу отурганын көрсөттү.

“Ориенбанктын” башчысы Хасан Садуллоев улуттук масштабдагы бараат чыккан бараандуу саясатчы, коомдук же маданий ишмер деле эмес. Аны көпчүлүк негизинен президент Эмомали Рахмондун бир тууган кайниси катары гана билишет.

Өткөн айдын башталышында ал өзүнүн жээни Рустам Рахмон - президенттин уулу- менен чатакташып, атыша кеткенби, же башка бирдеме болгонбу, айтор, желкесине ок тийип, аны шашылыш Германияга жөнөтүп, ошо жерде ооруканада каза болгону тууралуу бир катар маалымат каражаттары кабарлап чыккан эле. Банктын жетекчилиги да муну не төгүндөп, не ырастап берген эмес. Натыйжада калк ичинде президенттин үй-бүлөсү, анын жакын туугандары дүнүйө бөлүшө албай, катуу араздашып калыптыр деген кайбат-каңшаарлар жайылып кетти.

Өткөн аптада Садуллоевди президент Эмомали Рахмон менен чоң жыйында чогуу отурган жеринен өкмөттүк телеканал көрсөткөн соң уу-дуу сөз ого бетер күчөдү. Теледен көрсөтүлгөн Хасан эмей эле, анын түгөйү Хусейн экенин, Хасан жаратынан айыгып чыккыча коммерциялык банкка Хусейн баш-көз болуп турарын көрүп тургандан бетер айрым көз карандысыз басылмалар жазып чыгышты.

Эл аралык мамилелер боюнча институттун башчысы Шокиржон Хакимов бул ызы-чууга байланыштуу бийликтердин, биринчи кезекте “Ориенбанктын” маалымат саясатын сынга алды. “Хасан Садуллоевдин басма сөз кызматы тандап алган “унчукпас” азыркы коомдун талаптарына таптакыр туура келбейт,- деп билдирди ал “Азаттыктын” кабарчысына. – Анын үстүнө бул зыян гана алып келет, анткени демилгени башка маалымат булактары колго алып, президенттин үй-бүлөсүнө, анын жакындарына байланышкан бир катар жашыруун сырлар ашкере болуп кетти. Алардын көбү, арийне, негизсиз болушу мүмкүн. Бирок эми элдин пикирин өзгөрткөнгө кеч болуп калды”.

Эл арасындагы “узун кулактар” болсо Хасан жана Хусейн Садуллоевдердин саясатта, финансы чөйрөсүндө таасири күч алып баратат, буга президент Рахмондун үй-бүлөсү кооптоно баштады, ошондон улам таяке-жээндер ортосунда ыр-чыр көбөйдү дешет. Бу сөздөрдүн канчасы ырас, канчасы калп экенин айтуу кыйын. Бирок Садуллоевдер чын эле коммерциялык банктан тышкары он үч ишканага, алардын ичинде бир нече пахта заводуна, тамак-аш фирмаларына ээлик кылышат.

МУКТАБАР ТАЖИБАЕВА: "ӨЗБЕК ТҮРМӨЛӨРҮ – АДАМДАРДЫ КЫЙНОО АРАЛЫ"

Амирбек Усманов, Прага Дүйшөмбү күнү өзбекстандык укук коргоочу Мутабар Тожибаева абактан бошотулду. Тожибаева Анжиян шаарында --> http://rfe.azattyk.org/rubrics/human_rights/ky/2008/05/9946C609-CB02-4D7C-8342-61BF407A7E3C.asp үч жыл мурда болгон кызыл кыргын үчүн өзбек бийликтерин сындаганы үчүн сегиз жылга эркинен ажыратылган эле. Чыгаан аял абактан АКШнын мамкатчысынын жардамчысы Ричард Баучердин Ташкендеги сапарын утурлай чыгарылды. Мутабар айым “Азаттык” радиосуна берген маегинде, адам укугу үчүн күрөштү токтотпой турганын билдирип, Өзбекстандын түрмөлөрүн «уруп-кыйноонун аралы» деп атады. Жыл башында Евробримдик Өзбекстанга мурда киргизген санкциясын кайра карар алдында да өзбек бийликтери бир нече укук коргоочуга эркиндик берген.

Мутабар Тожибаева өзбек бийликтери буга чейин абактан күтүүсүз бошоткон адам укугун коргоочулар сыяктуу эле мартаблуу чет элдик конок Ташкенге келгенде түрмөдөн чыгарылды. Бул ирет өлкөгө АКШнын мамкатчысынын жардамчысы Ричард Баучер келди. Ал 2-июнда президент Каримов менен болгон жолугушуудан кийин Каримовго Өзбекстанда адам укугу жаатында айрым оң жылыштар болуп жатканын айтканын билдирди.

Мутабар Тожибаева эркиндикке чыгар замат «Азаттык» радиосунун өзбек кызматына берген интервьюда, абакта 970 күн өткөргөнүн айтып, өзбекстандын түрмөлөрүн зобун-зордуктун аралына салыштырды:

-Абакта отурганда бир гана нерсени - Өзбекстандын жашоодон жана адамдардан ажырап, уруп-кыйноонун аралына окшош түрмөлөрүн жакшы көрүп калдым. Ырас, минтип айтсак, эч кимди таарынтпайбыз.

Ферганалык укук коргоочу 2006-жылы мартта өкмөттү каралады, бирөөлөрдү коркутуп акча алды деген сыяктуу ондогон дооматтар менен сегиз жылга кесилген. Көзкарандысыз байкоочулар менен адам укугун коргоочулардын айтышынча, бийлик тайманбас сынчысынын оозун жабуу үчүн Тожибаеваны абакка салган. Жергиликтүү жана эларалык уюмдардын Тожибаеваны бошотуу жөнүндөгү чакырууларына өзбек бийликтери этибар бербей 2-июнда гана укук коргоочуну абактан шарттуу чыгарды.

Тожибаева шарттуу бошотулгандыктан, келерки үч жылда өкмөткө сын айтып койсо, кайра түрмөгө салына турганын айтат:

- Бул келерки үч жылда менин ар бир кадамымды байкап турушат дегенди билдирет. Мен эгер бийликте отургандардын, ырасмий адамдардын атына кандайдыр бир жагымсыз сөз айтсам, алар мени абакка кайра салгандын амалын табышат.

Тожибаева, 2006-жылы психикалык ооруканага убактылуу жаткырылып, күчтөп дарыландырылганына карабастан, өзү айткандай «кыйноонун аралында» отурган адамдардын абалын жакшыртуу үчүн күрөштү токтотпойм дейт:

-Мен Өзбекстандын түрмөлөрү кыйноонун аралына окшош деп айтпадымбы. Бул аралда кыйналып жаткан эркектер менен аялдар көргөн азап-тозокту унутууга менин акым жок. Өзбек түрмөлөрүндөгү уруп- кыйноону токтотуу жана камактагы эркек-аялдарды коргоону токтотпошум керек экенине ишенем. Бул менин азыркы милдетим.

Мутабар Тожибаевага адам укугун коргоодогу өзгөчө каармандыгы үчүн ай башында Мартин Эннал атындагы эларалык сыйлык ыйгарылды. Бул сыйлыкты Эларалык Мунапыс, Хьюман Райтс Уотч жана башка таанымал адам укугун коргоочу уюмдар негиздеген.

БОРБОР АЗИЯ АПТА ИЧИНДЕ

-Тажикстандын Куляб шаарында турак үйгө жайгашып алган куралчандар менен коопсуздук күчтөрүнүн ортосунда дээрлик он саатка созулган атышуу жүрдү. Натыйжада үч адам каза таап, үч киши жаракат алды. Атышкандардын бир тарабында жарандык согуш учурунда исламчыл оппозицияга каршы күрөшкөн, президент Эмомали Рахмондун бийликке келишине салым кошкондордун бири, маркум Лангари Лангариевдин туугандары болгон.

-Орусиянын Жогорку соту Өзбекстандын жаранын мекенине өткөрүп бербөө жөнүндө чечим кабыл алды. Бул Орусиянын Жогорку сотунун өзбек жарандарына байланыштуу мурдагы чечиминен айрымаланат. Анын себеби эмнеде?

-Түркмөнстанда АКШ мамлекеттик катчысынын Борбордук жана Түштүк Азия боюнча жардамчысы Ричард Баучер болду. Анын айтымында, азыр эки өлкөнүн алакалары жакшырууда, Түркмөнстан болсо өзгөрүүлөрдү баштан өткөрүп жатат.

АЗЫК-ТҮЛҮК ТАРТЫШТЫГЫ ТАЖИКСТАНГА ЖЕТТИБИ?

Амирбек Усманов, Прага Дүйнөлүк банк жарды өлкөлөргө азык-түлүктөн --> http://www.azattyk.org/rubrics/economics/ky/2008/05/192A70D0-064F-4256-85C9-2044EC649551.asp жардам көрсөтүү үчүн 1, 2 миллиард долларлык атайын программаны сунуш кылды. Бул каражат эң биринчи кезекте кош бойлуу аялдар менен мектеп окуучуларын тамактандырууга, ошондой эле чакан чарбаларды дан азыктарынын уруктары жана жер семирткичтер менен камсыздоого сарпталат. Эларалык жардам берилчү жарды өлкөлөрдүн тизмесинде Кыргызстанга коңшулаш Тажикстан да бар.

Азык-түлүккө болгон талап келерки он жылда төмөндөбөйт. Ошон үчүн тамак-аштын баасы өсө берет, деп айтылат Бириккен Улуттар Уюму бейшемби күнү жарыялаган изилдөөдө. Соңку айлардагы азык түлүктүн, айрыкча дандын баасынын өсүүсү аба-ырайына байланыштуу болгондуктан, табият дыйканчылык үчүн ыңгайлуу болгон жылдары тамак-аштын наркы арзандашы ыктымал. Тамак-аш азыктарынын кымбатташы, Улуттар Уюмунун Азык түлүк агенттигинин башкатчысы Жак Диуф мойнуна алгандай, акыркы он жылдыкта айыл чарбасынын абалына жетерлик маани берилбегенден улам болду.

Мындай шартта дүйнөнүн кедей өлкөлөрүнө жардам берилбесе, кош бойлуу аялдар, болочок муун эсептелген мектеп окуучуларынын денсоолугуна чоң зыян келтирилет, же болбосо Экономикалык кызматташуу жана өнүгүү уюмунун соода жана айыл чарба агенттигинин башчысы Стефан Тангермэнн айткандай, «жаш муундун келечеги караңгы болот»:

-Азык-түлүк кризиси деген көптөгөн адамдар, өзгөчө, жаш балдар начар тамактанып калат дегенди түшүндүрөт. Бул жарды үйбүлөлөрдө төрөлгөн балдар курсагы тойо тамак жешпегендиктен жана өмүрү катаал шартта өткөндүктөн, мындай балдардын бүтүндөй бир муунунун келечеги караңгы болот дегенди билдирет.

Жарды өлкөлөрдүн элин катаал абалга жеткирбеш үчүн Дүйнөлүк банк 1-июлдан башталчу каржы жылы үчүн айыл чарба жана азык-түлүк программасына бөлгөн каражатын 2 миллиард долларга көбөйтө турганын жарыя кылды. Өтүп бараткан каржы жылында аталган программа үчүн 4 миллиард доллар бөлүнгөн. Бул чаралар, Дүйнөлүк банктын жетекчиси Роберт Зелилликтин айтышынча, 2 миллиард чамалуу адамды ачкачылыктан куткарууга мүмкүндүк берет. Жардам алчу өлкөлөрдүн ичинде Гаити, Либерия, Йемен, Того жана Тажикстан бар.

Азык түлүктүн баасынын жогорулашына күйүүчү майлардын кымбатташы, Индия, Кытай сыяктуу экономикасы ылдам өсүп бараткан өлкөлөрдө элдин азык-түлүккө, өзгөчө эт азыктарына болгон талабынын өсүүсү өбөлгө түзүүдө. Андан тышкары данды биотунга пайдалануу да тамак-аш тартыштыгына же баанын өсүшүнө таасир эткен.

Дүйнө элин азык-түлүк менен камсыздоо маселеси келерки жумада Римде өтчү эларалык жыйында талкууланат.

БОРБОР АЗИЯДА БИЙЛИКТЕГИ АДАМДЫН КУДАСЫ БОЛУУ КООПТУУ

Борбор Азияда президенттердин тууган-урук, кудаа-сөөктөрү каадалуу кызмат орундарына оңой эле келип, мамлекет башчысынын канаты астында зор таасирге ээ болушат жана чоң бизнес империяларды курушат. Бирок кээде туугандар, көбүнчө кайын-катнаш ортосун кара мышык аралап, айрымдарын алдындагы кызмат ээри гана кыйшайбастан, айрым учурда башынан да айрылып калышат, же ушундай коркунучка --> http://rfe.azattyk.org/rubrics/politics/ky/2008/05/97EC80BC-B77A-4FCF-BD13-7F5443370456.asp туш келишет.

Советтик системада бийликке тиши өтпөй тургандыгын жакшы билген карапайым советтик жарандар "өтө бийик көтөрүлбө, кулаганда жамбашың аман калат" деп айтышчу.

Пост-советтик Борбор Азияда бул сөздү айрыкча бийликтин эки тизгин бир чылбырын чапчып отурган мамлекет башчыларынын кайын-журтуна карата айтса жарашчудай.

Тажикстанда Хасан Садулоев колхоздогу катардагы эле жумушчу болуп жүрчү. Бүгүн ал өлкөдөгү эң ири банктардын бири – «Ориент» банкты жетектейт, ага дагы 13 ири компания тиешелүү деп айтышат. Бирок аны тажиктер биринчи кезекте президент Эмомали Рахмондун кайниси катары билишет. Мына эми Садулоев мындан бир ай мурда дайынсыз жоголгон бойдон табыла элек. Жергиликтүү гезиттер "Садуллоевди Рахмондун балдарынын бири өлтүрүп, же оор жарадар кылган" деп жазышууда.

Додожон Атовулло - диссидент-журналист, Рахмондун режиминен качып, көп жылдардан бери Москвада жашайт. Анын айтымында, Садулоевду "саясий амбициялары" үчүн көзүн тазалашты:

- Кийинки кездери Хасан Садулоев "эгер президентке бирдеме болсо, анын ишин мен алып кетем" деп, өзүн Рахмонго альтернатива көрө баштаган. Тажикстанда бийликтин эки очогу болуп калган: бири Рахмондун, экинчиси Садуллоевдин айланасында.

Казакстанда президент Нурсултан Назарбаевдин кызы Дарига менен ажырашып кеткен Рахат Алиевди жакында казак соту сыртынан соттоп, 40 жылга эркинен ажыратты. Ал азыр Австриянын баш калаасында сүргүндө, кайнатасынын былыктарын "төкпөй-чачпай, америкалык сотко айтып берем" деп беленденип турган кези.

Кезегинде Алиев да көптүн бири катары, врач болуп иштечү. Бирок тез эле жылдызы көкөлөп, чоң кызматтарда отурду. Дарига менен ажырашканда, Казакстандын Венадагы элчиси болуп иштеп жаткан.

Алиевден ажырашып кеткени менен, Дарига Назарбаева да жазасыз калбаганы көңүл бурдурат. Күйөөсүнүн айланасында жаңжал чыккандан кийин анын "Асар" партиясы иш жүзүндө таркап кетти. Дариганын саясаттагы таасири да солгундап калды.

Өзбекстанда президент Каримовдун кызы Гулнара теги ооган, америкалык ишкер Мансур Максуди менен ажырашкандан кийин, Максудинин Ташкендеги урук-туугандарын автобус менен Ооганстандын чегарасына алып барып, ары түшүрүп салышкан. Ал эми анын «Кока-Кола» менен биргелешкен фирмасынын 3 ишканасын милиция тинтип, жумушчулары куугунтукка кабылган.

ТҮРКМӨНСТАНДА КОНСТИТУЦИЯЛЫК РЕФОРМА БОЛОТ

Түркмөнстанда --> http://rfe.azattyk.org/rubrics/politics/ky/2008/05/2210AAA6-82F1-4478-9C0D-989419E0D9A7.asp конституциялык кайра куруу жараяны күүгө келе баштады. Жалпы элдин атынан айтылган жаңы сунуштарга ылайык, 3 миңге чукул мүчөсү бар Эл жыйынынын мандаттары парламентке жана президентке берилмекчи. Бул пландан өлкө демократияны көздөй арым таштады деген жыйынтык чыгаруу али эрте, президенттин кызмат нөөмөтүн 7 жылга чейин узартуу идеясын да артка чегинүү деп атаса болобу, азырынча айтуу кыйын.

Канчалаган жылдардан бери биринчи жолу Түркмөнстанда мыйзамдык жаңылануу күтүлүүдө. Бирок аны, чынында да, жылыш же артка кетенчиктөө деп бир беткей баалаш кыйын.

Жаңы түзүлгөн Конституциялык реформалар боюнча мамлекеттик комиссия 22-майда президент Гурбангулы Бердымухамедовдун катышуусу менен жыйын өткөрдү. Анда Межлистин, же бизче айтканда, парламенттин төрайымы Акжы Нурбердиева Элдик жыйындын милдеттерин парламентке жана президентке бөлүшүүнү "эл каалап" жаткандыгын мындайча баяндады:

- Атуулдардан Калк Маслахатынын макамын өзгөртүп, анын бийлик ыйгарымдарын Түркмөнстандын президентине жана Түркмөнстандын парламентине өткөрүп берүү тууралуу көптөгөн сунуштар келип түштү.

Халк Маслахаты же Элдик жыйын бүгүн Түркмөнстандын башкы мыйзам чыгаруу органы деп саналат. Анын 2 жарым миңдей мүчөсү бар, бирок кээде анын жыйындарына 3 миңдей делегат катышат. Андагы парламент депутаттарынан башка бардык мүчөлөр шайлоо эмес, бекитүү жолу менен келет. Маслахат ишкерлерден, өкмөт өкүлдөрү, жумушчулар, дыйкандар, коомдук уюмдардын башчылары, улуттук азчылыктар, айыл аксакалдары, айтор калктын ар кыл катмарларынын өкүлдөрүнөн куралган.

Парламенттин төрайымы белгилегендей, бул органдын көлөмдүүлүнөн улам, аны башкаруу кыйын, иши да көңүл жылытаарлык эмес:

- Халк Маслахатынын жылда бир өткөн сейрек жыйындары жана мүчөлөрүнүн көптүгү маселелерди тез-тез чечип, конституциялык мыйзамдарды кабыл алууга тоскоол болот.

Нурбердиева жетектеген парламент болсо 65 гана депутаттан туруп, бийлик ыйгарымдары өтө чектелүү. Анын үстүнө бүт бийлик иш жүзүндө бир кишинин колунда болгон мамлекетте ал президенттин мыйзам долбоорлорун бир добуштан колдоп берүүнүн гана органы болуп калган.

Азыркы сунуш боюнча, парламенттеги депутаттардын саны дээрлик эки эсеге көбөйтүлүп, 125ке жеткирилет. Ал эми Халк Маслахаты Түркмөнстандын Аксакалдар кеңешине айландырылат.

Мындан тышкары президенттин кызмат мөөнөтү азыркы беш жылдан жети жылга узартылат шекилдүү. Муну да парламенттин жетекчиси сунуштады.

Ошону менен Түркмөнстандын мамлекет башчысы коңшулаш өлкөлөрдүн көпчүлүгүндөгүдөй эле мөөнөттө кызмат өтөй турган болот. Бирок көз карандысыздыктын 17 жылында 2 гана жолу шайлоо болгон өлкөдө жети жылда бир шайлоо өтүп турганы да жакшы жөрөлгө эмеспи?!

Мындан тышкары, Конституциялык комиссиянын мүчөлөрү жаңы Конституциянын долбоорун даярдамакчы. Өлкөнүн Демократия жана Адам укуктары боюнча Улуттук институтунун жетекчиси Ширин Ахмедованын айтымында, баш мыйзамдын долбоорун түзүүдө Бириккен Улуттардын конвенцияларынан тартып, коңшу өлкөлөрдүн Конституциялары да көңүлгө алынды.

БОРБОР АЗИЯ АПТА ИЧИНДЕ

Орусиянын жаңы президенти Дмитрий Медведев чет элге алгачкы сапарын Казакстандан баштап, Астанада болду. Борбор Азиянын чегинен алганда, бул бир жагынан аймактык атаандаштыкта Казакстандын Өзбекстандан ашып өткөнүн дагы бир ирэт көрсөткөн окуя катары бааланды. Мындан сегиз жыл мурда Орусиянын ал кездеги жаңы президенти Владимир Путин алгачкы сапарын Өзбекстанга жасаган эле.

Түркмөнстанды азыркы президенти Гурбангулы Бердымухаммедовдун бийлик мөөнөтү беш жылдан жети жылга чейин узартылышы мүмкүн. Ал эми мамлекеттик бийликтин эң жогорку органы катары эсептелген - Халк Маслахатынын маккамы кыйла төмөндөп, иш жүзүндө жоюлат. Мындай сунуш өлкө Конституциясына өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду даярдоо үчүн түзүлгөн комиссиянын отурумунда айтылды.

Түркмөнстан Мары шаарындагы аскер-аба базасын НАТОнун карамагына берүүгө камынууда. Бул тууралуу германиялык "Шпигель" журналы жазып чыкты. Түркмөнстанга НАТОнун күчтөрү жайгашуусу толук мүмкүн экенин, мунун белгилери буга чейин эле байкалганын "Азаттык жана Эркин Европа" радиосуна берген интервьюларында немис жана орус эксперттери да белгилешти.

ОРУС ПРЕЗИДЕНТИНИН САПАРЫ АСТАНАНЫН АЙМАКТЫК АТААНДАШТЫКТАГЫ ЖЕҢИШИБИ?

Орусиянын жаңы президенти Дмитрий Медведев өзүнүн алгачкы тышкы саясий сапарын --> http://rfe.azattyk.org/rubrics/politics/ky/2008/05/A86332C4-000B-43B8-BAC6-EA3C7C11C8A9.asp Казакстандан баштап, кечээ Астанада сүйлөшүүлөрдү өткөрдү.1990-жылдардын башынан бери эле казак президенти Нурсултан Назарбаев менен бирге өзбек президенти Ислам Каримов да аймактын негизги оюнчусу болуу үчүн атаандашып келгенин эске алганда, бул окуя Астананын ошол атаандаштыкта оозуп бара жатканынын дагы бир ирээт эске салып тургандай.

Мындан туура сегиз жыл мурда Орусиянын ал кездеги жаңы президенти Владимир Путин кызматка киришкен соң, өзүнүн чет элдик биринчи расмий сапары менен Өзбекстанга барган эле. Өзбекстан менен Казакстандын орду азыр эмне үчүн алмашып калганын түшүнүү үчүн алардын Орусия менен советтик доордон кийинки мамилелеринин айрым өңүттөрүнө кайрылуу туура өңдөнөт.

Советтик доордон кийинки кыска тарыхта Өзбекстандын да, Казакстан сыктуу Батыш менен жылуу мамиле орноткон учурлары болду. Бирок Ислам Каримов муну Орусиянын эсебинен жасаса, Казакстан эч качан Москваны жээриген эмес. Нурсултан Назарбаевдин Орусияны "Кудай берген кошуна", деп атаган жайы бар. Согушту жана тынчтыкты чагылдыруу боюнча Лондондогу институттун улук редактору Жон МакЛеод мындай дейт:

-Бул эки лидер ортосундагы маанилүү бир айрымачылык, качан өзбектердин Батыш менен мамилеси салыштырмалуу жакшырган же Өзбекстан Батышка кызмат кылып жаткан учурда, Орусия менен мамилеси кайра начарлайт. Назарбаев болсо алаканы эки жак менен тең бирдей алып жүрдү. Бул - айрымалуу жана көбүрөөк ийкемдүү ыкма.

Казакстандын Орусия менен ийиндешип турганына кошумча мына ушундай ийкемдүү ыкмадагы саясаттын жүргүзүлүшү эки өлкөнүн саясий жана экономикалык мамилелеринин тереңдешине салым кошкон жок деп айтыш кыйын. Казак мунайынын көбү азыр сыртка Орусия жана анын куурлары аркылуу чыгууда жана тараптар мунай–газ кендерин иштетүү, жаңы куурларды төшөөө боюнча долбоорлорго катышуу багытында биргелешип аракеттенип жатат. Казакстан 2010-жылы ЕККУ уюмунунда төрагалык кылуу маккамын алышында Москва Астананын дипломатиялык жактан башкы колдоочусу болду.

Ал эми Өзбекстан көз карандысыздык алгандан кийинки жылдары Орусиядан жана КМШ уюмдарынан оолактап, өз алдынча саясат жүргүзүп, Батыш менен да жакшы мамиле орнотууга талаптанган. Москва менен Ташкенттин ортосундагы муз ал кездеги жаңы президент Владимир Путиндин 2000-жылкы визитинен кийин эрий баштаган эле.

Андан соң 2005-жылы май айында Анжияндагы кан төгүүдөн кийинки окуяларда Орусия Ташкенттин тарабында болду. АКШ жана Батыш өлкөлөрүнүн Анжияндагы кан төгүү боюнча көз карандысыз иликтөө жүргүзүү жөнүндөгү талабына жооп кылып, президент Каримов америкалык аскерий базанын өлкөдөн алты ай ичинде чыгарылып кетишин капыстан эле талап кылды. Андан төрт жылга жетпеген убакыт мурда эле 2001-жылдын 11-сентябрдагы терракттан кийин Ооганстандагы аскерий операцияларга колдоо көргөзүү үчүн Өзбекстанда америкалык базанын жайгашуусун расмий Ташкент кубаттап кабыл алган болчу.

Анткен менен Согушту жана тынчтыкты чагылдыруу институтунун улук редактору Жон МакЛеоддун көз карашында, Анжиян окуясы жана президент Каримовдун оома, туруксуз тышкы саясаты Орусияда ага ишенбөөчүлүктү жаратпай койгон жок:

-Мисалы үч жыл мурда Анжиянда орун алган кыянатчылыктар учурунда Орусия өзбек өкмөтүн колдогону айныксыз. Бирок буга окшогон инцидент өлкөдөгү узак мөөнөттүү стабилдүүлүккө көлөкө түшүрөт. Адамдар өлкөнү ушул кишинин башкаруусу туурабы деп ойлоно башташы мүмкүн?

Айтор Орусиянын Борбор Азиядагы кызыкчылыктарын эске алганда, Орусиянын жаңы президентинин тышкы саясий сапарын Казакстандан баштоосу, Астана аймактык атаандаштык үчүн күрөштө Ташкенттен үстөмдүк кылып жатканынын дагы бир мисалы катары каралууда. Лондондук талдоочу Жон МакЛеоддун пикиринде, Казакстан бул позициясын узак убакыт колдон чыгарбоосу мүмкүн:

-Казакстан Борбор Азияда саясий, экономикалык жактан да үстөмдүк кылган өлкө жана менин болжолумда мындай жагдай Нурсултан Назарбаев бийликте калганга чейин уланаары анык.

Атаандаштык демекчи, акыркы бир ай ичинде Астанада Кыргызстан , Өзбекстан, Тажикстандын президенттери болду. Кыргыз жана тажик президенттери Нурсултан Назарбаевдин Борбор Азия союзун түзүү жөнүндө узактан бери айтылып келе жаткан идеясын колдошсо, Ислам Каримов бул ирээт ал демилгени толугу менен четке какты. Бул атаандаштык али токтой электигинин ишарасы окшойт.

БОРБОР АЗИЯ: БАШ КАЛААНЫН КООЗ КӨРҮНҮШҮ ЖЕ ҮЙ-ЖАЙСЫЗ КАЛГАН ТУРГУНДАР

Аида Касымалиева, Прага Соңку бир нече жыл ичи Борбор Азия өлкөлөрүндө чоң шаарларды жаңыртуу долбоорлорунун алкагында эски имараттарды --> http://www.azattyk.org/rubrics/human_rights/ky/2008/04/8B71CA2C-C2E0-42F6-9BEB-85E5A8A511EB.asp сүрдүрүп салып, алардын ордуна жаңы имараттарды куруу модага айланды. Ашхабат, Дүйшөмбү, Алматы шаарларында үйүнөн ажырагандардын көбүнө мамлекет тарабынан эч кандай каржылык жардам каралбагандыктан, эл нааразылык акцияларына чыкты. Шаар бийлигинин чечиминен улам миңдеген адамдар үй-жайысыз калышууда. Ушуга окшош эле кырдаал эми Өзбекстандын баш калаасы Ташкентте да кайталанууда.

Ташкент быйыл 2200 жылдыгын белгилөөгө даярдык көрүүдө. Шаар бийлиги мына ушундан улам баш калаага жаңы көрк берүүгө дилгирленип турат.

Көптөгөн жеке үйлөр бульдозер менен сүрдүрүлүп, алардын ордуна жаңы имараттар салынмакчы. Көчүрүлгөндөргө берилчү каржылык жардамдын көлөмү өтө эле аз.

Атын атоодон баш тарткан бул айым 48 жашта. Ал Ашхабатта 1990-жылдары башталган шаардын турпатын өзгөртүү саясатынын курмандыгына айланганын айтат.

-Биздин үй 2005-жылы бузулган. Ошондон бери көп кабаттуу үйдө ижарада турабыз. 3 бөлмөлүү үйдө 15 адам чогуу жашайбыз. Бийликтен турак-жай сурасак, ашыкча үй жок деп жооп кайтарышат.

Бул айымга окшогон көптөгөн адамдардын үйлөрү сүрдүрүлүп, алардын ордуна Ашхабат шаарында жаңы имараттар, айнектен жана мрамордон жасалган кеңселер, жолдор, гүлзарлар менен саябандар пайда болгон.

Коңшу Казакстанда да ушул эле көрүнүш. Өлкө бийлиги мунайдан түшкөн ири кирешени шаарларды оңдоп-түзөө иштерине жумшаган. Дүйшөмбү, Ашхабат жана Алмата шаарларынын тургундары, чындап келгенде бизди өкмөт үйлөрүбүздөн кууп чыкты деген пикирлерин айтышууда. Каржылык көмөк көрсөтүүнүн ордуна шаар бийликтери “үйлөрүңөр мыйзамсыз жол менен курулган” деп тургундардын өздөрүн күнөөлөгөн учурлар көп.

Ал эми Дүйшөмбү шаарынын башчылары болсо, ар бир үйбүлөгө шаардан оолак жайгашкан жерден 900 чарчы метр жер берилээрин айтышууда. Бирок эски там-жайынан ажыраган тургундарга жаңы үй курууга эч кандай акча же курулуш материалдар берилбейт экен. Акчалай жардам эң жакыр үйбүлөлөргө гана көрсөтүлмөкчү. Бул тизмеге айына 6 доллардан аз акча тапкан бүлөлөр гана илинет. 6 доллар – бул Тажикстандагы эң төмөнкү айлык. Ушуну эске алганда, үйүнөн ажыргандардын дээрлик бардыгы компенсациядан куржалак калчудай.

Кызыктуусу, эски тамдар сүрүлгөндөн көп өтпөй эле ал жерлерге элде “элитный үйлөр” деген атка конгон имараттар түшүүдө. Мисалы Ашхабаттын түштүк райондорунда мындай жаңы үйлөрдүн баасы 60 миң АКШ долларынын башталат. Ал эми Алматыда болсо баалар Европадагыдай.

Дүйшөмбүнүн карапайым тургуну Жамалдин Сиражовдун үйү да 2 жыл мурун бульдозер менен сүрдүрүлүп, андан бери Жамалдин үйбүлөсү менен ижарада турат. Жамалдин үчүн “жөн эле үйлүү болуу да ишке ашпас кыялга” айланган.

-Менин үйүм бузулуп салынган. Кайда бараарымды же эмне кылаарымды билбейм. Мен өкмөттү түшүнбөй турам – алар эмнени көздөп жатышат: жаңы нерсе курууну же курганды бузуунубу?!

Апрель айында Сиражов жана башка үйүнөн ажыраган 40 адам бийликтен компенсация талап кылышып, наарзылык акциясына чыгышкан. Ошол эле күнү 20 аял тажик президентинин кеңсесинин алдында чогулуп, үйлөрүнүн сүрдүрүлүп жаткандыгына нааразы экендигин билдиришип, камалышкан. Аялдардын айтымында, алар “болочокто мындай иш-чараларга катышпайбыз” деген убада беришкенден соң бошотулушкан.

Алматынын бир нече тургуну өздөрүнүн оор абалына бийликтин көңүлүн буруу үчүн ачкачылык акциясына чыгышкан. Бирок бийлик өкүлдөрү буга камырап да коюшкан жок.

Борбор Азиянын бийликтери миңдеген шаар тургундарынын кызыкчылыктарына көз жуумп ири шаарларды көрктөндүрүү иш-чараларын уланта беришчүдөй.

ӨЗБЕКСТАН-ОРУСИЯ: КӨП КЫРДУУ САЯСАТ

Соңку апталарда Ташкент менен Москванын мамилелери сууп бараткандай ишараларга күбө болдук. 13-майда “Өзбекнефтегаз” мамлекеттик ишканасы Малайзиянын «Петронас» газ концерни --> http://rfe.azattyk.org/rubrics/economics/ky/2008/05/E1DCF636-69F8-4561-AA11-24ECBF91C72E.asp менен келишимге кол коюп, мурда орус энергетиктери чалгындаган 3 участокту малайзиялыктар иштетмей болду. Eurasia View басылмасы ушул темага токтолуп, Ташкент өзүнүн эски геополитикалык оюндарына кайтты деп жазат.

Ошентип, Өзбекстан менен Малайзия 1 жарым миллиард долларга бааланган келишимге кол коюшту. Натыйжада 2004-жылдан бери Өзбекстандын түндүгүндөгү 3 кенге үмүт артып жүргөн «Газпром» кур жалак калды.

12-майда болсо Ташкентте орустардын «Союзнефтегаз» энергия компаниясынын каржылоосу менен курулган 3 медициналык клиниканын ачылуу аземи болду. Россиянын мунай жана газ өндүрүүчүлөр биримдигинин директорлор кеңешинин төрагасы Юрий Шафраникти бул иш-чарада Өзбекстандын Москвадагы элчиси гана коштоп жүрдү. Өзбекстандын бир дагы өкмөт мүчөсү ага катышкан жок.

Анын алдында, Ташкенттеги Пушкин көчөсү Эгемендүүлүк көчөсү деп өзгөртүлдү. Эң кызыгы, бул жөнүндө 7-майда, орус президенти Дмитрий Медведев ант берген күнү жарыяланды.

Өзбекстандын мамлекеттик маалымат каражаттары Ислам Каримовдун Медведевге жолдогон куттуктоосун басышкан жок. Ошол эле маалда, жергиликтүү интернет сайттардын бири жазганына караганда, Медведев Каримовго Жеңиш күнү менен куттуктоо жиберген.

Саясий аналитик Санобар Шерматованын пикиринде бул окуяларды өз өзүнчө алып караган оң. Жалпылап алганда, Өзбекстандын саясатында антироссиялык багыт пайда болду деген ой жаралышы ыктымал. Бир сөз болгон окуялардын себептери ар башка. Маселен, Пушкин көчөсүнүн өзгөртүлүшү Ташкент шаарынын 2 жылдан кийин белгилене турган мааракесине байланыштуу болушу мүмкүн.

-Газ келишимин алсак, «Газпром» газдын транзитине кызыкдар. Акыркы маалда компаниянын тактикасы өзгөрдү. «Газпром» Россиянын аймагындагы кендерге артыкчылык берип, аларды өздөштүрүүгө акча сарптоону оң көрөт. Себеби, ал инвестициянын тагдыры кайсы бир өлкөнүн бийликтерине багынкы болбойт.

СССР кулагандан кийин Россия менен жакшы мамилелерин өз бийлигин чыңдоо үчүн пайдаланып келген Каримов, 11-сентябрь окуяларынан кийин АКШ менен стратегиялык кызматташтыгын өркүндөтүүгө өтөт.

Бирок 2005-жылкы Анжиян окуяларынан кийин Ташкент-Вашингтон мамилелери кескин начарлап кетти.

Кремлден көз каранды болуу Каримовго, албетте, жакпайт, андыктан өзбек лидери АКШ жана Европа биримдиги менен мамилелерди калыбына келтирүү кадамдарына позитивдүү жооп берди. Батыштын колдоосуна ээ болуу перспективасы Москва менен алакаларды экинчи планга жылдырып койгонсуду.
Өзбекстандык көз карандысыз серепчи Камалиддин Рабилов Ташкент-Москва мамилелеринин мындан аркы өнүгүшүн кеп кылганда Каримовдун ролун эстен чыгарбоо зарыл дейт:

-Өзбекстан эгемендүүлүк алгандан бери Каримов Москва менен дайым конфронтацияда болуп келген. Анжиян окуяларынан кийин Москвага барганда, кээ бир маалыматтарга караганда, Каримов Кремлде Путинди 1 саатка жакын күтүп калган имиш. Каримов мындай окуяларды унутпайт.

Айрым кабарларга ылайык, Өзбекстан Москва менен масилиеттешпестен НАТОнун Ооганстан боюнча сунушуна макулдугун берди. Ооганстанга аскерий эмес жабдыктарды, тамак-аш жеткире турган темир жол Өзбекстандын аймагы да аркылуу өтмөкчү.

Жакында Россия Өзбекстандан кээ бир айыл чарба продукциясын, анын ичинде пахтаны импортоого убактылуу тыюу салды. Орус бийликтери муну коңуздун кооптуу бир түрү табылганы менен түшүндүрүштү. Байкоочулар болсо Грузиянын жана Молдованын шараптарына киргизилген чектөөнү эске салып, саясий жүйөөнү да жокко чыгарышпайт.

Ошентсе да, атын атабаган ташкенттик серепчилердин бири белгилегендей, Россия Өзбекстандын ири соода шериги, геосаясий союздашы, андыктан Ташкент Москвадан таптакыр алыстап кетет деп айтуу кыйын.

ШКУ: ШААНИСИ ЭЛЕБИ ЖЕ МААНИСИ ДА БАР БИРИКМЕБИ?

Быйыл адеп түзүлгөнүнө он эки жылга аяк баскан Шанхай Кызматташтык Уюму - тарыхый чен өлчөмдөн алганда жаш бирикме. Башында чек араларда ишеним орнотууну көздөгөн уюмдун кийинки мүдөө-максаттары, ишинин натыйжалуулугу, Кытай жана Орусиянын гана кызыкчылыгы үстөмдүк кылып калганы же Борбор Азия өлкөлөрү үчүн да пайдалуулугу боюнча түрдүү көз караштар айтылып, талкуулар жүрүп келүүдө. ШКУ --> http://rfe.azattyk.org/rubrics/politics/ky/2008/05/8B61829F-563A-462F-B086-A7EE6760C530.asp боюнча ушул аптада Астанада да конференция өттү.

Борбор Азиянын төрт өлкөсү менен катар Орусия жана Кытайдын башын бириктирген ШКУну батыштык айрым эксперттер "Чыгыштын НАТОсу" деп мүнөздөшкөнү менен анын мүчөлөрүнүн бири экинчиси менен кеп–кеңешпестен туруп эле өз алдынча чечим кабыл алуусун улантууда.

Ириде Кытай менен Орусиянын алакасынан тынчызданган Кошмо Штаттардын Мамлекеттик департаментиндеги расмий өкүлдөрдүн айтымында, Шанхай Кызматташтык Уюмунун алкагында жасалган билдирүүлөр эмес, ал мүчөлөр ортосундагы кызматташтыкты колдоо үчүн эмне жасап жатканы маанилүү. АКШнын кээ бир расмий адамдары ШКУда ушул эки өлкө үстөмдүк кылгандыктан, алар калган мүчөлөрдүн да суверенитетин чын эле бекемдеп жатканынан шек санашат.

ШКУ геосаясий күрөштөрдүн курмандыгы болуп жаткан Борбор Азия өлкөлөрүнүн көз карандысыздыгын тескерисинче алсыратып жатканын айрым эксперттер да айтышат. Бирок Стратегиялык изилдөөлөр боюнча Лондондогу институттун кызматкери Оксана Антоненко мындайга макул эмес. Анын көз карашында, ШКУ - Борбор Азия үчүн өтө пайдалуу уюм:

-Орусия менен Кытай аскерий жана экономикалык кубатынын чоңдугунан улам гана Шанхай Кызматташтык Уюмунда үстөмдүк кылган державалар экени анык. Бирок, менимче, иш жүзүндө ШКУда бир, атүгүл эки оюнчу да бийлик кылбайт. Бул Борбор Азия үчүн өтө пайдалуу, себеби ал аймактын чакан өлкөлөрү өз кызыкчылыктарын күн тартибине алып чыгып, Орусия жана Кытай сындуу өлкөлөр тарабынан урматталышына мүмкүндүк берген жалгыз платформа. Муну Орусия жана Кытайдын кимиси болбосун, эки тараптуу мамиленин алкагында чечүү алар үчүн өтө кыйынга турмак.

Стратегиялык изилдөөлөр боюнча Лондондогу институттун эксперти Оксана Антоненко кошумчалагандай, ШКУнун саммитинде кабыл алынып келген чечимдер багыт берүүчү гана принциптер. Ага мүчө өлкөлөрдүн баары бир саясатты гана карманат деп күтүү реалдуу эмес:

-Менимче анын мүчөлөрү биринчи кезекте өзүнүн гана саясатын карманары таң калыштуу эмес. Мүмкүн болгон деңгээлде алар аракеттерин координациялоого, кызыкчылыктарын бириктирүүгө умтулушат. Орусия жана Кытай сындуу өлкөлөрдө көп учурда өзгөчө мүдөөлөрү бар. Демек, алар биринчи кезекте өз кызыкчылыгын көздөшөт. Атүгүл НАТО же Евробиримдик өңдүү уюмдарда мүчө өлкөлөр бирикменин жалпы кызыкчылыгына шайкеш келбеген өз кызыкчылыктарын карманышат.

Ушул апта башында Астанада "ШКУ – Аймактык кызматташтыктын заманбап үлгүсү" деген аталыштагы конференция өттү. Уюмдун башкатчысы Болат Нургалиевдин ушул жыйында билдиргенине караганда, учурда башка өлкөлөрдү да толук кандуу мүчөлүккө кабыл алуунун критерийлери иштелүүдө. Мүчөлүккө арыз Индия, Пакистан, Иран, Монголия сындуу өлкөлөрдөн түшкөн. Азыр алар ШКУнун отурумдарына байкоочусу статусунда катышып келүүдө.

Болат Нургалиев белгилегендей, байкоочу болуу мүдөөсүн башка бир катар өлкөлөр, анын ичинде Ооганстан да билдирген. ШКУга мүчө же байкоочу болууга көп өлкөлөрдүн умтулуп жатканы, Стратегиялык изилдөөлөр боюнча Лондондогу институттун эксперти Оксана Антоненконун көз карашында, уюмда Кытай жана Орусия үстөмдүк кылбаганынын күбөсү.

Анткен менен кээ бир экспеттер ШКУда АКШга, жок дегенде анын тышкы саясатына каршы туруу максаты бар деп эсептешет. АКШдагы аскер-согуш колледжинин Стратегиялык изилдөөлөр боюнча институтунун профессору Стивен Бланк "Азаттык жана Эркин Европа" радиосунун кабарчысы менен болгон маегинде белгилегендей, ШКУнун алкагындагы аскерий машыгуулардын күчөшү ал Борбор Азиядагы террор коркунучуна караганда, Тайван же Түндүк Корея менен чыгып кетиши ыктымал согуштардан көбүрөөк тынчызданганын көргөзүүдө:

-ШКУнун өкүлдөрү үчүнчү өлкөгө же тарапка каршы багытталган эмеспиз деп ар убак айтышканы менен сиз алардын 2001-жылдан берки комюникелерин карасаңыз, атүгүл ага чейинки орус–кытай комюникесин карасаңыз алар АКШ каршы багытталган тышкы саясий билдирүүлөргө шыкалган. Бул аскерий машыгуулар кеңейүүдө. Көптөгөн эксперттер ал антитеррордук деп аталган иштер, атүгүл Борбор Азия менен гана чектелгенине ишенишпейт.

АКШ жана ШКУ демекчи өткөн аптада эле Конгрессте мамлекеттик катчынын Түштүк жана Борбор Азия боюнча жардамчысы Ричард Баучерге Вашингтондун ШКУ жана Борбор Азия өлкөлөрү менен мамилеси жөнүндөгү суроолорго жооп берүүгө туура келди:

- Биздин аймактагы саясатыбыз Борбор Азиянын беш өлкөсү суверендүү жана көз карандысыз мамлекеттер, алар менен биз маселелердин кеңири чөйрөсү боюнча көп багыттуу алканы карманышыбыз керек деген шартка гана бекем негизделген. Биздин саясат - Борбор азиялыктардын өз ара алакасына басым жасоо. Биз бул жерде, айрымдар айткандай, "Улуу оюнду" жүргүзүшүбүз же башка державалар менен ойношубуз керек эмес. Биз аймактагы өлкөлөрдүн ар бири менен алардын өз жолуна ылайык иштешүүбүз, мүмкүнчүлүк жана шарт тартуулообуз абзел. Биздин аймактагы жалпы максатыбыз айдан ачык. Биз суверендүү, стабилдүү жана демократиялык, адам укуктарын урматтаган өлкөлөрдүн өнүгүүсүн колдоого умтулабыз. Биз ошондой эле алар дүйнөлүк экономикага интеграциялануусун, Кошмо штаттар жана биздин өнөктөштөр менен кызматташуусун, аймактык коопсуздукту жана стабилдүлүктү чыңдоосун да каалайбыз.

Бул аралыкта ШКУда үстөмдүк кылат деген өлкөлөрдүн бири - Орусиянын жаңы президенти Дмитрий Медведев алгачкы тышкы саясий сапарын апта соңунда Казакстан жана Кытайдан баштаган жатат. Андан кийин гана Германияга бармакчы.

Москванын Батыш жана АКШ менен мамилеси бузулуп турган шартта анын чү дегенде эле Казакстан менен Кытайга барышы Орусия үчүн башка маанилүү өнөктөштөр да бар экенин көргөзүүнүн ыкмасы катары да каралууда. Орус президентинин адегенде эле Астанага келүүсү Казакстан азыр Орусиянын КМШ боюнча эң баалуу жана татыктуу өнөктөшү деген аргументтерди да бекемдөөдө.

ТАШКЕНТ “ДИН ҮГҮТТӨӨЧҮЛӨРҮНӨ” КАРШЫ КҮРӨШӨ БАШТАДЫ

Аида Касымалиева, Прага Өзбек мамлекеттик сыналгысы кабарлагандай, ырасмий Ташкен Батыш диний агымдарына каршы атайын чараларды көрө баштады. Бийлик өкүлдөрү “Иегованын күбөлөрү” өңдүү диний --> http://rfe.azattyk.org/rubrics/religion/ky/2008/02/731620A7-7A0F-4232-A717-CFB36979AEE4.asp сектанын ишмердигин - постсоветтик мейкиндикте демократиялык реформаларды ишке ашыргысы келген АКШнын жана башка Батыш өлкөлөрүнүн “саясий куралы” деп каралашат.

Адамды диний көз карашы үчүн куугунтуктоо Өзбекстанда кеңири тараган көрүнүш. Укук коргооочулар билдиргендей, бийлик өкүлдөрү мамлекеттин колдоосуна алынбаган уюмдардан башка топторго мүчө болгон жарандарды дароо экстремист деп шекшип, кысмакка ала баштайт.

Президент Ислам Каримов өзү да христиан динине караштуу топторго басым көрсөтүүдө.

Жакында Өзбек мамлекеттик телеканалы тарабынан даярдалган даректүү тасмада “Иегованын күбөлөрү”, “Христиандардын Евангелие чиркөөсү” өңдүү диний агымдар жөнүндө “алар диний догмага, фундаментализмге, терроризмге жана бангилик менен чогуу, бул топтор глобалдык проблеманы жаратууда” деп айтылат. Тасмада өзбек улутундагы диний жана саясий серпечилер менен катар ортодокс жана католик чиркөөлөрүнүн өкүлдөрү майда диний агымдарды кескин сындашкан.

Алардын бири - Өзбекстандын Ислам университетинин теологу Жасур Нажмиддинов христиан даватчыларын “саясий курал” жана “геосаясий оюндардын бөлүгү” деп күнөөлөйт. Теолог мырзанын пикиринде, диний агымдар атүгүл саясатка кийлигишип, Украинадагы ыңкылапта башкы ролдорду ойношкон.

Нажмиддинов “Азаттыкка” берген интервьюда христиан диний агымдары “өзбек коому үчүн жашыруун коркунуч туудуруп жатканын”, алардын баары “терроризмге жана банги аткезчилигине катыштыгы бар” адамдар экенин айттты:

-Миссионерлердин өлкө ичиндеги ишмердүүлүгү биздин коомду бүлүнтүп салышы мүмкүн. Мисалы, миссионер өзбек үйбүлөсүнүн мүчөсү, же биздин үйбүлөдөн же тууганыбыз болуп, өзүнүн динин өзгөртсө, анын үйбүлөсү ага чыдабайт.

Даректүү тасмада диний агымдардын мүчөлөрүнүн чогуу Кудайга сыйынганы көрсөтүлүп, динин өзгөрткөн адам, мамлекетин да сатып кетет деген ой айтылат.

Өзбекстандын мыйзамдары диний даватчыларга, катталбаган диний топторго жана текшерүүдөн өтпөгөн диний материалдарды басып чыгарууга катуу тыюу салат.

Норвегиялык “Форум 18” уюму - дин эркиндигинин жактоочуларынын катарында. Уюмдун мүчөлөрүнүн ырасташынча, өзбек милициясы жеке үйлөрдү тинткен, диний агымдардын мүчөлөрүн кармап кеткен, диний иш-чараларга катышып калган чет өлкөлүктөрдү өлкөдөн айдап жиберген учурлар көп.

Дин эркиндигин жактагандар жана өзбек бийлигинин сынчылары мусулман коомчулугу башка диний уюмдарга караганда алда канча күчтүү кысмакка алынып жаткандыгын айтышат. Өкмөттүн мындай чукул кадамдарынан улам көптөгөн карапайым мусулмандары тор артында отурушат.

Өзбекстандын белгилүү имамы Абидхан Кори Назаровдун пикиринде, көп адамдар өкмөттөн коркуп, динден алысташууда.

-Бул өкмөттүн жүргүзгөн саясатынын натыйжасы. Себеби өкмөт мусулмандарды өз эркине койбой жатат. Адам сакал койгондугу үчүн, жоолук салынгандыгы үчүн кеминде иштен айдалат же окуудан чыгарылат. Атүгүл түрмөгө түшөт. Бийликтен коркуп калк негизги мусулмандык парздарын да аткаралбай жатат. Көптөгөн ата-энелер корккондуктан балдарын намаз окутушпайт, мечитке бардыртпайт.

Серепчилердин баамында азыр Өзбекстанда совет доорундагыдай кырдаал түзүлдү. Анткени Советтер Союзу учурунда мечиттер жана чиркөөлөр мамлекеттин катуу көзөмөлүндө болгон.

ТҮРКМӨНСТАН МЕНЕН АЗЕРБАЙЖАНДЫН МАМИЛЕСИ ОҢОЛУУДА

Азербайжандын президенти Илхам Алиев --> http://rfe.azattyk.org/rubrics/politics/ky/2008/05/2210AAA6-82F1-4478-9C0D-989419E0D9A7.asp ушул аптада Түркмөнстандын президенти Гурбангулы Бердымухамедов менен сүйлөшүү жүргүзүп, "ортодогу бардык маселелер чечилди" деп жарыялады. Ошондо, Бакы калаасындагы сүйлөшүүдө кандай макулдашуулар жетишилди?

Бакы сүйлөшүүсүндө айдан ачык жылыш болбогон болушу мүмкүн, бирок бир кездеги өчөшкөн Азербайжан менен Түркмөнстандын ортосунда "муз эрий " баштаганында шек жок.

Эки өлкөнүн президенти тең эки жак үчүн бирдей келечектүү алакаларда "жаңы баскыч жетишилди" деп жар салышты. Кабарчылар менен баарлашканда Илхам Алиев да, Гурбангулы Бердымухамедов да "бир тууган элдер", "жалпы кызыкчылыктар" деген сөздөрдү тартынбай колдонуп жатышты.

Бул түркмөн президентинин Азербайжанга 1996-жылдан бери биринчи жолу барышы. Бердымухамедов конок тосуучу тарапка жогору баа берип, Бакы өкмөтүнүн 44 миллион доллардык карызы кечилээрин бышыктады.

Ал ошондой эле "миңдеген жылдардан берки терең байланыштарды дагы тереңдетүүнүн зарылчылыгы баса белгиленгенин бышыктады.

Ошол эле убакта Түркмөнстандан Каспий деңизи аркылуу Азербайжанга өтүүчү газ кууру тууралуу сөз кылганда, президенттер конкреттүү убада жасашкан жок. Каспий деңизинде эки өлкөнүн так ортосунда жайгашкан 3 талаштуу кен тууралуу да сөз болгон жок.

Бул маселелердин башын ачыш үчүн алгач Каспийдин деңиз же көл экендигин тактап алыш керек. Анткени эгер ал "көл" деп табылса, анын жээгиндеги мамлекеттер өз тарабындагы кендерди каалагандай өндүрө алат. Бирок Каспий "деңиз" болуп чыкса, анын кен байлыктарын бардык беш мамлекет бирге колдонуп, пайдасын тең бөлүшүшү керек. Ушуга байланыштуу Бердымухаммедов буларды айтты:

-Каспийдин мыйзамдык макамын аныктап, тийиштүү келишим түзүү бардык жээктеш мамлекеттер үчүн чечүүчү мааниге ээ.

Алиев да Түркмөнстан менен Азербайжан бул жаатта жемиштүү кызматташса, маселе толугу менен чечилээрин белгиледи.

Мындан тышкары эки өлкөнүн президенттери сентябрь айында "Түркмөнстан менен Азербайжандын мунай-газы" деген темада конференция өткөрүүгө макулдашышты. Эки тараптын дипломаттары да ат тезегин кургатпай бири-бирине каттап тура турган болушту.

Бул эки өлкөнүн алакасындагы оңолууга Кошмо Штаттары менен Европа Биримдиги үмүттүү байкоо жүргүзүп турган чак. Себеби алар жана Борбор Азиядан мунай-газдын ташылышына болгон Орусиянын үстөмдүгүн чектөөнү көздөгөн башка тараптар "Азербайжан менен Түркмөнстан ынтымакташса, Каспий аркылуу ташуу жолу курулуп калса" дегенде ак эткенден так этип турушат.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG