Линктер

дүйшөмбү, 22-июль, 2019 Бишкек убактысы 15:40

Борбор Азия

Жагдай жазында өзгөрөбү?

Акыркы төрт-беш ай аралыгында өлкөнүн саясий айдыңында болуп өткөн окуялар бийлик оппоненттерин, жарандык коомчулукту кыйла жанданткандай болду. Айрыкча жума башында генерал Исмаил Исаковдун камалышы нааразычылыктарды күчөттү. Адатта бийлик – оппозиция кармашы күчөй турчу жаз айлары да жакындоодо. Күн жылый баштаса нааразычылыктар өсөбү? Баарын колго алып, урагыстай көрүнгөн бийликтин орду бекемби?

Айрым талдоочулар 2010-жылы жазда бийликке нааразы болгондор көбөйүп, жер-жерлерде массалык толкундоолор пайда болуп кетсе бийлик айрым чегинүүлөргө барууга аргасыз болот дешет.

Саясий серепчи Аскарбек Мамбеталиевдин пикиринде, өлкөдө андай кырдаал жаралышы үчүн “кыртыш” деле даяр болуп калды. Буга былтыр орун алган бир катар саясий-экономикалык, коомдук мааниге ээ окуялар себепчи болду.

Айта кетсек былтыр, айрым саясатчылар менен журналисттердин өлтүрүлүшү, ур-токмокко кабылгандардын көбөйүшү, өлкөдөн чыгып кетүүгө аргасыз болгон жана сот жообуна тартылган саясий ишмерлердин саны артканы, президенттин кичүү уулу премьер-министрдикинен таасирдү мамлекеттик кызматка отурушу, тарифтердин көтөрүлүшү сыяктуу окуялар орун алды.
Азиза Абдрасулова

Белгилүү укук коргоочу Азиза Абдрасулованын айтымында, бийлик ушул тапта пландуу түрдө, атайылап эле катаал режим курууга багыт алгандай:

- Биз бүгүнкү күндө эки айрылыш жолдо турабыз. Биз же толук диктаторлук режимге өтүп, адам укуктарын сактабай, тап-такыр башка багыттагы өнүгүү жолуна бет алып калышыбыз мүмкүн, же болбосо биз кайрадан өзүбүздүн демократиялык багытыбызды акырына чыгарышыбыз мүмкүн. Бул жерде, азыр Кыргызстанда бардык багытта адам укуктарынын бузулушу кокустук эмес. Негизи мамлекет өзүнүн багытын өзгөртүп, атайылап эле ушундай саясий кадамдарга барып атат деген ойго келип атабыз...

Ошондой эле А.Абдрасулова укук коргоочулар кандай болгон күндө да демократиялык баалуулуктар үчүн күрөшө беришерин, жазында саясий күрөш күч ала турган болсо жарандарга каршы күч колдонулушу мүмкүндүгүн, андыктан андай иштерге да каршы турушарын билдирди.

Ал эми саясий серепчи Токтогул Какчекеевдин пикиринде, жазында саясат кызышы мүмкүн. Анткени тарифтер да көтөрүлүп, айрым чиновниктер да таза иштебей атышат:
Токтогул Какчекеев

- Энергетиканын, ысык суунун баасы көтөрүлүп атат. Баа көтөрүлбөгөн иш болбой атат. Биз эмнеге ушундай абалга келип жеттик. Анткени, “ак үйдүн” билермандары Акаевден баштап өздөрүнүн курсагын толтуруп, сырттан келген кредиттердин адал-арамдыгына карабай мамлекетти 2,5 миллиард долларга карыздар кылышты. Азыр саясаттык жол менен келген кредиттер менен гранттарга кол тосууга мажбур болуп атабыз.

Бирок Т.Какчекеевдин айтымында жылыштар да бар. Анткени соңку кездери Максим Бакиев баштаган жаш кадрлар да бийликке келди. Ошол жаштар экономиканын өсүшүнө өбөлгө түзүшү да мүмкүн.

“Ак жол” фракциясынын мүчөсү Бейшенбек Абдрасаковдун ырасташынча, соңку жылдары Кыргызстан өнүгүү жолунда баратканы көрүнүп турат. Андыктан анын баарын көрүп турган эл мурдагыдай көтөрүлбөйт, көчөгө чыкпайт:

Бейшенбек Абдрасаков
- Бизде алдыга жылган иштер көп. Мына, акыркы кездери Камбар-Атада жардыруу болуп, ГЭС курулуп атат. Кумтөрдө мурда он беш жылда берилчү акчаны он эсе көтөрүп, аны төлөй башташты. АКШ базасы 17 миллион төлөп келген болсо азыр 60 миллион доллар төлөп атат. Мунун бардыгы экономикалык өсүп-өнүгүү.

Мына, заводдор ачылып атат. Президентибиз кечээ эле Токмокко барып 2-3 завод ачып келди. Жалал-Абадда, Ошто заводдор ачылып атат. Жолдор курулуп атат. Мунун бардыгы фактылар. Ал эми жанагы нааразычылыктар боюнча, муну бир киши камалса эле аны саясатташтырып атышат. Ошолор жазында бир нерсе кылабыз деши мүмкүн. Бирок бүгүнкү күнү эл түшүнөт, эл билет. Алар мурдагыдай көтөрүлүп чыкпайт.


Айрым талдоочулар белгилешкендей, Кыргызстан – бир эле күндө чоң окуялар орун алып кетүүсү мүмкүн болгон өзгөчө өлкө. Андыктан “жазында абал курчуйт же курчубайт” деп бир жактуу айтыш кыйын дешет.

Оппозиция өкүлдөрү болсо өлкөдө камоо, сабоо, өлтүрүү, куугунтуктоолор улана берсе бир күнү коом жарыларын, абал ошого жакындап калганын айтышууда.

Коомдук парламент: 2009-жылы абдан артка кеттик

Президенттик шайлоодон кийин нааразылыкка чыккандарды кармоолор, Бишкек, 29-июль, 2009-жыл.

15-январда Бишкекте Коомдук парламент жыйын өткөрүп, былтыркы окуялардын негизинде азыркы кырдаалга баа берди жана алдыдагы иш-чараларын белгиледи. Бийлик өкүлдөрү болсо Коомдук парламент бир жактуулукка жол берип атканын айтышууда.

Коомдук парламент кабыл алган резолюцияда 2009-жылы жалпысынан Кыргызстан укуктук жактан артка кетип, бийлик репрессиялык кадамдарын күчөткөнү айтылды.
Ички иштер министрлигинде болуп аткан иштерди, өзгөрүүлөрдү, дүйнөлүк стандарттарга туура келүү жана адам укуктары боюнча иштерди сокур киши эле көрбөй атышы мүмкүн.
Шамшыбек Мамыров

Маселен, былтыр Петровкадагы тополоңдун аркасы менен Эркин Бөлөкбаев, Сапар Аргынбаев, Уран Рыскуловдор камакка алынганы; президенттик шайлоо ыплас өтүп, ага нааразы болгондор Балыкчы менен Бишкекте камалышканы; оппозициядагы Аликбек Жекшенкулов, Эмил Каптагаев, Исмаил Исаков сыяктуу адамдар куугунтукка алынып, И.Исаков жакында эле 8 жылга эркинен ажыратылганы; президент баш мыйзамды бузуу жолу менен башкарууну реформалап, өз уулун жанына алганы сыяктуу көптөгөн окуялар козголду.

Жыйын соңунда жалпысынан өлкө тоталитардык режимге айланып калганы айтылган резолюция кабыл алынып, бийликтен өзүм билемдик, мыйзамды тебелөөчүлүктү токтотуу талап кылынды.

Ошондой эле жыйын катышуучулары түзүлгөн кырдаалга жараша аракеттенип, адам укуктары, эркиндиктери сакталышы үчүн бардык багытта иш алып барарын айтышты.

Коомдук парламенттин төрага орун басары Асия Сасыкбаева мындай дейт:
Асия Сасыкбаева

- Өзүбүз да ич ара уюшуп, дагы ойлонобуз. Алайга ким кетет? Жогорку Кеңеш менен ким жолугат? Чет өлкөлүк өкүлдөр менен ким жолугат? Ушул сыяктуу иштерден баштап, маселелерди козгой беребиз. Өзүңөр билгендей адам укуктары азыр оор абалда. Ошондуктан биз иштиктүү иштейли деп атабыз.

Коомдук парламенттин жыйынында бийлик күч органдарын курал катары пайдаланып атканы, милиция кызматкерлери менен улуттук коопсуздук кызматкерлери функционалдык милдеттерин аткаруунун ордуна оппозиция өкүлдөрүн аңдып калышканы айтылып, тез арада бул органдарды реформалоо талабы да коюлду.

Жыйынга көз салып турган Ички иштер министрлигинин Илимий изилдөө борборунун жетекчиси, полковник Шамшыбек Мамыров Коомдук парламенттин жыйынына келгендер негизинен бир жактуулукка жол берип атышканын баса белгиледи. Анын айтымында, учурда ИИМ жарандардын укугун коргоо жатында олуттуу иштерди аткарып, мыйзам чегинде гана иш алып барууда. “Андыктан камашты, сабашты деген сыяктуу милициянын дарегине айтылган сындар туура эмес” дейт ал:

- Ички иштер министрлигинде болуп аткан иштерди, өзгөрүүлөрдү, дүйнөлүк стандарттарга туура келүү жана адам укуктары боюнча иштерди сокур киши эле көрбөй атышы мүмкүн. Жанагы айтылып аткан сын пикирлерге келсек, мейли Балыкчы окуясы боюнчабы, мейли Беш-Күңгөйдөгү тартип бузууларбы, мейли Ноокат окуясы болобу, баарында соттун чечими бар. “Ошол жерлерде ИИМ кызматкерлери туура эмес кылышкан” деп атышат. Анын баарын сот далилдеп атпайбы...

“Улуу биримдик” партиясынын лидери, Коомдук парламенттин, БЭКтин саясий кеңешинин мүчөсү Эмил Каптагаев болсо төмөнкүлөргө токтолду:
Эмил Каптагаев

- Мен үч жыл мурда “Кыргызстанга 1937-жылдын көлөкөсү келатат” деп макала жазган элем. Ошондо аябай көп кишилер каршы болушкан, “каяктагы 37-жыл” деп. Ошол эле Зайнидин Курманов айтып чыккан эле, “эч кандай 1937-жыл жок” деп. Мынакей азыр ал спикер болуп отурат. Бирок бүгүнкү шарт көрсөтүп атпайбы, биз 1937-жылдын көлөкөсү эмес, босогосуна келип калдык.

Эгерде жанагыдай Павлюктун өлүмү, И.Исаковдун камалышы, менин үстүмөн былтыркы сот процесси же мени уурдап кетип сабаган сыяктуу окуялар улана берсе, бүгүн-эртең эле өлкөдө жалпы тоталдык террор абалына түшөбүз.

Жыйында Азиза Абдрасулова, Төлөйкан Исмаилова, Динара Ошурахунова сыяктуу белгилүү укук коргоочулар да демилге көтөрүшүп, адам укуктарын коргоодо пландуу иштөөгө чакырышты. Иш башы катары жыйын катышуучулары Алайдагы генерал Исмаил Исаковдун тарапкерлеринин укугун коргоо үчүн киши жөнөтүү бүтүмүнө келишти.

Тасмада: Коомдук парламенттин кезектеги жыйыны

Коомдук парламент жыйын өткөрдү
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:50 0:00

Ж. Цефало: Борбор Азия журналистикасы коркунучта

Геннадий Павлюк 24-декабрда Ысык-Көлдө жерге берилди. 2009-жыл.

“Журналисттерге кол салуулар дүйнө боюнча күчөп баратат. Андыктан Борбор Азиядагы журналисттердин абалы кооптондуруп жатканы да таң калтырбайт”, - дейт алматылык серепчи Ж. Цефало. Анын оюнда, киши колдуу болгон журналисттердин өлүмүн иликтөөгө жергиликтүү бийликтер кызыкдар эмес.

Кыргызстандагы маалымат каражаттарына иштеген журналисттер – 51 жаштагы Геннадий Павлюк менен 27 жаштагы Саят Шулембаев – экөө тең декабрда Алматыда белгисиз бирөөлөр тарабынан өлтүрүлгөн.

Павлюкту 16-декабрда колу-бутун байлап, алтынчы кабаттан ыргытып жиберишкен. Ал ооруканада жаткан жеринен өзүнө келбей, алты күндөн кийин көз жумду. Ал эми 26-декабрда Шулембаевди Алматыдагы үйүндө өлтүрүп кетишти.

Кыргыз президенти Курманбек Бакиевдин администрациясы бул иштер терең иликтениши үчүн укук коргоо органдары бүт аракетин жумшайт деп билдирди. Борбор Азиядагы өкмөттөр буга чейин деле мындай убадаларды берип келишкен – натыйжа болгон эмес.

Себеп

Павлюк кыргыз оппозициясы менен тыгыз иштешкен, жогорку кызматтардагылардын коррупциялык иштерин ачкан макалалары менен белгилүү эле. Ал оппозициялык “Ата-Мекен” партиясынын басылмаларын чыгарууну пландаштырып жаткан болчу. Шулембаев болсо Павлюктун өлүмү тууралуу кабарлап жаткан экен. Кыргыз бийликтери бу журналисттердин өлүмү саясатка байланышы жок дешкени менен, акыркы чабуулдар кыргыз режими да, өзбек, казак, тажик коңшуларындай эле, өзүн сындагандардын оозун тыйганга катуу киришкенин көрсөтөт.

Саят Шулембаев баш-кеңсеси Бишкекте жайгашкан «Stan. TV» телеканалынын кабарчысы эле
Былтыр жайында Кыргызстандын түштүгүндө көзкарандысыз журналист Алмаз Ташиевди милиция кызматкерлери токмоктоп салып, кийин журналист андан эсине келбей көз жумду. Ал эми Павлюк өлгөн апта Бишкекте дагы бир топ журналистти уруп кетишти.

“Чекарасыз кабарчылар” деп аталган эларалык уюм мунун баарын оппозициялык партияларга жакын журналисттерди коркутуу аракети катары сыпаттады. Кыргыз бийликтеринин убадаларына карабай, азырынча ал окуялар үчүн эч ким жоопко тартыла элек.

Батышта кеңири сөзгө алынган окуялардын бири Ошто 2007-жылы өзбек улутундагы кыргызстандык журналист Алишер Саиповдун өлүмү болду.

Көптөгөн замандаштары Саиповду Өзбекстандын атайын кызматтары эле өлтүргөн деп ишенет. Бирок журналисттин өлүмүн дурус иликтей албаган кыргыз бийликтери соңку окуяларда ийгилик жаратаарына ишеним жок.

Сыноо

Быйыл 1-январдан тарта Европадагы коопсуздук жана кызматташтык уюмун жетектей баштаган Казакстан Павлюк менен Шулембаевдин өлүмүн иликтөөгө олуттуу киришсе дурус болмок. Бул логикага сыярлык иш болмок эле.

Бирок өзүндө талаштуу маселе боюнча белгилүү укук коргоочусу Евгений Жовтисти төрт жылга түрмөгө кескен казак бийлиги журналисттердин өлүмүнө байланышкан иш боюнча дурус жооп айтаары деле күмөн санатат.

Кыргыз режими сынды басууда чекти билбей калды
Борбор Азиядагы мамлекеттер бири-бири менен бул маселелер боюнча кызматташуусуна режимдердин лидерлери ортосундагы жекече атаандаштык да кедерги болушу мүмкүн. Региондо экономикабы, коопсуздукпу, айтор, көп тармактар боюнча лидерлер бири-бирин уккусу жок.

Ошентсе да, Павлюк менен Шулембаевдин өлүмүн иликтөө Казакстан үчүн өзү башкарган ЕККУнун стандарттарына өзү канчалык баш ийээрин аныктай турган алгачкы чоң сыноо болуп калат.

Бирок казак бийликтери журналисттердин өлүмү боюнча ишти дурус иликтегенге деле ашыкпай тургандай.

Кыргызстандагы журналисттердин укугун коргоочу “Журналист” коомдук уюмунун төрагасы Марат Токоев “Кабарчыларды коркутуп-үркүтүү, өлтүрүү өңдүү фактылар башка калем ээлерине чоң психологиялык басым болууда, - дейт. - Кылмыштардын көбү ачылбай калат жана мунун өзү коркунучту жаратат”.

Тилекке каршы, сынды көтөрө албаган борбор азиялык авторитардык лидерлерине бул абал майдай эле жагат.

Ж.Цефало - Борбор Азия маселелери боюнча алматылык адис.

Мында айтылгандар – автордун гана пикири жана ал “Азаттык” үналгысынын турумуна туура келбеши мүмкүн.

Казакстан ЕККУга төрагалык кыла баштады

ЕККУнун жана Казакстандын желектери. ЕККУнун Туруктуу Кеңеши. Вена.

14-январдан тарта Казакстан ырасмий түрдө Европадагы коопсуздук жана кызматташуу уюму - ЕККУга төрагалык кылууну баштады. Казакстан ЕККУга төрагалык кылчу биринчи мурдагы советтик өлкө.


Казакстандын тышкы иштер министри Канат Саудабаев Уюмдун Туруктуу Кеңешинде сүйлөп, Астана ЕККУнун негизги ишмердүүлүктөрүн, анын ичинде коопсуздук жагындагы кызматташууну, экономикалык өнүгүүнү, демократияны жана адам укуктарын колдоорун билдирди. Президент Назарбаев жыйынга жөнөткөн видеокайрылууда ЕККУнун дымып калуусу же жоголуусу коркунучтуу вакуумду жаратат деди.

Казакстан ЕККУга төрагалык кылчу биринчи экс-советтик өлкө

ЕККУнун Венадагы Туруктуу Кеңешинин жыйыны - уюм төрагасы, Казакстандын президентинин кайрылуусу менен ачылды. Назарбаев
Казакстандын Тышкы иштер министри-Мамкатчы Канат Саудабаев ЕККУнун Туруктуу Кеңешинде сүйлөп жатат. Вена. 14-январь 2010
өлкөсүнө көрсөтүлгөн ишенимге алкыш айтуу менен төрагалык кылуунун татаалдыгына токтолду:

-ЕККУ 21-кылымдын көп түрдүүлүгүн тааныган уюмга айлана алабы же салттуу Батыш Чыгыштан обочолунгон жана жаатташкан блоктордун ичиндеги уюм бойдон калабы? Бул ЕККУнун келечегин аныктоочу негизги маселе.

Назарбаев дүйнөнүн көп кырдуулугун эске салып, Россия президенти Дмитрий Медведевдин Европада калыптанган коопсуздук жагдайына ылайык коопсуздук боюнча жаңы келишим түзүү сунушун Астана колдооруна ишара кылды. Буга жайында сүйлөгөн Казакстандын тышкы иштер министри - Мамкатчы Канат Саудабаев да көңүл бурду. Ал ЕККУнун кеңсе төрагасы ирети биринчи ырасмий сапарга февралда Түштүк Кавказга бармакчы.

“Создугуп бараткан жаңжалдарды” жөндөгөнгө салым кошуу-төрагалык кылган өлкөлөрдүн көңүл чордонунда кала берет,- деп сөзүн улантты Саудабаев. - Биз да бул катаал жараянды жөндөө үчүн бар аракетибизди жасайбыз. Ошол эле убакта биздин уюм гуманитардык алааматка жана адам кайгысына алып барчу жаңжалды болтурбоонун жолун табууга тийиш.”

Президент Назарбаевдин айтымында, Казакстандын төрагалыгы: ишеним, салт, ачык-айкындык жана сабырдуулук шекилдүү төрт
Казакстандык өнөрпоздор өлкөсүнүн ЕККУга төрагалык кылуусуна арналган концерт беришүүдө. Вена. 13-январь 2010
баалууктун урааны астында өтөт. Ал быйыл сөзсүз ЕККУнун саммитин өткөрүү керек деп санайт. Себеби 1999-жылдан бери уюм анын бардык мүчөлөрү катышкан саммит өткөрө элек. Бул Назарбаевдин сөзүнчө, “ЕККУ кризисте болбосо да дымып жатканын” мүнөздөйт.

ЕККУнун “конференция дипломатиясы”

2008-жылкы Россия-Грузия согушу ЕККУга мүчө 56 өлкөнү эки жаатка бөлгөндүктөн кайсы бир талаштуу маселени кабыл алууда каршы тараптарды мунасага келтирүү төраганын милдети. Бул жөнүндө ЕККУнун мурдакы кеңсе төрагасы, Финляндиянын тышкы иштер министри Александр Стубб “Азаттыка” берген интервьюда мындай деди:

-...ЕККУ мунасага таянган уюм. Ал өз ишинде негизинен “конференция дипломатиясына” таянат. Ошон үчүн, төрага кайсы бир маселе боюнча бардык мүчөлөр менен сүйлөшүүгө тийиш. Мында арийне, төраганын ролу абдан маанилүү.

Жаңы төрага, Саудабаевдин сөзүнчө, “Ооганстанга да өзгөчө көңүл бурат”. Саудабаев ошондой эле ЕККУнун Демократия институту жана адам укугу боюнча кеңсесине (ODIR) колдоо билгизип, бирок кеңсени жана ЕККУнун парламенттик ассамблеяны “шайлоо өнөктүгүнө мониторинг жүргүзүүдө калыс жана конструктивдүү болууга” кепилдик берчү механизмди ойлоп табууга үндөдү.

Казак оппозициясы жана эл аралык адам укугун коргоочулар авторитардык режимдеги Казакстан ЕККУнун демократиялык идеяларын карманбайт дешип, өлкөнүн ЕККУга жетекчилик кылуусуна каршы болушкан.

14-январда да оппозициядагы "Азат" партиясы ЕККУга кайрылып, уюмдагы казак делегациясынын курамына оппозициячыл саясатчыларды киргизүүнү жана уюмдун парламенттик ассамблеясында Казакстандагы демократиянын абалы боюнча атайын талкуу өткөрүүгө чакырды.

Куш тумоосу: “сактансаң сактайм”

АКШнын эл аралык өнүгүү боюнча агенттиги (ЮСАИД) Борбор Азия өлкөлөрүнө куш тумоосун алдын алууга көмөктөшүп жатат. Адисттердин айтымында, аталган аймакта мындай тумоонун жайылып кетүү коркунучу жогору.

Аталган уюм Борбор Азияда өлкөлөрүнүн ветеринардык лабораторияларынын мүмкүнчүлүктөрүн жакшыртуу, куш тумоосун козгогон вирусту аныктоо, аны аба каттамы аркылуу эл аралык лабораторияга жөнөтүүнүн жол-жоболору боюнча Бишкекте эки күндүк семинар өткөрдү.

ЮСАИДдин куш тумоосун алдын алуу боюнча программасынын ветеринардык адиси Жолдошбек Дадыбаевдин айтымында, тумоону козгогон вирус адам жана канатуулар үчүн өтө коркунучтуу. Ошондуктан вирустун үлгүсүн эл аралык лабораторияга жөнөтүүнүн өзүнүн тартиби бар:

- Үлгүнүн бир бөлүгүн сөзсүз эл аралык лабораторияга жөнөтүү керек. Мындай эл аралык лабораториялардын саны жана аттары атайын Эпизоотиялык бюро аркылуу аныкталган. Бүгүнкү күндө беш лаборатория бар. Буларга сөзсүз жөнөтүш керек. Анткени алар да кырдаалды өз көзөмөлүнө алып, бул кандай козгогуч, кандай сапаты, өзгөрүүлөрү бар экенин байкап турушу керек. Ушундай эл аралык кеңешилген тартип бар.

Эреже боюнча, куш тумоосун козгогон вирусту аба аркылуу жөнөтүү иштери атайын окутуудан өтүп тиешелүү сертификат алган адиске тапшырылат. Бул адистер эки жылда бир такай семинарга катышып билимин жаңыртып турушу керек, дейт Жолдошбек Дадыбаев:

- Бизде мындай вирустун үлгүлөрүн аба каттамы аркылуу жөнөтүү боюнча тажрыйба жок. Биз эле эмес Борбор Азиядагы беш өлкөдө тең жок. Бул жааттагы эл аралык тажрыйба менен ушул семинарда таанышып, окуп жатышат. Вирустун үлгүсүн жөнөткөн адамдын атайын сертификаты болуш керек экен, авиалиниялар жана лабораториялар менен өзүнчө келишим болуш керек экен. Ошол материалды кантип таңгактоо керек экенин да билиши керек. Өзүнүн таңгактоочу материалдарысыз эл аралык лабораторияга жөнөтүүгө укугу да жок. Мындай коркунучтуу жүктү аба каттамдары аркылуу жүк ташыгычтар да албайт.

Борбор Азия: тажрыйба жетишсиз

Борбор Азия мамлекеттеринин ичинен жалгыз Казакстанда куш тумоосу 2005-жылы катталган. Адисттердин айтымында нымдуу, эл көп жашаган аймактарда бул тумоонун тарап кетүү коркунучу жогору. Бирок Борбор Азия өлкөлөрү аркылуу жапайы канаттуулар учуп өтөт, айрымдары кыштап калат. Ошондуктан бул дайыма сактыкты талап кылат.

Түркмөнстан да куш тумоосунун жайылып кетпешине такай көзөмөл салып турат. Аталган өлкөнүн ветеринардык лабораториясынын башчысы Талла Заякина “Азаттыкка” буларды билдирди:

- Бизге келгин куштар көп учуп келет. Учуп келген сайын кырдаалды көзөмөлдөп туруу үчүн атып өлтүрүп алып текшеребиз. Ушундай эле текшерүүну бизде байырлаган куштар учуп кетип жаткан маалда да жүргүзөбүз. Бизде, Каспийде, Аму дарыясындагы көлдө келгин куштар кыштап калышат. Ошондуктан биздин өлкө куш тумоосунун жайылып кетиши өтө ыктымал деген зонага кирет.

Тажикстандагы ветеринардык диагностика боюнча улуттук борбордун бөлүм башчысы Тоджиддин Салимовдун айтымында, аталган өлкөдө куш тумоосу, чума жана малдын шарп оорусун козгогон вирустар катталды деп шектенген учурлар болгон. Бул вирусттардын үлгүлөрүн Түркияга мыйзамсыз жөнөтүүгө аракет кылып көрүшкөн. Анткени бул боюнча атайын окутуудан өткөн адисттер жана сертификат жок болчу дейт Салимов

- Мен Түркиянын аба каттамдары боюнча компанияларына бул маселе боюнча кайрылганымда, бизде ушундай жугуштуу вирустарды жөнөтүү боюнча сертификатыбыз барбы же жокпу деп сурашты. Эгерде жок болсо мындай жүктү катардагы жөнөкөй учкуч жеткирип баралбайт дешти.

Учурда куш тумоосу дүйнөнүн алтымыштан ашуун өлкөсүндө катталган. Тумоо негизинен келгин куштардан үй жандыктарына жугуу менен андан ары адамга да тарайт. Адисттердин айтымында Кыргызстандагы Ала-Тоо кыркалары аркылуу Индонезия, Кытайдан жапайы канаттуулар Батыш Сибирге учуп өтөт. Куштар сөзсүз Кыргызстандагы көлмөлөргө токтоп жолун улантышат. Ошон үчүн өлкөдө куш тумоосу катталбайт дегенге кепилдик жок.

Мындай жагдай адистердин эле даяр туруусун эмес, карапайым элден да этият болууну талап кылат. Мал догдурлар ооруп өлгөн үй канаттуулар, дегеле мал-жандыктар тууралуу тиешелүү адистерге дароо билдирүү керектигин, өлүп калган мал этин тамакка эч качан пайдаланбоо зарылдыгын дайыма эскертип келишет.

Фридом Хаус: Кыргызстанда 2005-жылкы ынкылаптын үмүтү акталбады

Фридом Хаустун логотиби.

Фридом Хаус уюмунун билдиришинче, 2009-жылы саясый эркиндиктин абалы экс-советтик өлкөлөрдө, анын ичинде Кыргызстанда өзгөчө начарлап кеткен.

Кыргызстан мурда жарым жартылай эркин болсо, эми эркин эмес өлкөлөрдүн тобуна кошулду. Фридом Хаус(Freedom House) дүйнөнүн 40 өлкөсүндө өткөргөн изилдөөнүн натыйжасында ушундай тыянака келген.

...жарым жартылай эркин Кыргызстан эркин эмес өлкөлөрдүн тобуна кошулду.Х.Уолькер



Баш кеңсеси АКШда жайгашкан Фридом Хаус 12-январда жарыялаган изилдөөдө Балтия өлкөлөрүнөн башка экс-советтик өлкөлөрдүн көбү “жүгөнсүз” авторитардык башкарууга бекем ыктап алганы белгиленет. Бул, докладдын
Фридом Хаус уюмунун директору Христофер Уолькер
авторлорунун бири, адам укугун коргоочу уюмдун мүдүрү Христофер Уолькердин айтышынча, соңку төрт жыл үчүн мүнөздүү көрүнүшкө айланган:

-Бул жылы биз акыркы жылдары байкаган көрүнүш тереңдеди. Балтия өлкөлөрүнөн башка экс-советтик республикалардын көпчүлүгүндө авторитардык башкаруу күчөдү. Бул жылы жарым жартылай эркин Кыргызстан эркин эмес өлкөлөрдүн тобуна өттү. Украина кээ бир оң жылыштар менен жакында болчу шайлоого баратат.

Ошентип, Кыргызстан 2009-жылы Россия, Өзбекстан, Беларус, Казакстан, Түркмөнстан, Азербайжан сыяктуу эркин эмес өлкөлөрдүн тобуна кошулду. Фридом Хаустун изилдөөсү көрсөткөндөй, береги өлкөлөрдө бийликтин эл алдындагы жоопкерчилиги жана чечимдерди кабыл алуудагы ачык-айкындык жок. Сот органдары да бийликтен көзкаранды. Өкмөт көзкарандысыз массмедиа жана саясый оппозиция менен эсептешпейт.
Мурдакы коргоо министри Исмаил Исаковду колдоочулардын жүрүшү. Алай району. 11-январь 2010


Уюмдун изилдөөлөр боюнча директору Арч Пуддингтондун айтышынча, Россиядагы саясый укуктарындын жана жарандык эркиндиктин начарлашы постсоветтик коңшуларга олуттуу таасир этүүдө. Бул кубулушту Пуддингтон “Путиндин эффекти” деп атайт:

–Путиндин маанилүү милдети коомду колдон келишинче бирдиктүү борборлоштурулган мамлекеттик контролдун астына өткөрүү болчу. Путиндин ишмердүүлүгү коңшу өлкөлөргө да таасир этип, Россияга коңшулаш бир катар өлкөлөрдө саясый жагдай осолдоду. Муну путиндик дипломатиянын бир бөлүгү деп баалайбыз.

Анткен менен мунайга бай Казакстан менен Азербайжан Москвадан өз алдынча саясат жүргүзүүгө аракеттенип жатканы байкалат. Бирок да, Пуддингтон баамдагандай, эки өлкө тең
Президент Путин Энесайда балык кармап жүрөт. 13-август 2007
региондогу көпчүлүк мамлекеттердей эле Россиянын саясый моделине окшош системаны түзүшкөн:

-Казакстан менен Азербайжан сыяктуу өлкөлөр Россиянын үстөмдүгүн каалашпайт жана өз күнкорсуздугун сактоо үчүн кам көрүүдө. Алар Россиянын кол баласы эмес. Бирок, Россияга аларга катуу таасир этет. Алардын саясый системасы Россиянын саясый системасына аябай окшош.

Фридом Хаустун эми жарыяланган изилдөөсү, башта айтылгандай, бир жылдары Борбор Азиядагы демократиянын үмүтү болгон Кыргызстан буга чейин топтогон демократиялык насил-нарктарынан баш тартып жатканын айгинелейт. Анын далили ирети: 2009-жылы 23-июлда өткөн президенттик шайлоо учурундагы мыйзамсыздыктар, президенттин бийлик укугунун кеңейүүсү, ишеним эркиндигин мыйзам аркылуу чектөө жана журналист Павлюктун өлүмү мисалга келтирилет. Натыйжада, 2005-жылкы ынкылаптан кийинки Кыргызстанга болгон үмүт акталбады, дейт Христофер Уолькер:

-Кыргызстан саясый укуктар жана жарандык эркиндиктин абалы боюнча тескерри кетти. Аткаруу бийлигинин бир колго бириктирүү жана башкарууда ачык-айкындыкка байланыштуу башка проблемалар Кыргызстандын жарым жартылай эркин өлкөлөрдөн эркин эмес өлкөлөрдүн тобуна өтүүсүнө түрткү болду.

Уолькер баамдагандай, Кыргызстан артка таштаган кадам менен Борбор Азия жарандардын фундаменталдык укуктары сыйланбаган килейген Кытайдын колтугунда эркин эмес өлкөлөрдүн алкагына айланды.

Евробиримдик: Тышкы саясатта көп тараптуулук, адам укуктарына ар башка мамиле

Европарламенттин тышкы иштер боюнча комитетинде шаркеттин тышкы саясат боюнча жогорку өкүлүнүн кызматына Кэтрин Эштонду бекитүү маселеси каралды. Мындай кызмат Евробиримдиктин башкаруу структураларын реформалоо боюнча Лиссабон келишимине ылайык биринчи ирээт киргизилип олтурат. Евробиримдиктеги жаңы кызмат ээси тышкы саясатта кандай максаттарды көздөйт, Борбор Азия аймагы үчүн өтө актуалдуу адам укуктары маселелерин көтөрүүдө кандай ыкмага артыкчылык берет?

“Эркин Европа жана Азаттык” радиосунун Брюсселдеги кабарчысы маалымдагандай, Европарламенттин депутаттар менен үч саатка созулган суроо жооп учурунда тышкы саясатта анчалык тажрыйбага ээ эмес Кэтрин Эштон айым кыйын-кычыктуу жана талаштуу маселелердин баарына эле кайрылган жок.

Теги боюнча британиялык, мурда Евробиримдиктин соода комиссары катары иштеп келген Эштондун былтыр ноябрда тышкы саясат боюнча жогорку өкүлдүн кызматына дайындалуусу күтүүсүздөн болгон эле. Бир катар байкоочулар менен баяндамачылар бул дайындоону Евробиримдикке мүчө өлкөлөрдүн лидерлеринин Лиссабон келишимине ылайык түзүлгөн жаңы эки кызмат үчүн мунаса талапкер издөөсүнүн натыйжасы катары баалашкан. Ошондой эле тышкы саясатта тажрыйбасы жок адамдын аталган кызматка келишин сынга алгандар да чыккан.

Көп тараптуулук

Парламентарийлер алдындагы сөзүндө Кэштон Евробиримдиктин тышкы саясаттагы максаттарына токтолгондо, биримдиктин буга чейин эле жакшы белгилүү турумдарын айта кетти. Атап айтканда АКШ менен эффективдүү өнөктөштүк, Орусия менен күчтүү мамиле орнотууга чакырды. Жакынкы Чыгыш же тактап айтканда жөөт - палестин чатагы эки мамлекет жолу менен чечүү зарылдыгын белгиледи.

Иран анын өзөктүк программасына эл аралык байкоо жүргүзүү жөнүндөгү сунуштарды четке какканына өкүнүч билдирди, биримдик Ооганстандагы иштерге көбүрөөк аралашарын убада кылды. Эштондун айтымында, анын тышкы саясат боюнча жогорку өкүл катары күндөлүк ишинин маңызы Евробиримдиктин көп тараптуулук доктринасын практика жүзүнө ашыруу болот. Көп тараптуулук эл аралык аренадагы турумун буга чейин эле бекемдеген жана кубаты жаңыдан өсүп келе жаткан дүйнөлүк дежавалар менен бирдей жана тикелей байланыш түзүүнү карайт:

-Биз маанилүү оюнчулардын баары, анын ичинде АКШ, Кытай жана Орусия эле эмес, Түркия, Жапония, Канада, Индия, Бразилия, Түштүк Африка, Улуттар уюму, Африка союзу жана башкалар менен эффективдүү өнөктөштүккө муктажбыз. Бул өнөктөштүктү өрчүтүү менин күндөлүк ишимдин башкы багыты болот.

Кэтрин Эштон буга катар парламентарийлерге четке алгачкы сапарларын АКШ, Кытай жана Орусияга жасаарын билдирди.

Адам укуктары кантет?

“Эркин Европа жана Азаттык” радиосунун Брюсселдеги кабарчысы Ахто Лобякс маалымдагандай, Европарламенттин тышкы иштер боюнча комитетиндеги угуу учурунда айрым депутаттар тышкы иштер боюнча жогорку өкүлдүн Евробиримдикке кирбеген ар башка өлкөлөрдөгү адам укуктары менен байланышкан проблемаларга ар башкача мамиле кылары жөнүндөгү көз карашынын тууралыгынан күмөн санашканда, Кэтрин Эштон маданияттагы жана салт-санаадагы айырмачылыктар түрдүү мамилени талап кылган күндө да адам укуктары универсалдуу маселе экенин моюнга алды. Бирок тышкы саясат боюнча жогорку өкүлдүн ырастоосунда, Евробиримдик үчүн мындагы башкы максат жыйынтыкка жетишүүдө турат:

-Бул - маселелерди көтөрүүнүн ылайыктуу жолун табуу, биз каалаган жыйынтыкка жетише алгыдай ылайыктуу механизмдерди табуу. Мен мына ушул нерсеге көңүл бурууну көздөйм.

Борбор Азиянын адам укуктарын бузган өкмөттөрүн жазалабастан алар менен бул маселени диалог жүргүзүү, мамиле түзүү аркылуу талкуулоо жагы Евробиримдиктин аймак боюнча мындан эки жылча мурун Германия төрага кезинде кабыл алынган стратегиясында да каралган эле. Бирок Борбор азиялык айрым укук коргоочулардын пикиринде, мындай ыкмадан азырынча олуттуу жыйынтык чыга элек, мурда аймактын эркинирээк өлкөсү эсептелген Кыргызстан болсо коңшуларынын жолоюна түштү. Түркмөнстандык укук коргоочу Фарид Тохбатулин мындай дейт:

-Мен ал (Борбор Азия боюнча стратегия) пайдасыз деп эсептебейм. Кээде адилетсиз соттолгон бирөөнү ошого таянуу менен түрмөдөн чыгарып алууга же абдан эле кичинекей натыйжага жетүүгө мүмкүнчүлүк болуп жатат. Бирок муну прогресс деп атоо жарабайт. Белгилүү бир адамдар менен гана байланышкан жеке учурлар. Ал эми жалпы кырдаал мурдагы эле абалында. Мен мындай турум менен Борбор Азиядагы жагдай али узакка өзгөрбөй турганына ишенем.

Жаңы жылдан тартып, Евробиримдиктеги төрагалык Испанияга өттү. Мадриддеги FRIDE уюмунун иликтөөчүсү, Евробиримдиктин Борбор Азияга байкоо ( EUCAM) долбоорунун жетекчилеринин бири Жос Бунстранын пикиринде, өз төрагалыгы учурунда Испания да Борбор Азиядагы адам укугун бузууларды сынга алгандын ордуна, эки тараптуу алаканы чыңдоого жана диалогко көңүл бурчудай:

-Албетте, адам укуктары Испания үчүн маанилүү. Бирок Испания адам укугун бузууларга катуу көңүл буруп, сынга алуусу күтүлбөйт. Менимче Испаниянын саясаты - бул өкмөттөр менен диалог жүргүзүүгө, сүйлөшүүгө, ушул жол аркылуу мамилени чыңдоого аракеттенүү. Ал өз кезегинде адам укуктарына оң таасир тийгизиши мүмкүн.

Кыргыз футболчуларына чет өлкөлүк клубдар кызыгууда

2009-жылдын мыкты коргоочусу аталган “Абдыш-Атанын” футболчусу Роман Аблакимов Туркиянын “Хажеттепеспор” клубунун катарында алгачкы оюнун өткөрдү. “Дордой-Динамонун” чабуулчусу Мирлан Мурзаев Орусиянын “Локоматив” командасынын курамына кошулганы турат.

Мирлан Мурзаев азыркы маалда Анталияда клубдун оюнчулары менен бирге машыгууда. 2009-жылдын чабуулчусу Максим Кретков учурда Орусиянын “Спартак” жана “Сатурн” клубдарынын сынынан өтүүдө.

“Пахтакор” жаштарынын Бишкектеги жеңиши

Бишкекте футбол боюнча уландар арасында биринчи Эл аралык турнир өттү. Мелдеш төрт күнгө созулуп, ага Казакстан, Өзбекстан жана Кыргызстандан беш команда катышты. Оюндун жыйынтыгында 12 упай топтогон Ташкендин “Пахтакор” клубу жеңүүчү аталды. “Абдыш-Атанын” жаштары үчүнчү орунга татыды.

Бул мелдештин жыйынтыгы боюнча өспүрүмдөр курамасына алдыңкы оюнчулар кабыл алынып, март айында Ташкенде өтө турган Азия Футбол Конфедерациясынын фестивалына катышмакчы.

“Дордой-Динамо” Бишкектин намысын коргойт

Буга чейин Нарындын командасы аталып келген клуб эми Бишкектин атынан чыгат. 1997-жылы уюшулгандан тарта “Дордой-Динамо” командасы Бишкекте машыгып, Нарын шаарында бир нече гана жолдоштук беттешүү өткөрүшкөн. Клубдун башчысы Аскар Салымбеков бул кадам “Дордой-Динамонун” күйөрмандарынын көбөйүшүнө жана футболдун өнүгүшүнө өз салымын кошот деп эсептейт.

2010-жылдын дзюдо чемпиондору аныкталды

Кожомкул атындагы спорт ордодо Кыргызстандын ар аймактарынан келген 19 команданын катышуусунда өлкө чемпиондору аныкталды. Мелдеш эркектер арасында сегиз, аялдар арасында алты салмак боюнча өттү.

Натыйжада Эдил Беккулов, Азат Кубакаев, Ислам Баялинов, Алимбек Жусупов, Чыңгыз Мамедов, Айбек Бекболаев жана Юрий Краковецкий өз салмак категорияларында алтын медал тагынышты.

Кыз-келиндер арасында Айзада Жаналиева, Салтанат Ахмеджанова, Елена Проскуракова, Асель Бекбосунова, Нагира Сарбагышова, Фатима Розахунова Кыргызстандын чемпиону наамынын ээси болушту.

Республикалык дзюдо борборунун жетекчисинин орун басары Авас Тынаев мелдеш жакшы деңгээлде өткөндүгүнө токтолду.

- Бул дзюдо чемпионатына 230га жакын спортчу катышты. Турнирге Талас жана Баткен аймактарынан гана балбандар келген жок. Учурда бул облустарда курама командалар түптөлүүдө. Негизинен бул жолу да эки-үч салмакты эсептебегенде, өткөн жылкы чемпиондор ийгилике жетишти. Ал эми үчүнчү орунду алсак, жаш спортчулардын көрсөткүчү жакшы. Келечекте дал ошол балбандар курама команданын катарын түзөт деген ойдобуз.

“Азаттык”: Бул жылы Кыргызстан курамасын кайсы мелдештер күтүүдө?

- Жаз айында Европада чоң мелдештер болот. Биздин спортчулар Германияда, Францияда өтө турган турнирлерге катышат. Жай мезгилинде Сингапурда жаштар арасында биринчи Олимпиада өтөт. Күзүндө болсо Азия оюндары кыргыз дзюдочуларын күтүүдө.

12-январь: Тарых барактары

Кыргыздын бугу уруусунун империя курамына алыныш маселесине байланыштуу Батыш Сибирь генерал-губернатору 1853-жылдын 12-январында Орусиянын Тышкы иштер министрлигинен көрсөтмө алган. Иосиф Жугашвили 1913-жылдын 12-январь күнү биринчи жолу Сталин деп кол койгон.

Орусия менен Британия империяларынын Борбордук Азиядагы атаандаштыгы XIX кылымдын экинчи жарымында туу чокусуна жетти. Буга чейин орус стратегдери Памир аймагын калк жашагыс тооолуу жер деп эсептегенинен улам, башында алар Фергана өрөөнүн басып алуу менен гана чектелген болчу.

Анткен менен Англиянын Ооганстан жана Памир багытындагы активдүү саясаты орус өкмөтүндө атайын жыйын өткөрүүгө түрткү берген. Жыйын жыйынтыгына ылайык, атайын чалгын отряды уюшулуп, 1891-жылдын жай айында отряд Памирге сапар алган.

Отряддын башчысы, полковник Ионов памирдик кыргыздардын башына Курумчубек менен Маткасимбекти коюп, ал аймакты Орус империясынын жери катары чектеп кайра тарткан. Бирок орус отряды кетери менен англичандарга таянган оогандар кыргыздарга кысым көрсөтүп, аларды Ооганстандын ички райондоруна көчүрө баштаган. Кырдаалга кабатырланган падыша Александр III көрсөтмөсүнө ылайык, 1892-жылдын 12-январында өткөрүлгөн жыйында Памирге дагы бир экспедиция жиберүү маселеси оң чечилген.

Ысыккөлдүк кыргыздар келечек өнүгүүсүн Орус империясы менен түздөө максатында 1853-жылдын сентябрь айында Батыш Сибирь генерал-губернаторуна орустардан букаралык сурап элчилик жиберген.

Батыш Сибирь генерал-губернатору кыргыздарга букаралык ыйгаруу али эрте экендигин билдирип, Тышкы иштер министрлигине рапорт жолдогон. Анткен менен Тышкы иштер министрлиги Ысык-Көл өрөөнүнүн калкын Орусия империясынын курамына алуу керек деп эсептеп, маселени толук чечүү маселесин императорго калтырган.

Император ысыккөлдүк кыргыздарга букаралык ыйгарууну жактырган соң, 1854-жылдын 12-январында Батыш Сибирь генерал-губернаторуна алардан шерт алып, империя курамына киргизүү маселеси жүктөлгөн.

Кыргыздын бугу уруусунун империя курамына алыныш маселесине байланыштуу, Батыш Сибирь генерал-губернатору 1853-жылдын 12-январында Орусиянын Тышкы иштер министрлигинен көрсөтмө алган. Тышкы иштер министрлиги кыргыз өкүлдөрү менен букаралык ыйгаруунун жол-жобосу туурасында сүйлөшүү жүргүзүүнүн жол-жобосу туурасында генерал-губернаторго көрсөтмө берген.

Жетисуу областтык дыйкан депутаттардын II съездди 1918-жылдын 12-январында ишин баштаган.

Ош уезддинин II шаардык партия конференциясы 1921-жылдын 12-январында өткөрүлгөн.

1923-жылдын 12-январында VI Пишпек жана Пржевальск уезддик-шаар партиялык III конференцияларынын иши соңуна чыккан.

Рим сенатынын б.з.ч. 29-жылдын 12-январь күнкү чечимине ылайык, жүз жылдан ашык уланган жарандык согуштун урматына Римдеги Янус храмынын эшиктери бекитилген. Рим форумунда жайгашкан Янус храмынын эки эшиги болгон. Согуш башталганда эшиктер ачылып, согуш бүткөндө Рим мамлекетинде бейпилдик орноду деген ишаарет менен эшиктер бекитилген.

Петр I 1722-жылдын 12-январында мамлеттик жаңы орган – прокуратураны негиздеген. Орусиянын биринчи генералдык прокурордугуна Павел Иванович Ягужинский дайындалган. Ушундан улам Орусияда 1996-жылдан бери 12-январ прокуратура кызматкерлеринин күнү катары белгиленип келет.

Императрица Елизавета Петровнанын 1755-жылдын 12-январь күнкү жардыгына ылайык Орусиядагы биринчи жогорку окуу жайы эсептелген - Москва университети негизделген.

Орусиядагы биринчи архив 1772-жылдын 12-январь күнү Уралдагы Уктус (Екатеринбург) шаарында ачылган.

Петербург менен Москва шаарларын бириктирген телефон байланыш 1899-жылдын 12-январында түзүлгөн.

Иосиф Жугашвили 1913-жылдын 12-январь күнү биринчи жолу Сталин деп кол койгон.

СССР Жогорку Кеңешинин 1-сессиясы 1938-жылдын 12-январында ишин баштаган.

Улуу Ата мекендик согуштун чечүүчү кармаштарынын бири эсептелген Висло-Одер операциясы 1945-жылдын 12-январында башталган.

Югославиянын Улуттук ассамблеясы 1953-жылдын 12-январында жаңы Конституция кабыл алган.

Кения 1952-жылы киргизилген чукул кырдаал абалын 1960-жылдын 12-январында жокко чыгарган.

Советтер Союзундагы акыркы калк каттоо 1989-жылдын 12-январь күнү ишин баштаган.

Орусия жана Украина 1992-жылдын 12-январында Карадеңиз флотун бөлүү туурасында келишимге жетишишкен.

Т.Акун: Авас Саиповдун айткандарынын жөнү бар

Турсунбек Акун, Кыргызстан Акыйкатчысы.

2007-жылы 24-октябрда киши колдуу болгон Алишер Саиповдун атасы Авас Саипов уулун өлтүрдү делип кармалган адам чынында күнөөсүз экендигин айтып келатат. Ал буга чейин президентке, күч органдарына, сот органдарына ачык кайрылууларды жасап, шектүү адамдар бош жүргөнүн, уулун өлтүрүүгө Кыргызстан менен Өзбекстандын күч органдарынын катышы бар экенин айткан. Бул ишти өткөн айда Жогорку Сот кайрадан Ош шаардык сотуна жөнөткөн. Кыргызстандын Акыйкатчысы Турсунбек Акун бул тууралуу кабарчыбыздын айрым суроолоруна жооп берди.

“Азаттык”: - 2007-жылы 24-октябрда журналист Алишер Саипов киши колдуу болду эле. Ошондон бери соттук териштирүүлөр бүтпөй келе атат. Мына былтыр, мурдагы жылдан бери Алишер Саиповдун атасы Аваз Саипов Жогорку Сотко, Ички иштер иинистрине, Генералдык прокуротурага, президентке чейин ачык каттарды жазып, уулунун өлүмүнө тиешеси бар делген фамилияларды дагы ачык айтып атат. Ал Ички иштер иинистрлигин дагы айыптоодо, “ушулардын дагы катышы бар” деп. Бул боюнча сиз кандай ойдосуз, деги эле Аваз Саиповдун “арыздарым колго алынбай жатат” деп айтып атышынын жөнү барбы?

Турсунбек Акун: - Менимче жөнү бар. Анткени мен 2007-жылы мамлекеттик делегациянын башчысы катары президенттин айтуусу боюнча Варшавага барып, мамлекеттин атынан доклад жасадым. Ошондо бизге эл аралык коомчулук, Европа коопсуздук жана кызматташтык уюму (ЕККУ) күнөө койду. Алишер Саиповдун өлүмү ушул убакка чейин Кыргызстандын бийлиги, укук коргоо органдары тарабынан ачылбай атат, ушуну ачканга жардам бериңиз же ачканга жетекчиликке айтыңыз деп айтышкан мага. Ошондон келгенден бери бүткүл кыргыз бийлигине айтып атам колумдан келишинче.

Аваз Саиповдун айтканы туура.

Анткени биз ошол Алишер Саиповду өлтүргөн адамдын бетин ачып, сотко берип, буга чекит коюшубуз керек эле. Биз анте албай келатабыз. Бул - кыргыз мамлекетинин аброюна аябай шек келтирүүдө. Андан кийин канчалаган журналисттер өлтүрүлүп кетти, канчалаганы сабалып атат. Ушунун баары Алишер Саиповду өлтүргөндөр жазаланбай жүргөндүктөн, табылбай аткандыктан, аягына чыкпай жаткандыктан болуп атат. Башка дагы өлтүрүүлөр, башка дагы уруп кетүүлөр болуп атат.

Бирок мен айтып коёюн, Аваз Саипов дагы бир жактуулукка жол берип атат.

Ал адам дагы кичине баласынан кийин нерв жагынан жабыркаганбы билбейм. Мисалы, мага келиптир, мен кабыл алайын десем 15-20 мүнөт күтүп эле кетип калган экен. Акыйкатчы институту менен биргелешип иштешсе дагы көп нерсе болот эле. Антпей эле ал адам ар кайсы жакта жүрөт. Кичине чыдамдуурак болуш керек да. Эми ал киши жамандык көрдү. Билип атам. Бирок ошентсе да биз менен иштешсе деген менин каалом бар.

“Азаттык”: - Былтыр киши колду болгон Алишер Саиповду өлтүргөн адам табылды деген маалымат чыкты эле. Аны Абдуфарид Расулов деген адам өлтүрүптүр, мойнуна алып атат деп Ички иштер министрлиги президентке дагы кабарлаган эле. Билесиз, бул иш президенттин көзөмөлүндө. Бирок жанагы кишини Алишер Саиповду өлтүргөн эмес деп Аваз Саипов такыр ишенбей жатат, өлтүргөндөр такыр эле башка деп..?

Турсунбек Акун:
- Мындай да, Аваз Саипов бекер айткан жок. Ал өзүнүн божомолдоосун айтып жатат. Өзүнүн канынан чыккан баласы да.

Эгерде тергөө процесси ачык-айкын болгондо, убагында оперативдик иш-аракет жасалганда, ИИМ катуу аракет кылганда андай түркүн божомолдор чыкпайт эле. Тергөө жакшы иштебей, издөө жакшы жүрбөгөндүктөн ушундай божомолдорго жол берилүүдө. Күчтүү фактылар менен ошол А.Расуловду эл алдына алып чыкпайбы, басылмаларга чыгарбайбы. Ошондой иштерди жасабагандыктан биздин ИИМ өздөрү күнөлүү болот да. Анткени далилдүү фактырар жетишпей атат, коомчулуктун алдында Алишер Саиповду өлтүргөндөрдү далилдешибиз керек. Албетте андай болбосо Аваз Саипов айтат, мен да айтам, журналисттер даайтышат. Анан түрдүү адам түрдүүчө жазат.

“Азаттык”: - Аваз Саиповдун айтымында, Ички иштер министрлигинин айрым кызматкерлери да буга тиешелүү. Оштогу жергиликтүү чиновниктердин арасынан айрымдардын, Бахтияр Токтоматов сыяктуу бир катар адамдардын ысымдарын айтып, ошолор суралбай атканына ал киши абдан нааразы..?

Турсунбек Акун: - Менин тергөө ишине кийлигишкенге акым жок. Бирок бул киши баласы өлгөн адам.

Анан ал түрдү адамдарды айтат. Айтканга акысы бар. Мунун баардыгын тергөө амалдарын жүргүзүп, бийлик өзү буга чекит коюп, фактылар менен далилдеш керек.

Бул кишинин айтканынын да жөнү бар, бүткүл шектүү делген адамдардын баары суралышы керек.

“Азаттык”: - Маегиңизге чоң рахмат!

Казакстан ЕККУдан эмне алат?

Польшадагы казак коомчулугу Казакстандын ЕККУдагы жетекчилигине каршылык иретинде митингге чыгышты, 24-сентябрь, 2007

1-январдан тарта Казакстан Европадагы коопсуздук жана кызматташтык уюмун (ЕККУ) жетектей баштады. ЕККУдагы жетекчилик Казакстанга эмне берет жана өлкө кайсыл проблемаларды чечүүгө аракет кылышы мүмкүн?

Казакстан ЕККУну жетектейби-жокпу деген талкуулар башталганына 10 жылга жакындап калды. Адам укугун коргоочу эларалык уюмдар расмий Астананы саясий эркиндиктин жоктугу, сөз эркиндигинин кысымга алынышы, адам укугун коргоочулардын кордолушу үчүн сындап, авторитардык башкаруудагы бул өлкө ЕККУну башкарууга татыксыз деп келишти.

Бирок талаш-тартыштардын баары 1-январдан баштап, Астана чындап эле ЕККУнун жетекчиси болуп жарыялангандан кийин, басылды окшойт. Аталган уюмдун расмий өкүлдөрүнүн бири “Азаттыкка” айтканына караганда, азыр Казакстан кантип болбосун, өзүнө алган милдетти мыкты аткара алаарын көргөзүүгө аракет кылат.

Бул уюмдагы милдеттин эң эле башкысы - ага мүчө 56 жумурияттын ортосунда экономика жана коопсуздук маселелери боюнча кызматташтыкты арттыруу.

Казакстандын ЕККУдагы элчиси Кайрат Абдрахманов 30-декабрда “Азаттык” радиосу уюштурган тегерек үстөл талкуусунда: “Биз азыр буерде ЕККУнун үчүнчү катардагы гуманитардык миссиясына көбүрөөк көңүл буруп жатабыз. Бирок биз башкарабыз деп жаткан уюм негизинен коопсуздуктун саясий, аскерий аспектилери, экономикалык проблемаларды чечүү, экологиядагы көйгөйлөр боюнча иштейт. Жетекчи катары биз чечишибиз керек болгон маселелер көп”, - деген эле.

Казакстан эми январда жана майда Айлана-чөйрөнү коргоого жана Экономикага арналган жылдык форумду өткөрөт. Анда жетекчи мамлекет катары ал талкууга коюлуучу негизги проблемаларды сунуштайт.

2010-жыл үчүн, мисалы, Казакстан өзү мамлекеттердеги башкарууну жакшыртуу, чекара аймактарында, ЕККУга мүчө мамлекеттердин ортосундагы темир жол каттамдарында коопсуздукту күчөтүү маселелесин кароону сунуш кылган.

Канат Саудабаев
Жетектөөчү мамлекет коопсуздук жана адам укуктары боюнча конференцияны да уюштурат, ноябрда болсо уюмдун баардык тармактардагы иш-аракеттери тууралуу жылдык жыйынды өткөрөт. Казакстандын тышкы иштер министри Канат Саудабаев болсо мүчө мамлекеттерге барып, алардын уюм менен кызматташтыгын талкуулайт.

Казакстандык расмий өкүлдөр постсоветтик мамлекеттер ортосундагы конфликттерди жөнгө салууда алардын мамлекети арачылык милдетти аркалап келатканын айтып жүрүшөт. Ноябрда тышкы иштер министри Саудабаев, мисалы, Казакстан ЕККУнун жетекчилигине келгенде азери-армян тараптардын ортосундагы Тоолуу Карабак проблемасы боюнча да активдүү иштей турганын айткан.

Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаев Армения менен Азербайжанды эки ирет сүйлөшүүгө чакырып, мунаса табууга үндөгөн. 1991-92-жылдардагы ал аракеттеринен майнап чыкпады.

Казакстан ЕККУдагы жетекчилиги учурунда постсоветтик аймакта чечем деген маселелеринин бири грузин-орус алакаларына байланыштуу болушу да мүмкүн.

Дегинкиси, Казакстан дүйнөдөгү регионалдык коопсуздук боюнча эң ири бул уюмда аткарууга камынып жаткан иштери туурасында 14-январда Венадагы жыйында казак тышкы иштер министри Саудабаев кеңирирээк айтаары күтүлүүдө.

Б.Мамбетов: Түркмөнстан-Кыргызстан газ куурун курса болот

Базарбай Мамбетов

Иран жана Түркмөнстан президенттери эки өлкөнү бириктирген жаңы газ куурун ачышты. Толук ишке киргенде узундугу 182 чакырымдык куур түркмөн газын азыркыдан эки эсе көбүрөөк көлөмдө Иранга ташый баштайт.

Энергетика маселелери боюнча адис, Кыргызстандын мурдагы вице-премьер-министри Базарбай Мамбетов буга байланыштуу “Азаттыкка” маек курду.

Базарбай Мамбетов: Ар бир өлкө өзүнүн тегерегиндеги мамлекеттер менен саясий, экономикалык байланыштарды күчөтсө абдан жакшы жыйынтык болот экен. Жакында эле Ирандын президенти Тажикстанда болуп, тажик өкмөтү менен биргелешип куруп жаткан Сангтуда-2 деген ГЭСти кандай кылып иштетебиз, ошол ГЭСтен чыккан электр кубатынын канчасын, кантип Иранга алып барабыз деген сыяктуу энергетика боюнча көп маселелерди сүйлөштү.
Өзбекстандын газынын миң кубуна 245 доллар төлөө - бул абдан кымбат.


6-январда болсо Ирандын президенти Түркмөнстанга келип, көп жылдан бери бул өлкө менен биргелешип куруп жаткан газ түтүгүн ишке киргизүү тууралуу келишимге кол койду. Бул аябагандай чоң нерсе деп ойлойм.

Түркмөнстандын эң чоң көйгөйлөрүнүн бири – бул жер байлыктарын, өзгөчө газды сыртка алып чыгып, коңшу өлкөлөргө сатуу болуп эсептелет. Эки өлкөнүн ортосунда ишке берилип жаткан газ түтүгү - бул аябай чоң долбоор ишке ашты дегенди билдирет.

- Ирандын Түркмөн газы үчүн акы төлөө мүмкүнчүлүгү канчалык?

Түркмөнстандын президенти Гурбангулы Бердимухаммедов жана Ирандын лидери Махмуд Ахмединежад
Базарбай Мамбетов:
Иран бай өлкө, Иран мунай боюнча чоң экспортер болуп эсептелет. Бирок Ирандын түндүк жагы газ менен начар камсыз болгондуктан түркмөн газын алып келүү долбоорун ишке ашырышты.

- Ал эми Кыргызстан өзбек газына көз каранды болбошу үчүн башка да мамлекеттерден газ алуу аракетин кылса болобу? Маселен, ошол эле Түркмөнстандан Кыргызстанга газ куурун курса кандай болот?

Базарбай Мамбетов: Мындай мүмкүнчүлүк албетте бар. Түркмөнстандан Орусия алып жатпайбы. Эгерде биз Орусия, Түркмөнстан менен жакшы мамиле түзсөк, ал түтүктөр менен Түркмөнстандан Орусияга, Орусиядан Өзбекстанга, Өзбекстандан Кыргызстанга канча кааласак ошончо алсак болот.
Түркмөнстандын эң чоң көйгөйлөрүнүн бири – бул жер байлыктарын, өзгөчө газды сыртка алып чыгып, коңшу өлкөлөргө сатуу болуп эсептелет.


- Эгерде мына ушундай жол менен түркмөн газын алсак, Өзбекстандан алып жаткан газдын баасына караганда арзаныраак болот беле?

Базарбай Мамбетов: Ооба, арзаныраак алмакбыз. Өзбекстандын газынын миң кубуна 245 доллар төлөө - бул абдан кымбат. Бул жөн гана Өзбекстандын Кыргызстанга экономикалык кысым көрсөтүү аракети деп бааласа болот.

- Маегиңизге рахмат.

“Абалың кандай, мигрант?”

Эл аралык кризистик топ Борбор Азия өлкөлөрүн эмгек базарын тез арада реформалоого чакырууда. Аталган уюм жакында жылдык баяндамасын жарыялап, анда дүйнөлүк кризистин айынан ишсиз калып, мекенине кайткан мигранттардын саны өскөнүн белгиледи.

Андай өлкөлөрдүн катарында уюм Кыргызстанды да атап, мигранттарды тосуп алуу үчүн камылгалар көрүлбөсө, Борбор Азия мамлекеттери туруксуздукка кирептер болушу ыктымал деп болжоду.

Брюсселде жайгашкан Эл аралык кризистик топ Кыргызстан, Тажикстан, Өзбекстандан келген миңдеген эмгек мигранттары дүйнөлүк каржы кризис айынан жумушсуз калып, мекендерине кайтууга мажбур болуп жатканын белгилейт.

Эл аралык кризистик топ Борбор Азия өлкөлөрүнүн лидерлерине мекенине кайткан мигранттарды колдоо ирээтинде социалдык программаларды ишке ашыруу боюнча сунуш киргизди. Мындан тышкары уюм аймактагы лидерлерди өз өлкөлөрүнүн экономикасын көтөрүп, коррупцияны жоюу боюнча тезинен иш-чараларды көрүүгө чакырды.

“Чабал инфраструктурасы жана Ооганстанга жакын жайгашкандыгы үчүн аймакта бейстабилдүүлүк азыртадан эле байкала баштады” деп белгилейт Эл аралык кризистик топ.

Мигранттарга радикалдык топтор кызыгат


Уюм ошондой эле мекенине кайтып, бирок социалдык жактан коргоого алынбаган эмгек мигранттарды радикалдык маанайдагы диний топтор өз максатында колдонуп коюу ыктымалдыгы бар экендигин эскертет.
Жумушсуз калган кыргыздар эле бирин-бири тоноп, акчасын алып, “телефонуңду берип тур” деп качып кетүүдө.


Жергиликтүү серепчи Кадыр Маликов мындай коркунуч бар экендигине кошулат.

- Кыргызстандагы рынок мамилелери социалдык акыйкатсыздыкка алып келди. Бул бара-бара радикалдашууга алып келбесе эле болду. Анткени жакыр адамдар социалдык-экономикалык акыйкатсыздыкка жооп издеп, аны радикалдуу топтордон да табышы мүмкүн. Мындай топтор бул жагдайда аларды өзүнө оңой тартып алышы ыктымал.

Кыргыз өкмөтү быйыл мигранттарды тосуп алуу камылгаларын көрүп, кризис шартында эмгек менен камсыздоо боюнча 2010-2012-жылдарга эсептелген план иштеп чыккан. Өкмөт бул план аркылуу мигранттарды барган жеринде колдоо, кайтып келген мигранттарды жумушка орноштуруу, эмгек миграциясынын географиясын диверсификациялоону караштырат.

Анткен менен айрым эл аралык уюмдун өкүлдөрү бул аракеттер маселени чечүүдө жетишсиз болорун белгилешет.

Аракеттер бар...бы?

Эл аралык эмгек уюмунун Кыргызстандагы улуттук координатору Болот Ороков кризистин эпкини менен ишсиз калган мигранттарды колдоо боюнча “Иш орундары боюнча глобалдык Пакт” деген документ иштелип чыкканын жана ал өкмөткө сунуш ирээтинде жолдонгонун билдирет.

Бул документте жалаң эле Орусиядан же Казакстандан келаткан мигранттарды эмес, жергиликтүү жумушсуздарды да иш менен камсыздоо боюнча сунуштар камтылган.

- Бул комплекстүү алып карай турган нерсе. Өкмөт иш менен камсыздоо боюнча бардык чараларды жалгыз өзү көрө албайт. Кыргызстанда социалдык диалог уюштурушубуз керек. Иш берүүчүлөр, жумушчулар бар. Ириде ушулар тил табышышы керек. Биздин уюмдун бир тажрыйбасы бар. Глобалдык каржы кризис өтүп кеткенден кийин 4-5 жылдан кийин гана иш менен камсыздоо кризиси жабылат.

“Заманың бөрү болсо, бөрү бол”

Чолпонкул Кадыров Москвада көчө шыпырып иштегенине 5 жыл болду. Ал соңку кезде ишсиз калган мекендештери көбөйүп баратканын айтып кейиди:
Иликтөөнүн натыйжасында акча которуулар эки эсеге азайды деген жыйынтыкка келдик.


- Бул жакта чындап эле бардыгы жумуштан бошоп жатышат. Кризис таасирин берип эле атат. Иш орундары кыскарып, көбү Кыргызстанга кетип атат. Мен билгенден бул жерде кыргыздар көбүнчө үйлөрүндө отурушат. Жумуштары жок. Ишине барып “айлыктарыбызды бергиле” деп отурушат экен. Жумушсуз калган кыргыздар эле бирин-бири тоноп, акчасын алып, “телефонуңду берип тур” деп качып кетүүдө.

Айрым адистер 2009-жыл чет жерде иштеген кыргыз мигранттары үчүн оор жылдардан болгонун айтып, дүйнөлүк каржы каатчылыгы Кыргызстанга дал ошол мигранттар аркылуу таасирин тийгизгенин белгилеп келишет.

Жакында эле Кыргызстандын Улуттук банкы да кыргыз мигранттарынын өз мекенине жөнөткөн каражаттын көлөмү дээрлик отуз пайызга кыскарганын билдирди.

Бирок кризис шартында Орусиядагы мигранттар маселесин жалпы улуттук изилдөөгө алган ЕККУнун Бишкектеги кеңсеси бул көрсөткүч дээрлик эки эсеге түшкөнүн билдирет.

Социалдык жарылууга канча калды?

Долбоорду ишке ашыргандардын бири - ЕККУнун Бишкектеги кеңсесинин экономика бөлүмүнүн ага ассистенти Жоомарт Ормонбеков 2009-жылы жүргүзүлгөн бул иликтөө жыйынтыгы тууралуу “Азаттыкка” буларды билдирди.
Кайтып келген адамдардын 60% кризис бүтөөрү менен иштегени сыртка кайра кетүүгө даяр турушат.


- Иликтөөнүн натыйжасында акча которуулар эки эсеге азайды деген жыйынтыкка келдик. Биздин жыйынтык азыр башка эл аралык уюмдар аркылуу да тастыкталып атат. Алалы, Эл аралык Миграция уюму, Дүйнөлүк Банк да ушундай сандарды келтирүүдө.

Жоомарт Ормонбековдун билдиришинче буга чейин көптөгөн изилдөөлөр кризис шартында мигранттар мекенине массалап кайтып жатат деген көрсөткүчтөр чындыкка дал келбейт.

- Орусия, Казакстандагы эмгек мигранттарынын 10-15% эле кайра катып келишти. Бирок бул кайтып келген адамдардын 60% кризис бүтөөрү менен иштегени сыртка кайра кетүүгө даяр турушат. Буга чейинки иликтөөлөрдүн жыйынтыгы чындыкка дал келбей калды. Кризис эмгек мигранттарынын кайтып келишине анчалык деле таасир берген жок.

Ошентсе да сырттан келген каражаттын көлөмү азайганы менен, кыргыз бийлиги кооптонгондой мигранттар массалык түрдө өлкөгө кайтып келишкен жок. Адистер мындай учурда өлкөдө жумушсуздук күч алып, Кыргызстанда социалдык жарылуу болот деп коңгуроо кагышкан.

"Азаттыктын" архивинен: Мигранттардын азап менен табылган акчасы

Дүйнөлүк экономикалык кризис үй-бүлөсүнөн узак бозгунда иштөөгө аргасыз болгон миллиондогон мигранттарды дагы кыйын абалга салды. (ZMA)

Мигранттардын азап менен табылган акчасы
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:23 0:00

Түркмөн-иран газ кууру жана анын келечеги

Иран президенти Махмуд Ахмединежад (солдо) менен түркмөн лидери Гурбангулы Бердымухамедов.

Бүгүн Марыда Түркмөнстан менен Иран ортосунда экинчи газ кууру ишке берилет. Анын узундугу 180 чакырым. Жаңы куур аркылуу түркмөндөр коңшулаш ирандыктарга "көгүлтүр отун" жөнөтүүнүн көлөмүн көбөйткөнгө ниет кылууда.

Иран 1997-жылдан бери эле Көрпеже-Курт тутумундагы куур аркылуу түркмөн газын алат. Экинчи куурдун курулушун тараптар былтыр жайда Ашхабадда макулдашкан. Ал Довлетабаддагы эң ири газ кенин Серах, андан ары Хангеран менен туташтырат.

Жаңы куур аркылуу түркмөндөр ирандыктарды адегенде жылына 14 миллиард кубометр газ менен камсыз кылууну, курулуш толук кубатта иштей баштаганда "көгүлтүр отундун" көлөмүн 20 миллиард кубометрге жеткирүүнү көздөп жатышат.

Курулуштун ишке берилишин президент Гурбангулы Бердымухамедов өлкөнүн отун-энергетика комплексин өнүктүрүү багытындагы ири кадам катары мүнөздөдү. Бүгүн ал Марыда иран президенти Махмуд Ахмединежад менен бирге жаңы газ куурунун ачылышына катышат.

Түркмөнстан ушу тапта жылына 80 миллиард кубометр газ өндүрөт. Быйыл Кытайга 40 миллиард, Россияга 30 миллиард кубометр "көгүлтүр отун" сатуу планы бар.

Стамбулдагы соода университетинин эл аралык мамилелер боюнча профессору Надир Девлет жаңыдан ачылганы жаткан куур Түркмөнстанга өз газын экспортко чыгарууда Россиянын көзүн карабай, теңтайлаш жолдорду тапканга шарт түзөт деп эсептейт.

Иранга болсо мунун эки бирдей пайдасы бар. Бир жагынан Тегеран Каспий алабында болжолдонуп жаткан болочоктогу долбоорлорго, келечекте Казакстандан газ тартып өтүүнү көздөгөн пландарга кошулганга, бул иштерге өз таасирин көрсөткөнгө мүмкүндүк алат. Экинчи жактан өзүнүн атом программасына байланыштуу карышкан позициясынан улам кокус жакынкы аралыкта эл аралык санкцияларга кабылса, анын капшабын аймактагы коңшулар эсебинен жумшартканга үмүт кылат.

Деген менен профессор Девлет регионалдык мамыр-жумур мамилелерге Иран азырынча анчейин даяр эместигин да белгиледи. "Жаңы түзүлгөн ушул келишим аркасында Иран өзүнүн коңшулары менен алакасын арттыргысы келет",- дейт Девлет.

Иран-түркмөн кызматташтагы жалпы региондогу мамилелерге түрткү бериши да ажеп эмес. Өткөн жылдын күзүндө иран гезиттери Тегеран менен Анкара ортосунда жаңы долбоорлор камдалып жатканын, алардын ичинде түркмөн газын Ирандан ары Түркияга тартып өтүү планы да бар экенин жазып чыгышкан. Муну менен алар Евросоюз активдүү сүрөп жаткан Nabucco газ долбооруна кошулганга Ирандын ниети бар экенин кыйытышкан.

Жылдын дайындоосу: М.Бакиевдин жылдызы жанганда

Максим Бакиев

2009-жылы жаңы кызматка дайындалып, зоболосу арткандар көп болду. Алардын арасынан президент Курманбек Бакиевдин кичүү уулу Максим Бакиевдин триумфалдуу түрдө “ак үйгө” келишин баса айтса болот. “Азаттыктын” респонденттери дал ушул фигураны баса белгилешүүдө.

Президент Курманбек Бакиевдин кичүү уулу Максим Бакиевдин аркасынан ал бийликке келе электе эле көптөгөн кеп-сөздөр эрчип жүрчү. Оппозиция өкүлдөрү ошондо эле Кыргызстанда кыбыр эткендин бардыгын президенттин кичүү уулу башкарып калганын, өлкөдөгү бир дагы ири инвестициялык, бизнес долбоорлору ансыз өтпөй турганын айтып, кыйкырып калышчу. Бийлик өкүлдөрү андай сөздөрдүн бардыгын түккө турбаган нерсе, ушак катары баалашып, президент үй-бүлөлүк башкарууга жол бербей турганын айтышчу. Президенттигинин алгачкы мезгилинде бир курдай К.Бакиев үй-бүлө мүчөлөрүн бийликке аралаштырбай турганын, кичүү уулу тууралуу айтылгандар ушак экенин, Максим Бакиев чет өлкөлөрдө бизнесин кылып тынч жүргөнүн айтканы бар.


Бирок былтыр 29-октябрда президент Курманбек Бакиевдин жардыгы менен Максим Бакиев Кыргызстандын Өнүктүрүү, инвестиция жана инновациялар боюнча борбордук агенттигинин жетекчиси болуп дайындалды. Дал ушул дайындоодон кийин бийликте “непотизм” илдети өрчүп кеткени, өлкө биротоло бир үй-бүлөнүн менчигине айланганы катуу айтыла баштады.

Маким Бакиевден мурда эле президенттин бир туугандары ар кыл мамлекеттик кызматтарга келип калышкан болчу. Маселен, президенттин бир тууган иниси Жаныш Бакиев Мамлекеттик күзөт кызматынын башына, бир иниси Марат Бакиев Кыргызстандын Германиядагы элчилигинин башына, дагы башка иниси Адыл Бакиев Кыргызстандын Кытайдагы элчилигине барып калган. Президенттин дагы башка бир тууганы Каныбек Бакиев Сузак районундагы Ырыс айылдык округун башкарып келатат. Ал эми президенттин өз үй-бүлөсүнөн улуу баласы Марат Бакиев Улуттук коопсуздук кызматынын жетекчи орун басары кызматын ээлеп келет.

Айрым талдоочулардын айтымында, булардын кызматта отурганы бир тең, Максим Бакиевдин бийликке келиши бир тең болду. Анткени, М.Бакиев башында турган Өнүктүрүү агенттиги иш жүзүндө премьер-министрди баш кылып баарын башкара турган күчкө ээ болуп калды.

М.Бакиевдин дайындалышы, баш мыйзамдын бузулушубу?

Кимиси тууганы, кимиси иниси болсо дагы, кимиси кайсы жакта иштесе дагы, биз алардын кылган ишине карашыбыз керек. Б.Абдрасаков


Президент өз уулун ири кызматка алып келип, баш мыйзамды бузган кадам жасаганы да көп айтылды. Президенттин мамлекеттик башкарууну реформалоо саясатынын негизинде түзүлгөн Өнүктүрүү, инвестиция жана инновациялар боюнча борбордук агенттиги учурда иштеп аткан баш мыйзамда жок орган. Бийлик оппоненттеринин айтымында, мындай болгон соң М.Бакиевдин кызмат орду да эч кандай мыйзамга дал келбейт. Анын үстүнө Эмгек кодексинде да чоң кызматта тургандар өзүнө түз баш ийген кызматтарга жакындарын алып келбеши керектиги жазылган.

Ал эми бийлик өкүлдөрүнүн айтымында, бул жерде М.Бакиевдин президенттин уулу болгондугу эмес, анын профессионалдык деңгээлинин жогорулугу, өлкө келечеги үчүн пайдасы маанилүү.

“Ак жол” фракциясынын мүчөсү Ажыбай Калмаматов “Азаттыктын” суроолоруна жооп берип, башкарууну реформалап алгандан кийин деле баш мыйзамды тууралап койсо болорун айтып, кыйла катуу сынга кабылган. Ал эми ушул эле фракциянын дагы бир мүчөсү Бейшенбек Абдрасаков болсо, анын президенттин уулу экендиги эмес, мыкты адис экендиги маанилүү экендигин айтат:

Бейшенбек Абдрасаков

- Кимиси тууганы, кимиси иниси болсо дагы, кимиси кайсы жакта иштесе дагы, биз алардын кылган ишине карашыбыз керек. Туугандыгына карабашыбыз керек. Адистигине, ишине, тажрыйбасына карашыбыз керек.

Бириккен элдик кыймылдын саясий кеңешинин мүчөсү Эмил Каптагаевдин пикиринде, президенттин өз уулун кызматка алып келиши, өлкөнүн жогорку бийлигин укум-тукумуна калтыруу аракети жүрүп атканын ачык көрсөтүп койду:

- Муну биз башынан эле айтып келатабыз. Өлкөдө азыр бир үй-бүлөнүн жеке бийлиги орноду. Бакиевдер мамлекеттик бийликти басып алды. Мына ошол мамлекеттик бийликти Бакиевдердин укум-тукумуна калтыруу максатын көздөгөн кадамдардын бир көрүнүшү – бул баласын дайындаганы. Мына баласынын азыркы кызматы конституцияда дагы, башка мыйзамдарда да жок кызмат. Президент өзү колун коюп, ант берген баш мыйзамды аттап, тебелеп-тепсеп, өзүнүн баласын мамлекеттеги экинчи даражадагы кызматка койду…

Президент К.Бакиев мурда үй-бүлөлүк башкарууга жол бербесин бир курдай айтып, убадаларын берип келген. Оппозиция күчүнө толуп турган 2006-жылы президент УТРКга интервью берип атып, өзү же үй-бүлөсүнүн кызыкчылыгы үчүн өлкө кызыкчылыгына каршы келген иштерге жол бербесин айткан эле:

- Президенттин баласы турат, тигиниси турат, мунусу турат десе, ушуга ишенгендер да бар экен. Булар ойлоп атышса керек, дагы эле баягы Акаедин мезгилиндей деп. Менин балдарым, эч качан Кыргызстандагы майда болобу, чоң болобу, бир дагы бизнеске аралашпайт. Кимдедир менин балдарымды ушинтип айтып, чоң баласы, кичүү баласы дегендерге такыр ишенбеш керек. Мен дагы мындан кийин эч качан өзүм үчүн же үй-бүлөм үчүн кандайдыр бир кызыкчылыктарга барып, жаман иштерди кылганга эч качан барбайм, шарт түзбөйм дагы…

Курманбек Бакиев

Ошол айткандарынан үч жыл өтпөй президент өзүнө түз баш ийген кызматтарга өз уулун, туугандарын алып келгенге жетишти. Алардын ичинен эң эле таасирлүүлөрү - жогорку өкмөт атка конгон Өнүктүрүү агенттигинин жетекчиси М.Бакиев жана Улуттук гвардияны да кол алдына алууга багыт алып калган президенттин бир тууган иниси, Мамлекеттик күзөт кызматынын жетекчиси Жаныш Бакиев.

Domino effect

Саясат таануу илиминде “домино теориясы” же “домино эффекти” аттуу түшүнүк бар. Ал түшүнүк боюнча бир маанилүү окуя кудум домино жыгылган сыяктуу жанындагылардын бардыгына таасирин тийгизиши мүмкүн. Андыктан, президенттин өз уулун ири жетекчилик орунга алып келиши, дегеле ага-туугандарынын көбү чоң кызматтарда отурганы башка жетекчилерге да таасирин тийгизип, аким, губернатор, министрлер да урук-туугандарын айланасына топтой баштабас бекен дегендей чочулоолор бар.

Ошол М.Бакиев бекитилген күндөн баштап оппозиция дагы кайрадан өз нугуна түшө баштады. Эл дагы көрүп атат абал каякка кетип баратканын. Т.Акеров


Саясий серепчи Табылды Акеровдун пикиринде, президент өз уулун өлкөдөгү эң чоң кызматтардын бирине алып келип бир чети мыйзамдарга каршы иш кылса, экинчи жагынан моралдык-этикалык жактан туура эмес өрнөк көрсөтүп койду:

- Кыргызстандын президенти мыйзамдарды бузду дагы, өз уулун өзүнө баш ийген тармактын жетекчиси, өзүнөн кийинки киши кылып коюп алды.

Маселен буга чейин Марат Кайыповду Адилет министрлигинен алып салган эле президент. Себеп дегенде өзүнүн курсташтарын, туугандарын, жердештерин жумушка алып алыптыр деп. Дагы башка бир катар жетекчилерди ушундай негиз менен кызматтан алган. Ал эми бул жолу болсо эмнегедир өзүнүн уулун алып келип, мамлекеттеги экинчи даражадагы кызматка коюп алды. Бул деген мамлекеттин мыйзамдарын, Кыргызстандын элин сыйлабастыкка жатат.

Табылды Акеров

Ошондой эле серепчи Т.Акеровдун баамында, М.Бакиевдин чоң кызматка дайындалышы менен өлкөнүн саясий айдыңы кыйла жандана түштү. Бир чети оппозиция жанданып, 2005-жылдагыдай эл арасында үй-бүлөлүк башкаруу тууралуу кеп-сөздөр күчөдү. Ал эми серепчи айрым чөйрөлөрдө айтылып келаткандай, “Бакиевдин учурунда экономика өсүп, ГЭСтер курулуп атат” деген сыяктуу сөздөргө мындайча жооп берди:

- Албетте, Кыргызстанды өнүктүрүш, өстүрүш үчүн жеке эле Бакиевдердин урук-туугандары эмес, жалпы кыргыз эли аракет кылып атат да. Жалпы кыргыз эли жеңишке жетиш керек да. Мына ушундай негизде кетиш керек да. Бизде болсо тилекке каршы андай болгон жок. Ошол М.Бакиев бекитилген күндөн баштап оппозиция дагы кайрадан өз нугуна түшө баштады. Анткени эл дагы көрүп атат абал каякка кетип баратканын. Ошондуктан абал кайрадан баягы митингилик мезгилдерге жакындап баратат. Анткени тарифтер, баалар да көтөрүлүп кетти…

Ошентип, кайсы бир чиновник непотизмге жол берип, үй-бүлө мүчөлөрүн айланасына топтой баштаса аларды тыйганга жогорку жетекчиликтин моралдык укугу азая түштү.

Жаш реформаторлор келатабы?

Коомчулукта Максим Бакиевдин бийликке келиши “учурдун талабы” болчу дегендер да бар. Андай ойду айткандардын пикиринде, президенттин уулу жаш, жаңыча ой жүгүрткөн, жаңы формациядагы менежер. Анын үстүнө ал өзү сыяктуу жаш, билимдүү кадрларды айланасына топтоодо. Андыктан М.Бакиев башында турган “жаш реформаторлор” жакынкы арада өлкө экономикасын кыйла эле оңдоп коюулары мүмкүн.

“Ак жол” фракциясынын мүчөсү, депутат Бегалы Наргозуевдин айтымында, М.Бакиевдин бийликке келиши көптөгөн үмүттөрдү жандырды:

Бегалы Наргозуев

- Мага бул дайындоо кандайдыр бир үмүттөрдү берип атат да. Элибиздин жашоо деңгээлинин өсүшүнө жакшы пайдасы тиеби деген үмүттөрдү жандырып атат. Себеби министрликтерге кандай гана акча келбесин, кандай гана акчалар өнүктүрүү бюджетине бөлүнбөсүн, ошол акчалар ар түрдүү коррупциялык аракеттердин натыйжасында кумга сиңген суудай жок болуп, жыйынтыгы чыкпай жатчу эле. Азыр бул дайындоонун негизинде менин оюмча Максим Курманбекович иштин жыйынтыгына кызыкдар киши катары ар бир тыйын эсебинде болот. Мен ойлойм, бул киши жаш жетекчи катары жыйынтыкка кызыкдар. Анын негизинде коррупцияга бөгөт коюлуп, кийинки жылдары элдин жашоосунун оңолушуна жардам береби деген чоң үмүт менен отурам. Менин оюмча биздин элдин жашоо-жыргалчылыгына алып келчү дайындоо деп эсептейм.

“Ак шумкар” партиясынын лидери Темир Сариевдин айтымында, М.Бакиевдин бийликке келиши менен өлкө экономикасын алдыга сүрөй турган эмес, тескерисинче өлкөнү артка тарта турган жагдай пайда болду. Ошондой эле президент өз уулун өзүнөн кийинки жогорку орунга алып келип, жалпы коомго чакырык таштады. Ал чакырык - “мыйзамыңды да сыйлабайм, өзүм каалагандай болот” деген чакырык дейт ал:

Темир Сариев

- Президент – коомго атайын чакырык жасады. “Мен мобундай кылып коём, ушундай болот. Мыйзамыңды, конституцияңды да сыйлабайм. Бул менин оюм”,- деп уулун коюп койду. Бул – коомго, мыйзамдарга каршы чакырык. Албетте мындайды көргөндөн кийин аким, губернатор, министрлери ушинте баштаса, мыйзамды буза башташса кантип айтат ал, “өз иниңди же балаңды алып келбе” деп. Ошондой боло баштаса эч кимдин моралдык укугу жок болот аларды тыйганга. Анткени президент өзү үлгү көргөзүп атат.

Баары план боюнча баратабы?

Айрым талдоочулар эртели-кеч М.Бакиев бийликке келмектигин, керек болсо ал кийинки президент болуп калуусу толук мүмкүндүгүн, эгер ал жарабай калса башкы бийликти Бакиевдердин бирөөсү кармап кала тургандай абал жаралып келатканын, башынан бардыгы ушундай пландаштырылганын айтышат.

2005-жылы бийлик алмашкан маалда мурдагы президенттин эсепсиз байлыгы боюнча атайын комиссия иштеп, өлкөдөгү кирешелүү тармактардын бардыгы Акаевдердин колунда болгону айтылган. Ошондо А.Акаевдин миллиондорун таптырам деп вице-премьер-министр болуп турган Данияр Үсөнов чет элдик адвокат Эдвард Либерманга өз чөнтөгүнөн 500 миң доллар берип, бирок анын дайыны чыкпай калган. Мындай болгонун кийинчерээк мурдагы премьер-министр Феликс Кулов айтып чыккан. Ошол маалда Башкы прокурор болуп турган Азимбек Бекназаров да мурдагы президенттин мүлкү боюнча иштерге киришип, кийин кызматтан алынган.

“Мен мобундай кылып коём, ушундай болот. Мыйзамыңды, конституцияңды да сыйлабайм. Бул менин оюм”,- деп уулун коюп койду. Темир Сариев

Мурдагы президенттин байлыгы боюнча иштердин тынчып калышын, ал мүлктөрдүн кайра бөлүштүрүлүшү менен байланыштырышкан. Оппозиция өкүлдөрүнүн айтымында, ал жерде негизги ролду дал ушул М.Бакиев ойногон. Ошол 3-4 жылдан бери президенттин кичүү уулунун ар кыл бизнеси, өлкө экономикасын көмүскөдөн башкарары тууралуу толгон-токой сөздөр айтылды.

Бир курдай анын Орусия издөө салган олигарх Борис Березовский менен байланышы бар экенин, ал тургай Б.Березовский Кыргызстанга жашыруун келип кеткенин айтышкан. Бирок кийин М.Бакиев “Время новостей” басылмасына интервью берип, Б.Березовский менен байланышы жоктугун, ал Кыргызстанга келбегенин айткан.

Евгений Гуревич


Кийин аны “MGN Gorup” компаниясындагы өнөктөштөрү менен өлкө экономикасын өз кызыкчылыгына иштетип атканы үчүн да айыпташты. Аты аталган компания өлкөнүн бир катар стратегиялык тармактарынын активдерин Өнүктүрүү фонду аркылуу башкарууга жетишкен эле. “MGN Gorupтун” алдындагы “MGN Asset Management” компаниясы “Манас” аэропортунун, “Кыргызгаздын”, “Түндүкэлектро”, “Түштүкэлектро”, “Кыргызтелеком”, “Ошэлектро” сыяктуулардын кыйла акциясын башкарууга алган.

“MGN Gorupтун” башкы директору Евгений Гуревич болсо, президенттин уулу менен тааныштыгы жок экенин, Кыргызстанда өз күчтөрү менен эле кыска аралыкта чоң ийгиликтерге жетишкенин айтат. Муну ал “Азаттыктын” суроолоруна жооп берип жатып ырастаган. Айтмакчы “MGN Gorupту” М.Бакиев, Е.Гуревич жана М.Надель үчөө курушканы, “MGN” деп дал ушул үчөөнүн ысымдарына байланыштуу аталып калганы да айтылат (Максим – M, Гуревич – G, Надель - N).

М.Надель башкарган “АзияУниверсалБанктын” директорлор кеңешинде да ошол эле Е.Гуревич, А.Елисеевдердин жүргөнү көп нерседен кабар берип турат.

Эми Өнүктүрүү агенттиги иш жүзүндө өлкөнүн бүтүндөй экономикасын, анын ичинде “MGN Gorupка” байланыштуу долбоорлордун бардыгын башкарууга алмакчы. Ал эми М.Бакиев менен башынан келаткан А.Елисеев сыяктуулар чечүүчү кызматтарга барып отурушту.

Ушул сыяктуу ой жоруулардан улам М.Бакиев башынан эле абдан пландуу түрдө өз командасы менен бийликке келүүнү көздөгөнбү деген ой жаралат. Ошол эле “MGN Gorupка” карайт делген “Flexi Communications” компаниясы былтыркы президенттик шайлоодо К.Бакиевдин үгүт иштерин колго алып, эч кандай ысымы жок эле Бакиев деген фамилияны ийгиликтүү түрдө коомго сиңирүүгө аракет кылды. “Бакиев, накта президент!”, “Албетте Бакиев!” деген сыяктуу ураандардын жер жайнап кетиши, ошондо эле бардыгы план боюнча баратканын көрсөткөн дешет.

Борбор Азия: Билим үчүн узак жарыш

Умед үй-бүлөсүнүн үмүтүн актайын деп жүргөнүн айтты

Умед Саидов былтыр АКШга окууга тапшырды. Америкадагы университеттерде окуу өтө кымбат болгондуктан, студенттердин чыгашасын тажик өкмөтү көтөрбөйт. Ошол эле учурда Казакстандан өкмөттүк программанын жардамы менен келгендердин саны жыл санап өсүүдө.

Былтыр жазында 23 жаштагы тажикстандык Умед Саидов Кошмо Штаттарына бир башкы максат менен келген – англис тилин үйрөнүш керек эле.

Бул жөндөмү өз мекенинде жакшы жумуш таап, үй-бүлөсүнө көмөк болгонго жардам болот.

“Эң башкысы мен англисче так сүйлөгөндү үйрөнүшүм керек, - дейт ал. – Эгер бул тилди жакшы билсем, Тажикстанда дурус ишке орношо алам. Бул – чоң плюс”.

Өзүнүн ысмы да “үмүттү” түшүндүргөн Умедден азыр чындап эле үй-бүлөсү көптү күтөт. Баласына Америкага виза алып берели, Сиэттлде жашаганга акча жетсин деп, ата-энеси автоунаасын сатышты.

АКШда индиялык, кытайлык студенттер топ-тобу менен жүрүшөт. Ал эми Умед, Борбор Азиядан барган башка студенттердей эле, өзүн обочодо калгандай сезген учурлары көп эле болот экен. Анткени алар аз. Бирок 2005-жылдан бери абал бир топ эле өзгөрүптүр, региондон келген студенттердин саны эки эсеге жогорулап, азыр 3200 жетиптир.

Мисалы, 2009-жылдын өзүндө эле Тажикстандан 342 студент Америкага окууга кеткен. Алардын көпчүлүгү окуусуна эле эмес, күнүмдүк чыгашаларына, жатакана, тамак-ашына да өз чөнтөгүнөн төлөйт. Америкада чет өлкөлүк студенттерге көпчүлүк жерлерде иштегенге тыйуу салынган. Ошондуктан тажиктер мыйзамсыз мигрант катары жүргөнү да кездешет. Акыркы үч жылда 60 тажик студенти мыйзамсыз иштегени үчүн кайра мекенине депортацияланды.

Бурхон Мирзоалиев – Тажикстандын Вашингтондогу элчилигинин консулу: “Студенттер бул жакка өз алдынча келишет да көпчүлүк учурда жумушка орношуп алышат. Анткени жашоо өтө эле кымбат. Бирок студенттерге өздөрүнүн окуу жайларында гана 20 сааттан ашпаган убакытка иштегенге уруксат берилген. Ошондуктан алар уруксаты жок ишке кирип алышат да, проблема башталат”.

Умед деле азыр бир иш таап, кичине болсо да тыйын-тыпыр кылып алып, анан Душанбеге кайтам деп турат. Анткени ата-энесинен 5000 доллардай акча алып келген. “Куру кол барсам болбойт”, - дейт.

Тажик өкмөтү Умедге окшогон жарандарына четте окуганга акчасын төлөп бере албайт. Бирок Борбор Азиядагы Казакстанда мамлекеттик “Болашак” окуу программасы мына ушул максатта иштеп келатат.

Мунайга бай Казакстан дал ушул “Болашак” программасынын алкагында жылына 1000 студентти чет мамлекеттердеги мыкты университеттерге жиберет. Былтыр болсо буга чейин көрсөткүчтөрүн артта калтырып, расмий Астана Американын өзүнө эле 1714 студентти окууга жөнөттү.

Вашингтондогу казак элчилигинин өкүлү Жанболат Усеновдун айтымында, “Болашак” ал студенттердин окуусу бүткөнчө бүт чыгашасын көтөрөт. Студенттер болсо билим алып, кайра мекенине кайтышы керек да, жок эле дегенде, беш жыл өз мамлекетине иштеп бериши шарт.

“Аларды Казакстандагы көп компаниялар өздөрүнө ишке алганга аябай кызыкдар. Анткени алар мыкты даярдыктан өтүшкөн, билими жакшы. Бул студенттер каерге барышпасын, алдыңкы катарда болушат. Бизнестеби, өкмөттөбү – аны өздөрү тандашат”, - дейт казак элчилигинин өкүлү.

АКШда окууга өтүп жаткан борбор азиялыктардын арасында Өзбекстандын жарандарынын саны да өсүп баратканы айтылууда. Былтыр жалпысынан 688 өзбек жараны Америкага окуйм деп келди.

"Азаттыктын" архивинен: Адамдын күчү - билимде

Жаштардын “Азаттык+” сыналгы көрсөтүүсүнүн кезектеги чыгарылышы мектептердеги билим берүүнүн деңгээлине жана реформаларга арналды.

"Азаттык+": Адамдын күчү - билимде
please wait

No media source currently available

0:00 0:11:49 0:00

Кыргыз-өзбек чек арасын аныктоо иштери кайра жанданат

Баткендеги кыргыз-өзбек чек арасы. Өзбекстан ушинтип расмий тааныла элек чек араны тосуп алган.

Кыргыз-өзбек өкмөттөрү узап кеткен 2009-жылдын этегинде эки жылдай токтоп калган чек ара тактоо иштерин кайра жандантууну макулдашты. Ага ылайык мындай сүйлөшүүлөр ушул жылдан тарта кайра уланмакчы.


Токтогон сүйлөшүү, узакка ойлонгон кошуна

Кыргызстан менен Өзбекстандын ортосундагы чек ара тилкелерин аныктоо боюнча өкмөттүк комиссиялардын акыркы отуруму 2008-жылдын ноябрь айында болгон. Ошондон бери тараптар бул маселе боюнча жолугуша элек. Бирок ага чейинки акыркы сүйлөшүүлөр деле “ташбака жүрүш” менен жүрүп, жолугушууларда болгону 2-3 чакырым аралык такталса такталып, болбосо ал да жок болуп калган учурлар көп болгон.
Биз сүйлөшөлү деген ойдо болдук, бирок өзбек тарап ойлонуп туруп алды. С. Аламанов

Сүйлөшүүлөр токтоп калышын кыргыз өкмөтүнүн регионалдык маселелер боюнча бөлүмүнүн башчысы Саламат Аламанов мындайча түшүндүрөт:

- Токтоп калганын себеби – сүйлөшүүлөрдө пикирлердин ажырымы чоң болгондуктан, дагы бир жолу ойлонолу деген маселе болду окшойт. Эми биз кошуналарды чакырып сүйлөшөлү деген эле ойдо болдук, бирок алар көбүрөөк ойлонуп туруп алды.
Саламат Аламанов

Канткен менен узап кеткен жылдын этегинде кыргыз өкмөт башчысы Данияр Үсөнов баштаган топтун Ташкендеги сүйлөшүүлөрү учурунда бул маселе да козголуп, тараптар чек ара тактоо иштерин кайра жандантууну макулдашты.

- Буюрса, быйылкы жылдын апрелине чейин документтер боюнча иштеп, анан кайра практикалык жолугушуу иштерине киришебиз деп макулдашып келдик. Ошону протоколдоп, биздин премьер-министр менен Өзбекстандын биринчи вице-премьери кол коюп, макулдашты, дейт кыргыз өкмөтүнүн регионалдык маселелер боюнча бөлүм башчысы Саламат Аламанов.

Чиеленген чек ара, кыйналган эл

Бул эки өлкө ортосунда чек ара тактоо иштери мындан 10 жылдай мурда башталган. Ошондон бери 1300 чакырымдан ашуун келген чек ара тилкесинин 994 чакырымы такталган. Маселе ортодогу талаштуу делген жерлерге келгени минтип жылбай турат.

Бул иштин минтип узакка созулушу өзгөчө чек ара аймактарында жашаган калкты кошумча түйшүккө салып, ага башка маселелер да кошул-ташыл болуп кетип жатканын Баткен райондук кеңешинин депутаты Карамат Орозова айтат:
Чек ара такталмайынча башка көптөгөн маселелер да чечилбейт экен.
К. Орозова

- Чек араны тактоо иштери тезирээк жүргүзүлүп, аягына чыкпаса чынында бул жердеги элге кыйын болууда. Анын үстүнө чек ара маселесине башка маселелер да кошулуп кетип атат. Кошуна эки элдин ортосундагы ынтымактын бузулушуна да алып келген учурлар жок эмес. Чек ара аймактарындагы элде Жалал-Абаддагы Чек айылындагыдай маселе бизде да чыгып калбаса экен дегендей кооптонуулар да жок эмес. Эми чек ара такталмайынча башка көптөгөн маселелер да чечилбейт экен.

Чек аралардын такталбашы эки мамлекеттин ортосунда ар кандай араздашуулар пайда болушуна да түрткү бериши мүмкүн. Саясат таануучу Орозбек Молдалиевдин пикиринде, бири-бирине жогорку ишенимдеги кошуна өлкөлөр адегенде чек араларын тактап, андан кийин гана мамилерин өркүндөтүүгө өтөт. Болбосо такталбаган чек ара, талаштуу жерлер эки тараптуу мамилеге ар качандан бир качан тоскоол болушу ыктымал:
Эми эки тарап тең маселе чечкенге даяр болушу керек, болбосо маселе дагы деле созулгандан созула берет.
Орозбек Молдалиев

- Эми тараптардын сүйлөшүүлөрдү кайра жандандыралы дегени жакшы. Бирок кыргыз тарап да, өзбек тарап да маселени чечкенге даяр болушу керек. “Бул жерди мен алам, бүттү” деп тура бергенден маселе чечилбей, созулгандан созула берет. Анан ал ортодо чыр-чатактар чыгып кетишине чейин алып келиши мүмкүн. Ошондуктан тараптар келишип, мунаса табуу аркылуу чечпесе маселе чечилбей созула берет.

Ошентип кыргыз-өзбек өкмөттөрү токтоп калган сүйлөшүүлөрдү быйылкы жылдан тарта кайра жандантууга белсенип турушат. Бирок бул иштердин дагы канчага созулаары белгисиз бойдон.

Чиеленген чек ара, кыйналды калк бечара
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:48 0:00

Тажикстан: Кыйналган калк, силкинген жер

Тажикстандагы жер титирөөгө байланыштуу тажикстандык кыргыз жазуучу жана журналист Мирзохалим Каримов “Азаттыкка” маек курду.

- Жер титирөөдөн кыргыздар көп жашаган Мургаб району аман экени айтылды. Сиздин мекениңиз Жерге-Тал районунда абал кандай экен?

Мирзохалим Каримов: Бул жерде Тажикстанда жашаган кыргыздарды географиялык жактан чаташтырбаш керек. Тажикстанда кыргыздар жашаган эки район бар: Жерге-Тал жана Мургаб.

Мургаб району тоолуу Бадахшан автономдук облусуна кирет. Жерге-Тал району болсо түздөн-түз республиканын борборуна баш ийген район, борбордон 300 чакырым эле аралыкта турат.
Президент Эмомали Рахмон элдин күчү менен, элге таянып, ар бир үй-бүлөдөн 700 долларга чейин казынага жардам бергиле деп айткан.


Мургаб 750-800 км алыс жерде жайгашкан, жер титирөө болгон жер, борбордон 650-700 метрдей аралыкта турат. Зилзаланын Мургаб районуна да, Жерге-Тал районуна да эч кандай таасири тийген жок. Мага да тааныш жердештер чалып, абдан тынчсызданып, көп сурашты. Кырсык болгон, же кыргыздарга зыян тийген жактарды мен уккан жокмун.

- Сиз кандай ойлойсуз, Тажикстандын экономикасы мына ушул жер титирөөдөн кыйрап калган үйлөрдү кайра тургузуп, алардын ээлерине жардам берүүгө күчү жетеби?

Мирзохалим Каримов: Өзүңүздөргө маалым болгондой, жакында энергетикалык кризис болуп, республиканын президенти Эмомали Рахмон элдин күчү менен, элге таянып, ар бир үй-бүлөдөн 700 долларга чейин казынага жардам бергиле деп айткан эле.
Кыйын абалда турганда эл да каршы болбой, бардыгы макул болуп, ушул энергетикалык кризиске ар бир үй-бүлө салым кошобуз деп турган эле. Ушундай учурда жанагыдай табигый кырсык болгону республиканын экономикасына аябай чоң зыян келтирет. Ошондой болсо да, мен ойлойм, кыйынчылыктарды башынан өткөргөн республикага эл аралык уюмдар, коңшу өлкөлөр, башка мамлекеттер жардам берет. Бирок экономикасын тез эле ордуна тургузуп кеткенге күчү жеткенге кыйын деп ойлойм.
Зилзаланын Мургап районуна да, Жерге-Тал районуна да эч кандай таасири тийген жок.


- Мургаб жана Жерге-Тал райондорунда жер силкинүүгө карата абал кандай? Айрым тургундар жер титирөө тууралуу өкмөткө билдирилгенин, бирок эч кандай чара көрүлбөгөнүн айтышууда.

Мирзохалим Каримов: Ал туура. Себеби тоолуу Бадахшанды жер титирөөнүн уюгу деп койсо болот. Тоолору абдан бийик, ал тоолордун асты бүт кен байлыктар, ал жерде илгертен эле майда-чүйдө жер титирөөлөр болуп келет, бирок анын бардыгы эле коомчулукка билдирилбейт.

Азыр 5 баллдан бир аз жогору болгондон кийин 20 миңден ашуун адам үйсүз калды дейт. Сиздердин кабарларды угуп атам, үйүбүз түшүп калды дешүүдө. Айыл жерлериндеги үйлөр тээ илгери 50-60 жыл мурда курулган эски үйлөр. Алар кичине эле түртүп койсоң түшүп кала тургандай. Эл деле жаңы үй салганы менен техникалык туруштук бере тургандары аз.

- Маегиңизге чоң рахмат.

Казакстан басма сөз каражаттарынын чордонунда

Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаев.

Өткөн аптада Батыш басма сөз каражаттарында Казакстан тууралуу кабарлар көңүл чордонунда болду.

Дублинде чыккан “Irish Times” гезити “Казакстан бир катар сын-пикирлерге карабастан ЕККУнун төрагалык милдетин алды” деп жазды. Гезит Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаев 56 өлкө мүчө болгон абройлуу ЕККУга бир жыл төрагалык кылуу максатына жеткенин билдирди.

“Аянты жагынан дүйнөнүн 9-ири өлкөсү саналган Казакстан Орусиянын энергетикасына көз карандылыкты азайтууну көздөгөн АКШ жана Батыш өлкөлөрүнүн, айрым сынчылар айткандай, эки жүздүүлүк менен жасаган колдоосу аркылуу бул милдетти аркалады. Казакстан басма сөз, саясий партиялар жана шайлоо мыйзамдарын өзгөртө турганы тууралуу убада бергени менен, көптөгөн байкоочулар бул өзгөртүүлөрдү көргөзмө катары баалап, атүгүл акыркы убакытта абал ого бетер начарлап кеткенин билдиришүүдө” деп айтылат гезитте жарыяланган макалада.

Лондондо чыкчу “Guardian” гезити “Иран Казакстан менен уран боюнча соода түзөт” деп жазган кабарында, Казакстанга 450 миллион доллар киреше алып келе турган бул соода аркылуу Иран өзүнүн медициналык жана изилдөө реакторлорун иштете берерин, атүгүл Батыш шектенип жаткан өзөктүк курал программасын уланта берерин бышыктайт. Кабарда өзөктүк курал жасоо үчүн мүмкүнчүлүк бере турган уран байытуу программасын токтотууну четке каккандыктан БУУ Иранга каршы санкция киргизгени белгиленет. Тегеран өзөктүк программаны тынчтык максатында өндүрүп жатканын белгилеп келет.

“Financial Times” гезитинде чыккан макалада Казакстан 29-декабрда уран өндүрүүдө Канада менен Австралияны озуп кеткенин жар салганы кабарланат. Казакстан мындай билдирүүнү “Астана менен Тегерандын ортосунда 450 миллион доллар өлчөмүндө уран соодасы түзүлөт” деген кабардан бир күндөн кийин жасаган.

Макалада Иранга тазаланган уранды сатуу БУУнун бул өлкөгө карата жарыялаган санкцияларына каршы келери эскертилип, бул кабарлар Иран менен Казакстан тарабынан дароо четке кагылганы белгиленет.

Түркиянын “ZAMAN” гезити “Казакстандан көп улуттуу фирмаларга жаман кабар” деген баш сөз менен макала жарыялады. Анда Казакстан өзүнүн аймагындагы мунай, табигый газ, алтын жана уран үчүн салыктарды жогорулатканы билдирилет.

Макалада казак өкмөт башчысы Карим Масимов белгилүү бир күндү айтпастан эле, Казакстандагы табигый байлыктардын бардыгы казак элинин менчиги экенин белгилеп, “биз болжолу бир жылдан бери дүйнөлүк каржы кризисинен улам чийки зат секторундагы фирмаларга бир жыл мөөнөттүү өзгөчөлүк берип, салыктарды көтөргөн жокпуз. Эми мөөнөт аягына чыгып баратат. Жакынкы убакытта мыйзамда каралгандай салыктарды көтөрөбүз” деп айтканы белгиленет.

Карим Масимов “мунай жана газ тармагында мурда казак элинин таламдарын кандай коргосок, азыр да ошону уланта беребиз” деп билдирген.

Тоолуу Бадахшан: Кыш чилдедеги зилзала

Тажикстандын Тоолуу Бадахшан автономиялуу дубаны. Июнь, 1982-жыл

2-январда таң эртең Тажикстандын Тоолуу Бадахшан регионунда кубаты 5,2 баллга жеткен катуу жер титирөө болду. Зилзаланын кесепетинен миңдеген адамдар там-жайсыз калганы кабарланды.

Ырасмий маалыматтар боюнча, табигый апаат аймакка орто эсеп менен 1-1,5 миллион доллар чыгым алып келди.

Балдардын жүрөгү түшүп, үйгө кирбей жатышат. Мындай суукта биз эмне кыла алабыз?"



“Азаттыктын” Тоолуу Бадахшан автоном облусундагы кабарчысы Мирзожалал Шохжамалдын билдиришинче, зилзаладан кийин Ускрох, Рох жана Гишкок кыштактары электр кубатысыз калган жана жолдоор буулуп, тыш жак менен байланыш үзүлгөн.

Тажикстандын Чукул кырдаалдар боюнча комитети 5.2 баллга жеткен зилзаладан кеминде эки жаран жараат алган, эки мектеп жана бир оорукана кыйрап калганын билдирди.

Жер биринчи силкингенден кийин адамдар сыртка качып чыккандан улам чыгым аз болгон.

Ванч районундагы Ускрох кыштагынын тургуну Махбуба деген келиндин “Азаттыкка” айтышынча, алардын атрабындагы үйлөрдүн көбү жер титирөөдөн кыйрап калган:

- Коңшубуздун тамы бузулуп калды. Ылдый жактагы көчөлөрдө да көптөгөн тамдар кулап калды. Бизге коңшу чакан кыштакта да кыйраган тамдар бар.

Жергиликтүү элдин сөзүнө караганда, там-жайсыз калган адамдардын саны бир нече жүздөн 20 миңге чейин жетиши этимал.

Зилзала болгон Ванч районунда бардыгы 30 миңден ашуун эл жашайт.

Ырасмий бийликтердин маалымдашынча, кырсыктан жапа чеккен четки кыштактардын элине тийиштүү көмөк көрсөтүлгөн.

Бирок тамы кыйраган адамдардар коңшу-колоңдору же тууган-уруктарынын үйлөрүндө баш калкалап жатканын, Ускорх кыштагынын тургундары өкмөттөн эч кандай жардам алышпаганын, жолдорду жергиликтүү эл өз күчү менен тазалап жатышканын 3-декабрда “Азаттыктын” тажик кызматынын кабарчысына айтышкан.

Ускорхтун имамы Йодовар Холовдун сөзүнчө, дале жер силкип жаткандыктан, көпчүлүк үйлөрүнө киргенден коркушууда:

- Жыйырма мүнөт сайын жердин солкулдаганын сезүүдөбүз. Алардын кубаты биринчи зилзаладай күчтүү эмес. Бутуңдун астындагы жер өйдө-ылдый былкылдагандай болууда.

Ванч районунун элинин айтышынча, 2007-жылдан бери аймакта тез-тез жер титиреп турат жана бул жөнүндө бийликтерге эчен ирет кайрылгандарына карабай, эч кандай чара көрүлбөгөн.

Апта: Өткөн жылдагы орчун окуялар. Жаңы жылдагы маселелер...

2010-жылы Кыргыз мамлекетинин алдында Конституцияны өзгөртүү, бөлүштүргүч компанияларды менчиктештирүү маселелери турат. Андан сырткары бийликтин кошуна өлкөлөр, оппозиция менен мамилесинин андан ары өрчүшү жаңы жагдайларды жаратышы ыктымал.


Өткөн жылдагы негизги окуялар:

2009-жыл январь айы


Медет Садыркулов президенттик администрация башчысы кызматынан бошотулуп, анын ордуна Данияр Үсөнов дайындалды. Марат Султанов, Өмүрбек Бабанов жогорку кызматтарга дайындалып, Президент “Жаңылануу багыты” боюнча калкка кайрылуу менен чыкты.

Февраль

Президент Курманбек Бакиевдин Россияга сапары болуп, анын жыйынтыгы боюнча Москва Кыргызстанга 150 млн. грант, 300 млн.
доллар женилдетилген насыя берди. Камбар-Ата-1 ГЭСи үчүн 1 млрд 700 млн. доллар насыя бөлүү жана 193 млн. доллар карызды кечүү боюнча келишимге жетишилди. Бирок бул акыркы келишимдер ушул кезге чейин аткарылбай турат.

Март

Медет Садыркулов шектүү жагдайда каза тапты. Журналист Сыргак Абдылдаев катуу сабалды. Бийлик менен оппозициянын сүйлөшүү аракети оңунан чыкпады.

Апрель

Аксыда жер көчкүдө 16 киши каза тапты. Жогорку Кеңештин депутаты Санжар Кадыралиевди атып кетишти. Петровка айылында улуттар аралык жаңжал чыкты.

Май

Жогорку Сот Ноокат окуясы боюнча акыркы чечим кабыл алды. Ал боюнча 32 киши тогуз жылдан жыйырма жылга чейин кесилди. Түптө оппозициянын курултай уюштуруу аракети чагымга кабылып, кууп таратылды.

Июнь

АКШ президенти Барак Обама президент Курманбек Бакиевге Ооганстан боюнча кайрылуу жолдоду. АКШнын "Манастагы" аскердик базасы Транзиттик борбор болуп түзүлө турган болду.

Июль

Кыргызстанда президенттик шайлоо болду.

Август

Нарында Жетим-Тоо темир кенинин айланасында жаңжал чыгып, эл кенди иштетүүгө каршы чыкты.

Сентябрь

Курманбек Бакиев парламентте сөз сүйлөп, рефомарлар тууралуу билдирүүсүн жарыялады. Жогорку Кеңештин депутаты Кубанычбек Кадыров Балыкчы окуясы боюнча айыпталып, андан депутаттык кол тийбестик алынды.

Октябрь


Курманбек Бакиев башкаруу системасын реформалоону баштады. Президенттик администрация, Коопсуздук кеңеш, Мамлекеттик катчы кызматтары жоюлуп, Президенттик институтут түзүлдү. Өкмөт алмашып, президентти кичи уулу Максим Бакиев жогорку кызматка дайындалды.

Ноябрь

Журналист Кубанычбек Жолдошев Ошто сабалды. Петровка, Балыкчы окуялары жана Исмаил Исаков боюнча соттук териштирүүлөр жүрдү.

Декабрь

Журналист Геннадий Павлюк өлтүрүлдү. Саясатчы Болот Жанузаков, саясат таануучу Александр Князев, журналист Евграфов сабалды.
“Түндүкэлектрону” сатуу боюнча тендер өткөрүлдү.

Конституцияны өзгөртүү

Азыркы Конституцияга өзгөртүү жана кошумча киргизүү боюнча мыйзам долбоор өткөн жылы декабрь айында Президент тарабынан Жогорку Кеңешке берилип, парламент өз кезегинде аны Конституциялык Сотко жолдогон.

Конституцияга өзгөртүү жана кошумча киргизүүнүн жол-жоболоруна ылайык, берилген долбоорго Конституциялык Сот үч айдан ашпаган убакытта же быйылкы жылдын алгачкы үч айынын ичинде өзүнүн корутундусун берүүгө тийиш.

Конституцияга өзгөртүү киргизилиши менен өткөн жылы октябрь айында президент тарабынан ишке ашырылган башкаруу системасындагы өзгөрүүлөр мыйзамдаштырылат. Бирок Конституцияга киргизиле турган өзгөртүүлөр аны менен эле чектелип калбайт.

Жаңы өзгөртүүлөрдө Президент каза болсо же кызматын аткара албай калган шартта, анын милдетин аткаруучу Конституцияга ылайык эмес, Президенттик кеңешме тандап алышы сунушталууда.

Мындай жол-жобого оппозиция кескин каршы чыкты. Ал эмес бийликке лоялдуу позицияда келген “Ак шумкар” партиясы да каршылыгын билдирди. Бул партиянын лидери Темир Сариев Конституцияга өзгөртүү жана кошумчалар киргизүүгө мындай пикирин ачыктаган эле:

- Президент киргизген долбоордо Президенттин укуктары кеңейтилип, өкмөттүкү кыскарып атат. Анан эң опурталдуусу, эгерде Президент кандайдыр бир себептер менен өзүнүн милдетин аткара албай калса, анын ордун убактылуу Жогорку Кеңештин аткарчу эле. Ал болбосо өкмөттүн башында турган адам аткарчу эле. Эми мунун баарын тең Президенттик кеңешмеге беребиз деп атат. Анын аты так аталбаган адам болуп атат. Биз муну Президенттин өзүнүн ыйгарым-укуктарын бекемдеп, анан мураскерине ыңгайлуу шарт түзүү деп эсептейбиз.

Кыргызстанда көптөгөн жолу Конституция өзгөртүлгөн. Баш мыйзам өзгөртүлгөндөн кийин шайланган бийлик бутактарынын легитимдүүлүгү жөнүндө маселе саясий ыңгайга жараша козголуп келген. Бул ирет да Конституция өзгөргөндөн кийин бийликтин легитимдүүлүгү боюнча маселе чыгып, референдум жарыяланыш ыктымалдыгы айтылууда. Бирок коммунисттик фракциянын лидери Исхак Масалиев легитимдүүлүк маселеси чыкпайт деген пикирде:

- Бизге жөнөтүлгөн Конституцияга өзгөртүүлөр жана толуктоолор жөнүндөгү мыйзам долбоордо Конституциялык негизде Президентке, Парламентке түзмө-түз тиешеси жок. Ошондуктан легитимдүүлүк жөнүндө маселе чыкпайт го.

Энергетика. Оппозиция. Бийлик

29-декабрда “Түндүкэлектрону” сатуу боюнча тендер соңуна чыкты. Өлкөдөгү бөлүштүргүч компаниялардын эң ириси болгон “Түндүкэлектрону” сатып алуу үчүн үч компания катышты. Алар: Росиянын “Якутспецгидро” компаниясы, Казакстандын “Алматаэнерго”, Кыргызстандан “Спецэнергострой” аттуу буга чейин аты чыкпаган компания болду. 2-февралда болсо “Ошэлектро”, “Чыгышэлектро” жана “Жалал-Абадэлектронун” мамлекетке тийшелүү 80 % ашуун акциясын сатуу боюнча тендер аяктайт. Ошону менен быйылкы жылы өлкөдөгү бөлүштүргүч компаниялар толугу менен менчик колдорго өтүүсү ишке ашышы күтүлүүдө.

Бөлүштүргүч компанияларды менчиктештирүү электр энергиясына тартифтерди эки-үч эсеге көтөрүү менен коштолууда. Белгилүү болгондой быйылкы жылдын 1-январынан тарта бир киловатт саат электр энергиясы 1 сом 50 тыйындан сатыла баштады. Ал эми июль айынан тарта бир киловатт саат электр энергиясы 1 сом 90 тыйын болоору белгиленген.

Өлкөдө жылуулукка да баа 1-январдан тарта көтөрүлдү. Эгерде буга чейин Бишкектеги көп кабаттуу үйлөрдүн тургундары бир гикакалорий жылуулук үчүн 500 сомдон төлөп келсе, жаңы жылдан кийин 1050 сомдон төлөй баштайт. Ал эми июлдан да бир гикакалорий жылуулуктун баасы 2500 сом болоору белгиленген.

Бийликтин энергетика тармагындагы мына ушундай саясатын оппозиция кескин сынга алып, бул саясатка калк ичинде нааразылык кыймылдары пайда болсо аны колдоого алаарын жарыялаган.

Ал эмес оппозиция өкүлдөрү бийликтин кысымдарына сот аркылуу акыйкатка жетүү мүмкүн эместигин айтып, каршылык көрсөтүүнүн башка жолдооруна өтөөрүн айта баштады. Мындай жарыя Балыкчы окуясы боюнча айыпталгандар төрт, эки жылдан кесилгенден кийин ачыкталды. Оппозиция өкүлдөрүнө байланыштуу бардык соттук жараяндарга адвокат катары катышып келаткан Бириккен Элдик Кыймылдын штаб башчысы Азимбек Бекназаров мына ушундай позицияны билдирди:


- (Балыкчы окуясы боюнча) Соттун чечими мыйзамга негизделбей эле жогору жактан эмне айтылса ошондой чечим чыгып калды. Эч кандай мыйзамга ылайык чечим эмес, саясий чечим болуп калды. Мындан ары апелляциялык арыз жазсак деле ушундай чечим чыгарарына биздин көзүбүз жетти. Ошондуктан арызданбай жөн эле коелу деп чечтик. Күрөштүн башка жолу тандайбыз.

Бийлик менен оппозициянын ортосундагы ажырымды журналисттерди өлтүрүү жана сабоолор ого бетер күчөтүүдө. “Ата Мекен” социалисттик партиясы менен кызматташып келаткан журналист Геннадий Павлюктун Алматыда өлтүрүлүшү бийлик менен оппозициянын эле эмес, кыргыз бийлигинин казак бийлиги, башка чет өлкөлөр менен мамилесине да залакасын тийгизе турган болууда. Анткени Павлюктун өлтүрүлүшүнө байланыштуу Россиядагы Кыргызстан элчиси Аттокуров 24-декабрда Россиянын Тышкы иштер министрлигине чакырылды...

Казакстанда болсо тергөөнүн жүрүшүндө Павлюктун өлүмүнө кыргыз жарандарынын тиешеси бар экени жарыяланды. 29-декабрда болсо Казакстандын КТК телеканалы өлтүрүүгө Кыргызстандын атайын кызматынын кызматкерлери тиешеси бар экенин айтып чыкты. Бул маалыматты Кыргызстандык атайын кызматтар четке кагып жаткан менен маалымат чыгаруудан шилтеме жасалган казактын атайын кызматтары жокко чыгарган жок.

Ошондуктан быйылкы жылдан баштап Европа коопсуздук жана кызматташуу уюмуна төрагалык кылууга киришкен Астана Павлюктун ишин аягына чыгарууга аракетин жасайт, деп эсептейт “Ата Мекен” партиясынын лидери Өмүрбек Текебаев.

Кошуналар менен мамиле же тышкы саясат

Тышкы саясатта Кыргызстан 2010-жылы албетте Өзбекстан, Тажикстан менен чек араны делимитациялоо боюнча аракетин улантат. Тажикстан менен чек ара боюнча сүйлөшүүлөр 2009-жылы уланып, 970 чакырым келген чек ара тилкесинин 503 чакырымы аныкталган. Ал эми кыргыз-өзбек чек арасын аныктоо боюнча 2009-жылы дээрлик сүйлөшүүлөр болгон жок. Чек араны делимитациялоо маселеси болгону декабрь айынын соңундагы кыргыз-өзбек өкмөттөр аралык комиссиясынын ишинде козголду.

Чек араны делимитациялоодон сырткары Бишкек Россия, Казакстан, Беларусь түзгөн бажы биримдигине кирүү аракетин жасаарын билдирүүдө. Бирок февраль айында ири келишимдерге жетишип, андан кийин салкындай түшкөн Россия менен Кыргызстандын мамилеси кайсы багытта өнүгөөрү азырынча белгисиз.

Мамиленин салкындаганы Москва тараптан 193 млн. доллар карызды кечүү жана Камбар-Ата-1 долбооруна насыя бөлүүнүн кечеңдеши менен байкалып турат. Кыргыз бийлик төбөлдөрү мына ошол абалга жараша кадамдарды жасоого аракет кылууда. Маселен, февралдагы Москвага сапары учурунда Курманбек Бакиев Москваны стратегиялык өнөктөш, тышкы саясатта артыкчылык бериле турган өлкө катары мүнөздөгөн. Бирок Мамлекеттик тышкы иштер министрлигинин мааракесине арналган декабрь айындагы жыйында президент Бакиев Кыргызстан тышкы саясатта бир өлкөгө артыкчылык бербеш керек деп чыкты:

- Тышкы саясаттагы каражаттарды өлкөнүн өнүктүрүү багытына топтош керек. Тышкы саясатты жүргүзүүдө түзүлүп калган байланыштар жана салттар менен чектелип калбай, жаңы мүмкүнчүлүктөр жана жаңы байланыштарга ачык болуш керек.Биздин тышкы саясат көп векторду болууга тийиш. Тышкы саясатта бир өлкөгө артыкчылык берүү эмес, акылга салынган баланс үстөмдүк кылууга тийиш.

Саясат таануучу Марс Сариев Кыргызстандын Россия, Өзбекстан менен мамилесинин келечегине карата мындай пикирин билдирди:

- Менин оюмча азыр орток пикир табыш абдан татаал. Менин оюмча, азыркы мезгилде Өзбекстан менен Россиянын мамилеси жылый баштады. Ошон үчүн Өзбекстан Кыргызстанга кысым кылып, ар кандай маселелерди курчутуп, көтөрүп жатат. Камбар-Ата-1ге 1 млрд. 700 млн. доллар насыя бөлүү дагы токтоп жатат. Мунун баары байланыштуу. Бул Москва менен Ташкендин бир тил табышына да байланыштуу. Ошого жараша Кыргызстан менен Өзбекстан мамилеси сууп баратат. Кыргызстан Москванын талаптарын бүт аткарып жатат. “Дастан” боюнча маселен аткарды. Ошого карабай 1.7 млрд. доллар инвестициянын токтоп жатышы бийликке абдан эле зыян алып келет. Муну Бишкек да сезип турат. Ошондуктан Москвадан насыя келбесин да туюп жатат. Маселени кандай чечерин билбей Батыш менен сүйлөшүп жатат. Ошондуктан жалпысынан абал аябай начар болуп атат.

Ошентип Кыргызстан тышкы саясатында да 2010-жылы башы ачыла турган бир топ олуттуу маселелер турат. Алардын кандай чечилишин же кайсы багытта өнүгүшүн мезгил гана так көрсөтүп бералат.

Иран уранды Казакстандан таптыбы?

Махмуд Ахмединежад

Иран таза уранды Казакстандан сатып алуу боюнча жашыруун келишим түзүп жатканы жөнүндө имиштер айтылып жатат. Мунун алдынан Иран шейшембиде өзүнүн өзөктүк программасы боюнча эларалык коомчулуктун сунушун дагы бир жолу четке каккан эле.

Иран дагы бир жолу четке какты деген сунушту Бириккен улуттар уюмунун Коопсуздук кеңешиндеги туруктуу беш мүчө - Британия, Кытай, Франция, Орусия, АКШ – алар менен катар Германия быйыл октябрда жасашкан. Ага ылайык, Тегеран мындан ары уранды өзүндө байытпай, байытылган уранды Орусиядан жана Франциядан алмак. Анын көлөмү изилдөөлөр жана медициналык керектөөлөр үчүн колдонгонго гана жетмек. Анткени Батышта айрым өлкөлөр “Тегеран азыр уранды атомдук бомба жасаш үчүн байытып жатат” деп кооптонушат.

Иран болсо бул кооптонууларды четке кагып, ал өзөктүк курал жасаганга дилгир эмес экенин, байытылган уранды жөн эле отун катары колдонгусу келип жатканын айтып келатат. Ошондуктан бул сунушту эки ирет тең четке какты.

Мына ушул окуянын артынан эле “Иран Казакстандан 1350 тонна таза уранды 450 млн.долларга жашыруун сатып алганы жатыптыр” деген кабар таркады. Ушунча урандан 150 өзөктүк дүрмөт жасай алаары да айтылды.

Бирок уран Казакстандын өкмөтүнөн эмес, өлкөдөгү айрым күчтөрдөн өкмөттүн макулдугусуз эле жашыруун жиберилет имиш деген маалымат таркады. Бул жөнүндө “Ассошиэйтед пресс” маалымат агенттиги Бириккен улуттар уюмунун Атомдук энергетика боюнча эларалык агенттиги (МАГАТЭге) мүчө мамлекеттердин биринен маалымат алганын айтты. Кайсыл мамлекет экени такталган жок. Документте айтылгандарга караганда, келишимге жакынкы апталарда кол коюлаары күтүлүүдө.

Расмий Астана муну заматта четке какты. Өлкөнүн тышкы иштер министрлигинин расмий өкүлү Эржан Ашыкбаев “Азаттыкка”: “Казакстан эларалык коомчулук алдында өзүнө алган милдеттенмелерин дайыма аткарып келатат. Бул өзөктүк куралды таркатпоо боюнча маселеге да тиешелүү, - деп билдирди. - Биздин бүт иш МАГАТЭнин талаптарына ылайык жүргүзүлүүдө”.

Дегинкиси, Казакстан Иран менен уран боюнча жашыруун иштешип жатканы тууралуу буга чейин деле айтылган.

Ноябрдын башында мындай аракет болуп жатканын казак президенти Нурсултан Назарбаевдин мурдагы күйөө баласы Рахат Алиев “Азаттыкка” билдирген болчу.

“Мен фактысы жок сүйлөгүм келбейт. Эки өлкө ортосунда бул боюнча жашыруун сүйлөшүүлөр болгону жөнүндө факты менде бар, - деген эле Р.Алиев. - Анын үстүнө Ирандын президенти Казакстанга расмий сапар менен келип кеткенин да унутпаш керек. Эгерде бул жөнүндө маалымат булактарында айтылбаса эле, ал болгон эмес деп айтууга болбойт да”.

Ал аралыкта “Казатомпром” шаршембиде бир кызыктуу кабар таркатты. Анда айтылгандай, быйыл Казакстан жылды дээрлик 14 миң тонна уранды өндүрүү менен жыйыктыктайт. Бу дегени – Казакстан уран өндүргөн дүйнөдөгү лидерге айланды дегенди билдирет.

Вашингтондо болсо атын атабоону суранган жогорку деңгээлдеги расмий өкүл “Ак Үй бул тууралуу кабардар экенин” айтуу менен чектелди.

Жаңы жыл алдындагы бул окуя АКШ менен анын өнөктөштөрүнүн Тегеранга каршы жаңы санкциялар тууралуу сүйлөшүүлөрүнүн башталышына себеп болууда.

Ушул айдын башында АКШнын Конгрессиндеги өкүлдөр палатасы Иранга таза карамай саткан компанияларды жазалоо тууралуу мыйзам долбоорун жактырды. Ал долбоор январда Сенатта оңой эле кабыл алынат деп күтүлүүдө.

Ал эми Мамдепартаменттин расмий өкүлү "The Los Angeles Times" гезитине 28-декабрда айтканына караганда, Ак Үй мындан да катаалыраак жазанын жолун караштырып жатат.

Көз карандысыз сенатор Жозеф Либерман - бул мыйзам тезирээк күчүнө киришин жактагандардан. Анын ишениминде, мыйзам адам укуктарын орой бузуп, өзөктүк программасы боюнча дүйнөнүн сунушуна көнбөй жаткан Иранды эпке келтирүүдө президент Барак Обама менен Тышкы иштер министри Хиллари Клинтонго жетиштүү укук бермек.

Бирок Улуттар уюмунун Коопсуздук кеңешинде санкция боюнча АКШнын тилин адаттагыдай эле Кытай менен Орусия албай коюшу мүмкүн.

“Азыр Кытай менен Орусия Иранды мурдагысынан да көбүрөөк колдой тургандай болуп турат, - деди Либерман. - Наавада алар АКШнын санкция боюнча сунушун колдобой коюшса, Америка өзүнүн европалык өнөктөштөрү менен эле санкция киргизип кое берсе болот. Тилекке каршы, Тегеранда өкмөт президент Обаманын сунушуна оң жообун бербей, өзүнө-өзү жаман иш кылып алды”.

Кыргызстандын чемпиону “Дордой-Динамо” Москвага барат

2007-жылы "Дордой-Динамо" Азия Футбол конфедерациясынын чемпиону болгон.

16-24-январда Москва шаарында Шериктеш жана Балтия өлкөлөрүнүн Кубогу өтөт. Өткөн жуманын этегинде “Шериктештик” турнирине катышканы турган чемпион командалардын атаандаштары аныкталды. Чучукулак кармоонун жыйынтыгында Кыргызстандын алты жолку чемпиону “А” тобунда күч сынашат.

“Дордой-Динамо” клубунун футболчулары Орусиянын “Рубин”, Латвиянын “Металлург” жана Белорустун “Днепр” командалары менен оюн талаасына чыгат. Атаандаштар тууралуу “Дордой-Динамонун” машыктыруучусу Сергей Дворняков “биздин группа канчалык күчтүү болбосун, тапшырмабыз - топтон суурулуп чыгуу” деп билдирди.

Кыргыз балбаны Орусияны багындырды

Орусиянын Свердлов облусунун грек-рим күрөшүнүн негиздөөчүсү Александр Тарасовдун элесине арналган турнир 27-жолу өттү. Анда Кыргызстандын намысын төрт балбан коргоп, алардын ичинен 60 кг салмакта күч сынашкан Алексей Ялома атаандаштарынын бардыгын жеңип, алтын медалдын ээси болду. Бул турнирге КМШ мамлекеттеринин спортчулары менен катар Орусиянын 30 аймагынан балбандар катышты.

Арсен Эралиев
Корея Кыргызстанды 10:7 эсебинде жеңип алды


28-декабрда Кожомкул атындагы спорт ордосунда грек-рим күрөшү боюнча Корея менен Кыргызстандын балбандары күч сынашты. 17 түгөйдөн турган спортчулардын жолугушуусунда жаштар арасында Азия жана дүйнө биринчилигинин жеңүүчүлөрү Арсен Эралиев, Калыбек Жолчубеков, Азат Бейшебеков, Атай Койчукулов баштаган жети балбан атаандаштарын жеңип алышты.

Ошол эле маалда Олимпиада оюндарынын байге ээлери Канат Бегалиев, Руслан Түмөнбаев, жаштар арасында Азиянын чемпиондору Азиз Бейшалиев, Данияр Ибраимов сыяктуу алдыңкы спортчулар атаандаштарынан жеңилип калышты.

Руслан Исмаилов - Азияда бешинчи

Ок атуу боюнча Кыргызстандын спортчусу Руслан Исмаилов мүмкүн болгон 600 упайдын 592син топтоп, Азия биринчилигинде бешинчи орунду жеңип алды. Ал 2007-жылы өткөн ушул эле чемпионатта алтынчы орунду камсыз кылган эле.

Бул мелдешке катышкан Сабина Исмаилова мүмкүн болгон 400дөн 385 упай алып, өзүнүн рекордун жаңыртты. Ал эми Аскат Токмоков 11 орунга жетсе, Айпери Алмазова 30 мыктынын катарына кирди.

Катардын Доха шаарында өткөн бул мелдешке Азия аймагындагы 20 чакты өлкөнүн спортчулары катышып, мөөрөй талашты.

Ушул жылы 25-январда Бишкекте Эл аралык бокс турнири өткөн.
Кыргызстандык мушкерлер эки коло медал жеңишти


Казакстандын Караганда шаарында эмгек сиңирген машыктыруучу Галым Жарылгаповдун элесине арналган Эл аралык турнир өттү. Мелдешке алты өлкөнүн спортчулары менен катар Казакстандын ар аймактарынын келген командалар катышты. Мелдеште Кыргызстандын намысын жети спортчу коргоду. Алардын ичинен Жалган Усманов менен Азамат Калмаматов коло медалдын ээси болушту.
Кыргызстан курамасынын башкы машыктыруучусу Адылхан Бекболотов “2009-жыл кыргыз мушкерлери үчүн ийгиликтүү болдубу?” деген суроого жооп узатты:

- Негизинен узап бараткан жылда кыргыз боксунда жандануулар байкалды. Жай айында Кытайда өткөн Азия чемпионатында жети спортчубуз чейрек финалга чыгып, бирок чеберчиликтин аздыгынан жеңилип калышты. Италиянын Милан шаарында 100 чакты өлкөнүн катышуусунда дүйнө чемпионаты болду. Анда Асадулло Баймурадов аттуу спортчубуз бешинчи орунга татып, коло медалга бир кадам жетпей калды. Биз бир нече жылдан бери мындай көрсөткүчкө ээ болбой келген элек.

“Азаттык”: Курама команданын боксчулары Эл аралык турнирлерге катышып туруштубу?

- Ооба, биздин мушкерлер коңшу Казакстан, Орусияда өткөн ири турнирлерге катышып турушту. Алматыда өткөн Рыскулбековдун турниринде Нурлан Кабашев алтын медал жеңип алды. Андан кийин Актауда 11 өлкөнүн катышуусунда ири мелдеш болду. Биздин спортчулар бир алтын, бир күмүш жана бир коло утуп алышты. Айта берсек ийгиликтер көп.

“Азаттык”: Жаңы жылда кыргыз боксчуларын кандай мелдештер күтүүдө?

- Келээрки жылдын негизги мелдеши Азия оюндары жана Сингапурда өткөнү турган жаштардын Олимпиадасы болмокчу. Ошодой эле Азиянын жана дүйнөнүн биринчилиги кыргыз мушкерлерин күтүүдө. Ошондуктан биз Жаңы жылга карабай учурда Ысык-Көлдө машыгууларды өткөрүп жатабыз.

Өзбекстан: Пансионат - бизге, газ – сизге

Өтүп бараткан жылы газ маселеси Кыргызстандын талылуу көйгөйлөрүнүн бири болду. Өзбектер карыз көбөйдү деп “көгүлтүр отунду” бууп салып, кыргыздар жакшы эле түйшүк тартты. Эми да минтип эки тараптуу сүйлөшүүлөр толук ачыкталбай, кошуналар газды канча баада сатаары бүдөмүк бойдон калууда.

Бул маселе 28-декабрда Ташкенде кыргыз-өзбек өкмөттөр аралык комиссиянын кезектеги отурумунда талкууланган.

Быйыл Өзбекстан Кыргызстанга 1 миң кубметр газды 240 доллардан саткан. Ташкенде өткөн жетинчи кеңешмеге катышкан премьер-министр Данияр Үсөнов өзбек тарапка келерки жыл үчүн газдын баасын арзандатуусун сунуштады. Бирок азырынча баа ачыктала элек.

Өкмөттүн басма сөз кызматы Өзбекстан жаратылыш газынын 1 миң кубметрин канча доллардан сатуусу тууралуу так баа жаңы жылдан кийин анык боло турганын маалымдап жатат.
Газ оор маселе болгондуктан Кыргызстан пансионаттарын “көгүлтүр отун” үчүн курмандыкка чалышы ыктымал.


Кеңешмеге катышып келген Отун-кубат министри Ильяз Давыдов Кыргызстан менен Өзбекстандын газ берүү жөнүндөгү келишимге кол коюшун чоң жетишкендик катары баалайт:

- Өткөн жылга салыштырмалуу жылыш бар. Бардыгы жакшы болот деген үмүтүбүз чоң. Башкысы, келишимге кол коюлду, баа саясаты аныкталды. Демек Кыргызстанда газ болот.

Пансионат да өтөт, анын эртеси да болот

Деген менен Өзбекстан кыргыз бийлигинин алдына Ысык-Көлдөгү пансионаттар жөнүндөгү маселени кабаргасынан койду. Кошуна өлкөнүн премьер-министринин биринчи орун басары Рустам Азимов курорт жана эс салуу обьектилерине тиешелүү укуктук маселелер чечиле электигине токтолду.

Айрым маалыматтар боюнча, Өзбекстан өзүнүн менчиги деп эсептеген бир нече пансионаттарды өзүнүн юрисдикциясына өткөрүп берүүнү талап кылып жатат.

Кыргызстан толугу менен Өзбекстандын газ импортуна көз каранды. Түркмөнстандан газды тартып келүүгө техникалык шарттар бар, бирок түркмөн газын алып келүү Өзбекстан, Түркмөнстан жана Кыргызстандын өкмөттөрүнүн макулдугу болгондо гана мүмкүн болот. Бүгүнкү күндө Кыргызстан жаратылыш газын керектөөчүлөрдүн альтернативдик газ берүүчүнү тандоого мүмкүнчүлүгү жок.

Кыргызстандык саясат талдоочулар өзбек тарап ушул мүмкүнчүлүктү толук пайдаланат деп боолголошууда. Алардын бири - Аалыбек Акунов:

- Кыргызстанга мурдагыдай көп болбосо да газ керек экенин Өзбекстан жакшы билет. Ал эми газы жок Кыргызстан чыга албайт. Негизи казак, түркмөндөрдөн деле алсак болмок, бирок ал жакта газ кууру жок. Мына ошонун аркасынан башка маселелерди чечип алганга аракет жасашат.

Мындай маселердин курчуп баратканын А.Акунов Борбор Азия өлкөлөрүнүн бириге албай жаткандыгы менен байланыштырууда.

- Борбор Азия өлкөлөрү бир регион катары бири-бири менен макулдашылган, бири экинчисинин кызыкчылыгын эске алган саясатты жүргүзбөй жатышат. Ар бири өзүнүн кызыкчылыгын биринчи орунга коюп, өз алдынча жашаганга аркет кылып жатышат. Тескерисинче, булар бириккенде экономикалык, социалдык, саясий да маселелер оңой-олтоң чечилип, жылыштар болмок. Мындай маселелердин баары кезеги келгенде өзүнөн өзү чечилүүгө тийиш.

Кыргызстан өзү чечет... же чечпейт

Жаш саясат талдоочу Мирсулжан Намазалиев Өзбекстан газ маселесин алдыга коюп, өзүнүн таасирдүүлүгүн көрсөтүүгө аракет жасап жатат деген пикирде. Анын айтымында, азыркы эки тараптуу сүйлөшүүлөрдүн натыйжалуулугу жана келечеги жетекчилердин келишиминен көз каранды.

- Ташкенттин да өзүнүн талаптары бар. Кыргызстан болсо Өзбекстанга пансионаттарды бербей кое албайт. Биринчиден, өзбек тарап Казакстанга берилген пансионаттарды көтөрүп чыгышы мүмкүн. Экинчиден, газ чоң, оор маселе болгондуктан Кыргызстан пансионаттарын “көгүлтүр отун” үчүн курмандыкка чалышы ыктымал.

Өкмөттүн басма сөз кызматынын билдиришинче, Өзбекстан Ысык-Көлдүн жээгиндеги “Алтын кум”, “Рахат”, “Дилорам” эс алуу жайларын ижарага алуу маселесин көтөргөн. Бул боюнча комиссия түзүлүп, алты айдан кийин ишинин жыйынтыгын билдирет.
Борбор Азия өлкөлөрү бир регион катары бири-бири менен макулдашылган, бири экинчисинин кызыкчылыгын эске алган саясатты жүргүзбөй жатышат.


Ошондой эле биргелешкен өкмөт аралык жолугушууда өзбек тарап Камбар-Ата-1 ГЭСинин курулушу техногендик жана экологиялык кырсыктарга алып келиши мүмкүн деген тынчсыздануусун билдирип, Дүйнөлүк банктын камкордугунда эл аралык экспертиза жүргүзүүнү өтүнгөн.

Адистер экспертиза Кыргызстан үчүн да керек экенин, бирок ал башка бир тараптын көзөмөлү, тапшырмасы менен эмес, Кыргызстан өзү чечиш керектигин белгилеп келишет.

Ташкен менен Москва тил табышса, ортодо кыргыз кыйналабы?

Саясат таануучу Марс Сариев Өзбекстан Орусия менен мамилеси жакшырып бараткан азыркыдай шартта расмий Бишкек менен Ташкендин тил табышуусу татаалдайт, ошол эле учурда орус-кыргыз алакасы начарлашы Кыргызстандагы абалды кыйындатат деп эсептейт.

- Марс мырза, кечээ Ташкенде кыргыз-өзбек өкмөттөр аралык коммиссиянын жыйыны болду, анда өзбек тарап ГЭСтер, соода, чек ара боюнча талаптарын коюптур. Эки тарап бул маселеде орток пикир таба алабы?

- Менин оюмча, азыр орток пикир табуу аябай татаал. Себеби азыр Россия менен Өзбекстандын мамилеси жылый баштады. Ошон үчүн Өзбекстан Кыргызстанга кысым кылып, ошондой маселелерди курчутуп көтөрүп атат. Өткөндө Россиянын тышкы иштер министри Сергей Лавров иш сапары менен Ташкенге келип кетпедиби, анан байкап атасыңар, жанакы Камбар-Ата-1ге бир жарым миллиард долларлык инвестиция токтоп атат. Кремль менен Ташкендин мамилеси жылып, сөз табышып, Кыргызстан менен Өзбекстандын мамилелери сууп баратат. Ошон үчүн менимче, Ташкен менен Кремлдин сөз табышканы чын эле өзбек тараптын биз менен сүйлөшкөнгө позициясын күчөтүп атат да.

- Өзүңүз айткандай, кыргыз-орус мамилесиндеги салкындоолорду биздин бийликтеги адамдар да мойнуна ала баштады, бул тенденция канчалык барат деп ойлойсуз?

- Мындай карап көрсөк, Кыргызстан Москванын талаптарынын баарын эле аткарып атат. Эми бир жарым миллиард долларлык инвестиция токтоп атканы азыркы кыргыз бийлигине аябай чоң зыян алып келет. Бишкек дагы азыр Москвадан транс кредиттер келбөөсүн сезип атат. Азыркы бийликке жазга чейин бул каражат келбесе силер билесиңер, Акылбек Жапаров деле айтып аткан, Кыргызстанда аябай эле татаал кырдаал болот. Ошон үчүн азыркы бийлик эмне кыларын билбей батыш менен да сүйлөшүп атат, Москвадан кредиттер келбесин да сезип атат. Ошондуктан акыбал начар болуп, мамиле да сууп баратат десек болот.

- Ошону менен Камбар-Ата-1 долбоору да коркунучта калабы, Орусиянын 193 миллион карызын кечүү дагы аябагандай кечеңдеп атат, бул маселелерде орток пикир болобу?

- Менин оюмча, бул чоң саясат. Москва Ташкен менен сүйлөшүп, бир сөз табышыш керек. Себеби ал батыш жакка ооп бараткан да. Азыр менн оюмча, эки тарап сүйлөшүп, бир пикирге келип атат болушу керек. Байкап атасыздар, Тажикстандын Рогун ГЭСи токтоп калды, Камбар-Ата дагы токтоп атат, жанакы техникалык кредиттин айынан. Эми Москва да карап турат, анан газ боюнча сүйлөшүүлөр жүрүп жатканда Ташкен жакка ооп баратканын сезип атасыңар...

- Рахмат маегиңизге.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG