Линктер

жекшемби, 21-июль, 2019 Бишкек убактысы 12:27

Борбор Азия

Барак Обама: Үмүттүн жаңы 365 күнү

Президент Барак Обама: Ойдун жүгү астында. Прага ш. 2009-жылдын 5-апрели.

Былтыр 20-январда “Азаттык” үналгысы Евразия өлкөлөрүндөгү саясатчылардан АКШнын 44-президенти Барак Обамадан эмне үмүттөрү бар экенин сураган эле. Бир жылда Барак Обама эмнелерге жетишти? Кандай үмүттөр акталып же акталбады? Бул жөнүндө былтыр пикирин айткан серепчилердин азыркы пикири кандай?



Кабыл университетинин профессору Уадир Сафи былтыр 20-январда: “Ооган эли АКШнын жаңы жетекчилигинен эмнелерди күтөт?” деген суроого мындай деген болчу:

- Арийне, Кошмо Штаттар сыяктуу мамлекет, өзгөчө Буштун администрациясы жана анын ынтымакташтары террорчулукка каршы согушта көздөгөн максатына жеткен жок. Бул деген, Ооган эли Обама мырза жана Американын жаңы жетекчилери аскерий, экономикалык, саясый багыттарда, ошондой эле Ооган өкмөтүндө чоң өзгөрүүлөрдү алып келет деп үмүттөнөт. Региондо тынчтык орнотулмайын, олуттуу өзгөрүүлөр болбойт.

Туура бир жылдан соң:

- Обама Ооган проблемасын жөндөөнүн стратегиясын өзгөрттү. Ал бирок аткарылбады. Ал ийгиликке жетет. Бул Америка менен биздин регион ортосундагы мамилени жаңы нукка салат”, - дейт профессор Сафи.

Барак Обаманын тарапкерлери Барак Обамага ишеничин билдиришүүдө. Техас. Даллас. 20-январь 2008
Азербайжандык саясый талдоочу Илкар Маммадов Барак Обаманын кеңсеси Түштүк Кавказдагы демократияга көп көңүл бурат деп ишенген. Өткөн бир жыл Маммадов болжогондой болбоду.

- АКШнын биздин регионго болгон саясаты өзгөргөнүн ырастаган ачык айкын белгилер жок. Азербайжан-Армения чатагы АКШнын Түркия-Армения алакасына байланыштуу жүргүзгөн саясатынын көлөкөсүндө калды. Обаманын өкмөтү Түштүк Кавказдагы демократиялык институттарды бекемдөө жана АКШнын региондогу ролун чыңдоо боюнча эч нерсе сунуш кыла албады”.

Маммадов ошол эле учурда Борбор Азияда Орусия менен Кытайдын таасири өсүп баратканына көңүл бурат.

Армениянын Дашнак партиясынын лидери Грант Маркарян болсо Обама Армения-Түркия мамилесин оңдоого көп көңүл буруп, америкалык армяндарга убада кылгандай, Осмон түрктөрүнүн I Дүйнөлүк согуш жылдары армяндарды кырганын тааныбаганына нааразы.
Индус кыздар Жаңы Делидеги "Индиянын көркөм өнөр көргөзмөсүндөгү индиялык Вивак Шарманын АКШ президенти Барак Обамага арналган "Deep" деп аталган көркөм инсталляцияны көрүшүүдө. 21-август 2009


Беларус оппозициясынын лидери Александр Милинкевич АКШ канчалык кубаттуу болбосун, президент Обамага андан күткөндүн баарын аткаруу оор экенин айтат:

- Менин Обамага болгон мамилем өзгөргөн жок. Анын дарамети аябай чоң. Көпчүлүк эл күткөн үмүттү толук актоо жеңил-желпи иш эмес. Ал көп ийгиликке жетиштиби? Бул суроого: Ал күтүлгөн иштин көбүн жасады. Глобалдык проблемаларды жалгыз эле АКШ чече албайт.

Тбилисилик саясый серепчи Гия Нодия АКШнын кызыкчылыгына ылайык, Барак Обама бир жыл ичинде Ооган-Пакистан маселесине айрыкча маани берип, пост-советтик мейкиндикти унутта калтырды деп эсептейт.

Балкан өлкөлөрүнүн эли да президент Обама албан иштерди бүткөрөт деп ишенген. Алардын тилеги ишке аштыбы?

Сараево сыналгы каналынын саясый баяндамачысы Муфид Мемижанын айтымында:

- Биз Америка психологиялык жактан өзгөргөнүнө күбө болдук. Обаманын мурдакы президенттен айрымасы - эл анын ыймандуу жана ишенимдүү адам экенине ишенди. Ал көп жагынан Буштун саясын улантууда. Барак Обама Нобелдин тынчтык сыйлыгынын лауреаты болсо да Ооганстандагы согушту улантууда. Бул чоң тарыхый тобокелчилик. Обама Жакынкы Чыгышта эч нерсе кылбады. Климат боюнча Копенгагенде өткөн саммитте айлана чөйрөгө жооптуу саясат жүргүзөм деп сөз берди. Ал ири бизнестин өкүлү катары аракеттенип, бар кадырын садагага чабууда. Анын Чыгыш Европада ракетадан коргонуу системасын жайгаштыруудан баш тартканын мен колдойм. Бул бирок дүйнөдөгү эң кубаттуу өлкөнүн лидери үчүн жалчыбаган иш.

Башка бир босниялык серепчи, профессор Гажо Секуличтин баамында, президент Обама Ак Үйдүн өзүнөн мурдакы кожоюну Жорж Буш калтырган ички проблемалар менен көп алек болуп, Балкандагы проблемаларга көңүл бурган эмес.

Казакстандык журналист, жаштардын “Жаш Өркен” басма тобунун башчысы Жусупбек Коргазбек бир жыл мурда Обама бийликке келгенде, Обама демократиялык баалуулуктарды урматтай турганын, бул өз кезегинде өнүгүү жолундагы өлкөлөрдөгү демократиянын өнүгүүсүнө оң таасир этет, деген тилегин билдирген.

Азыр эми: “Дүйнө этностор аралык, өкмөттөр аралык жана диний чыр-чатактарга толтура. Анын баарын чечүү үчүн убакыт керек. Обама бир жыл ичинде мындай проблемаларды чече аларын толук тастыктады”, - деп тыянак кылат алматылык талдоочу.

Орусия Думасынын Тышкы иштер комитетинин башчысы Константин Косачевдун пикиринче, Барак Обама бир жылда талаштуу маселелерди чогуу чечүү мүмкүн экенине эл аралык коомчулукту ишендирди:

- Президент Обаманын бир жылдык башкаруусунун натыйжасында дүйнөнүн өнүгүүсүндөгү үмүтсүздүктү жараткан тенденциялар өзгөрдү. Анын негизинде дүйнө өлкөлөрүнүн глобалдык маселелерди чечүүдөгү маанайы өзгөрүп, эл аралык коомчулукта “кайра куруу” жана социалисттик система кыйраган жылдардагыдай кайсы гана ишти болбосун чогуу чечсе, өз ара кызматташса болот деген ишенич пайда болду.

Ошентип, Косачев өткөн бир жылда Орусия-АКШ алакасы оң нукта өнүккөнүн жана Барак Обама өзүн абдан ишенимдүү өнөктөш катары көрсөтө алганын белгилейт.

HRW: Адам укугун коргоочуларга каршы чабуул күчөдү

Адам укуктарынын олуттуу бузулушу үчүн жоопкер өкмөттөр өткөн жылы адам укугун коргоочуларга жана укук бузууларды документтештирген уюмдарга каршы чабуулун күчөттү. Бул тууралуу Хюман Райтс Уотч уюмунун жаңы жарыяланган жылдык баяндамасында айтылат.

Алты жүз он эки беттен турган азыркы баяндама - Хюман Райтс Уотчтун жылдык баяндамаларынын жыйырманчысы.

Анда 2009-жылы дүйнөнүн токсондон ашуун өлкөсү менен аймагында адам укуктары жаатында орун алган тенденциялардын жыйынтыгы чыгарылган.

Тескерисинен кеткен тенденция

Хюман Райт Уотчтун өкүлү Ян Левин “Эркин Европа жана Азаттык” үналгысынын кабарчысы менен маегинде белгилегендей, акыркы бир нече жылда адам укугун коргоочу кыймылдын өсүшү укук бузган өкмөттөрдүн катаал жообуна кабылды.

Бул өзгөчө өткөн (2009-) жылы күчөгөнү байкалды:

- Бир жагынан адам укуктары үчүн эл аралык кыймылдын кадыр-баркы жана таасири күчөгөнүнүн натыйжасында биз адам укугун коргоочуларга жана укук бузууларды документтештирген, адам укуктарын колдоого жана коргоого умтулган уюмдарга каршы чабуул ургалдуу нукка түшкөнүн көрүп жатабыз. Бул тенденцияны биз дүйнөнүн көпчүлүк бөлүгүнөн, анын ичинде эски совет аймагы менен Ирандан да байкоодобуз.

Дүйнөдө түзүлгөн жогорудагыдай жагдайдан улам баш кеңсеси Нью-Йоркто жайгашкан эл аралык укук коргоо уюму быйылкы баяндамасында адам укугун урматтаган өкмөттөрдү ушул маселени адам укугун тебелеген өкмөттөр менен мамиле түзүүдө борбордук маселе кылууга чакырды.

Хюман Райтс Уотчтун пикиринде, бул укук бузган өкмөттөрдүн адам укугун коргоочуларга каршы күчөгөн куугунтугун токтотуунун жалгыз жолу. Мындай кадамга ириде Кошмо Штаттары баруусу керек:

- Биз президент Барак Обаманын администрациясы абдан таасирлүү жана катуу айтылган сөздөрдөн реалдуу аракетке көчүшүнө муктажбыз. Ал адам укуктарын жана адам укугун коргоочулардын сак-саламаттыгы маселесин Орусия болобу, Кытай болобу, алар менен эки тараптуу мамиледе борбордук маселеге айлантуусу керек.

Хюман Райтс Уотчтун пикиринде, АКШ адам укуктары боюнча өзүнө карата ишенимди калыбына келтирүү үчүн айрым бир аракеттерди көрдү, анын ичинде Борбордук чалгын кызматынын “суракты мажбурлап жүргүзүү” программасын токтотту.

Бирок али да көп нерсе жасоого болот. Мисалы “кыйноого, катаал мамиленин башка түрлөрүнө буйрук бергендердин, көмөктөшкөндөрдүн, аны жүргүзгөндөрдүн иши тергеп, сот жоопкерчилигине тартуу” боюнча.

Быйылкы баяндамасында Хюман Райтс Уотч Кытайды - адам укугун коргоочу уюмдарды такай жаап турган, Иран менен Өзбекстанды - адам укугун коргоочуларды жана бийликтин башка сынчыларын ачык куугунтуктаган жана абакка салган өлкөлөр катары атайт.

Ал эми Түндүк Корея, Түркмөнстан сындуу өлкөлөрдө адам укугун коргоочу жергиликтүү уюмдар такыр эле иштей албайт.

Орусияда болсо президент Дмитрий Медведев атуулдук коомдун маанилүүлүгүн моюнга алганы менен бери дегенде укук коргоочу беш активисттин киши колдуу болгону жана аларга каршы куугунтук кырдаал кыйла курчуп кеткенин көргөздү.

Кыргызстан

Баяндаманын Кыргызстанга арналган бөлүгүнүн башталышында эле “адам укуктарын урматтоо Кыргызстанда 2009-жылы, өзгөчө азыркы президент Курманбек Бакиев жеңип алган президенттик шайлоонун алдында начарлап кетти”, - деп айтылат.

Андан ары “өкмөт фундаменталдык укуктарды, анын ичинде биригүү, жыйналуу, ой-пикир билдирүү укугун бузду жана кысымга өзгөчө жарандык коомдун активисттери менен журналисттер алынды”, - деп баса көргөзүлгөн.

Журналисттерге каршы зомбулук жана куугунтук да 2009-жылдын 23-июлундагы президенттик шайлоону утурлай өзгөчө күчөгөнү белгиленген.

Ага катар кайсыл бир журналист бутага кесиптик ишинен улам илингени же кадимки эле кылмыштын курмандыгы экендиги дайыма эле айкын болбогону, анткен менен кол салуулар башка журналисттерди коркутуу үчүн жасалганы, мындай учурлардын бир катарында күнөөлүүлөр аныкталбаганы жана жоопкерчиликке тартылбаганы айтылган.

Далил катары 2009-жылы ур-токмокко кабылган жети журналисттин иши келтирилет.

Борбор Азия


Борбордук Азиянын башка өлкөлөрүнөн Казакстанда өкмөттүн адам укугун бузууларды улантышы өлкөнүн ЕККУ уюмундагы быйылкы төрагалыгына көлөкө түшүргөнү, белгилүү адам укугун коргоочу Евгений Жовтис адилетсиз сотто төрт жылга кесилгени айтылган.

Адам укугун бузуулар Тажикстанда да токтой элек.

Түркмөн өкмөтү болсо ой-пикир билдирүү, биригүү, дин эркиндигин олутуу чектеген салтын сактоодо, ага кошумча былтыр четте, жеке менчик университеттерде билим алууну көздөгөн ондогон студенттердин өлкөдөн чыгуусуна жол бербей, адамдардын бир жерден экинчи жерге баруу эркиндигине да кол салды.

Жарандык коомдун активисттерине, оппозиция мүчөлөрүнө, журналисттерге каршы куугунтугун Өзбекстан бийлиги дагы күчөттү.

Бул өлкөдө, Хюман Райтс Уотчтун баяндамасында белгиленгендей, кыйноолор менен катаал мамиле жазасыздык маданияты менен бирге эриш-аркак өкүм сүрүүдө.

Таасири арткан Кытай, татаалдашкан тышкы саясат

Экономикасы тездик менен өсүп келаткан Кытайдын таасири Борбор Азияда барган сайын арта баштады. Адистердин божомолунда, жакынкы келечекте чөлкөмдөгү башкы оюнчу Орусия же АКШ башындагы батыш өлкөлөрү эмес, так ушул Кытай болчудай түрү бар.

Президенттин кичүү уулу, Өнүктүрүү, инвестиция жана инновациялар боюнча борбордук агенттиктин жетекчиси Максим Бакиевдин Кытайга болгон иш сапарынан кийин өлкөнүн тышкы саясатында айрым өзгөрүүлөр болгону айтыла баштады.

Маселен, “Московский комсомолец в Кыргызстане” гезити Кыргызстан Орусияга далысын салып, Кытай менен ысык ымала түзө баштаганын, ага далил катары Бээжинде Камбар-Ата 2 ГЭСин куруу сыяктуу ири долбоорлор сөз болгонун, ошентип ырасмий Бишкек Москваны эки жолу мыш кылып кеткенин жазып чыкты. Биринчиси, ырасмий Бишкек АКШнын аскерий базасын өлкөдөн чыгарарын айтып, чыгарган жок. Экинчиси, Камбар-Ата 2 ГЭСин Орусия менен биргеликте курарын айтып коюп, эми Кытайга жүз буруп кетти.

Албетте Кытай менен кызматташуу керек. Бирок экономика жагынан гана кызматташуу керек да. Аларды саясат, маданият сыяктуу жактарга киргизбеш керек. Миграциялык саясаттык катуу көзөмөлдөш керек.
Марс Сариев


Борбор Азиядагы айрым эксперттер, аталган аймактагы башкы атаандаштар Орусия менен Кытай экендигин айтышат. Ал эми өнүккөн демократиялуу өлкөлөрдүн таасири анча сезилбейт.

Өзбекстандык В.Парамонов, А.Строков аттуу серепчилердин божомолунда, бир жагынан алганда динамикалуу өнүгүп аткан Кытай экономикасы бүтүндөй Борбор Азиянын өнүгүүсүн шартташы мүмкүн. Бирок булардын чөлкөмдү көзөмөлдөө дымагы тирешке айланып кетсе, Борбор Азиядагы кырдаал да курчуп кетиши ыктымал.

Ал эми батыштык уюмдардын эксперттери болсо, Борбор Азия чөлкөмүндө барган сайын Орусиянын таасири төмөндөп, тескерисинче Кытайдын орду бекемделе баштаганын айтышууда. Ага ылайык, Кытай аталган чөлкөмдү - газ, нефть, энергия булактары, баалуу кендер, ири курулуштарга байланыштуу долбоорлорду каржылай турганы менен кызыктырып, бул жаатта олуттуу жылыштарды жасады.

Саясий серепчи Аскарбек Мамбеталиевдин пикиринде, Борбор Азия аймагында жакынкы кездери батыштын демократиялуу, өнүккөн өлкөлөрү менен АКШнын деле таасири өрчүп кетпей тургандай. Анткени, аталган чөлкөмдөгү мамлекеттердин бардыгында авторитардык режим күчтүү. “Freedom House” уюмунун отчету боюнча жарым-жартылай эркин саналган Кыргызстан, эркин эместердин катарына кирип калды.

Ал эми дагы бир талдоочу Марс Сариевдин пикиринде, Кытай менен тыгыз экономикалык кызматташуунун пайдалуу жактары көп. Бирок чочулоону жараткан маселелер да бар. Маселен, коррупцияга баткан чиновниктер миграциялык саясатка, Кытай маданиятынын жайылышына көз жумуп коюуусу ыктымал:

Марс Сариев


- Албетте Кытай менен кызматташуу керек. Бирок экономика жагынан гана кызматташуу керек да. Аларды саясат, маданият сыяктуу жактарга киргизбеш керек. Миграциялык саясаттык катуу көзөмөлдөш керек. Ал эми кошуна болгондон кийин экономика жагынан пайда табыш керек.

Мен эмнеден чочулап атам? Менин чочулаганым, биздин бийликтин кейпин көрүп атасынар. Мыйзамдар жакшы иштебейт. Чиновниктердин психологиясын билесиңер, мамлекетибиз кичинекей. Андыктан пара алуу, коррупция сыяктуу көрүнүштөрдүн чоңдугу чочулатат да. Эгер коррупция болуп кетсе Кытай бизди оңой эле өзүнө сиңирип алат. Себеби Кытай байыркы цивилизация.


Экономист Талант Кемеловдун айтымында, Кытай азыртадан эле дүйнөдөгү эң кубаттуу экономикасы бар өлкө экенин көрсөттү. Улуу Кытайга кошуна Кыргызстан сымал мамлекеттер мындан жыйынтык чыгарып, анын эсебинен кыйла бутуна туруп алса болот. Бирок бул - өлкө жетекчилеринин чеберчилигине, туура саясатына байланыштуу:

Талант Кемелов

- Булар менен иштешкенден коркпош керек. Биз иштешпесек, анда булар менен башка бирөөлөр иштешет. Өзүбүздүн эле кошуналар иштешүүгө аракет кылып атышат. Биз өз ордубузду табыш керекпиз буз жерде. Ушундай улуу мамлекеттин жанында турабыз. Кийинчерээк бул мамлекет дүйнөдөгү эң өнүккөн экономикалардын бири болот. Андыктан булар менен иштешүүдө өз ордубузду таап калышыбыз керек.

Айрым талдоочулардын айтымында, Борбор Азия аймагы батыштын же АКШнын тышкы саясатында, күн тартибиндеги акыркы маселелерден. Саясий серепчи М.Сариевдин айтымында, “адам укуктары, сөз эркиндиги” дешкени менен ошол эле батыш, АКШ да Борбор Азиянын башкаруучулары менен өтө этият мамиле кылышат. “Кайсы бир деңгээлде таасирин сактап калуу үчүн аймактагы авторитардык бийликтер менен соодалашууга барып, кош стандарттуулукка жол беришүүдө”,- дейт М.Сариев. Ал арада Кытай миллиарддаган долларлык долбоорлору менен Борбор Азия чөлкөмүнө тереңдеп кирүү аракетин көрүүдө.

Талдоочулардын айтымында, Борбор Азиядагы жогорудагыдай көрүнүштөрдүн бардыгы 19-кылымдарда эле башталган жаңы территорияларды, ресурстарды колго алууга багытталган “чоң оюндун” уландысы. Бир гана мурда Түштүк Азия менен Борбор Азияда жүргөн ал оюнда Орус империясы менен Улуу Британия негизги оюнчулардан болушса, жакынкы келечекте алдыңкы планга Кытай чыгышы ыктымал.

Орусиянын ордун Кытай басабы?

Баяндамабыз орус тилдүү эки гезиттен болмокчу.

“Ханзулардын Батышты көздөй капташы Кыргызстанга кандай коркунуч алып келет?”. “Улуу Кытай оюнунда Кыргызстан байкушка айланууда”. “Московский комсомолец Кыргызстан” гезити кытай темасына мына ушундай аталыштагы макаласын арнады.

“Жаңы жылга бир жума калганда ИИМдин 65 жылдык салтанатында сүйлөгөн сөзүндө Курманбек Бакиев Кыргызстандын тышкы саясаты көп тараптуу бойдон кала берерин айткан болучу. Ошол эле учурда Камбар-Ата - 2 ГЭСинин курулушуна орустар тарабынан бериле турган инвестиция жөнүндөгү эки тарап түзгөн келишим да күчүндө кала берери маалымдалган. Камбар-Ата ГЭСи боюнча Орусия менен Кыргызстандын ортосунда эч кандай маселе жоктугун Орусиянын Кыргызстандагы элчиси Валентин Власов да ырастаган. Маселе эми чыгып олтурат.

Максим Бакиевдин Кытайга жасаган иш сапарында так ушул Камбар-Ата -2 ГЭСин курууга жана Бишкек ТЭЦин модернизациялоого кытай тараптын катыша тургандыгы тууралуу макулдашууларга жетишилгендиги айтылууда. Мына ушундан улам Орусия өкмөтү бере турган 2 млрд. доллар кредит үчүн америкалык базаны чыгарууга убада берип, кайра анысын аткарбай койгон окуя аргасыз эске түшөт. Эми Камбар-Атадагы орустун ордун кытай алмаштырмай болду. Кыскасы кыргыз тарап муну менен орустардын оозун экинчи ирет Ошту каратты. Демек Путиндин Данияр Үсөновду "берген кредиттерди туура эмес жактарга пайдаланып жаткан турбайсыңарбы" деп жарга такаганы бекер жерден чыккан эмес турбайбы деген ойго келбей койбойсуң.

Албетте чычкан кармаш үчүн капканга коюлган сыр да бекер эмес, Кытай бүгүн стратегиялык жактан жаңы, Батышты көздөй агрессивдүү экономикалык саясат аркылуу жылып барууга негизделген доктринасын ишке ашырууга өттү. Бээжин үчүн бүтүндөй Борбор Азия, анын ичинен Кыргызстан болгону чийки зат ала турган жана күн сайын геометриялык прогрессия менен көбөйүп бараткан кытай жарандарын жайгаштыра турган гана аймак болуп саналат” деп жазды ”МК Кыргызстан” жумалыгы.

Журналист макаласында “Батышты багынтуу” үчүн Кытай саман-топондоп акча чачууга, керек болсо андан да жаман жоготууга барганга даяр экендигин белгилеп, ушул айдын башында Нью Йорк Таймстын: “Эки жыл мурда Кытай мамлекетине караштуу “Кытай металлургиясынын тобу” деп аталган корпорация Ооганстандын Айнак кыштагындагы кенди казып алуу укугуна ээ болуу үчүн 3, 4 млрд. доллар же тагыраак айтканда бул кен үчүн ат салышкан канадалык, европалык, орус жана америкалык атаандаштарына караганда 1 млрд. долларды көп берип туруп ээлеп алды. Бээжин эми бул жерге былк этпей жайгашып алып, 25 жыл бою өз өлкөсүнө 11 млн. тонна жез ташып турмай болду” деп жазганын мисалга тартты.

“АКШ азыр келесоодой абалда калды. Бир карасаң алардын аскерлери Кытайдын Ооганстандагы менчиктерин коргоп жандарын кыйып жаткансыйт. Ал эми Кытайдын тендердеги жеңиши энергоресурстар жана өз өнөржайларына чийки заттарды алуу үчүн Бээжин каалаган акчаны сунуштап, отту да, чокту да өз колу менен эмес, башкалардын колу менен шилеп турганды жакшы көрөрүн көрсөттү. Кытайдын мындай өзөлөнгөн өзгөчө боорукердиги эртең Кыргызстанды кандай күнгө каптарын азыртан ойлончу учур келди” деп жазды.

Ушул эле гезитте жарык көргөн өлкөнүн башкы сейсмологу Канатбек Абдрахматовдун маеги “2010- жылдын аягында Кыргызстанда күчтүү жер силкинүү болушу мүмкүн” деп аталат.

“Дело №....” гезити журналист Г. Павлюктун өлүмүнө байланышкан макалаларга түшүндүрмөлөрдү жарыя кылды. Казакстандын “Время” деп аталган гезитинин “Г. Павлюкту кыргыздардын атайын кызматынын офицерлери өлтүргөн” деп жазганын кабарлап, бул боюнча ырасмий бийлик өкүлдөрүнүн айрымдарына кайрылды.

Кыргызстандын Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик кызматынын басма сөз борбору муну “одоно дезинформация” деп баалап, атайын кызмат буга карата айта турганын айтарын билдирген.

КР Президентине караштуу Стратегиялык анализ жана баа берүү Институтунун деректири Сергей Масауловдун оюнча азыр өлкөгө ар кайсыл күчтөр тарабынан чабуул жасала баштады, бирок бул чабуулду коңшу өлкөлөрдүн ырасмий позициясы деп атоого болбойт. Кыргызстанды күнөөлөп аткан басылмалардын баары Казакстандын ырасмий маалымат каражаттары эмес, болгону Казакстандын аймагында жайгашып алган башка маалымат булактары болуп саналат. Масауловдун айтымында, президент улуттук баалуулуктарды сактоо тууралуу оюн ачык айтты, Кыргызстан өз алдынча аракеттене баштады. Мына ушул “өз алдынчалык” көп күчтөргө жакпайт. Демек азыр үчүнчү күчтөр аракеттенип жатат.

Ушул эле басылма “Деги Исаковду эмнеси үчүн кесишти” деген ат менен журналист Артем Петровдун макаласын сунуш кылды.

Мындан тышкары ислам тууралуу ар түркүн көз караштагы макалалардын топтомдору, жарандардын суроолоруна ислам таануучу Кадыр Маликовдун берген жооптору да окурмандардын ой элегине салынган.

Маалымат майданында өнүгүүгө шарт барбы?

Кыргызстанда массалык маалымат каражаттарынын өсүп-өнүгүшү, кирешелүү бизнеске айланып кетүүсүнө ыңгайлуу шарттар түзүлгөнбү? Өлкөдөгү ийгиликтүү, кирешеси мол маалымат каражаттары кайсылар?

Маданият агенттигинин маалыматына караганда, Кыргызстанда ырасмий түрдө 1200дөн ашуун басма сөз каражаттары каттоодон өтүшкөн. Бирок рыноктук шарттарда алардын алтымыштайы гана иштөөдө. Теле жана радио компанияларынын, интернеттеги маалымат агенттиктеринин саны кыйла эле аз. Анын үстүнө дал ушул тармакка акча салууну чечкен ишкерлер, инвесторлор деле байкалбайт.

Адистердин баамында, биринчи кезекте маалымат каражаттарынын өнүкпөй атышына - мамлекеттин маалымат майданын көзөмөлдөөгө багытталган саясаты себепкер. “Журналисттер” коомдук бирикмесинин жетекчиси Марат Токоевдин пикиринде, мамлекет каржылаган ири телерадио компанияларга жеке менчик телерадио компаниялардын атаандашуусу абдан кыйын. Андыктан бул жерде “мамлекеттик монополия” тууралуу сөз кылуу орундуу болчудай.
Чынын айтсам бизде эч ким эл аралык стандарттарга ылайык, олуттуу басылма чыгарыш үчүн аракет көргөн эмес. Чындап аракеттенген эмес.
Марат Токоев


Канткен менен маалымат майданында ити чөп жеп, кирешеси арткандары да жок эмес. Бирок алар негизинен көңүл ачуучу, эриккенде эрмектечү жана рекламадан акча тапчу жеңил басылмалар.

Салмактуу, абройлуу, дэңгээли бийик басылманы күтүү...

Маселен, кыргыз тилиндеги “Супер Инфо” гезитинин нускасы 100 миңге чейин жетип, карапайым калк эрмектечү бирден-бир гезит болуп калды. Ал эми орус тилиндеги эң көп нускалуу “Вечерний Бишкек” гезити негизинен рекламалары менен каражат табат. Ал эми “Агым”, “Аалам”, “Кыргыз руху” сыяктуу басылмалар интеллигенция өкүлдөрү көп окуп, коомчулук ишенүү менен сатып алчу салмактуу басылмаларга айлана алышпады.

“Guardian”, “New York Times” гезити же “Newsweek” журналы сыяктуу жергиликтүү масштабдагы олуттуу басылмалар эмнеге өнүп чыкпайт? Андай болушу үчүн оболу кандай шарттар түзүлүшү абзел?

“Журналисттер” коомдук бирикмесинин жетекчиси Марат Токоевдин пикиринде, Кыргызстанда жеке менчик телерадио компания түзүү, аны кирешелүү бизнеске айлантуу өтө эле татаал. Ал эми олуттуу, эл сатып ала турган басылма жаралышы үчүн оболу ага муктаждык керек. Бирок адистин пикиринде ушул кезге чейин андай басылма чыгарууга шымалана киришкен киши деле байкалган жок:

- Олуттуу гезит-журналдар жаралышы үчүн элдин муктаждыгы керек. Ушундай басылмаларга муктаждык жок болсо, анда алардын бутуна туруп кетиши абдан күмөн. Бирок чынын айтсам бизде эч ким ушундай эл аралык стандарттарга ылайык, олуттуу басылма чыгарыш үчүн аракет көргөн эмес. Чындап аракеттенген эмес.

Азыр деле бизде айтып атышпайбы, “Кыргыз журналисттери бир кездери “Агым” гезити калыптандырып кеткен журналистиканын кийиминен чыга албай жүрүшөт” депчи. Ким билет, чынында эле бир кездеги “Агымдай” таасири күчтүү гезит пайда болсо, анан бейтараптуулукту, эл аралык стандарттарды карманса, жүйөлүү сүйлөгөн абройлуу гезит болсо, балким анда ал дагы жаңы мектепти калыптандырып кетет беле...

Бирок андай ишти кылыш үчүн бир топ каражат керек. Бир топ күч керек, басым-кысымдарга туруштук бере алчу адам керек, жамаат керек.

Бизде “Guardian” сыяктуу гезиттерди чыгарып, аны таркатуу үчүн эң оболу рынок керек. Бизде ошол рынок, аудитория жок.
Бегалы Наргозуев

Элдин деңгээли али төмөнбү?

“Ак жол” фракциясынын мүчөсү, “Агым” гезитинин мурдагы ээси Бегалы Наргозуевдин пикиринде, Кыргызстанда “Guardian” сымал олуттуу, абройлуу басылманы окуй турган аудитория жетиле элек. Ал келечектин иши экенине токтолгон депутат, бара-бара “Супер Инфо” сыяктуу көп тираждуу басылмалардын окурмандарында олуттуу макалаларды окууга муктаждык жараларын, ошондо гана саясий-экономикалык, коомдук маселелерди усталык менен алып чыккан басылмалар пайда болорун айтат:

- Бизде “Guardian” сыяктуу гезиттерди чыгарып, аны таркатуу үчүн эң оболу рынок керек. Бизде ошол рынок, аудитория жок.

Кыргызстанда “Супер Инфо” деген гезит эң көп тираждуу гезитке айланды. Бирок анын өз окурмандары, өз аудиториясы бар. Ал гезит саясатка, коомдук ар түрдүү темаларга дээрлик көңүл бурулбайт. Өздөрүнүн темасы, аудиториясы бар.

Биз Кыргызстандын калкы “абдан саясатташып кетти” деген менен, чын-чынына келгенде саясатташкан, дегеле жарандык активдүү позициядагы адамдардын саны өтө аз. Андыктан жанагыдай олуттуу гезит пайда болуп, массалык басылмага айланышына шарт бышып жетиле элек.


Ал арада кыргыз гезиттери 1990-жылдары Мелис Эшимканов түзгөн “Асаба” гезитинин жазуу стилинен өйдө көтөрүлө албай келет дешет. Ошол себептүү бийик деңгээлдеги журналисттердин чыгышын шарттаган жаңы басылма керектиги кеп болууда. Бирок андай басылманы ким, качан түптөп, качан бутуна тургузаары, андайга шарттар качан түзүлөөрү белгисиз.

Террордук уюмдар менен жашынмак оюну

Өлкөдө диний экстремизм жана терроризм менен күрөшүүнүн жаңы жолдору иштелип чыкты. Долбоордун авторлору ал программа аталган маселени чечүүдө ийгиликтүү кадам болот дешүүдө. Бирок бул адам укуктарына каршы келиши мүмкүн дегендер да бар.

Ушул тапта өлкөдө “Хизб-ут-Тахрир”, “Чыгыш Түркистан” партиялары, “ал-Каида” өңдүү сегиз террордук жана экстремисттик уюмдардын ишмердүүлүгүнө тыюу салынган.

Деген менен алардын ичинен “Хизб-ут-Тахрир” уюмунун мүчөлөрү өлкөдө эң көп санда экени айтылат. Айрым маалыматтар боюнча алардын саны 1 жарым миңге жетиши мүмкүн.

Тыюу салынган экстремисттик уюмдар менен күрөшүүнүн жаңы жолдорун Ички иштер министрлиги “Дин, укук жана саясат” аналитикалык изилдөө борбору менен бирге иштеп чыкты. Аталган борбордун өкүлү Данияр Мурадиловдун айтымында, мындай механизмдер бир нече багытта ишке ашат:
СПИД, кургак учук өңдүү толгон-токой орчундуу проблемалар жатса, мамлекет экстремизм жана терроризмге ушунча көңүл буруп, жанагыдай долбоорду ишке ашырып атат?


- Биздин долбоор боюнча экстремисттик уюмдар таркаткан адабият, аудио-видео материалдардын бирдиктүү базасы түзүлөт. Ошондой эле бул көйгөй маселе менен күрөшүү үчүн ИИМ жана “Дин, укук жана саясат” борборунун өкүлдөрүнөн турган атайын мобилдүү топтор өлкөнүн кооптуу аймактарына жөнөтүлөт.

Д.Мурадиловдун айтымында, ошондой эле калкка түшүндүрүү иштерин жүргүзүү менен идеологиялык багыт берүү маселеси да колго алынат. Мисалы, жакын арадан тарта экстремизм жана терроризм тууралуу, аларга каршы туруу жөнүндө китепчелер элге таркатылып, мектеп окуучуларына лекциялар окутулат.

Данияр Мурадиловдун ырасташынча, борбордун иликтөөсүнө ылайык, акыркы мезгилде “Хизб-ут-Тахрир” уюмунун өкүлдөрү азайууда. Партия ичиндеги каржы, уюштуруу иштериндеги кризис күчөп, өкүлдөрдүн идеологиялык жактан нааразычылыгынан улам уюмдун төрт жүзгө жакын мүчөсү чыгып кетти.

Ачыкка чыгалбагандар жана соттолгондор

Деген менен бул партия өз ишмердүүлүгүн токтотуп койду дегенге жатпайт. Тескерисинче, уюм жашыруун иштөөгө өттү:

- Мурда “хизб-ут-тахрирчилер” коркпой-үркпөй эле өздөрүнүн ким экенин айтып келишкен. Эми аларга карата көрүлүп жаткан курч чаралардан улам алар жашыруун иштөөгө өтүштү.

Ички иштер министрлигинин тогузчу бөлүгүнүн жетекчиси Азамат Кутманалиев экстремисттик уюмдардын, анын ичинен “Хизб-ут-Тахрирдин” ишмердүүлүгүнүн басаңдашына Ноокат окуясынын да таасири болушу мүмкүн деген пикирин билдирди:

- Балким ошол окуядан соң экстремисттик көз караштагы адамдар бир аз сестенип, коркуп калышкан чыгаар. Ошондой эле аларга каршы жүргүзүлүп жаткан чаралардын да таасири бар. Айта кетсем, өткөн жылы сөз болуп жаткан партиянын 79 өкүлү кармалып, аларга карата кылмыш иши козголгон.

2008-жылы Орозо айт маалында Ноокат райакимчилигин ташбараңга алууга катышкан, “Хизб-ут-Тахрир” диний экстремисттик партиясына мүчө делип, 32 адам тогуз жылдан жыйырма жылга чейин эркинен ажыратылган болчу.

“Кимди ким көрдү, Быржыбайды там басты”

Укук коргоочу Азиза Абдрасулова ошол окуяны эскерип, андагы адамдардын арасында күнөөсү жоктор болгонун, ага карабай кесилип кеткендерин айтат. Сөз болуп жаткан долбоор адам укуктарынын бузулушуна алып келбейби деген суроо жаралат, дейт А. Абдрасулова:
Бул уюмдардын ишмердүүлүгү качан аларды каржылагандар акча берүүнү азайтып же токтотуп койгондо басаңдап калат.


- СПИД, кургак учук өңдүү толгон-токой орчундуу проблемалар жатса, мамлекет экстремизм жана терроризмге ушунча көңүл буруп, жанагыдай долбоорду ишке ашырып атат? Эмнеге кайра-кайра эле ушул маселеге жабышып калышты? Мына, ушундай суроо туулат. Анан мында башкысы адам укуктары тебеленбей, “хизб-ут-тахрирчи” деп момун мусулмандарды кармап кетишпесе эле болду. Анткени андай фактылар буга чейин болгон.

ИИМдин өкүлү А. Кутманалиев укук коргоочунун айткандарын жокко чыгарып, бул жерде экстремизм жана терроризм менен күрөшүү максаты гана бар экенин айтат:

- Мына, 79 адам өткөн жылдан бери соттолду деп атабыз. Эгерде биз Азиза Абрасулова айткандай шектүү делген адамдарды далилдебей туруп эле соттой берсек, ал сан канчага жетмек?

Саясат таануучу Жолборс Жоробеков “Хизб-ут-Тахрир” уюмунун жактоочулары азайды деген пикирге кошулбасын айтат:

- Бул уюмдардын ишмердүүлүгү качан аларды каржылагандар акча берүүнү азайтып же токтотуп койгондо басаңдап калат. Бул мурдатан бери болуп жаткан көрүнүш. Ал эми “Хизб-ут-Тахрир” партиясынын жактоочулары азайды, же ал дээрлик жок болду деген пикирлер туура эмес деп ойлойм.

Жолборс Жоробековдун айтымында, экстремисттик топтор менен күрөшүүдө ИИМ жана бейөкмөт уюмдардын иши жетиштүү эмес. Жалпы калк буга жең түрө киришмейин бул маселени чечүү мүмкүн эмес.

"Азаттыктын" архивинен: Коомдук парламент жыйын өткөрдү

15-январда Бишкекте Коомдук парламент жыйын өткөрүп, былтыркы окуялардын негизинде азыркы кырдаалга баа берди жана алдыдагы иш-чараларын белгиледи. Бийлик өкүлдөрү болсо Коомдук парламент бир жактуулукка жол берип атканын айтышууда. ZMa, MiT.

Коомдук парламент жыйын өткөрдү
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:50 0:00

Ч. Турусбеков: Өзбек чек арачылары кыргыз жеринде ок атканы аныкталды

Кыргыз-өзбек чегиндеги чырлуу окуяны иликтеген топ өзбек чек арачылары Кыргызстандын аймагында ок атканын аныктаганын Чек ара кызматынын төрагасынын орун басары Чолпонбек Турусбеков “Азаттыктын” таңкы түз обосунда билдирди.

- Чолпонбек мырза, 17-январда Жалал-Абаддын Чек айылындагы кыргыз-өзбек чек ара тилкесинде кыргыз чек арачысы жарадар болуп, аны өзбек аскерлери өз тарабына алып кирип кеткен экен. Чек арачы кайтарылдыбы, анын абалы кандай экен?

- Азыркы убакта биздин жоокерибиз Өзбекстандын ичинде. Ошол жерде биринчи жардамды алган, бүгүнкү күндө аны алып чыгуу боюнча сүйлөшүүлөр болуп жатат.

- Окуя эмнеден чыкканы аныкталдыбы?

Атайын түзүлгөн топ окуя болгон жерде иштеп чыгып, ок атылганын аныктады. Он чакты гильза табылып атат 5,45 мм. патрондон. Андан тышкары Калашников автоматынын бир окчонтою ичиндеги октору менен табылды. Негизгиси далилдегенге керектүү нерселер ошол жерден табылып атат. Кыскасын айтканда, ошол жердеги мамлекеттик чек аранын сызыгы бүгүнкү күндө делимитацияланган, проткол менен бекитилген. Ал жерде чечилбеген маселе жок болчу. Өзбекстан тарап да, Кыргызстан тарап да жакшынакай билчү кайсы жерде мамлекеттик чек ара өткөнүн. Бул окуя Кыргызстандын аймагында болуп атат.

- Демек алар биздин чек арага кирип келишкен?

- Ошондой болуп атат.

- Бул окуя эмнеден кабар берет? Эки өлкөнүн жалпы чек арасындагы чыңалган абалдыбы же бул кокустукпу?

- Туура айтасыз, биз ойлойбуз, бул бүгүнкү күндө кокустук болгон чатак окуя болуп атат.

- Кыргыз чек арачылары бул окуядан кийин кандай тартипте кайгуулга чыга баштайт?

- Бүгүнкү күндө кыргыз-өзбек мамлекеттик чек арада абал тынч, чек арачылар өзүнүн күнүмдүк режиминде мамлекеттик чек араны кайтарууда. Анан эле ушул окуядан кийин Кыргызстандын чек ара кызматы атайын бир жумуштарды, иш чараларды колдонот дегенден алыспыз. Биз өзүбүз Өзбекстандагы кесиптештерибиз менен бүгүнкү күндө тыгыз байланышта иштеп жатабыз, ар түрдүү жоболорубуз, иш пландарыбыз бар. Бул окуяга объективдүү баа бериш үчүн чогуу, биргеликте иш чаранын жыйнытыгын чыгарышыбыз керек.

- Рахмат маегиңизге.

Өзбек чек арачысынын огунан кыргыз жоокери жараат алды

Кыргыз-өзбек чегиндеги Чек айылынын өзбек тарабы

Эки күн мурда кыргыз жерине мыйзамсыз кирип келген өзбек жоокерлери ок чыгарып, андан бир кыргыз чек арачысы жарадар болду. Өзбек чек арачылары аны ошол замат өз аймагына алып кирип кетип, жарадар жоокер эмгиче кыргыз тарапка бериле элек.

Мамлекеттер аралык чек араларды аныктоо боюнча эки тараптуу сүйлөшүүлөр кайра жанданаар алдында Жалал-Абад облусунун чек ара аймактарында кооптуу жагдай жаралды. 17-январда облустун Ноокен районундагы Момбеков айыл өкмөтүнүн Чек айылына куралчан эки өзбек жоокери өтүп келген.

Өзбек чек арачылары кыргыз жеринде ок чыгарышты

Райондун акими Үсөнбай Рыскуловдун айтымында, алар эмне үчүн кыргыз аймагына өткөн себебин сураган Момбеков чек ара бекетинин жоокерлерине чап салышкан. Коңшу өлкө жоокерлерине чек ара тилкесинде турган өзбекстандык 15 адам да жардам берип, кыргызстандыктарды таш бараңга алышкан. Жардамга жете келген өзбекстандык үчүнчү чек арачы аткан ок кыргыз жоокеринин биринин бутуна тийген. Жарадар жоокерди алар дароо өз тарабына алып кирип кетүүгө үлгүргөн. Ал ушул күнгө дейре Кыргызстанга кайтарыла элек.

Окуя болгон жеринде эки өлкөнүн чек аралаш райондорунун тиешелүү тармак башчыларынын катышуусу менен талкууланганда, өзбекстандыктар чек арадагы мыйзамсыздыкты мойнуна алышкан. Өзбекстандын Пахта-Абад районунун акими жарадар жигит айыккандан кийин кайтарылаарын билдирген:

Сөз Ноокендин акими Үсөнбай Рыскуловдо:
Өзбек чек арачылары биздин Нурбек Орункулов аттуу жоокерди бутуна атышат да, машинасына салып алып кетип калышкан.

- Чек ара тилкеси менен келаткан Момбеков чек ара бөлүгүнүн сержанты, 1979-жылы туулган Нурбек Орункулов өзбек чек арачыларына "биздин чек арага туура эмес өттүңөр” деп айтса, алар сөзгө келбей эле биздин сержантты урат. Ошо маалда өздөрү казган аңдын жанында өзбекстандык он бештей жаран таш менен уруп, биздин эки жоокерди ошо аңдын боюндагы үйгө качырып киришет. Нурбек Орункулов жыгылып калып, экинчи жоокер кармаша кеткенде, алар ок ата баштайт. Биздин чек арада беш жолу атылган автоматтын он беш огу окчонтою менен, өзбек жоокерлеринин погондору жатат. Биздин жоокерди, сержант Нурбек Орункуловду сүйрөп барышып, бутуна атышат да, кийин машиналарына салып алып кетишет. Медициналык алгачкы жардам көрсөтүлөт деген жообун беришти. Кечээ түнкү саат он бирге дейре “ тез жардам” автоунаасы менен чек арада күтүп турдук, жоокерди кайтарышкан жок. Бүгүн да беришпеди.

Чек ара такталса эле маселе чечилеби?

Облустун жарандары чек ара сүйлөшүүлөрүнө аруу тилек менен карашууда. Өкмөттөр аралык комиссиялардын ал жолугушуусу эки жыл мурда токтогон эле. Өзбекстанга коңшу жашаган айылда турган Рустам Абдурасулов барс жылында катталган чыр-чатактарга тынчсызданат. Анын ырасташынча, тартип катаал болгону менен чек ара кыштактардарында түрдүү мыйзамсыздык өкүм сүрүүдө:
Өзбек жарандары талаадагы эгин-тегинибизди тебелеп-тепсеп, малдарыбызды айдап кетүүдө.
Өзбек тарап былтыр чек араны бойлой аң казып салган

- Өзбекстан менен чек ара маселеси өтө кооптуу болуп калды. Мурда чек арада эл мал бага турган ачык, жайык жерлер бар эле, эл ошо жерлерге малын бакчу. Эми ага мүмкүнчүлүк жок. Эми жоокери эмес, өзбекстандын жөнөкөй эле жарандары малыбызды күп- күндүзү эле айдап кетишет. Пахта эксең, пахтаңды койбойт. Жүгөрү эксең, аныңды да оруп кетишет. Буудай эксең тебелеп-тепсеп, чөбүңдү оруп алышат. Чек арада кооптуу кырдаал күчөдү, айрыкча акыркы эки жылдан бери чек ара жакшы болбой калды.

Чек аралардын башы ачылбагандыгынан карапайым калкка кыйын болууда. Көз каранды эмес серепчи Фуркат Мендикуловдун белгилешинче, Ноокен районундагы Сакалды айыл өкмөтүндөгү Чек айылынын тагдыры да олуттуу. Аталган айыл кандайча Өзбекстанга өтүп кеткенине жергиликтүү калктын башы маң ,чек арага адам эмес, бодо малдын жакындоосу коркунучтуу. Анткени, чек ара али толук тактала элек болсо да, кишилер менен малдарды кармап кетүү жоруктары дагыле күчүндө.

- Чек аралар акырына дейре такталып, чечим чыкпаганынан карапайым элге эле кыйын болуп атат. Чек арадан өтүү кыйын. Мурда Сакалды чек ара бекетинен өтүүчү эле бажы аркылуу. Аны жаап койгондон кийин Маданият жактан декларация толтуруп, паспорт менен өтө турган тартип киргизишкен. Бул жактан өткөндөргө айып пул салышат, Чек деген айылыбызды Өзбекстандын карамагына өтүп кетти деп эл жүрөт.

Облбийликтен алынган маалыматка караганда , өзбекстандыктар 2- январда да Ала-Бука районундагы чек араны кайтарган эки жоокерди туткунга алып кетишкен. Алар эки тараптуу сүйлөшүүлөрдүн натыйжасында арадан 4-5 күн өткөндөн кийин бошотулган. Декабрь айында 12 уй менен аны кайтарган өспүрүм өзбекстандыктардын колунда жүрүп келгени белгилүү.

Облус губернатору Кошбай Масиров жалалабаддык жарандарды чек ара аймактарында этият болууга чакырды. Такталбаган жайларды аныктоого коңшу өлкө да аракет кылууда. Анын айтымында, кенен кыргыз жайыттары турганда облус тургундары Өзбекстандын жерине малдарын агытпай эле койсо болмок:
Губернатор К. Масиров

- Өзүбүздө жер кенен туруп, Өзбекстандын жерине малды эмнеге жайышат дейм да? Ала-Бука районунда жер кандай кенен экенин билесиз. Бирөөлөрдөн шектенгенди койсок. Өзбекстандыктар ошо райондогу Биринчи май чек ара бекетин ачып коюшту, эми ошо райондун четинде Өзбекстан менен чектешкен аркы Көк- Ташка айылына дейре бара беришет. Мурда алар Биринчи май айыл өкмөтү аркылуу бизди өткөрбөй коюшкан да. Өзбекстандын да көп жакшы жактары бар...

Облус башчысы мындай дегени менен чек арадагы кыйынчылыктардан карапайым калк азап тартууда. Чек ара аймактарында жашаган эл маселе чече албаган бийликтегилерге нааразы.

Павлюктун өлүмү “атайын операциябы”?

Журналист Геннадий Павлюктун өлүмүнө Кыргызстандын атайын кызматтарынын катыштыгы бар деген маалыматтар казак басма сөзүнө чыкты. Бирок расмий деңгээлде комментарийленген жок. Мунун артында эмне жатуусу мүмкүн?

13-январь күнү Астанада атайы өткөрүлгөн маалымат жыйынында Казакстандын ички иштер министрлигин маалымат катчысы Куанышбек Жуманов полиция “Кыргызстандын бул кылмышка тиешеси бар бир нече жаранын” аныктаганын белгилөө менен төмөнкү маалыматтарды кошумчалаган эле:
- Азыркы учурда Казакстандын Башкы прокуратурасы аркылуу Кыргызстандын укук коргоо органдарына укуктук жардам көргөзүү жөнүндө эл аралык тапшырма берилди. Ошондой эле 11-январь күнү Казакстандын ички министрлигинин кызматкерлеринин министр орун басары Амантай Аубакиров баштаган тергөө тобу Бишкекте болду.

Казакстандан келген өкүлдөр Кыргызстандын ички иштер министринин орун басары Сабырбек Курманалиев, Баш прокурордун биринчи орун басары Сумар Насиза менен жолукканын кыргыз тарап да ырастады.

Өткөн аптанын ортосундагы брифингде казак ички иштер министрлигинин расмий өкүлү кээ бир маалымат каражаттарынын журналист Павлюктун өлүмүнө Кыргызстандын атайын кызматтарынын тиешеси бар деген кабарларын комментарийлөөдөн баш тартты. Ушундай кабарды Жаңы жыл алдында Казакстандын күч структураларындагы булактарына шилтеме жасап, КТК телеканалы айтып чыккан эле.

“Кыргызстандын Улуттук коопсуздук кызматынын үч кызматкери журналист менен жолугушуу белгилеп, өлтүрүү ишке ашырылган квартирада аны менен бирге болгон",- деп маалымдалган эле 30-январь күнү КТК телеканалынын обосунда. Ошол эле күнү Кыргызстандын Улуттук коопсуздук кызматы бул кабарды расмий эмес деңгээлде төгүндөгөн.

Жаңы жылдык майрамдардан соң казак ички иштер министрлиги Павлюктун өлүмү боюнча 13-январда атайы брифинг өткөрүлөөрүн эки күн мурда кабарлады. Ал брифингде, балким, маанилүү маалыматтар айтылышы мүмкүн деп күтүлгөн эле. Бирок казак тарап кылмыш үчүн кыргыз жарандары шектелип жаткандыктан, бул иш боюнча кыргыз тарап менен кызматташууга киришкенин гана айтып тим болду.

“Атайын операция”


Бирок эртеси 14-январь күнү казакстандык “Время” басылмасы “Атайын операция” деген аталыштагы макаласын жарыялады. Журналист Геннадий Бендицкий өз макаласында “Геннадий Пвлюктун өлтүрүлүшү бүгүн толугу менен ачылды. Аны өлтүргөндөр аныкталды. Аты-жөнү да. Бирок бул кылмыш ишин тергөөнү логикалык жыйынтыкка жеткирүү үчүн, тилеке каршы, Казакстандын укук коргоо органдарынын колу кыска. Буга мамлекеттик чек аралар эле тоскоолдук кылган жок” , - деп жазат.

“Время” басылмасындагы макалада айтылган маалыматтарга караганда, Геннадий Павлюк Алматыда токтогон мейманканага жана анын мобилдик телефонуна түшкөн номерлерди деталдаштыруунун жана анализдөөнүн натыйжасында Кыргызстандын атайын кызматтарынын офицерлеринин паспортторуна катталган телефондор менен телефон карталар аныкталган. Ошол эле телефондордон Бишкектеги белгилүү макемелер менен кызматтарга катталган шаардык номерлерге телефон чалынган. Ошол телефондор аркылуу Кыргызстандын атайын кызматынын жогорку даражалуу офицеринин аты-жөнү калкып чыккан.

“Время” гезити жазгандай, ал өзүн
расмий эмес түрдө Бакиевдер кланынын коопсуздук маселелер боюнча оң колу катары көргөзүп жүрөт. Кыргызстандын атайын кызматынын бул ишке тиешеси бар өкүлдөрүнүн баары Казакстандын аймагынан 16-декабрдан 17-декабрга караган түндөн калбай кеткен. Бул факт “Кордай” бажы жана чек ара бекетинде катталган.

Көзөмөл астындагы басма сөз

Жогорудагыдай мазмуундагы макаланы 14-январдагы санында жарыялаган “Время” басылмасы бирок маалыматтын булагын так көргөзгөн эмес. Ал Казакстандын бийлигине жакын структуралар тарабынан көзөмөлдөнгөн гезит катары эсептелет.

Казакстандын жалпы улуттук Социал-демократтар партиясынын жетекчилеринин бири Петр Своик аталган басылманы биз менен маегинде таасирлүү жана абройлуу гезит катары мүнөздөө менен буларга токтолду:

- Мен бул оюмду Павлюкка байланышкан кырдаалга байлабастан туруп айтып жатам. Эгер “Время” басылмасы бирдеме деген болсо, мунун алдында кандайдыр бир негиз бар. Алар маалыматты текшерүү жагынан абдан так. Колго тийгендин эле баарын баса беришпейт.

Казак оппозициясынын чет өлкөдөгү бюросунун жетекчиси Серик Медетбеков болсо Казакстандын таасирлүү деген басылмасына жогорудагыдай маалыматтын чыгыш себебин талдоодо өлкөдө эркин басма сөз дээрлик жок экенин, баары көзөмөл алдында турарын эске алуу керектигин белгилейт:

- Бийликтин толук көзөмөлү астында турган казак маалымат каражаттары эле чындыкты айтып жатат деш мүмкүн эмес. Бул Казакстандын атайын кызматтарынын бул өлтүрүүдөн өзүн оолак кармоо аракети болушу мүмкүн. Анткени ал ишке Казакстандын атайын кызматтары аралашпаганынын эч далили жок да. Объективдүү тергөөсүз бир нерсе айтуу кыйын. Баары жоромол түрүндө гана болот.




“Саясий өлтүрүү”

Казакстандын бул уюмдагы төрагалыгы расмий башталган 14-январь күнү Венада кабарчылар менен болгон маегинде Астананын өкүлү Адил Ахметов Геннадий Павлюктун өлтүрүлүшүн “саясий” деп атады жана окуяга ушундай баа казак тараптан биринчи ирээт берилди:

- Бул саясий өлтүрүү. Тырмакчадагы кимдир бирөөлөргө ал тоскоолдук жасаган. Журналист өзүнүн журналисттик гана иши менен алектенген. Эмне кыласың. Кылмыш жасалды. Албетте белгилүү бир чаралар көрүлөт.

Расмий деңгээлде комментарийленбегени менен «Павлюктун өлүмүнө Кыргызстандын атайын кызматынын катыштыгы бар» деген маалыматтарды телеканал же гезиттер аркылуу таратуу аркылуу казак тарап кыргыз тарап менен соодалашып жаткан жокпу? Биз бул суроону алматылык саясат таануучу Андрей Чеботрёвго жолдодук:

- Менимче Казакстандын атайын кызматтарына өзүлөрүн алар кырдаалды көзөмөлдөй албайт дегендей таризде көргөзүү пайдасыз. Соодалашуу үчүн да кандайдыр бир предмет болушу мүмкүн. Эгер Казакстандын атайын кызматтарында кыргыз кесиптештерине карата кандайдыр бир далилдер болсо, азыр ушул боюнча сүйлөшүүлөр жүрүп жатышы ыктымал. Ишке Кыргызстандын атайын кызматтарынын катыштыгы жок болгон күндө деле, Казакстандын атайын кызматтарынан суроолор чыгат. Анткени сөз кыргыз жаранынын өлтүрүлүшү жөнүндө жүрүп жатат.

Алматылык саясат таануучу Андрей Чеботырёв ошондой эле биз менен маегинде кыргыз журналистинин Алматыда киши колдуу болушу Казакстандын ЕККУдагы төрагалыгы башталган учурга туш келгендиктен, алар бул кылмыштын бетин ачууга кызыкдар экенин кошумчалады.

Кеңейген түшүнүк

Бишкектик саясат таануучу Орозбек Молдалиев журналист Павлюктун өлүмү боюнча казак тараптан расмий жана бейрасмий айтылып жаткан маалыматтарды мындайча чечмелейт:


- Кыргызстандын жарандарынын катышы бар деген сөз эле бир топ, ар жагын өзүңөр түшүнгүлө деген маанини туюндуруп жатат. Атайын кызматтын кызматкерлеринин тиешеси бар деп эл аралык практикада ачык (расмий деңгээлде) айтылбайт. Аны ашкере кылыш керек болгон учурда гана айтылат. Кыргызстандын жарандарынын тиешеси бар деген жерде, криминалдык чөйрөдөгү жарандар деп айтылса, бир беткей түшүнүк болмок. Минтип айтылбагандан соң, ар кандай жоромолдорго жол берүүдө.

Ага катар Орозбек Молдалиев азыр Кыргызстандын шартында атайын кызмат деген түшүнүк кеңейип кеткендигин кошумчалады:

- Атайын кызмат деген түшүнүк кеңейип кетпедиби. Мурда атайын кызматтын адамдары дегенде эле КГБнын кызматкерлери жөнүндө айтылуучу. Азыр бул түшүнүк кеңейип калгандыктан, ар кандай чечмелөөгө болот.

Казакстандын “Время” гезити өткөн бейшембиде жарыялап, андан кийин көптөгөн Интернет сайттар көчүрүп баскан макалада айтылгандарды Кыргызстандын Улуттук коопсуздук кызматы азырынча комментарийлей элек.

Журналист Геннадий Павлюк Алматынын ооруканасында 22-декабрь күнү эс-учуна келе албай жатып каза тапкан. Андан алты күн мурда, 16-декабрь да журналист колу-буту байланган шартта жерде жаткан жеринен табылган. Казак полициясы ал көп кабаттуу үйдүн алтынчы кабатынан ыргытылганын аныктаган.

Казакстан: Г. Павлюктун өлүмү – саясий өлүм
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:48 0:00

Аалыбек Акунов: Украин шайлоосунда акимдик ресурс колдонулбады

Украинада шайлоонун биринчи турунда Региондор партиясынын лидери Виктор Янукович менен премьер-министр Юлия Тимошенко алдыга чыкты

Украинадагы президенттик шайлоонун биринчи турунун жыйынтыгы, Кыргызстандагы белгилүү саясат таануучу, профессор Аалыбек Акуновдун баамында, бул өлкөнүн Батышка ыктаган маанайдан Орусияга оогон саясатка бурула баштаганын билдирет.

- Ющенко Европага багыт алган, демократияга, жаңы толкундар менен келген шайлоочулардын добушун алып атат. Кандайдыр бир деңгээлде Орусияга көз кырын салган, анан мурунку социалисттик турмуш эле жакшы болчу, биз Орусия менен бир кезде жакшы болчубуз дегендей маанайдагы шайлоочулардын ортосундагы таймаш жүрүп атат.

Мына ошол Орусиянын өзүндө парламенттик же президенттик шайлоо болгондо деле коммунисттердин добушунун уламдан-улам азайып баратышы, анан рынок жана демократияга деп добуш бергендердин көбөйтүп баратышы бир тенденцияны, багытты көргөзүп атат.

Мына ушундай көз караш менен караганда, Украинада дагы талапкерлердин алган добуштары өлкөнүн кайсы тарапты көздөй кетип баратканын көргөзүп атат. Мына беш жыл Ющенко президент болду, Ю.Тимошенко болсо ошонун арасында көпчүлүк учурларда премьер-министр болду.

Булардын мүмкүнчүлүктөрү бар болчу өздөрүнүн мурунку шайлоодогу берген убадаларын аткарганга. Ошол берген убадаларынын баары Евробиримдикке багытталган, Европаны, демократияны ориентир кылып алган багыт болчу.

Аалыбек Акунов, кыргыздын белгилүү саясат таануучу окумуштуусу, Кыргыз Улуттук Университетинин профессору, учурда КУУдагы институттун директору. Сүрөт 2009-жылы 10-августта тартылган.




Ошол Батыштын жардамы болот, ошол Батышка окшошобуз, биз Орусиядан, социализмден алыстайбыз деген ой-тилектер болгон.

Бирок элдин азыркы добуш берүүсү эмнени көргөзүп атат? Ошол үмүттөрдүн, убадалардын ишке ашпай калгандагысын.

Жок, мындай болбойт экен деп, кандайдыр бир Орусияга жан тарткандай, биз Орусия менен бир болобуз дегендей ойдогу добуштардын көпчүлүккө ээ болуп аткандыгы ушул багытты, ушул тенденцияны көргөзүп жатканын айтса болот.

Эми шайлоонун экинчи туру болуп, чынында эле Янукович жеңип кете турган болсо, анда тышкы саясатында дагы Орусияга жан тарткан саясат болуп, ички саясатында дагы Европаны ориентир кылган багыт экинчи орунга жылып, өз алдынчалыгы жок, биз мурунку салттуу экономиканы өнүктүрөбүз, биз саясаттагы салттуу мамилелердин өнүктүрөбүз дегендей багыт биринчи орунга чыга тургандыгы айкын болот.

- Украина КМШ мамлекеттеринин арасында (Грузия менен Кыргызстанды кошкондо) түстүү ыңкылапты башынан кечирген үч өлкөнүн бирөө эмеспи. Азыр шайлоодо 18 талапкер катышты, бирөө да четтетилген жок. Муну Украинадагы демократиянын көрсөткүчү катары караса болобу?

- Ошондой деп бааласа болот. Он сегизден да көп талапкер экен, анан он сегизи калыптыр. Ошонун ичинде өзүнүн азыркы президент Ющенконуку бешинчи-алтынчы көрсөткүч болуп атат деп айтып атат азыр алдын ала маалыматтарга караганда.

Ушунун негизинде административдик ресурстарды обу жок колдонбогондогусу, Борбордук Азия республикаларына салыштырганда кандайдыр бир деңгээлде азыркы президенттин демократиялык маанайдагы президент экендиги жөнүндө айтса болот бир жагынан.

Экинчи жагынан, анын рейтингинин түшүп кетишин, аз добуш алып калышын колунда болгон мүмкүнчүлүктү пайдалана алган жок, элдин үмүтүн актаган жок дегендей экинчи көз караш менен да караса болот.

Жагдай жазында өзгөрөбү?

Акыркы төрт-беш ай аралыгында өлкөнүн саясий айдыңында болуп өткөн окуялар бийлик оппоненттерин, жарандык коомчулукту кыйла жанданткандай болду. Айрыкча жума башында генерал Исмаил Исаковдун камалышы нааразычылыктарды күчөттү. Адатта бийлик – оппозиция кармашы күчөй турчу жаз айлары да жакындоодо. Күн жылый баштаса нааразычылыктар өсөбү? Баарын колго алып, урагыстай көрүнгөн бийликтин орду бекемби?

Айрым талдоочулар 2010-жылы жазда бийликке нааразы болгондор көбөйүп, жер-жерлерде массалык толкундоолор пайда болуп кетсе бийлик айрым чегинүүлөргө барууга аргасыз болот дешет.

Саясий серепчи Аскарбек Мамбеталиевдин пикиринде, өлкөдө андай кырдаал жаралышы үчүн “кыртыш” деле даяр болуп калды. Буга былтыр орун алган бир катар саясий-экономикалык, коомдук мааниге ээ окуялар себепчи болду.

Айта кетсек былтыр, айрым саясатчылар менен журналисттердин өлтүрүлүшү, ур-токмокко кабылгандардын көбөйүшү, өлкөдөн чыгып кетүүгө аргасыз болгон жана сот жообуна тартылган саясий ишмерлердин саны артканы, президенттин кичүү уулу премьер-министрдикинен таасирдү мамлекеттик кызматка отурушу, тарифтердин көтөрүлүшү сыяктуу окуялар орун алды.
Азиза Абдрасулова

Белгилүү укук коргоочу Азиза Абдрасулованын айтымында, бийлик ушул тапта пландуу түрдө, атайылап эле катаал режим курууга багыт алгандай:

- Биз бүгүнкү күндө эки айрылыш жолдо турабыз. Биз же толук диктаторлук режимге өтүп, адам укуктарын сактабай, тап-такыр башка багыттагы өнүгүү жолуна бет алып калышыбыз мүмкүн, же болбосо биз кайрадан өзүбүздүн демократиялык багытыбызды акырына чыгарышыбыз мүмкүн. Бул жерде, азыр Кыргызстанда бардык багытта адам укуктарынын бузулушу кокустук эмес. Негизи мамлекет өзүнүн багытын өзгөртүп, атайылап эле ушундай саясий кадамдарга барып атат деген ойго келип атабыз...

Ошондой эле А.Абдрасулова укук коргоочулар кандай болгон күндө да демократиялык баалуулуктар үчүн күрөшө беришерин, жазында саясий күрөш күч ала турган болсо жарандарга каршы күч колдонулушу мүмкүндүгүн, андыктан андай иштерге да каршы турушарын билдирди.

Ал эми саясий серепчи Токтогул Какчекеевдин пикиринде, жазында саясат кызышы мүмкүн. Анткени тарифтер да көтөрүлүп, айрым чиновниктер да таза иштебей атышат:
Токтогул Какчекеев

- Энергетиканын, ысык суунун баасы көтөрүлүп атат. Баа көтөрүлбөгөн иш болбой атат. Биз эмнеге ушундай абалга келип жеттик. Анткени, “ак үйдүн” билермандары Акаевден баштап өздөрүнүн курсагын толтуруп, сырттан келген кредиттердин адал-арамдыгына карабай мамлекетти 2,5 миллиард долларга карыздар кылышты. Азыр саясаттык жол менен келген кредиттер менен гранттарга кол тосууга мажбур болуп атабыз.

Бирок Т.Какчекеевдин айтымында жылыштар да бар. Анткени соңку кездери Максим Бакиев баштаган жаш кадрлар да бийликке келди. Ошол жаштар экономиканын өсүшүнө өбөлгө түзүшү да мүмкүн.

“Ак жол” фракциясынын мүчөсү Бейшенбек Абдрасаковдун ырасташынча, соңку жылдары Кыргызстан өнүгүү жолунда баратканы көрүнүп турат. Андыктан анын баарын көрүп турган эл мурдагыдай көтөрүлбөйт, көчөгө чыкпайт:

Бейшенбек Абдрасаков
- Бизде алдыга жылган иштер көп. Мына, акыркы кездери Камбар-Атада жардыруу болуп, ГЭС курулуп атат. Кумтөрдө мурда он беш жылда берилчү акчаны он эсе көтөрүп, аны төлөй башташты. АКШ базасы 17 миллион төлөп келген болсо азыр 60 миллион доллар төлөп атат. Мунун бардыгы экономикалык өсүп-өнүгүү.

Мына, заводдор ачылып атат. Президентибиз кечээ эле Токмокко барып 2-3 завод ачып келди. Жалал-Абадда, Ошто заводдор ачылып атат. Жолдор курулуп атат. Мунун бардыгы фактылар. Ал эми жанагы нааразычылыктар боюнча, муну бир киши камалса эле аны саясатташтырып атышат. Ошолор жазында бир нерсе кылабыз деши мүмкүн. Бирок бүгүнкү күнү эл түшүнөт, эл билет. Алар мурдагыдай көтөрүлүп чыкпайт.


Айрым талдоочулар белгилешкендей, Кыргызстан – бир эле күндө чоң окуялар орун алып кетүүсү мүмкүн болгон өзгөчө өлкө. Андыктан “жазында абал курчуйт же курчубайт” деп бир жактуу айтыш кыйын дешет.

Оппозиция өкүлдөрү болсо өлкөдө камоо, сабоо, өлтүрүү, куугунтуктоолор улана берсе бир күнү коом жарыларын, абал ошого жакындап калганын айтышууда.

Коомдук парламент: 2009-жылы абдан артка кеттик

Президенттик шайлоодон кийин нааразылыкка чыккандарды кармоолор, Бишкек, 29-июль, 2009-жыл.

15-январда Бишкекте Коомдук парламент жыйын өткөрүп, былтыркы окуялардын негизинде азыркы кырдаалга баа берди жана алдыдагы иш-чараларын белгиледи. Бийлик өкүлдөрү болсо Коомдук парламент бир жактуулукка жол берип атканын айтышууда.

Коомдук парламент кабыл алган резолюцияда 2009-жылы жалпысынан Кыргызстан укуктук жактан артка кетип, бийлик репрессиялык кадамдарын күчөткөнү айтылды.
Ички иштер министрлигинде болуп аткан иштерди, өзгөрүүлөрдү, дүйнөлүк стандарттарга туура келүү жана адам укуктары боюнча иштерди сокур киши эле көрбөй атышы мүмкүн.
Шамшыбек Мамыров

Маселен, былтыр Петровкадагы тополоңдун аркасы менен Эркин Бөлөкбаев, Сапар Аргынбаев, Уран Рыскуловдор камакка алынганы; президенттик шайлоо ыплас өтүп, ага нааразы болгондор Балыкчы менен Бишкекте камалышканы; оппозициядагы Аликбек Жекшенкулов, Эмил Каптагаев, Исмаил Исаков сыяктуу адамдар куугунтукка алынып, И.Исаков жакында эле 8 жылга эркинен ажыратылганы; президент баш мыйзамды бузуу жолу менен башкарууну реформалап, өз уулун жанына алганы сыяктуу көптөгөн окуялар козголду.

Жыйын соңунда жалпысынан өлкө тоталитардык режимге айланып калганы айтылган резолюция кабыл алынып, бийликтен өзүм билемдик, мыйзамды тебелөөчүлүктү токтотуу талап кылынды.

Ошондой эле жыйын катышуучулары түзүлгөн кырдаалга жараша аракеттенип, адам укуктары, эркиндиктери сакталышы үчүн бардык багытта иш алып барарын айтышты.

Коомдук парламенттин төрага орун басары Асия Сасыкбаева мындай дейт:
Асия Сасыкбаева

- Өзүбүз да ич ара уюшуп, дагы ойлонобуз. Алайга ким кетет? Жогорку Кеңеш менен ким жолугат? Чет өлкөлүк өкүлдөр менен ким жолугат? Ушул сыяктуу иштерден баштап, маселелерди козгой беребиз. Өзүңөр билгендей адам укуктары азыр оор абалда. Ошондуктан биз иштиктүү иштейли деп атабыз.

Коомдук парламенттин жыйынында бийлик күч органдарын курал катары пайдаланып атканы, милиция кызматкерлери менен улуттук коопсуздук кызматкерлери функционалдык милдеттерин аткаруунун ордуна оппозиция өкүлдөрүн аңдып калышканы айтылып, тез арада бул органдарды реформалоо талабы да коюлду.

Жыйынга көз салып турган Ички иштер министрлигинин Илимий изилдөө борборунун жетекчиси, полковник Шамшыбек Мамыров Коомдук парламенттин жыйынына келгендер негизинен бир жактуулукка жол берип атышканын баса белгиледи. Анын айтымында, учурда ИИМ жарандардын укугун коргоо жатында олуттуу иштерди аткарып, мыйзам чегинде гана иш алып барууда. “Андыктан камашты, сабашты деген сыяктуу милициянын дарегине айтылган сындар туура эмес” дейт ал:

- Ички иштер министрлигинде болуп аткан иштерди, өзгөрүүлөрдү, дүйнөлүк стандарттарга туура келүү жана адам укуктары боюнча иштерди сокур киши эле көрбөй атышы мүмкүн. Жанагы айтылып аткан сын пикирлерге келсек, мейли Балыкчы окуясы боюнчабы, мейли Беш-Күңгөйдөгү тартип бузууларбы, мейли Ноокат окуясы болобу, баарында соттун чечими бар. “Ошол жерлерде ИИМ кызматкерлери туура эмес кылышкан” деп атышат. Анын баарын сот далилдеп атпайбы...

“Улуу биримдик” партиясынын лидери, Коомдук парламенттин, БЭКтин саясий кеңешинин мүчөсү Эмил Каптагаев болсо төмөнкүлөргө токтолду:
Эмил Каптагаев

- Мен үч жыл мурда “Кыргызстанга 1937-жылдын көлөкөсү келатат” деп макала жазган элем. Ошондо аябай көп кишилер каршы болушкан, “каяктагы 37-жыл” деп. Ошол эле Зайнидин Курманов айтып чыккан эле, “эч кандай 1937-жыл жок” деп. Мынакей азыр ал спикер болуп отурат. Бирок бүгүнкү шарт көрсөтүп атпайбы, биз 1937-жылдын көлөкөсү эмес, босогосуна келип калдык.

Эгерде жанагыдай Павлюктун өлүмү, И.Исаковдун камалышы, менин үстүмөн былтыркы сот процесси же мени уурдап кетип сабаган сыяктуу окуялар улана берсе, бүгүн-эртең эле өлкөдө жалпы тоталдык террор абалына түшөбүз.

Жыйында Азиза Абдрасулова, Төлөйкан Исмаилова, Динара Ошурахунова сыяктуу белгилүү укук коргоочулар да демилге көтөрүшүп, адам укуктарын коргоодо пландуу иштөөгө чакырышты. Иш башы катары жыйын катышуучулары Алайдагы генерал Исмаил Исаковдун тарапкерлеринин укугун коргоо үчүн киши жөнөтүү бүтүмүнө келишти.

Тасмада: Коомдук парламенттин кезектеги жыйыны

Коомдук парламент жыйын өткөрдү
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:50 0:00

Ж. Цефало: Борбор Азия журналистикасы коркунучта

Геннадий Павлюк 24-декабрда Ысык-Көлдө жерге берилди. 2009-жыл.

“Журналисттерге кол салуулар дүйнө боюнча күчөп баратат. Андыктан Борбор Азиядагы журналисттердин абалы кооптондуруп жатканы да таң калтырбайт”, - дейт алматылык серепчи Ж. Цефало. Анын оюнда, киши колдуу болгон журналисттердин өлүмүн иликтөөгө жергиликтүү бийликтер кызыкдар эмес.

Кыргызстандагы маалымат каражаттарына иштеген журналисттер – 51 жаштагы Геннадий Павлюк менен 27 жаштагы Саят Шулембаев – экөө тең декабрда Алматыда белгисиз бирөөлөр тарабынан өлтүрүлгөн.

Павлюкту 16-декабрда колу-бутун байлап, алтынчы кабаттан ыргытып жиберишкен. Ал ооруканада жаткан жеринен өзүнө келбей, алты күндөн кийин көз жумду. Ал эми 26-декабрда Шулембаевди Алматыдагы үйүндө өлтүрүп кетишти.

Кыргыз президенти Курманбек Бакиевдин администрациясы бул иштер терең иликтениши үчүн укук коргоо органдары бүт аракетин жумшайт деп билдирди. Борбор Азиядагы өкмөттөр буга чейин деле мындай убадаларды берип келишкен – натыйжа болгон эмес.

Себеп

Павлюк кыргыз оппозициясы менен тыгыз иштешкен, жогорку кызматтардагылардын коррупциялык иштерин ачкан макалалары менен белгилүү эле. Ал оппозициялык “Ата-Мекен” партиясынын басылмаларын чыгарууну пландаштырып жаткан болчу. Шулембаев болсо Павлюктун өлүмү тууралуу кабарлап жаткан экен. Кыргыз бийликтери бу журналисттердин өлүмү саясатка байланышы жок дешкени менен, акыркы чабуулдар кыргыз режими да, өзбек, казак, тажик коңшуларындай эле, өзүн сындагандардын оозун тыйганга катуу киришкенин көрсөтөт.

Саят Шулембаев баш-кеңсеси Бишкекте жайгашкан «Stan. TV» телеканалынын кабарчысы эле
Былтыр жайында Кыргызстандын түштүгүндө көзкарандысыз журналист Алмаз Ташиевди милиция кызматкерлери токмоктоп салып, кийин журналист андан эсине келбей көз жумду. Ал эми Павлюк өлгөн апта Бишкекте дагы бир топ журналистти уруп кетишти.

“Чекарасыз кабарчылар” деп аталган эларалык уюм мунун баарын оппозициялык партияларга жакын журналисттерди коркутуу аракети катары сыпаттады. Кыргыз бийликтеринин убадаларына карабай, азырынча ал окуялар үчүн эч ким жоопко тартыла элек.

Батышта кеңири сөзгө алынган окуялардын бири Ошто 2007-жылы өзбек улутундагы кыргызстандык журналист Алишер Саиповдун өлүмү болду.

Көптөгөн замандаштары Саиповду Өзбекстандын атайын кызматтары эле өлтүргөн деп ишенет. Бирок журналисттин өлүмүн дурус иликтей албаган кыргыз бийликтери соңку окуяларда ийгилик жаратаарына ишеним жок.

Сыноо

Быйыл 1-январдан тарта Европадагы коопсуздук жана кызматташтык уюмун жетектей баштаган Казакстан Павлюк менен Шулембаевдин өлүмүн иликтөөгө олуттуу киришсе дурус болмок. Бул логикага сыярлык иш болмок эле.

Бирок өзүндө талаштуу маселе боюнча белгилүү укук коргоочусу Евгений Жовтисти төрт жылга түрмөгө кескен казак бийлиги журналисттердин өлүмүнө байланышкан иш боюнча дурус жооп айтаары деле күмөн санатат.

Кыргыз режими сынды басууда чекти билбей калды
Борбор Азиядагы мамлекеттер бири-бири менен бул маселелер боюнча кызматташуусуна режимдердин лидерлери ортосундагы жекече атаандаштык да кедерги болушу мүмкүн. Региондо экономикабы, коопсуздукпу, айтор, көп тармактар боюнча лидерлер бири-бирин уккусу жок.

Ошентсе да, Павлюк менен Шулембаевдин өлүмүн иликтөө Казакстан үчүн өзү башкарган ЕККУнун стандарттарына өзү канчалык баш ийээрин аныктай турган алгачкы чоң сыноо болуп калат.

Бирок казак бийликтери журналисттердин өлүмү боюнча ишти дурус иликтегенге деле ашыкпай тургандай.

Кыргызстандагы журналисттердин укугун коргоочу “Журналист” коомдук уюмунун төрагасы Марат Токоев “Кабарчыларды коркутуп-үркүтүү, өлтүрүү өңдүү фактылар башка калем ээлерине чоң психологиялык басым болууда, - дейт. - Кылмыштардын көбү ачылбай калат жана мунун өзү коркунучту жаратат”.

Тилекке каршы, сынды көтөрө албаган борбор азиялык авторитардык лидерлерине бул абал майдай эле жагат.

Ж.Цефало - Борбор Азия маселелери боюнча алматылык адис.

Мында айтылгандар – автордун гана пикири жана ал “Азаттык” үналгысынын турумуна туура келбеши мүмкүн.

Казакстан ЕККУга төрагалык кыла баштады

ЕККУнун жана Казакстандын желектери. ЕККУнун Туруктуу Кеңеши. Вена.

14-январдан тарта Казакстан ырасмий түрдө Европадагы коопсуздук жана кызматташуу уюму - ЕККУга төрагалык кылууну баштады. Казакстан ЕККУга төрагалык кылчу биринчи мурдагы советтик өлкө.


Казакстандын тышкы иштер министри Канат Саудабаев Уюмдун Туруктуу Кеңешинде сүйлөп, Астана ЕККУнун негизги ишмердүүлүктөрүн, анын ичинде коопсуздук жагындагы кызматташууну, экономикалык өнүгүүнү, демократияны жана адам укуктарын колдоорун билдирди. Президент Назарбаев жыйынга жөнөткөн видеокайрылууда ЕККУнун дымып калуусу же жоголуусу коркунучтуу вакуумду жаратат деди.

Казакстан ЕККУга төрагалык кылчу биринчи экс-советтик өлкө

ЕККУнун Венадагы Туруктуу Кеңешинин жыйыны - уюм төрагасы, Казакстандын президентинин кайрылуусу менен ачылды. Назарбаев
Казакстандын Тышкы иштер министри-Мамкатчы Канат Саудабаев ЕККУнун Туруктуу Кеңешинде сүйлөп жатат. Вена. 14-январь 2010
өлкөсүнө көрсөтүлгөн ишенимге алкыш айтуу менен төрагалык кылуунун татаалдыгына токтолду:

-ЕККУ 21-кылымдын көп түрдүүлүгүн тааныган уюмга айлана алабы же салттуу Батыш Чыгыштан обочолунгон жана жаатташкан блоктордун ичиндеги уюм бойдон калабы? Бул ЕККУнун келечегин аныктоочу негизги маселе.

Назарбаев дүйнөнүн көп кырдуулугун эске салып, Россия президенти Дмитрий Медведевдин Европада калыптанган коопсуздук жагдайына ылайык коопсуздук боюнча жаңы келишим түзүү сунушун Астана колдооруна ишара кылды. Буга жайында сүйлөгөн Казакстандын тышкы иштер министри - Мамкатчы Канат Саудабаев да көңүл бурду. Ал ЕККУнун кеңсе төрагасы ирети биринчи ырасмий сапарга февралда Түштүк Кавказга бармакчы.

“Создугуп бараткан жаңжалдарды” жөндөгөнгө салым кошуу-төрагалык кылган өлкөлөрдүн көңүл чордонунда кала берет,- деп сөзүн улантты Саудабаев. - Биз да бул катаал жараянды жөндөө үчүн бар аракетибизди жасайбыз. Ошол эле убакта биздин уюм гуманитардык алааматка жана адам кайгысына алып барчу жаңжалды болтурбоонун жолун табууга тийиш.”

Президент Назарбаевдин айтымында, Казакстандын төрагалыгы: ишеним, салт, ачык-айкындык жана сабырдуулук шекилдүү төрт
Казакстандык өнөрпоздор өлкөсүнүн ЕККУга төрагалык кылуусуна арналган концерт беришүүдө. Вена. 13-январь 2010
баалууктун урааны астында өтөт. Ал быйыл сөзсүз ЕККУнун саммитин өткөрүү керек деп санайт. Себеби 1999-жылдан бери уюм анын бардык мүчөлөрү катышкан саммит өткөрө элек. Бул Назарбаевдин сөзүнчө, “ЕККУ кризисте болбосо да дымып жатканын” мүнөздөйт.

ЕККУнун “конференция дипломатиясы”

2008-жылкы Россия-Грузия согушу ЕККУга мүчө 56 өлкөнү эки жаатка бөлгөндүктөн кайсы бир талаштуу маселени кабыл алууда каршы тараптарды мунасага келтирүү төраганын милдети. Бул жөнүндө ЕККУнун мурдакы кеңсе төрагасы, Финляндиянын тышкы иштер министри Александр Стубб “Азаттыка” берген интервьюда мындай деди:

-...ЕККУ мунасага таянган уюм. Ал өз ишинде негизинен “конференция дипломатиясына” таянат. Ошон үчүн, төрага кайсы бир маселе боюнча бардык мүчөлөр менен сүйлөшүүгө тийиш. Мында арийне, төраганын ролу абдан маанилүү.

Жаңы төрага, Саудабаевдин сөзүнчө, “Ооганстанга да өзгөчө көңүл бурат”. Саудабаев ошондой эле ЕККУнун Демократия институту жана адам укугу боюнча кеңсесине (ODIR) колдоо билгизип, бирок кеңсени жана ЕККУнун парламенттик ассамблеяны “шайлоо өнөктүгүнө мониторинг жүргүзүүдө калыс жана конструктивдүү болууга” кепилдик берчү механизмди ойлоп табууга үндөдү.

Казак оппозициясы жана эл аралык адам укугун коргоочулар авторитардык режимдеги Казакстан ЕККУнун демократиялык идеяларын карманбайт дешип, өлкөнүн ЕККУга жетекчилик кылуусуна каршы болушкан.

14-январда да оппозициядагы "Азат" партиясы ЕККУга кайрылып, уюмдагы казак делегациясынын курамына оппозициячыл саясатчыларды киргизүүнү жана уюмдун парламенттик ассамблеясында Казакстандагы демократиянын абалы боюнча атайын талкуу өткөрүүгө чакырды.

Куш тумоосу: “сактансаң сактайм”

АКШнын эл аралык өнүгүү боюнча агенттиги (ЮСАИД) Борбор Азия өлкөлөрүнө куш тумоосун алдын алууга көмөктөшүп жатат. Адисттердин айтымында, аталган аймакта мындай тумоонун жайылып кетүү коркунучу жогору.

Аталган уюм Борбор Азияда өлкөлөрүнүн ветеринардык лабораторияларынын мүмкүнчүлүктөрүн жакшыртуу, куш тумоосун козгогон вирусту аныктоо, аны аба каттамы аркылуу эл аралык лабораторияга жөнөтүүнүн жол-жоболору боюнча Бишкекте эки күндүк семинар өткөрдү.

ЮСАИДдин куш тумоосун алдын алуу боюнча программасынын ветеринардык адиси Жолдошбек Дадыбаевдин айтымында, тумоону козгогон вирус адам жана канатуулар үчүн өтө коркунучтуу. Ошондуктан вирустун үлгүсүн эл аралык лабораторияга жөнөтүүнүн өзүнүн тартиби бар:

- Үлгүнүн бир бөлүгүн сөзсүз эл аралык лабораторияга жөнөтүү керек. Мындай эл аралык лабораториялардын саны жана аттары атайын Эпизоотиялык бюро аркылуу аныкталган. Бүгүнкү күндө беш лаборатория бар. Буларга сөзсүз жөнөтүш керек. Анткени алар да кырдаалды өз көзөмөлүнө алып, бул кандай козгогуч, кандай сапаты, өзгөрүүлөрү бар экенин байкап турушу керек. Ушундай эл аралык кеңешилген тартип бар.

Эреже боюнча, куш тумоосун козгогон вирусту аба аркылуу жөнөтүү иштери атайын окутуудан өтүп тиешелүү сертификат алган адиске тапшырылат. Бул адистер эки жылда бир такай семинарга катышып билимин жаңыртып турушу керек, дейт Жолдошбек Дадыбаев:

- Бизде мындай вирустун үлгүлөрүн аба каттамы аркылуу жөнөтүү боюнча тажрыйба жок. Биз эле эмес Борбор Азиядагы беш өлкөдө тең жок. Бул жааттагы эл аралык тажрыйба менен ушул семинарда таанышып, окуп жатышат. Вирустун үлгүсүн жөнөткөн адамдын атайын сертификаты болуш керек экен, авиалиниялар жана лабораториялар менен өзүнчө келишим болуш керек экен. Ошол материалды кантип таңгактоо керек экенин да билиши керек. Өзүнүн таңгактоочу материалдарысыз эл аралык лабораторияга жөнөтүүгө укугу да жок. Мындай коркунучтуу жүктү аба каттамдары аркылуу жүк ташыгычтар да албайт.

Борбор Азия: тажрыйба жетишсиз

Борбор Азия мамлекеттеринин ичинен жалгыз Казакстанда куш тумоосу 2005-жылы катталган. Адисттердин айтымында нымдуу, эл көп жашаган аймактарда бул тумоонун тарап кетүү коркунучу жогору. Бирок Борбор Азия өлкөлөрү аркылуу жапайы канаттуулар учуп өтөт, айрымдары кыштап калат. Ошондуктан бул дайыма сактыкты талап кылат.

Түркмөнстан да куш тумоосунун жайылып кетпешине такай көзөмөл салып турат. Аталган өлкөнүн ветеринардык лабораториясынын башчысы Талла Заякина “Азаттыкка” буларды билдирди:

- Бизге келгин куштар көп учуп келет. Учуп келген сайын кырдаалды көзөмөлдөп туруу үчүн атып өлтүрүп алып текшеребиз. Ушундай эле текшерүүну бизде байырлаган куштар учуп кетип жаткан маалда да жүргүзөбүз. Бизде, Каспийде, Аму дарыясындагы көлдө келгин куштар кыштап калышат. Ошондуктан биздин өлкө куш тумоосунун жайылып кетиши өтө ыктымал деген зонага кирет.

Тажикстандагы ветеринардык диагностика боюнча улуттук борбордун бөлүм башчысы Тоджиддин Салимовдун айтымында, аталган өлкөдө куш тумоосу, чума жана малдын шарп оорусун козгогон вирустар катталды деп шектенген учурлар болгон. Бул вирусттардын үлгүлөрүн Түркияга мыйзамсыз жөнөтүүгө аракет кылып көрүшкөн. Анткени бул боюнча атайын окутуудан өткөн адисттер жана сертификат жок болчу дейт Салимов

- Мен Түркиянын аба каттамдары боюнча компанияларына бул маселе боюнча кайрылганымда, бизде ушундай жугуштуу вирустарды жөнөтүү боюнча сертификатыбыз барбы же жокпу деп сурашты. Эгерде жок болсо мындай жүктү катардагы жөнөкөй учкуч жеткирип баралбайт дешти.

Учурда куш тумоосу дүйнөнүн алтымыштан ашуун өлкөсүндө катталган. Тумоо негизинен келгин куштардан үй жандыктарына жугуу менен андан ары адамга да тарайт. Адисттердин айтымында Кыргызстандагы Ала-Тоо кыркалары аркылуу Индонезия, Кытайдан жапайы канаттуулар Батыш Сибирге учуп өтөт. Куштар сөзсүз Кыргызстандагы көлмөлөргө токтоп жолун улантышат. Ошон үчүн өлкөдө куш тумоосу катталбайт дегенге кепилдик жок.

Мындай жагдай адистердин эле даяр туруусун эмес, карапайым элден да этият болууну талап кылат. Мал догдурлар ооруп өлгөн үй канаттуулар, дегеле мал-жандыктар тууралуу тиешелүү адистерге дароо билдирүү керектигин, өлүп калган мал этин тамакка эч качан пайдаланбоо зарылдыгын дайыма эскертип келишет.

Фридом Хаус: Кыргызстанда 2005-жылкы ынкылаптын үмүтү акталбады

Фридом Хаустун логотиби.

Фридом Хаус уюмунун билдиришинче, 2009-жылы саясый эркиндиктин абалы экс-советтик өлкөлөрдө, анын ичинде Кыргызстанда өзгөчө начарлап кеткен.

Кыргызстан мурда жарым жартылай эркин болсо, эми эркин эмес өлкөлөрдүн тобуна кошулду. Фридом Хаус(Freedom House) дүйнөнүн 40 өлкөсүндө өткөргөн изилдөөнүн натыйжасында ушундай тыянака келген.

...жарым жартылай эркин Кыргызстан эркин эмес өлкөлөрдүн тобуна кошулду.Х.Уолькер



Баш кеңсеси АКШда жайгашкан Фридом Хаус 12-январда жарыялаган изилдөөдө Балтия өлкөлөрүнөн башка экс-советтик өлкөлөрдүн көбү “жүгөнсүз” авторитардык башкарууга бекем ыктап алганы белгиленет. Бул, докладдын
Фридом Хаус уюмунун директору Христофер Уолькер
авторлорунун бири, адам укугун коргоочу уюмдун мүдүрү Христофер Уолькердин айтышынча, соңку төрт жыл үчүн мүнөздүү көрүнүшкө айланган:

-Бул жылы биз акыркы жылдары байкаган көрүнүш тереңдеди. Балтия өлкөлөрүнөн башка экс-советтик республикалардын көпчүлүгүндө авторитардык башкаруу күчөдү. Бул жылы жарым жартылай эркин Кыргызстан эркин эмес өлкөлөрдүн тобуна өттү. Украина кээ бир оң жылыштар менен жакында болчу шайлоого баратат.

Ошентип, Кыргызстан 2009-жылы Россия, Өзбекстан, Беларус, Казакстан, Түркмөнстан, Азербайжан сыяктуу эркин эмес өлкөлөрдүн тобуна кошулду. Фридом Хаустун изилдөөсү көрсөткөндөй, береги өлкөлөрдө бийликтин эл алдындагы жоопкерчилиги жана чечимдерди кабыл алуудагы ачык-айкындык жок. Сот органдары да бийликтен көзкаранды. Өкмөт көзкарандысыз массмедиа жана саясый оппозиция менен эсептешпейт.
Мурдакы коргоо министри Исмаил Исаковду колдоочулардын жүрүшү. Алай району. 11-январь 2010


Уюмдун изилдөөлөр боюнча директору Арч Пуддингтондун айтышынча, Россиядагы саясый укуктарындын жана жарандык эркиндиктин начарлашы постсоветтик коңшуларга олуттуу таасир этүүдө. Бул кубулушту Пуддингтон “Путиндин эффекти” деп атайт:

–Путиндин маанилүү милдети коомду колдон келишинче бирдиктүү борборлоштурулган мамлекеттик контролдун астына өткөрүү болчу. Путиндин ишмердүүлүгү коңшу өлкөлөргө да таасир этип, Россияга коңшулаш бир катар өлкөлөрдө саясый жагдай осолдоду. Муну путиндик дипломатиянын бир бөлүгү деп баалайбыз.

Анткен менен мунайга бай Казакстан менен Азербайжан Москвадан өз алдынча саясат жүргүзүүгө аракеттенип жатканы байкалат. Бирок да, Пуддингтон баамдагандай, эки өлкө тең
Президент Путин Энесайда балык кармап жүрөт. 13-август 2007
региондогу көпчүлүк мамлекеттердей эле Россиянын саясый моделине окшош системаны түзүшкөн:

-Казакстан менен Азербайжан сыяктуу өлкөлөр Россиянын үстөмдүгүн каалашпайт жана өз күнкорсуздугун сактоо үчүн кам көрүүдө. Алар Россиянын кол баласы эмес. Бирок, Россияга аларга катуу таасир этет. Алардын саясый системасы Россиянын саясый системасына аябай окшош.

Фридом Хаустун эми жарыяланган изилдөөсү, башта айтылгандай, бир жылдары Борбор Азиядагы демократиянын үмүтү болгон Кыргызстан буга чейин топтогон демократиялык насил-нарктарынан баш тартып жатканын айгинелейт. Анын далили ирети: 2009-жылы 23-июлда өткөн президенттик шайлоо учурундагы мыйзамсыздыктар, президенттин бийлик укугунун кеңейүүсү, ишеним эркиндигин мыйзам аркылуу чектөө жана журналист Павлюктун өлүмү мисалга келтирилет. Натыйжада, 2005-жылкы ынкылаптан кийинки Кыргызстанга болгон үмүт акталбады, дейт Христофер Уолькер:

-Кыргызстан саясый укуктар жана жарандык эркиндиктин абалы боюнча тескерри кетти. Аткаруу бийлигинин бир колго бириктирүү жана башкарууда ачык-айкындыкка байланыштуу башка проблемалар Кыргызстандын жарым жартылай эркин өлкөлөрдөн эркин эмес өлкөлөрдүн тобуна өтүүсүнө түрткү болду.

Уолькер баамдагандай, Кыргызстан артка таштаган кадам менен Борбор Азия жарандардын фундаменталдык укуктары сыйланбаган килейген Кытайдын колтугунда эркин эмес өлкөлөрдүн алкагына айланды.

Евробиримдик: Тышкы саясатта көп тараптуулук, адам укуктарына ар башка мамиле

Европарламенттин тышкы иштер боюнча комитетинде шаркеттин тышкы саясат боюнча жогорку өкүлүнүн кызматына Кэтрин Эштонду бекитүү маселеси каралды. Мындай кызмат Евробиримдиктин башкаруу структураларын реформалоо боюнча Лиссабон келишимине ылайык биринчи ирээт киргизилип олтурат. Евробиримдиктеги жаңы кызмат ээси тышкы саясатта кандай максаттарды көздөйт, Борбор Азия аймагы үчүн өтө актуалдуу адам укуктары маселелерин көтөрүүдө кандай ыкмага артыкчылык берет?

“Эркин Европа жана Азаттык” радиосунун Брюсселдеги кабарчысы маалымдагандай, Европарламенттин депутаттар менен үч саатка созулган суроо жооп учурунда тышкы саясатта анчалык тажрыйбага ээ эмес Кэтрин Эштон айым кыйын-кычыктуу жана талаштуу маселелердин баарына эле кайрылган жок.

Теги боюнча британиялык, мурда Евробиримдиктин соода комиссары катары иштеп келген Эштондун былтыр ноябрда тышкы саясат боюнча жогорку өкүлдүн кызматына дайындалуусу күтүүсүздөн болгон эле. Бир катар байкоочулар менен баяндамачылар бул дайындоону Евробиримдикке мүчө өлкөлөрдүн лидерлеринин Лиссабон келишимине ылайык түзүлгөн жаңы эки кызмат үчүн мунаса талапкер издөөсүнүн натыйжасы катары баалашкан. Ошондой эле тышкы саясатта тажрыйбасы жок адамдын аталган кызматка келишин сынга алгандар да чыккан.

Көп тараптуулук

Парламентарийлер алдындагы сөзүндө Кэштон Евробиримдиктин тышкы саясаттагы максаттарына токтолгондо, биримдиктин буга чейин эле жакшы белгилүү турумдарын айта кетти. Атап айтканда АКШ менен эффективдүү өнөктөштүк, Орусия менен күчтүү мамиле орнотууга чакырды. Жакынкы Чыгыш же тактап айтканда жөөт - палестин чатагы эки мамлекет жолу менен чечүү зарылдыгын белгиледи.

Иран анын өзөктүк программасына эл аралык байкоо жүргүзүү жөнүндөгү сунуштарды четке какканына өкүнүч билдирди, биримдик Ооганстандагы иштерге көбүрөөк аралашарын убада кылды. Эштондун айтымында, анын тышкы саясат боюнча жогорку өкүл катары күндөлүк ишинин маңызы Евробиримдиктин көп тараптуулук доктринасын практика жүзүнө ашыруу болот. Көп тараптуулук эл аралык аренадагы турумун буга чейин эле бекемдеген жана кубаты жаңыдан өсүп келе жаткан дүйнөлүк дежавалар менен бирдей жана тикелей байланыш түзүүнү карайт:

-Биз маанилүү оюнчулардын баары, анын ичинде АКШ, Кытай жана Орусия эле эмес, Түркия, Жапония, Канада, Индия, Бразилия, Түштүк Африка, Улуттар уюму, Африка союзу жана башкалар менен эффективдүү өнөктөштүккө муктажбыз. Бул өнөктөштүктү өрчүтүү менин күндөлүк ишимдин башкы багыты болот.

Кэтрин Эштон буга катар парламентарийлерге четке алгачкы сапарларын АКШ, Кытай жана Орусияга жасаарын билдирди.

Адам укуктары кантет?

“Эркин Европа жана Азаттык” радиосунун Брюсселдеги кабарчысы Ахто Лобякс маалымдагандай, Европарламенттин тышкы иштер боюнча комитетиндеги угуу учурунда айрым депутаттар тышкы иштер боюнча жогорку өкүлдүн Евробиримдикке кирбеген ар башка өлкөлөрдөгү адам укуктары менен байланышкан проблемаларга ар башкача мамиле кылары жөнүндөгү көз карашынын тууралыгынан күмөн санашканда, Кэтрин Эштон маданияттагы жана салт-санаадагы айырмачылыктар түрдүү мамилени талап кылган күндө да адам укуктары универсалдуу маселе экенин моюнга алды. Бирок тышкы саясат боюнча жогорку өкүлдүн ырастоосунда, Евробиримдик үчүн мындагы башкы максат жыйынтыкка жетишүүдө турат:

-Бул - маселелерди көтөрүүнүн ылайыктуу жолун табуу, биз каалаган жыйынтыкка жетише алгыдай ылайыктуу механизмдерди табуу. Мен мына ушул нерсеге көңүл бурууну көздөйм.

Борбор Азиянын адам укуктарын бузган өкмөттөрүн жазалабастан алар менен бул маселени диалог жүргүзүү, мамиле түзүү аркылуу талкуулоо жагы Евробиримдиктин аймак боюнча мындан эки жылча мурун Германия төрага кезинде кабыл алынган стратегиясында да каралган эле. Бирок Борбор азиялык айрым укук коргоочулардын пикиринде, мындай ыкмадан азырынча олуттуу жыйынтык чыга элек, мурда аймактын эркинирээк өлкөсү эсептелген Кыргызстан болсо коңшуларынын жолоюна түштү. Түркмөнстандык укук коргоочу Фарид Тохбатулин мындай дейт:

-Мен ал (Борбор Азия боюнча стратегия) пайдасыз деп эсептебейм. Кээде адилетсиз соттолгон бирөөнү ошого таянуу менен түрмөдөн чыгарып алууга же абдан эле кичинекей натыйжага жетүүгө мүмкүнчүлүк болуп жатат. Бирок муну прогресс деп атоо жарабайт. Белгилүү бир адамдар менен гана байланышкан жеке учурлар. Ал эми жалпы кырдаал мурдагы эле абалында. Мен мындай турум менен Борбор Азиядагы жагдай али узакка өзгөрбөй турганына ишенем.

Жаңы жылдан тартып, Евробиримдиктеги төрагалык Испанияга өттү. Мадриддеги FRIDE уюмунун иликтөөчүсү, Евробиримдиктин Борбор Азияга байкоо ( EUCAM) долбоорунун жетекчилеринин бири Жос Бунстранын пикиринде, өз төрагалыгы учурунда Испания да Борбор Азиядагы адам укугун бузууларды сынга алгандын ордуна, эки тараптуу алаканы чыңдоого жана диалогко көңүл бурчудай:

-Албетте, адам укуктары Испания үчүн маанилүү. Бирок Испания адам укугун бузууларга катуу көңүл буруп, сынга алуусу күтүлбөйт. Менимче Испаниянын саясаты - бул өкмөттөр менен диалог жүргүзүүгө, сүйлөшүүгө, ушул жол аркылуу мамилени чыңдоого аракеттенүү. Ал өз кезегинде адам укуктарына оң таасир тийгизиши мүмкүн.

Кыргыз футболчуларына чет өлкөлүк клубдар кызыгууда

2009-жылдын мыкты коргоочусу аталган “Абдыш-Атанын” футболчусу Роман Аблакимов Туркиянын “Хажеттепеспор” клубунун катарында алгачкы оюнун өткөрдү. “Дордой-Динамонун” чабуулчусу Мирлан Мурзаев Орусиянын “Локоматив” командасынын курамына кошулганы турат.

Мирлан Мурзаев азыркы маалда Анталияда клубдун оюнчулары менен бирге машыгууда. 2009-жылдын чабуулчусу Максим Кретков учурда Орусиянын “Спартак” жана “Сатурн” клубдарынын сынынан өтүүдө.

“Пахтакор” жаштарынын Бишкектеги жеңиши

Бишкекте футбол боюнча уландар арасында биринчи Эл аралык турнир өттү. Мелдеш төрт күнгө созулуп, ага Казакстан, Өзбекстан жана Кыргызстандан беш команда катышты. Оюндун жыйынтыгында 12 упай топтогон Ташкендин “Пахтакор” клубу жеңүүчү аталды. “Абдыш-Атанын” жаштары үчүнчү орунга татыды.

Бул мелдештин жыйынтыгы боюнча өспүрүмдөр курамасына алдыңкы оюнчулар кабыл алынып, март айында Ташкенде өтө турган Азия Футбол Конфедерациясынын фестивалына катышмакчы.

“Дордой-Динамо” Бишкектин намысын коргойт

Буга чейин Нарындын командасы аталып келген клуб эми Бишкектин атынан чыгат. 1997-жылы уюшулгандан тарта “Дордой-Динамо” командасы Бишкекте машыгып, Нарын шаарында бир нече гана жолдоштук беттешүү өткөрүшкөн. Клубдун башчысы Аскар Салымбеков бул кадам “Дордой-Динамонун” күйөрмандарынын көбөйүшүнө жана футболдун өнүгүшүнө өз салымын кошот деп эсептейт.

2010-жылдын дзюдо чемпиондору аныкталды

Кожомкул атындагы спорт ордодо Кыргызстандын ар аймактарынан келген 19 команданын катышуусунда өлкө чемпиондору аныкталды. Мелдеш эркектер арасында сегиз, аялдар арасында алты салмак боюнча өттү.

Натыйжада Эдил Беккулов, Азат Кубакаев, Ислам Баялинов, Алимбек Жусупов, Чыңгыз Мамедов, Айбек Бекболаев жана Юрий Краковецкий өз салмак категорияларында алтын медал тагынышты.

Кыз-келиндер арасында Айзада Жаналиева, Салтанат Ахмеджанова, Елена Проскуракова, Асель Бекбосунова, Нагира Сарбагышова, Фатима Розахунова Кыргызстандын чемпиону наамынын ээси болушту.

Республикалык дзюдо борборунун жетекчисинин орун басары Авас Тынаев мелдеш жакшы деңгээлде өткөндүгүнө токтолду.

- Бул дзюдо чемпионатына 230га жакын спортчу катышты. Турнирге Талас жана Баткен аймактарынан гана балбандар келген жок. Учурда бул облустарда курама командалар түптөлүүдө. Негизинен бул жолу да эки-үч салмакты эсептебегенде, өткөн жылкы чемпиондор ийгилике жетишти. Ал эми үчүнчү орунду алсак, жаш спортчулардын көрсөткүчү жакшы. Келечекте дал ошол балбандар курама команданын катарын түзөт деген ойдобуз.

“Азаттык”: Бул жылы Кыргызстан курамасын кайсы мелдештер күтүүдө?

- Жаз айында Европада чоң мелдештер болот. Биздин спортчулар Германияда, Францияда өтө турган турнирлерге катышат. Жай мезгилинде Сингапурда жаштар арасында биринчи Олимпиада өтөт. Күзүндө болсо Азия оюндары кыргыз дзюдочуларын күтүүдө.

12-январь: Тарых барактары

Кыргыздын бугу уруусунун империя курамына алыныш маселесине байланыштуу Батыш Сибирь генерал-губернатору 1853-жылдын 12-январында Орусиянын Тышкы иштер министрлигинен көрсөтмө алган. Иосиф Жугашвили 1913-жылдын 12-январь күнү биринчи жолу Сталин деп кол койгон.

Орусия менен Британия империяларынын Борбордук Азиядагы атаандаштыгы XIX кылымдын экинчи жарымында туу чокусуна жетти. Буга чейин орус стратегдери Памир аймагын калк жашагыс тооолуу жер деп эсептегенинен улам, башында алар Фергана өрөөнүн басып алуу менен гана чектелген болчу.

Анткен менен Англиянын Ооганстан жана Памир багытындагы активдүү саясаты орус өкмөтүндө атайын жыйын өткөрүүгө түрткү берген. Жыйын жыйынтыгына ылайык, атайын чалгын отряды уюшулуп, 1891-жылдын жай айында отряд Памирге сапар алган.

Отряддын башчысы, полковник Ионов памирдик кыргыздардын башына Курумчубек менен Маткасимбекти коюп, ал аймакты Орус империясынын жери катары чектеп кайра тарткан. Бирок орус отряды кетери менен англичандарга таянган оогандар кыргыздарга кысым көрсөтүп, аларды Ооганстандын ички райондоруна көчүрө баштаган. Кырдаалга кабатырланган падыша Александр III көрсөтмөсүнө ылайык, 1892-жылдын 12-январында өткөрүлгөн жыйында Памирге дагы бир экспедиция жиберүү маселеси оң чечилген.

Ысыккөлдүк кыргыздар келечек өнүгүүсүн Орус империясы менен түздөө максатында 1853-жылдын сентябрь айында Батыш Сибирь генерал-губернаторуна орустардан букаралык сурап элчилик жиберген.

Батыш Сибирь генерал-губернатору кыргыздарга букаралык ыйгаруу али эрте экендигин билдирип, Тышкы иштер министрлигине рапорт жолдогон. Анткен менен Тышкы иштер министрлиги Ысык-Көл өрөөнүнүн калкын Орусия империясынын курамына алуу керек деп эсептеп, маселени толук чечүү маселесин императорго калтырган.

Император ысыккөлдүк кыргыздарга букаралык ыйгарууну жактырган соң, 1854-жылдын 12-январында Батыш Сибирь генерал-губернаторуна алардан шерт алып, империя курамына киргизүү маселеси жүктөлгөн.

Кыргыздын бугу уруусунун империя курамына алыныш маселесине байланыштуу, Батыш Сибирь генерал-губернатору 1853-жылдын 12-январында Орусиянын Тышкы иштер министрлигинен көрсөтмө алган. Тышкы иштер министрлиги кыргыз өкүлдөрү менен букаралык ыйгаруунун жол-жобосу туурасында сүйлөшүү жүргүзүүнүн жол-жобосу туурасында генерал-губернаторго көрсөтмө берген.

Жетисуу областтык дыйкан депутаттардын II съездди 1918-жылдын 12-январында ишин баштаган.

Ош уезддинин II шаардык партия конференциясы 1921-жылдын 12-январында өткөрүлгөн.

1923-жылдын 12-январында VI Пишпек жана Пржевальск уезддик-шаар партиялык III конференцияларынын иши соңуна чыккан.

Рим сенатынын б.з.ч. 29-жылдын 12-январь күнкү чечимине ылайык, жүз жылдан ашык уланган жарандык согуштун урматына Римдеги Янус храмынын эшиктери бекитилген. Рим форумунда жайгашкан Янус храмынын эки эшиги болгон. Согуш башталганда эшиктер ачылып, согуш бүткөндө Рим мамлекетинде бейпилдик орноду деген ишаарет менен эшиктер бекитилген.

Петр I 1722-жылдын 12-январында мамлеттик жаңы орган – прокуратураны негиздеген. Орусиянын биринчи генералдык прокурордугуна Павел Иванович Ягужинский дайындалган. Ушундан улам Орусияда 1996-жылдан бери 12-январ прокуратура кызматкерлеринин күнү катары белгиленип келет.

Императрица Елизавета Петровнанын 1755-жылдын 12-январь күнкү жардыгына ылайык Орусиядагы биринчи жогорку окуу жайы эсептелген - Москва университети негизделген.

Орусиядагы биринчи архив 1772-жылдын 12-январь күнү Уралдагы Уктус (Екатеринбург) шаарында ачылган.

Петербург менен Москва шаарларын бириктирген телефон байланыш 1899-жылдын 12-январында түзүлгөн.

Иосиф Жугашвили 1913-жылдын 12-январь күнү биринчи жолу Сталин деп кол койгон.

СССР Жогорку Кеңешинин 1-сессиясы 1938-жылдын 12-январында ишин баштаган.

Улуу Ата мекендик согуштун чечүүчү кармаштарынын бири эсептелген Висло-Одер операциясы 1945-жылдын 12-январында башталган.

Югославиянын Улуттук ассамблеясы 1953-жылдын 12-январында жаңы Конституция кабыл алган.

Кения 1952-жылы киргизилген чукул кырдаал абалын 1960-жылдын 12-январында жокко чыгарган.

Советтер Союзундагы акыркы калк каттоо 1989-жылдын 12-январь күнү ишин баштаган.

Орусия жана Украина 1992-жылдын 12-январында Карадеңиз флотун бөлүү туурасында келишимге жетишишкен.

Т.Акун: Авас Саиповдун айткандарынын жөнү бар

Турсунбек Акун, Кыргызстан Акыйкатчысы.

2007-жылы 24-октябрда киши колдуу болгон Алишер Саиповдун атасы Авас Саипов уулун өлтүрдү делип кармалган адам чынында күнөөсүз экендигин айтып келатат. Ал буга чейин президентке, күч органдарына, сот органдарына ачык кайрылууларды жасап, шектүү адамдар бош жүргөнүн, уулун өлтүрүүгө Кыргызстан менен Өзбекстандын күч органдарынын катышы бар экенин айткан. Бул ишти өткөн айда Жогорку Сот кайрадан Ош шаардык сотуна жөнөткөн. Кыргызстандын Акыйкатчысы Турсунбек Акун бул тууралуу кабарчыбыздын айрым суроолоруна жооп берди.

“Азаттык”: - 2007-жылы 24-октябрда журналист Алишер Саипов киши колдуу болду эле. Ошондон бери соттук териштирүүлөр бүтпөй келе атат. Мына былтыр, мурдагы жылдан бери Алишер Саиповдун атасы Аваз Саипов Жогорку Сотко, Ички иштер иинистрине, Генералдык прокуротурага, президентке чейин ачык каттарды жазып, уулунун өлүмүнө тиешеси бар делген фамилияларды дагы ачык айтып атат. Ал Ички иштер иинистрлигин дагы айыптоодо, “ушулардын дагы катышы бар” деп. Бул боюнча сиз кандай ойдосуз, деги эле Аваз Саиповдун “арыздарым колго алынбай жатат” деп айтып атышынын жөнү барбы?

Турсунбек Акун: - Менимче жөнү бар. Анткени мен 2007-жылы мамлекеттик делегациянын башчысы катары президенттин айтуусу боюнча Варшавага барып, мамлекеттин атынан доклад жасадым. Ошондо бизге эл аралык коомчулук, Европа коопсуздук жана кызматташтык уюму (ЕККУ) күнөө койду. Алишер Саиповдун өлүмү ушул убакка чейин Кыргызстандын бийлиги, укук коргоо органдары тарабынан ачылбай атат, ушуну ачканга жардам бериңиз же ачканга жетекчиликке айтыңыз деп айтышкан мага. Ошондон келгенден бери бүткүл кыргыз бийлигине айтып атам колумдан келишинче.

Аваз Саиповдун айтканы туура.

Анткени биз ошол Алишер Саиповду өлтүргөн адамдын бетин ачып, сотко берип, буга чекит коюшубуз керек эле. Биз анте албай келатабыз. Бул - кыргыз мамлекетинин аброюна аябай шек келтирүүдө. Андан кийин канчалаган журналисттер өлтүрүлүп кетти, канчалаганы сабалып атат. Ушунун баары Алишер Саиповду өлтүргөндөр жазаланбай жүргөндүктөн, табылбай аткандыктан, аягына чыкпай жаткандыктан болуп атат. Башка дагы өлтүрүүлөр, башка дагы уруп кетүүлөр болуп атат.

Бирок мен айтып коёюн, Аваз Саипов дагы бир жактуулукка жол берип атат.

Ал адам дагы кичине баласынан кийин нерв жагынан жабыркаганбы билбейм. Мисалы, мага келиптир, мен кабыл алайын десем 15-20 мүнөт күтүп эле кетип калган экен. Акыйкатчы институту менен биргелешип иштешсе дагы көп нерсе болот эле. Антпей эле ал адам ар кайсы жакта жүрөт. Кичине чыдамдуурак болуш керек да. Эми ал киши жамандык көрдү. Билип атам. Бирок ошентсе да биз менен иштешсе деген менин каалом бар.

“Азаттык”: - Былтыр киши колду болгон Алишер Саиповду өлтүргөн адам табылды деген маалымат чыкты эле. Аны Абдуфарид Расулов деген адам өлтүрүптүр, мойнуна алып атат деп Ички иштер министрлиги президентке дагы кабарлаган эле. Билесиз, бул иш президенттин көзөмөлүндө. Бирок жанагы кишини Алишер Саиповду өлтүргөн эмес деп Аваз Саипов такыр ишенбей жатат, өлтүргөндөр такыр эле башка деп..?

Турсунбек Акун:
- Мындай да, Аваз Саипов бекер айткан жок. Ал өзүнүн божомолдоосун айтып жатат. Өзүнүн канынан чыккан баласы да.

Эгерде тергөө процесси ачык-айкын болгондо, убагында оперативдик иш-аракет жасалганда, ИИМ катуу аракет кылганда андай түркүн божомолдор чыкпайт эле. Тергөө жакшы иштебей, издөө жакшы жүрбөгөндүктөн ушундай божомолдорго жол берилүүдө. Күчтүү фактылар менен ошол А.Расуловду эл алдына алып чыкпайбы, басылмаларга чыгарбайбы. Ошондой иштерди жасабагандыктан биздин ИИМ өздөрү күнөлүү болот да. Анткени далилдүү фактырар жетишпей атат, коомчулуктун алдында Алишер Саиповду өлтүргөндөрдү далилдешибиз керек. Албетте андай болбосо Аваз Саипов айтат, мен да айтам, журналисттер даайтышат. Анан түрдүү адам түрдүүчө жазат.

“Азаттык”: - Аваз Саиповдун айтымында, Ички иштер министрлигинин айрым кызматкерлери да буга тиешелүү. Оштогу жергиликтүү чиновниктердин арасынан айрымдардын, Бахтияр Токтоматов сыяктуу бир катар адамдардын ысымдарын айтып, ошолор суралбай атканына ал киши абдан нааразы..?

Турсунбек Акун: - Менин тергөө ишине кийлигишкенге акым жок. Бирок бул киши баласы өлгөн адам.

Анан ал түрдү адамдарды айтат. Айтканга акысы бар. Мунун баардыгын тергөө амалдарын жүргүзүп, бийлик өзү буга чекит коюп, фактылар менен далилдеш керек.

Бул кишинин айтканынын да жөнү бар, бүткүл шектүү делген адамдардын баары суралышы керек.

“Азаттык”: - Маегиңизге чоң рахмат!

Казакстан ЕККУдан эмне алат?

Польшадагы казак коомчулугу Казакстандын ЕККУдагы жетекчилигине каршылык иретинде митингге чыгышты, 24-сентябрь, 2007

1-январдан тарта Казакстан Европадагы коопсуздук жана кызматташтык уюмун (ЕККУ) жетектей баштады. ЕККУдагы жетекчилик Казакстанга эмне берет жана өлкө кайсыл проблемаларды чечүүгө аракет кылышы мүмкүн?

Казакстан ЕККУну жетектейби-жокпу деген талкуулар башталганына 10 жылга жакындап калды. Адам укугун коргоочу эларалык уюмдар расмий Астананы саясий эркиндиктин жоктугу, сөз эркиндигинин кысымга алынышы, адам укугун коргоочулардын кордолушу үчүн сындап, авторитардык башкаруудагы бул өлкө ЕККУну башкарууга татыксыз деп келишти.

Бирок талаш-тартыштардын баары 1-январдан баштап, Астана чындап эле ЕККУнун жетекчиси болуп жарыялангандан кийин, басылды окшойт. Аталган уюмдун расмий өкүлдөрүнүн бири “Азаттыкка” айтканына караганда, азыр Казакстан кантип болбосун, өзүнө алган милдетти мыкты аткара алаарын көргөзүүгө аракет кылат.

Бул уюмдагы милдеттин эң эле башкысы - ага мүчө 56 жумурияттын ортосунда экономика жана коопсуздук маселелери боюнча кызматташтыкты арттыруу.

Казакстандын ЕККУдагы элчиси Кайрат Абдрахманов 30-декабрда “Азаттык” радиосу уюштурган тегерек үстөл талкуусунда: “Биз азыр буерде ЕККУнун үчүнчү катардагы гуманитардык миссиясына көбүрөөк көңүл буруп жатабыз. Бирок биз башкарабыз деп жаткан уюм негизинен коопсуздуктун саясий, аскерий аспектилери, экономикалык проблемаларды чечүү, экологиядагы көйгөйлөр боюнча иштейт. Жетекчи катары биз чечишибиз керек болгон маселелер көп”, - деген эле.

Казакстан эми январда жана майда Айлана-чөйрөнү коргоого жана Экономикага арналган жылдык форумду өткөрөт. Анда жетекчи мамлекет катары ал талкууга коюлуучу негизги проблемаларды сунуштайт.

2010-жыл үчүн, мисалы, Казакстан өзү мамлекеттердеги башкарууну жакшыртуу, чекара аймактарында, ЕККУга мүчө мамлекеттердин ортосундагы темир жол каттамдарында коопсуздукту күчөтүү маселелесин кароону сунуш кылган.

Канат Саудабаев
Жетектөөчү мамлекет коопсуздук жана адам укуктары боюнча конференцияны да уюштурат, ноябрда болсо уюмдун баардык тармактардагы иш-аракеттери тууралуу жылдык жыйынды өткөрөт. Казакстандын тышкы иштер министри Канат Саудабаев болсо мүчө мамлекеттерге барып, алардын уюм менен кызматташтыгын талкуулайт.

Казакстандык расмий өкүлдөр постсоветтик мамлекеттер ортосундагы конфликттерди жөнгө салууда алардын мамлекети арачылык милдетти аркалап келатканын айтып жүрүшөт. Ноябрда тышкы иштер министри Саудабаев, мисалы, Казакстан ЕККУнун жетекчилигине келгенде азери-армян тараптардын ортосундагы Тоолуу Карабак проблемасы боюнча да активдүү иштей турганын айткан.

Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаев Армения менен Азербайжанды эки ирет сүйлөшүүгө чакырып, мунаса табууга үндөгөн. 1991-92-жылдардагы ал аракеттеринен майнап чыкпады.

Казакстан ЕККУдагы жетекчилиги учурунда постсоветтик аймакта чечем деген маселелеринин бири грузин-орус алакаларына байланыштуу болушу да мүмкүн.

Дегинкиси, Казакстан дүйнөдөгү регионалдык коопсуздук боюнча эң ири бул уюмда аткарууга камынып жаткан иштери туурасында 14-январда Венадагы жыйында казак тышкы иштер министри Саудабаев кеңирирээк айтаары күтүлүүдө.

Б.Мамбетов: Түркмөнстан-Кыргызстан газ куурун курса болот

Базарбай Мамбетов

Иран жана Түркмөнстан президенттери эки өлкөнү бириктирген жаңы газ куурун ачышты. Толук ишке киргенде узундугу 182 чакырымдык куур түркмөн газын азыркыдан эки эсе көбүрөөк көлөмдө Иранга ташый баштайт.

Энергетика маселелери боюнча адис, Кыргызстандын мурдагы вице-премьер-министри Базарбай Мамбетов буга байланыштуу “Азаттыкка” маек курду.

Базарбай Мамбетов: Ар бир өлкө өзүнүн тегерегиндеги мамлекеттер менен саясий, экономикалык байланыштарды күчөтсө абдан жакшы жыйынтык болот экен. Жакында эле Ирандын президенти Тажикстанда болуп, тажик өкмөтү менен биргелешип куруп жаткан Сангтуда-2 деген ГЭСти кандай кылып иштетебиз, ошол ГЭСтен чыккан электр кубатынын канчасын, кантип Иранга алып барабыз деген сыяктуу энергетика боюнча көп маселелерди сүйлөштү.
Өзбекстандын газынын миң кубуна 245 доллар төлөө - бул абдан кымбат.


6-январда болсо Ирандын президенти Түркмөнстанга келип, көп жылдан бери бул өлкө менен биргелешип куруп жаткан газ түтүгүн ишке киргизүү тууралуу келишимге кол койду. Бул аябагандай чоң нерсе деп ойлойм.

Түркмөнстандын эң чоң көйгөйлөрүнүн бири – бул жер байлыктарын, өзгөчө газды сыртка алып чыгып, коңшу өлкөлөргө сатуу болуп эсептелет. Эки өлкөнүн ортосунда ишке берилип жаткан газ түтүгү - бул аябай чоң долбоор ишке ашты дегенди билдирет.

- Ирандын Түркмөн газы үчүн акы төлөө мүмкүнчүлүгү канчалык?

Түркмөнстандын президенти Гурбангулы Бердимухаммедов жана Ирандын лидери Махмуд Ахмединежад
Базарбай Мамбетов:
Иран бай өлкө, Иран мунай боюнча чоң экспортер болуп эсептелет. Бирок Ирандын түндүк жагы газ менен начар камсыз болгондуктан түркмөн газын алып келүү долбоорун ишке ашырышты.

- Ал эми Кыргызстан өзбек газына көз каранды болбошу үчүн башка да мамлекеттерден газ алуу аракетин кылса болобу? Маселен, ошол эле Түркмөнстандан Кыргызстанга газ куурун курса кандай болот?

Базарбай Мамбетов: Мындай мүмкүнчүлүк албетте бар. Түркмөнстандан Орусия алып жатпайбы. Эгерде биз Орусия, Түркмөнстан менен жакшы мамиле түзсөк, ал түтүктөр менен Түркмөнстандан Орусияга, Орусиядан Өзбекстанга, Өзбекстандан Кыргызстанга канча кааласак ошончо алсак болот.
Түркмөнстандын эң чоң көйгөйлөрүнүн бири – бул жер байлыктарын, өзгөчө газды сыртка алып чыгып, коңшу өлкөлөргө сатуу болуп эсептелет.


- Эгерде мына ушундай жол менен түркмөн газын алсак, Өзбекстандан алып жаткан газдын баасына караганда арзаныраак болот беле?

Базарбай Мамбетов: Ооба, арзаныраак алмакбыз. Өзбекстандын газынын миң кубуна 245 доллар төлөө - бул абдан кымбат. Бул жөн гана Өзбекстандын Кыргызстанга экономикалык кысым көрсөтүү аракети деп бааласа болот.

- Маегиңизге рахмат.

“Абалың кандай, мигрант?”

Эл аралык кризистик топ Борбор Азия өлкөлөрүн эмгек базарын тез арада реформалоого чакырууда. Аталган уюм жакында жылдык баяндамасын жарыялап, анда дүйнөлүк кризистин айынан ишсиз калып, мекенине кайткан мигранттардын саны өскөнүн белгиледи.

Андай өлкөлөрдүн катарында уюм Кыргызстанды да атап, мигранттарды тосуп алуу үчүн камылгалар көрүлбөсө, Борбор Азия мамлекеттери туруксуздукка кирептер болушу ыктымал деп болжоду.

Брюсселде жайгашкан Эл аралык кризистик топ Кыргызстан, Тажикстан, Өзбекстандан келген миңдеген эмгек мигранттары дүйнөлүк каржы кризис айынан жумушсуз калып, мекендерине кайтууга мажбур болуп жатканын белгилейт.

Эл аралык кризистик топ Борбор Азия өлкөлөрүнүн лидерлерине мекенине кайткан мигранттарды колдоо ирээтинде социалдык программаларды ишке ашыруу боюнча сунуш киргизди. Мындан тышкары уюм аймактагы лидерлерди өз өлкөлөрүнүн экономикасын көтөрүп, коррупцияны жоюу боюнча тезинен иш-чараларды көрүүгө чакырды.

“Чабал инфраструктурасы жана Ооганстанга жакын жайгашкандыгы үчүн аймакта бейстабилдүүлүк азыртадан эле байкала баштады” деп белгилейт Эл аралык кризистик топ.

Мигранттарга радикалдык топтор кызыгат


Уюм ошондой эле мекенине кайтып, бирок социалдык жактан коргоого алынбаган эмгек мигранттарды радикалдык маанайдагы диний топтор өз максатында колдонуп коюу ыктымалдыгы бар экендигин эскертет.
Жумушсуз калган кыргыздар эле бирин-бири тоноп, акчасын алып, “телефонуңду берип тур” деп качып кетүүдө.


Жергиликтүү серепчи Кадыр Маликов мындай коркунуч бар экендигине кошулат.

- Кыргызстандагы рынок мамилелери социалдык акыйкатсыздыкка алып келди. Бул бара-бара радикалдашууга алып келбесе эле болду. Анткени жакыр адамдар социалдык-экономикалык акыйкатсыздыкка жооп издеп, аны радикалдуу топтордон да табышы мүмкүн. Мындай топтор бул жагдайда аларды өзүнө оңой тартып алышы ыктымал.

Кыргыз өкмөтү быйыл мигранттарды тосуп алуу камылгаларын көрүп, кризис шартында эмгек менен камсыздоо боюнча 2010-2012-жылдарга эсептелген план иштеп чыккан. Өкмөт бул план аркылуу мигранттарды барган жеринде колдоо, кайтып келген мигранттарды жумушка орноштуруу, эмгек миграциясынын географиясын диверсификациялоону караштырат.

Анткен менен айрым эл аралык уюмдун өкүлдөрү бул аракеттер маселени чечүүдө жетишсиз болорун белгилешет.

Аракеттер бар...бы?

Эл аралык эмгек уюмунун Кыргызстандагы улуттук координатору Болот Ороков кризистин эпкини менен ишсиз калган мигранттарды колдоо боюнча “Иш орундары боюнча глобалдык Пакт” деген документ иштелип чыкканын жана ал өкмөткө сунуш ирээтинде жолдонгонун билдирет.

Бул документте жалаң эле Орусиядан же Казакстандан келаткан мигранттарды эмес, жергиликтүү жумушсуздарды да иш менен камсыздоо боюнча сунуштар камтылган.

- Бул комплекстүү алып карай турган нерсе. Өкмөт иш менен камсыздоо боюнча бардык чараларды жалгыз өзү көрө албайт. Кыргызстанда социалдык диалог уюштурушубуз керек. Иш берүүчүлөр, жумушчулар бар. Ириде ушулар тил табышышы керек. Биздин уюмдун бир тажрыйбасы бар. Глобалдык каржы кризис өтүп кеткенден кийин 4-5 жылдан кийин гана иш менен камсыздоо кризиси жабылат.

“Заманың бөрү болсо, бөрү бол”

Чолпонкул Кадыров Москвада көчө шыпырып иштегенине 5 жыл болду. Ал соңку кезде ишсиз калган мекендештери көбөйүп баратканын айтып кейиди:
Иликтөөнүн натыйжасында акча которуулар эки эсеге азайды деген жыйынтыкка келдик.


- Бул жакта чындап эле бардыгы жумуштан бошоп жатышат. Кризис таасирин берип эле атат. Иш орундары кыскарып, көбү Кыргызстанга кетип атат. Мен билгенден бул жерде кыргыздар көбүнчө үйлөрүндө отурушат. Жумуштары жок. Ишине барып “айлыктарыбызды бергиле” деп отурушат экен. Жумушсуз калган кыргыздар эле бирин-бири тоноп, акчасын алып, “телефонуңду берип тур” деп качып кетүүдө.

Айрым адистер 2009-жыл чет жерде иштеген кыргыз мигранттары үчүн оор жылдардан болгонун айтып, дүйнөлүк каржы каатчылыгы Кыргызстанга дал ошол мигранттар аркылуу таасирин тийгизгенин белгилеп келишет.

Жакында эле Кыргызстандын Улуттук банкы да кыргыз мигранттарынын өз мекенине жөнөткөн каражаттын көлөмү дээрлик отуз пайызга кыскарганын билдирди.

Бирок кризис шартында Орусиядагы мигранттар маселесин жалпы улуттук изилдөөгө алган ЕККУнун Бишкектеги кеңсеси бул көрсөткүч дээрлик эки эсеге түшкөнүн билдирет.

Социалдык жарылууга канча калды?

Долбоорду ишке ашыргандардын бири - ЕККУнун Бишкектеги кеңсесинин экономика бөлүмүнүн ага ассистенти Жоомарт Ормонбеков 2009-жылы жүргүзүлгөн бул иликтөө жыйынтыгы тууралуу “Азаттыкка” буларды билдирди.
Кайтып келген адамдардын 60% кризис бүтөөрү менен иштегени сыртка кайра кетүүгө даяр турушат.


- Иликтөөнүн натыйжасында акча которуулар эки эсеге азайды деген жыйынтыкка келдик. Биздин жыйынтык азыр башка эл аралык уюмдар аркылуу да тастыкталып атат. Алалы, Эл аралык Миграция уюму, Дүйнөлүк Банк да ушундай сандарды келтирүүдө.

Жоомарт Ормонбековдун билдиришинче буга чейин көптөгөн изилдөөлөр кризис шартында мигранттар мекенине массалап кайтып жатат деген көрсөткүчтөр чындыкка дал келбейт.

- Орусия, Казакстандагы эмгек мигранттарынын 10-15% эле кайра катып келишти. Бирок бул кайтып келген адамдардын 60% кризис бүтөөрү менен иштегени сыртка кайра кетүүгө даяр турушат. Буга чейинки иликтөөлөрдүн жыйынтыгы чындыкка дал келбей калды. Кризис эмгек мигранттарынын кайтып келишине анчалык деле таасир берген жок.

Ошентсе да сырттан келген каражаттын көлөмү азайганы менен, кыргыз бийлиги кооптонгондой мигранттар массалык түрдө өлкөгө кайтып келишкен жок. Адистер мындай учурда өлкөдө жумушсуздук күч алып, Кыргызстанда социалдык жарылуу болот деп коңгуроо кагышкан.

"Азаттыктын" архивинен: Мигранттардын азап менен табылган акчасы

Дүйнөлүк экономикалык кризис үй-бүлөсүнөн узак бозгунда иштөөгө аргасыз болгон миллиондогон мигранттарды дагы кыйын абалга салды. (ZMA)

Мигранттардын азап менен табылган акчасы
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:23 0:00

Түркмөн-иран газ кууру жана анын келечеги

Иран президенти Махмуд Ахмединежад (солдо) менен түркмөн лидери Гурбангулы Бердымухамедов.

Бүгүн Марыда Түркмөнстан менен Иран ортосунда экинчи газ кууру ишке берилет. Анын узундугу 180 чакырым. Жаңы куур аркылуу түркмөндөр коңшулаш ирандыктарга "көгүлтүр отун" жөнөтүүнүн көлөмүн көбөйткөнгө ниет кылууда.

Иран 1997-жылдан бери эле Көрпеже-Курт тутумундагы куур аркылуу түркмөн газын алат. Экинчи куурдун курулушун тараптар былтыр жайда Ашхабадда макулдашкан. Ал Довлетабаддагы эң ири газ кенин Серах, андан ары Хангеран менен туташтырат.

Жаңы куур аркылуу түркмөндөр ирандыктарды адегенде жылына 14 миллиард кубометр газ менен камсыз кылууну, курулуш толук кубатта иштей баштаганда "көгүлтүр отундун" көлөмүн 20 миллиард кубометрге жеткирүүнү көздөп жатышат.

Курулуштун ишке берилишин президент Гурбангулы Бердымухамедов өлкөнүн отун-энергетика комплексин өнүктүрүү багытындагы ири кадам катары мүнөздөдү. Бүгүн ал Марыда иран президенти Махмуд Ахмединежад менен бирге жаңы газ куурунун ачылышына катышат.

Түркмөнстан ушу тапта жылына 80 миллиард кубометр газ өндүрөт. Быйыл Кытайга 40 миллиард, Россияга 30 миллиард кубометр "көгүлтүр отун" сатуу планы бар.

Стамбулдагы соода университетинин эл аралык мамилелер боюнча профессору Надир Девлет жаңыдан ачылганы жаткан куур Түркмөнстанга өз газын экспортко чыгарууда Россиянын көзүн карабай, теңтайлаш жолдорду тапканга шарт түзөт деп эсептейт.

Иранга болсо мунун эки бирдей пайдасы бар. Бир жагынан Тегеран Каспий алабында болжолдонуп жаткан болочоктогу долбоорлорго, келечекте Казакстандан газ тартып өтүүнү көздөгөн пландарга кошулганга, бул иштерге өз таасирин көрсөткөнгө мүмкүндүк алат. Экинчи жактан өзүнүн атом программасына байланыштуу карышкан позициясынан улам кокус жакынкы аралыкта эл аралык санкцияларга кабылса, анын капшабын аймактагы коңшулар эсебинен жумшартканга үмүт кылат.

Деген менен профессор Девлет регионалдык мамыр-жумур мамилелерге Иран азырынча анчейин даяр эместигин да белгиледи. "Жаңы түзүлгөн ушул келишим аркасында Иран өзүнүн коңшулары менен алакасын арттыргысы келет",- дейт Девлет.

Иран-түркмөн кызматташтагы жалпы региондогу мамилелерге түрткү бериши да ажеп эмес. Өткөн жылдын күзүндө иран гезиттери Тегеран менен Анкара ортосунда жаңы долбоорлор камдалып жатканын, алардын ичинде түркмөн газын Ирандан ары Түркияга тартып өтүү планы да бар экенин жазып чыгышкан. Муну менен алар Евросоюз активдүү сүрөп жаткан Nabucco газ долбооруна кошулганга Ирандын ниети бар экенин кыйытышкан.

Жылдын дайындоосу: М.Бакиевдин жылдызы жанганда

Максим Бакиев

2009-жылы жаңы кызматка дайындалып, зоболосу арткандар көп болду. Алардын арасынан президент Курманбек Бакиевдин кичүү уулу Максим Бакиевдин триумфалдуу түрдө “ак үйгө” келишин баса айтса болот. “Азаттыктын” респонденттери дал ушул фигураны баса белгилешүүдө.

Президент Курманбек Бакиевдин кичүү уулу Максим Бакиевдин аркасынан ал бийликке келе электе эле көптөгөн кеп-сөздөр эрчип жүрчү. Оппозиция өкүлдөрү ошондо эле Кыргызстанда кыбыр эткендин бардыгын президенттин кичүү уулу башкарып калганын, өлкөдөгү бир дагы ири инвестициялык, бизнес долбоорлору ансыз өтпөй турганын айтып, кыйкырып калышчу. Бийлик өкүлдөрү андай сөздөрдүн бардыгын түккө турбаган нерсе, ушак катары баалашып, президент үй-бүлөлүк башкарууга жол бербей турганын айтышчу. Президенттигинин алгачкы мезгилинде бир курдай К.Бакиев үй-бүлө мүчөлөрүн бийликке аралаштырбай турганын, кичүү уулу тууралуу айтылгандар ушак экенин, Максим Бакиев чет өлкөлөрдө бизнесин кылып тынч жүргөнүн айтканы бар.


Бирок былтыр 29-октябрда президент Курманбек Бакиевдин жардыгы менен Максим Бакиев Кыргызстандын Өнүктүрүү, инвестиция жана инновациялар боюнча борбордук агенттигинин жетекчиси болуп дайындалды. Дал ушул дайындоодон кийин бийликте “непотизм” илдети өрчүп кеткени, өлкө биротоло бир үй-бүлөнүн менчигине айланганы катуу айтыла баштады.

Маким Бакиевден мурда эле президенттин бир туугандары ар кыл мамлекеттик кызматтарга келип калышкан болчу. Маселен, президенттин бир тууган иниси Жаныш Бакиев Мамлекеттик күзөт кызматынын башына, бир иниси Марат Бакиев Кыргызстандын Германиядагы элчилигинин башына, дагы башка иниси Адыл Бакиев Кыргызстандын Кытайдагы элчилигине барып калган. Президенттин дагы башка бир тууганы Каныбек Бакиев Сузак районундагы Ырыс айылдык округун башкарып келатат. Ал эми президенттин өз үй-бүлөсүнөн улуу баласы Марат Бакиев Улуттук коопсуздук кызматынын жетекчи орун басары кызматын ээлеп келет.

Айрым талдоочулардын айтымында, булардын кызматта отурганы бир тең, Максим Бакиевдин бийликке келиши бир тең болду. Анткени, М.Бакиев башында турган Өнүктүрүү агенттиги иш жүзүндө премьер-министрди баш кылып баарын башкара турган күчкө ээ болуп калды.

М.Бакиевдин дайындалышы, баш мыйзамдын бузулушубу?

Кимиси тууганы, кимиси иниси болсо дагы, кимиси кайсы жакта иштесе дагы, биз алардын кылган ишине карашыбыз керек. Б.Абдрасаков


Президент өз уулун ири кызматка алып келип, баш мыйзамды бузган кадам жасаганы да көп айтылды. Президенттин мамлекеттик башкарууну реформалоо саясатынын негизинде түзүлгөн Өнүктүрүү, инвестиция жана инновациялар боюнча борбордук агенттиги учурда иштеп аткан баш мыйзамда жок орган. Бийлик оппоненттеринин айтымында, мындай болгон соң М.Бакиевдин кызмат орду да эч кандай мыйзамга дал келбейт. Анын үстүнө Эмгек кодексинде да чоң кызматта тургандар өзүнө түз баш ийген кызматтарга жакындарын алып келбеши керектиги жазылган.

Ал эми бийлик өкүлдөрүнүн айтымында, бул жерде М.Бакиевдин президенттин уулу болгондугу эмес, анын профессионалдык деңгээлинин жогорулугу, өлкө келечеги үчүн пайдасы маанилүү.

“Ак жол” фракциясынын мүчөсү Ажыбай Калмаматов “Азаттыктын” суроолоруна жооп берип, башкарууну реформалап алгандан кийин деле баш мыйзамды тууралап койсо болорун айтып, кыйла катуу сынга кабылган. Ал эми ушул эле фракциянын дагы бир мүчөсү Бейшенбек Абдрасаков болсо, анын президенттин уулу экендиги эмес, мыкты адис экендиги маанилүү экендигин айтат:

Бейшенбек Абдрасаков

- Кимиси тууганы, кимиси иниси болсо дагы, кимиси кайсы жакта иштесе дагы, биз алардын кылган ишине карашыбыз керек. Туугандыгына карабашыбыз керек. Адистигине, ишине, тажрыйбасына карашыбыз керек.

Бириккен элдик кыймылдын саясий кеңешинин мүчөсү Эмил Каптагаевдин пикиринде, президенттин өз уулун кызматка алып келиши, өлкөнүн жогорку бийлигин укум-тукумуна калтыруу аракети жүрүп атканын ачык көрсөтүп койду:

- Муну биз башынан эле айтып келатабыз. Өлкөдө азыр бир үй-бүлөнүн жеке бийлиги орноду. Бакиевдер мамлекеттик бийликти басып алды. Мына ошол мамлекеттик бийликти Бакиевдердин укум-тукумуна калтыруу максатын көздөгөн кадамдардын бир көрүнүшү – бул баласын дайындаганы. Мына баласынын азыркы кызматы конституцияда дагы, башка мыйзамдарда да жок кызмат. Президент өзү колун коюп, ант берген баш мыйзамды аттап, тебелеп-тепсеп, өзүнүн баласын мамлекеттеги экинчи даражадагы кызматка койду…

Президент К.Бакиев мурда үй-бүлөлүк башкарууга жол бербесин бир курдай айтып, убадаларын берип келген. Оппозиция күчүнө толуп турган 2006-жылы президент УТРКга интервью берип атып, өзү же үй-бүлөсүнүн кызыкчылыгы үчүн өлкө кызыкчылыгына каршы келген иштерге жол бербесин айткан эле:

- Президенттин баласы турат, тигиниси турат, мунусу турат десе, ушуга ишенгендер да бар экен. Булар ойлоп атышса керек, дагы эле баягы Акаедин мезгилиндей деп. Менин балдарым, эч качан Кыргызстандагы майда болобу, чоң болобу, бир дагы бизнеске аралашпайт. Кимдедир менин балдарымды ушинтип айтып, чоң баласы, кичүү баласы дегендерге такыр ишенбеш керек. Мен дагы мындан кийин эч качан өзүм үчүн же үй-бүлөм үчүн кандайдыр бир кызыкчылыктарга барып, жаман иштерди кылганга эч качан барбайм, шарт түзбөйм дагы…

Курманбек Бакиев

Ошол айткандарынан үч жыл өтпөй президент өзүнө түз баш ийген кызматтарга өз уулун, туугандарын алып келгенге жетишти. Алардын ичинен эң эле таасирлүүлөрү - жогорку өкмөт атка конгон Өнүктүрүү агенттигинин жетекчиси М.Бакиев жана Улуттук гвардияны да кол алдына алууга багыт алып калган президенттин бир тууган иниси, Мамлекеттик күзөт кызматынын жетекчиси Жаныш Бакиев.

Domino effect

Саясат таануу илиминде “домино теориясы” же “домино эффекти” аттуу түшүнүк бар. Ал түшүнүк боюнча бир маанилүү окуя кудум домино жыгылган сыяктуу жанындагылардын бардыгына таасирин тийгизиши мүмкүн. Андыктан, президенттин өз уулун ири жетекчилик орунга алып келиши, дегеле ага-туугандарынын көбү чоң кызматтарда отурганы башка жетекчилерге да таасирин тийгизип, аким, губернатор, министрлер да урук-туугандарын айланасына топтой баштабас бекен дегендей чочулоолор бар.

Ошол М.Бакиев бекитилген күндөн баштап оппозиция дагы кайрадан өз нугуна түшө баштады. Эл дагы көрүп атат абал каякка кетип баратканын. Т.Акеров


Саясий серепчи Табылды Акеровдун пикиринде, президент өз уулун өлкөдөгү эң чоң кызматтардын бирине алып келип бир чети мыйзамдарга каршы иш кылса, экинчи жагынан моралдык-этикалык жактан туура эмес өрнөк көрсөтүп койду:

- Кыргызстандын президенти мыйзамдарды бузду дагы, өз уулун өзүнө баш ийген тармактын жетекчиси, өзүнөн кийинки киши кылып коюп алды.

Маселен буга чейин Марат Кайыповду Адилет министрлигинен алып салган эле президент. Себеп дегенде өзүнүн курсташтарын, туугандарын, жердештерин жумушка алып алыптыр деп. Дагы башка бир катар жетекчилерди ушундай негиз менен кызматтан алган. Ал эми бул жолу болсо эмнегедир өзүнүн уулун алып келип, мамлекеттеги экинчи даражадагы кызматка коюп алды. Бул деген мамлекеттин мыйзамдарын, Кыргызстандын элин сыйлабастыкка жатат.

Табылды Акеров

Ошондой эле серепчи Т.Акеровдун баамында, М.Бакиевдин чоң кызматка дайындалышы менен өлкөнүн саясий айдыңы кыйла жандана түштү. Бир чети оппозиция жанданып, 2005-жылдагыдай эл арасында үй-бүлөлүк башкаруу тууралуу кеп-сөздөр күчөдү. Ал эми серепчи айрым чөйрөлөрдө айтылып келаткандай, “Бакиевдин учурунда экономика өсүп, ГЭСтер курулуп атат” деген сыяктуу сөздөргө мындайча жооп берди:

- Албетте, Кыргызстанды өнүктүрүш, өстүрүш үчүн жеке эле Бакиевдердин урук-туугандары эмес, жалпы кыргыз эли аракет кылып атат да. Жалпы кыргыз эли жеңишке жетиш керек да. Мына ушундай негизде кетиш керек да. Бизде болсо тилекке каршы андай болгон жок. Ошол М.Бакиев бекитилген күндөн баштап оппозиция дагы кайрадан өз нугуна түшө баштады. Анткени эл дагы көрүп атат абал каякка кетип баратканын. Ошондуктан абал кайрадан баягы митингилик мезгилдерге жакындап баратат. Анткени тарифтер, баалар да көтөрүлүп кетти…

Ошентип, кайсы бир чиновник непотизмге жол берип, үй-бүлө мүчөлөрүн айланасына топтой баштаса аларды тыйганга жогорку жетекчиликтин моралдык укугу азая түштү.

Жаш реформаторлор келатабы?

Коомчулукта Максим Бакиевдин бийликке келиши “учурдун талабы” болчу дегендер да бар. Андай ойду айткандардын пикиринде, президенттин уулу жаш, жаңыча ой жүгүрткөн, жаңы формациядагы менежер. Анын үстүнө ал өзү сыяктуу жаш, билимдүү кадрларды айланасына топтоодо. Андыктан М.Бакиев башында турган “жаш реформаторлор” жакынкы арада өлкө экономикасын кыйла эле оңдоп коюулары мүмкүн.

“Ак жол” фракциясынын мүчөсү, депутат Бегалы Наргозуевдин айтымында, М.Бакиевдин бийликке келиши көптөгөн үмүттөрдү жандырды:

Бегалы Наргозуев

- Мага бул дайындоо кандайдыр бир үмүттөрдү берип атат да. Элибиздин жашоо деңгээлинин өсүшүнө жакшы пайдасы тиеби деген үмүттөрдү жандырып атат. Себеби министрликтерге кандай гана акча келбесин, кандай гана акчалар өнүктүрүү бюджетине бөлүнбөсүн, ошол акчалар ар түрдүү коррупциялык аракеттердин натыйжасында кумга сиңген суудай жок болуп, жыйынтыгы чыкпай жатчу эле. Азыр бул дайындоонун негизинде менин оюмча Максим Курманбекович иштин жыйынтыгына кызыкдар киши катары ар бир тыйын эсебинде болот. Мен ойлойм, бул киши жаш жетекчи катары жыйынтыкка кызыкдар. Анын негизинде коррупцияга бөгөт коюлуп, кийинки жылдары элдин жашоосунун оңолушуна жардам береби деген чоң үмүт менен отурам. Менин оюмча биздин элдин жашоо-жыргалчылыгына алып келчү дайындоо деп эсептейм.

“Ак шумкар” партиясынын лидери Темир Сариевдин айтымында, М.Бакиевдин бийликке келиши менен өлкө экономикасын алдыга сүрөй турган эмес, тескерисинче өлкөнү артка тарта турган жагдай пайда болду. Ошондой эле президент өз уулун өзүнөн кийинки жогорку орунга алып келип, жалпы коомго чакырык таштады. Ал чакырык - “мыйзамыңды да сыйлабайм, өзүм каалагандай болот” деген чакырык дейт ал:

Темир Сариев

- Президент – коомго атайын чакырык жасады. “Мен мобундай кылып коём, ушундай болот. Мыйзамыңды, конституцияңды да сыйлабайм. Бул менин оюм”,- деп уулун коюп койду. Бул – коомго, мыйзамдарга каршы чакырык. Албетте мындайды көргөндөн кийин аким, губернатор, министрлери ушинте баштаса, мыйзамды буза башташса кантип айтат ал, “өз иниңди же балаңды алып келбе” деп. Ошондой боло баштаса эч кимдин моралдык укугу жок болот аларды тыйганга. Анткени президент өзү үлгү көргөзүп атат.

Баары план боюнча баратабы?

Айрым талдоочулар эртели-кеч М.Бакиев бийликке келмектигин, керек болсо ал кийинки президент болуп калуусу толук мүмкүндүгүн, эгер ал жарабай калса башкы бийликти Бакиевдердин бирөөсү кармап кала тургандай абал жаралып келатканын, башынан бардыгы ушундай пландаштырылганын айтышат.

2005-жылы бийлик алмашкан маалда мурдагы президенттин эсепсиз байлыгы боюнча атайын комиссия иштеп, өлкөдөгү кирешелүү тармактардын бардыгы Акаевдердин колунда болгону айтылган. Ошондо А.Акаевдин миллиондорун таптырам деп вице-премьер-министр болуп турган Данияр Үсөнов чет элдик адвокат Эдвард Либерманга өз чөнтөгүнөн 500 миң доллар берип, бирок анын дайыны чыкпай калган. Мындай болгонун кийинчерээк мурдагы премьер-министр Феликс Кулов айтып чыккан. Ошол маалда Башкы прокурор болуп турган Азимбек Бекназаров да мурдагы президенттин мүлкү боюнча иштерге киришип, кийин кызматтан алынган.

“Мен мобундай кылып коём, ушундай болот. Мыйзамыңды, конституцияңды да сыйлабайм. Бул менин оюм”,- деп уулун коюп койду. Темир Сариев

Мурдагы президенттин байлыгы боюнча иштердин тынчып калышын, ал мүлктөрдүн кайра бөлүштүрүлүшү менен байланыштырышкан. Оппозиция өкүлдөрүнүн айтымында, ал жерде негизги ролду дал ушул М.Бакиев ойногон. Ошол 3-4 жылдан бери президенттин кичүү уулунун ар кыл бизнеси, өлкө экономикасын көмүскөдөн башкарары тууралуу толгон-токой сөздөр айтылды.

Бир курдай анын Орусия издөө салган олигарх Борис Березовский менен байланышы бар экенин, ал тургай Б.Березовский Кыргызстанга жашыруун келип кеткенин айтышкан. Бирок кийин М.Бакиев “Время новостей” басылмасына интервью берип, Б.Березовский менен байланышы жоктугун, ал Кыргызстанга келбегенин айткан.

Евгений Гуревич


Кийин аны “MGN Gorup” компаниясындагы өнөктөштөрү менен өлкө экономикасын өз кызыкчылыгына иштетип атканы үчүн да айыпташты. Аты аталган компания өлкөнүн бир катар стратегиялык тармактарынын активдерин Өнүктүрүү фонду аркылуу башкарууга жетишкен эле. “MGN Gorupтун” алдындагы “MGN Asset Management” компаниясы “Манас” аэропортунун, “Кыргызгаздын”, “Түндүкэлектро”, “Түштүкэлектро”, “Кыргызтелеком”, “Ошэлектро” сыяктуулардын кыйла акциясын башкарууга алган.

“MGN Gorupтун” башкы директору Евгений Гуревич болсо, президенттин уулу менен тааныштыгы жок экенин, Кыргызстанда өз күчтөрү менен эле кыска аралыкта чоң ийгиликтерге жетишкенин айтат. Муну ал “Азаттыктын” суроолоруна жооп берип жатып ырастаган. Айтмакчы “MGN Gorupту” М.Бакиев, Е.Гуревич жана М.Надель үчөө курушканы, “MGN” деп дал ушул үчөөнүн ысымдарына байланыштуу аталып калганы да айтылат (Максим – M, Гуревич – G, Надель - N).

М.Надель башкарган “АзияУниверсалБанктын” директорлор кеңешинде да ошол эле Е.Гуревич, А.Елисеевдердин жүргөнү көп нерседен кабар берип турат.

Эми Өнүктүрүү агенттиги иш жүзүндө өлкөнүн бүтүндөй экономикасын, анын ичинде “MGN Gorupка” байланыштуу долбоорлордун бардыгын башкарууга алмакчы. Ал эми М.Бакиев менен башынан келаткан А.Елисеев сыяктуулар чечүүчү кызматтарга барып отурушту.

Ушул сыяктуу ой жоруулардан улам М.Бакиев башынан эле абдан пландуу түрдө өз командасы менен бийликке келүүнү көздөгөнбү деген ой жаралат. Ошол эле “MGN Gorupка” карайт делген “Flexi Communications” компаниясы былтыркы президенттик шайлоодо К.Бакиевдин үгүт иштерин колго алып, эч кандай ысымы жок эле Бакиев деген фамилияны ийгиликтүү түрдө коомго сиңирүүгө аракет кылды. “Бакиев, накта президент!”, “Албетте Бакиев!” деген сыяктуу ураандардын жер жайнап кетиши, ошондо эле бардыгы план боюнча баратканын көрсөткөн дешет.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG