Линктер

шейшемби, 23-июль, 2019 Бишкек убактысы 08:56

Борбор Азия

Барсыңбы, орто тап?

Кыргызстанда 1 миллион 800 миңдей кишини жакыр деп саноого болот.

Кыргызстанда жакырчылык боюнча расмий эсеп бар, бирок орто таптын бары-жогу, болсо калктын канча бөлүгүн түзөрү белгисиз.

Улуттук статкомитет жакырчылык боюнча эң акыркы иликтөөсүн өлкө глобалдык экономикадагы кризистин эпкинин сезген 2009-жылы жүргүзгөн.

Анын алдында 2008-жылы Улуттук дүң өндүрүштүн расмий көлөмү эгемендиктин тарыхындагы эң жогорку чекке чыккан эле. Ошол соңку иликтөө Кыргызстан калкынын 32 пайызга жакынын же 1 миллион 800 миңдей кишини жакыр деп саноого болорун көрсөтүптүр. Ал эми калган бөлүгүнүн канчасы бай же орто катмар - бул боюнча расмий эсеп жок.

2009-жылкы эсеп боюнча өлкөдөгү ар бир үчүнчү адам айлык керектөөсүнө караганда жакырлардын катарына кирген.

Улуттук статистика комитетинин иргеп-изилдөө бөлүмүнүн башчысы Галина Самохлеб андагы иликтөөнүн жыйынтыктары тууралуу “Азаттыкка” буларды айтты:

- Кыргызстанда ортоңку тап деген түшүнүк жок. Айлык керектөөсү боюнча биз кедей жана кедей эместер деп бөлөбүз. Буга ылайык, Кыргызстандагы жакырчылык деңгээли 31,7 пайызды түзөт. Булардын айлык керектөөсү адам башына 1618 сомду түзөт.

Башкача айтканда, үйдөгү ар бир адам айына ушунча сом сарптаса анда жакыр деп эсептелет. Мунун ичинен эң жакыр делгендери 3,1%. Бул киши башына болгон керектөөсү 986 сомдон ашпаган катмар.


Жакырчылыктын деңгээли акыркы ирет расмий иликтенген 2009-жылдан бери Кыргызстан да эксперттер дүйнөдө жакырлардын санын көбөйткөн фактор катары баалашкан – азык-түлүк баасынын кымбаттоо жараянын, буга кошумча экономикадагы төмөндөөнү, чек аралар жабылганына байланыштуу коңшулар менен соода-сатыктын басаңдашын баштан өткөрдү.

“Орто тап көпчүлүктү түзбөйт”

Кымбатчылыктан улам Улуттук статкомитеттин соңку аныктамасына караганда, быйылкы жылдын биринчи чейрегинин жыйынтыгында бир адамдын минималдуу керектөө бюджети 4411 сомго чыкса, ал эми айлык акынын орточо көлөмү 7 миң 350 сом болду. Андыктан жаңы эсептерде мына ушул көрсөткүчтөр эске алынышы керек.
Ортоңку катмарды өстүрүү жеңил нерсе эмес, адатта бул бир нече муундун талыкпас эмгегин талап кылат.

Эгер эки жыл мурдагы акыркы иликтөө элдин 32%га жакыны жакыр экенин көрсөтсө, калган 68 пайызынын канчасы орто катмар же бай, бул боюнча расмий эсеп жок. Маселен Орусияда өлкөнүн 2020-жылга карата эсептелген өнүгүү стратегиясында орто катмарга айлык кирешеси минималдуу керектөө бюджетинин алты көлөмүн түзгөндөрдү кошууга болору айтылган.

Стратегиялык изилдөөлөр боюнча жакында түзүлгөн улуттук институттун директор орун басары, экономика илим доктору Назик Бейшеналынын айтымында, атайын иликтөөлөр жүрбөгөндөн кийин орто таптын реалдуу санын аныктоо мүмкүн эмес, ал эми тышкы байкоолордун негизинде орто таптын классикалык үлгүсү жок деп тыянак чыгарууга болот:

-Кыргызстанда, биринчиден, мындай изилдөө жок. Экинчиден, кирешелердин деңгээли ортоңку тап деген түшүнүктүн жакырлар категориясы менен алмашып кеткенин көрсөтүүдө. Андыктан кандай аныктаманы алган күндө деле Кыргызстанда орто тап бар деп айтыш кыйын.

Менин жеке пикиримде, бизде азырынча нукура орто тап жок. Орто таптын өкүлдөрү бар, бирок көпчүлүктү түзбөйт.

Бизде байлар менен жакырлар ортосундагы ажырым чоң. Орто тап массаны түзгөнү үчүн орто тап. Башкача айтканда булар керектөөчүлөрдүн, салык төлөөчүлөрдүн, жумушчу күчүнүн негизги бөлүгү.


Адатта өнүккөн өлкөлөрдө окумуштуулар орто тапты аныктоодо бир нече критерийди колдонушат. Биринчиси - адамдын кирешеси, экинчиси - анын социалдык макамы, билим деңгээли, кесибинин маанилүүлүгү, үчүнчүсү - адам өзүн кайсы топко кошору. Бирок бул критерийлер дайыма эле бири-бирине шайкеш келе бербейт. Атүгүл алар бири экинчисине каршы чыгуусу да мүмкүн.

Мисалы тигил же бул адамдын кирешеси абдан жогору, бирок ал
дүйнө-мүлкүн таза эмес, булганыч жолдор менен тапкан. Кайсыл бир баалуулуктар урматталган коомдо ал керек болгон социалдык макамга талаптана албайт. Мисалы дарыгерлер менен мугалимдер маанилүү кесип ээлери. Бирок айлык акысынын көбөйтүлгөндөн кийин деле аздыгынан улам алар киреше критерийин алганда өзүн орто тапка кошо албай калат.

Көмүскө киреше үстөмдүгү

Бишкек ишкер клубунун мүчөсү, экономист Бакай Жунушов Кыргызстандын шартында кимдер өзүн орто тапка кошо аларына мындайча мүнөздөмө берди:

- Ортоңку тап деп кимди эсептесе болот? Мисалы эки же үч баласы бар үй-бүлө. Ал балдар жакшыраак мектепте же университетте окуйт. Ал үй-бүлө жеке менчик турак-жайында жашайт, унаага ээ. Ал үй-бүлө жок дегенде жылына бир жолу четте же өлкө ичинде туристтик сапарда болуп келет. Ортоңку тапта мына ушундай мүмкүнчүлүктөр болуш керек.

Бизде орто тап бар, бирок алардын ичинен көбү Бишкекте жашайт. Көбү жеке сектордо, бизнесте иштегендер. Мисалы ортоңку катмардагы мамлекеттик кызматчыларды биз, тилекке каршы, ортоңку тапка киргизе албайбыз.


Адатта унаа да орто катмар өкүлүнүн бир атрибуту катары саналат. Бишкектин автобазарында соңку жылдары сатыкка коюлган кымбат баалуу унаалардын саны мурдагыдан көбөйдү.

Бирок экономист Бакай Жунушовдун баамында, баасы 10 миң доллардан ашкан унааны сатып алууга калктын 2-3%нын эле кудурети жетиши мүмкүн.

Ал “Азаттыкка” курган маегинде кошумчалагандай, Кыргызстанда орто тап деп эсептөөгө боло турган аз катмардын ичинен көмүскө экономиканын эсебинен жашагандар басымдуулук кылат:

- Тилекке каршы биздин өлкөдө ошондой үй-бүлөлөр көпчүлүктү (орто тап делгендердин) түзүп калат. Мисалы өзүм тааныгандарды деле алсам, көпчүлүгү айлык акыга жашабайт. Кирешесинин кошумча булактары бар. Аларды расмий түрдө орто тапка киргизе албайбыз. Анткени расмий айлык акысы, кирешеси абдан эле төмөн. Бирок иш жүзүндө орто тапка киришет. Анткени көпчүлүгүнүн мүлкү бар, жеке бизнеси бар. Белгилүү бир деңгээлдеги чыгашаны көтөрө алышат.

Дүйнөдөгү орто тап

Баш кеңсеси Парижде жайгашкан Экономикалык өнүгүү жана кызматташтык уюму былтыр жыл башында даярдаган баяндамада дүйнөдө ортоңку тап катары 1,8 миллиард адамды эсептөөгө болору айтылган. Алардын ичинен 664 миллиону Европанын, 525 миллиону Азиянын, 338 миллиону Түндүк Американын тургундары. Ал эми жеке өлкөлөрдү алганда алдыңкы орунда АКШ турат.

Экономикалык өнүгүү жана кызматташтык уюмунун эсебинде, саны 300 миллиондон ашкан америкалыктардын 230 миллиону ортоңку катмарга кирет. Өлкөлөрдү жеке алганда экинчи орунда Кытай. 2009-жылдын жыйынтыгы менен кытай калкынын 157 миллиону орто катмар деп саналган. Бирок бул көрсөткүч калктын 12 пайызын эле түзөт.

Дүйнөнүн өнүгүп келе жаткан өлкөлөрүндөгү ортоңку тап боюнча Экономикалык кызматташтык жана өнүгүү уюму даярдаган баяндаманын автору, Вашингтондогу Брукингс институтунун улук иликтөөчүсү Хоми Харастын (Homi Kharas) “Азаттыкка” айтканына караганда, ортоңку таптын катмары акыркы жылдары өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдүн эсебинен калыңдоодо:

- Ооба, глобалдык ортоңку тап азыр негизинен дүйнөнүн өнүгүп келе жаткан ири өлкөлөрүндө пайда болууда. Атап айтканда, Кытайда, Индияда, ошондой эле Таиланд, Малазия, Индонезияда, Кореяда, айтор Азиянын ыкчам өнүгүп жаткан өлкөлөрүндө жаралууда. Албетте Казакстан жана Орусия сындуу өлкөлөрдө да бар. Бирок маселен Казакстандын көрсөткүчү глобалдык цифраларга анчалык деле таасир бербейт, бирок аймак үчүн маанилүү.

Хоми Харас өз баяндамасында болжолдогондой, 2020-жылга карата дүйнө калкынын ортоңку катмарынын саны 3 миллиард 200 миллионго жетиши мүмкүн. Эгер азыр Азиянын дүйнөлүк ортоңку таптагы үлүшү бир чейректен бир аз ашуун эле болсо, 2020-жылга карата бул азыркыдан эки эсе өсүшү ыктымал.

Хоми Харас кошумчалагандай, тигил же бул өлкөдө орто таптын калыптанышы үчүн экономикадагы жалпы өсүш эле эмес, ошол өсүштөн жаралган улуттук байлык кандай бөлүштүрүлүп жатканы да маанилүү:

- Улуттук дүң өндүрүштүн жан башына бөлүнүшү ортоңку тапты аныктоодогу маанилүү көрсөткүч. Бирок андан да маанилүүсү кирешенин бөлүнүшү. Улуттук кирешеден үй-бүлөлөргө көбүрөөк үлүш тийген өлкөлөрдө орто таптын катмары чоңураак.

Орто тап туруктуулуктун кепили

Кыргызстандын Улуттук дүң өндүрүшүнүн расмий көлөмү акыркы жылдары 5 миллиард доллардан аша албай келүүдө. Бул калктын жан башына бөлгөндө 1000 доллардан жетпейт дегенди туюндурат. Бирок Кыргызстанда көмүскө экономикада бар. Анын көрсөткүчүн айрым эксперттер 40%га чейин деп баалап жүрүшөт.

Вашингтондогу Брукингс институтунун улук иликтөөчүсү Хоми Харастын пикиринде, орто катмардын саны көбөйүшү үчүн Кыргызстанга туура стратегия менен коштолгон экономикалык өсүш керек:

- Менимче Кыргызстан сыяктуу чакан өлкө үчүн маанилүү нерселердин бири - экономикалык өсүшкө көңүл буруу. Ортоңку катмарды өстүрүү жеңил нерсе эмес, адатта бул бир нече муундун талыкпас эмгегин талап кылат.

Менимче, Кыргызстан үчүн өнүгүү үчүн мүмкүнчүлүктөр көп эле, буга айыл чарбасы да кирет. Бирок өлкө деңизге чыкпагандыктан реалдуу көйгөйлөр да жок эмес. Саясатты аныктагандар экономиканы өстүрүүнүн силердин өлкөдө чоң жана кубаттуу орто таптын көбөйүшүнө жардам бергидей стратегиясин иштеп чыга алат деп үмүттөнүп туралы.


Ороңку катмардын өсүшү үчүн өкмөт кам көрүшү керек деген идеяны Стратегиялык изилдөөлөр боюнча жакында түзүлгөн улуттук институттун директор орун басары, экономика илим доктору Назик Бейшеналы да колдойт. Анын пикиринде, Европа өлкөлөрүнүн тажрыйбасы ортоңку катмар өлкөдөгү туруктуулуктун кепили экендигин көрсөттү:

- Стабилдүүлүк үчүн адамдын жеке кызыкчылыгы канчалык көбүрөөк болсо, коом стабилдүүлүккө кызыгат. Европа өлкөлөрүндө кичи жана орто бизнести өнүктүрүү саясаты практикаланган.
Кыргызстанда ортоңку тап деген түшүнүк жок. Айлык керектөөсү боюнча биз кедей жана кедей эместер деп бөлөбүз.


Жеке ишкерлердин менчиктин кандайдыр бир түрүнө ээ болушуна, башкача айтканда адам жумушчу эле болбостон, менчик ээсине айланышына стимул берилген. Ошондо адам өз менчигинин туруктуулугу үчүн кызыгат. Ага катар кандайдыр бир ыңкылаптарга, массалык башаламандыктарга кызыкпайт. Өз экономикасы үчүн иштейт.

Менимче чакан жана орто бизнестин өнүгүшүнө көмөктөшүү, айыл чарбасын калыбына келтирүү үчүн ушундай эле саясатты Кыргызстанда да колдонууга болот. Бул саясатты ишке ашырууда европалык өлкөлөрдүн негизги аспабы – кредиттөө механизмдери болгон. Экономикага кредитти массалык түрдө берүү менен жеке секторду өнүктүрүшкөн. Жеке сектор бутуна турганда жумушчу орун да, салык да болот.

Кредиттөө демекчи азыр Кыргызстанда алардын үстөк пайызы жогору жана узак мөөнөткө алууга болбойт. Бирок каражат булагы табылгандан кийин да аны жеп-ичип койбой, туура жана өнүгүү үчүн пайдалануу өзгөчө кыргыздар үчүн өзүнчө сабакты талап кылган маселе.

Депутаттык комиссия: жоопкерчилик каралсын

Былтыркы июнь коогалаңын иликтеген депутаттык комиссиянын корутундусу соңуна чыгып калды. Анда учурда бийликте турган бир катар чиновниктердин да жоопкерчилиги каралган.

Июнь коогасынын келип чыгыш себептери боюнча депутаттык комиссиянын корутундусу менен Убактылуу өкмөт түзгөн мамлекеттик комиссиянын корутундусу көп жагынан окшош.

Депутаттык комиссия кооганын келип чыгышына ири алды Кадыржан Батыров, Иномжан Абдрасулов, Карамат Абдуллаева, Жалалиддин Салахуддинов баш болгон сепаратисттик маанайдагы өзбек тектүү лидерлер себепчи болгонун, мурдагы президент Курманбек Бакиевдин, анын туугандары менен санаалаштарынын да күнөөсү чоң болгонун баса белгилейт. Андан тышкары криминалдык күчтөрдүн, бизнес кызыкчылыктардын, кээ бир диний топтордун катыштыгы көрсөтүлөт.

Депутаттык комиссиянын корутундусундагы эң негизги айырмалуу жери - ошол маалдагы бийликтин иш-аракетине жана ага карата сунуштарга байланыштуу. Талаш-тартыштуу маселелер да ушул жерде жатат.

Комиссия Убактылуу өкмөттүн иш-аракетинен көптөгөн кемчиликтерди таап, Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитети, Ички иштер министрлиги жана Коргоо министрлигинин коогалаң маалында көргөн чараларын сынга алган.

Президентке жана өкмөткө УКМК төрагасы Кеңешбек Дүйшөбаев, анын орун басары Көлбай Мусаев, Өкмөттүн аппаратынын бөлүм башчысы Марат Бекенов (коогалаң маалында УКМКнын төрага орун басары болгон), Ички иштер министринин орун басарлары Бактыбек Алымбеков, Мелис Турганбаев, Коргоо министри Абибилла Кудайбердиев жана орун басары Таалайбек Өмүралиев, Чек ара кызматынын төрага орун басарлары Рысбек Мырзаматов, Чолпонбек Турусбековдорду ээлеген кызматтарынан бошотуу сунушталган.

Ошондой эле коогалаңга байланыштуу Президенттин аппарат башчысы Эмил Каптагаев, Ош облусунун губернатору Сооронбай Жээнбеков, Жалал-Абад облусунун губернатору Бектур Асанов сыяктуу жетекчилердин жоопкерчилигин кароо керектигин белгиленген.

Андан тышкары Кеңешбек Дүйшөбаев, Кубатбек Байболов, Болот Шерди генерал-лейтенант аскерий чининен ажыратуу кеңеши берилип, Башкы прокуратурага Убактылуу өкмөттүн мүчөлөрүнө юридикалык баа берүү тапшырмасы берилген.

Күч органдарынын массалык башаламандыктарды дароо токтотуп кала албагандыгынын себеби, күч түзүмдөрүндөгү кадрлык саясатта олуттуу катачылыктар болгондугу менен да түшүндүрүлгөн.

Комиссия мүчөлөрүнүн баары эле жогорудагы корутундуга макулдугун билдиришкен жок. Анын айрым мүчөлөрү өзгөчө пикирлери бар экенин айтышууда. Алар Исмаил Исаков, Жылдызкан Жолдошева. Ширин Айтматова болсо кайгылуу окуяны бирөөнү актоо, бирөөнү каралоо максатында колдонуп, саясий чайкоочулук кылгандардан тажаганын, ошол себептүү комиссиянын ишине катышпай койгонун билдирүүдө.

Ж.Жолдошева “Азаттыкка” маалымдагандай, ал депутаттык комиссиянын ишине аралашкан жок жана коогалаң боюнча өзүнчө баяндама даярдады.

Депутаттык комиссиянын төрагасы Токон Мамытов “Азаттыкка” билдиргендей, 1-июнда комиссия өз корутундусун толук макулдашып, 2-июнда парламенттик угууга алып чыкмакчы:

- Азырынча алдын ала жыйынтык даярдалды. Эми кол көтөрүп, кол коюп эле алып чыгабыз...

Комиссия мүчөсү, “Ата Мекен” фракциясынын депутаты Туратбек Мадылбековдун айтымында, буга чейин депутат Исмаил Исаков өз вариантын сунуштай турганын айтып келсе, бүгүнкү күнү анын варианты жалпы комиссиянын корутундусуна дээрлик туураланды. Эртеңкиге чейин ал комиссия корутундусуна кошулса, Ж.Жолдошова гана өзүнчө баяндамасы менен чыкмакчы. Ал эми июнь коогалаңы маалында күч түзүмдөрүнүн башында турган бир катар жетекчилерди кызматтан алуу сыяктуу сунуштар ошол бойдон калмакчы болууда:

- Эл күтүп атат да, кандай жоопкерчилик тартышат деп. Анан биз жымсалдап койсок туура эмес болуп калат. Мына биз 7-апрелде болгон окуялар боюнча да басым жасап, ошондогу окуя боюнча да жоопкерчиликтер каралсын деп атабыз. Убактылуу өкмөткө чейинкилер да жоопко тартылсын, анан Убактылуу өкмөттүн убагында да кетирилген кемчиликтер болсо, алар да жоопкерчилик тартсын деп атабыз.

2010-жылдын июнь айындагы коогалаңды иликтеген депутаттык комиссия 25 адамдан турат. Ага Жогорку Кеңештеги ар бир фракциядан бештен депутат комиссияга мүчө болгон. Эми алардын коогалаң тууралуу корутунду документи 2-июнда Жогорку Кеңеште каралмакчы.

Казанда “Нооруз” фестивалы ачылды

Казанда “Нооруз” фестивалы ачылды
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:34 0:00
Түз линк

Кытайда кыргызстандык боксчулар жарым финалга чыкты

Бокстан Кытайда China Open эл аралык мелдешинде кыргызстандык эки жигит жарым финалга чыкты. Тажикстандан улан-кыздар 12 медаль утту.

30-майда Тажикстандын Хоженд шаарында жаштар арасында эрежесиз эрендер кармашы жыйынтыкталды. Өлкөнүн Дене тарбия жана спорт боюнча мамлекетттик агенттигинин бөлүм башчысы Канат Арпачиевдин айтымында, Борбор Азия биринчилигине Кыргызстандан жыйырма кыз-жигит катышып, 4 алтын, 2 күмүш, 6 коло байге утуп алышты.

- Баш байгени уландар арасында сокулуктук Ыктыяр Шабданбай уулу, токмоктук Малик Лиров жана Исхар Самжуров, кыздардан сокулуктук Жаңылмырза Абдыкары кызы жеңип, алтын медаль тагынды. Темирлан Абдраимов жана Нурболот Жакменов экинчи орунду ээледи.

Уландар арасында командалык эсепте Кыргызстан биринчи, Казакстан экинчи, оюн ээси Тажикстан үчүнчү катарда турду.

Жаңылмырза Абдыкары кызы мелдештин мыкты спортчусу деген атайын сыйлыкка да арзыды. Турнирге Борбор Азиядагы беш өлкөнүн эки жүзгө жакын спортчусу катышты.

Байкер-кросс жарыштары

Бишкектин четиндеги Орто-Сай тоо кыркасында велоспорттун байкер-кросс түрү боюнча өлкөнүн ачык биринчилиги өтүп, баш байгени бишкектик Валентин Мельников утуп алды.

Марага экинчи болуп казакстандык Жоомарт Комакбаев келди. Велоспорттун бул түрүнө жаштар кызыгып, мелдештер өткөрүлүп жүрөт.

Кытайда таанылган жигиттер

29-майдан бери бокс боюнча Кытайда China Open эл аралык турнири өтүүдө. Мында дүйнө жүзүндө бокс өнүккөн Куба, Орусия, Корея, Казакстан баштаган жыйырмадан ашуун өлкөнүн булгаары мээлей чеберлери күч сынашууда.

Кыргызстандын намысын алты жигит коргоп жатат. Алардын экөө жарым финалга чыкты. 69 кило салмактагы Асадулло Баймурадов кытайлык жана филиппиндик атаандаштарын жеңип, жарым финалда монгол боксчусу менен күч сынашмак болду.

81 кило салмакта өлкө намысын коргоп жаткан Чыңгыз Борбашев монгол жигитин жеңип, эми жарым финалда кытайлык атаандашына туш болду.
Сыймык Абдылдабек уулу биринчи беттешүүдө эле монгол жигитинен жеңилүү ызасын тартты.

Өлкөнүн бокс боюнча башкы устаты Адылхан Бекболотовдун айтымында, 31-майда кыргызстандык үч бокс чебери Азат Үсөналиев (52 кг), Өмүрбек Малабеков (56 кг) жана Эрмек Сакенов (64 кг) рингде алгачкы атаандаштары менен күч сынашат.

Кайыгы караандабай калды

31-майда Германиянын Дуйсбург шаарында кайык жарыштары боюнча дүйнө кубогунун 4-этаптык мелдештери соңуна чыкты. Мында кыргызстандык 4 спортчу кайык жарыштарына катышып, ийгилик жарата албады.

16-Азия оюндарынын коло байге ээси Александр Пароль жоон ортодон жогорку көрсөткүчкө ээ болду.

Кийинкиге сабак болду

30-майда Кытайдын Чэнду шаарында спорттун азыркы беш түрү боюнча дүйнө кубогу үчүн таймашууларынын финалдык беттешүүлөрү жыйынтыкталды. Мында дүйнө жүзүнөн тандалган жүзгө жакын спортчу мөрөй талашты. Кыргызстандык 4 жигит жоон ортодон ылдыйкы көрсөткүчтөргө ээ болуп, байгелүү орунга жетпеди.

"Бриз" кайыгы - биринчи

30-майда крейсердик яхта кайыктары Ысык-Көл кубогу үчүн жарышка түштү. Балыкчыдан башталган кайык жарыштары Чолпон-Атадан марага жетти.

Биринчи орунду “Бриз” аталыштагы яхта кайыгынын командасы ээледи. Марага экинчи болуп “Форейтор”, үчүнчү “Антрекс” аттуу яхта келди.

"Бардык жакшы саамалыктар балдарга"

1-июнь Балдарды коргоо эл аралык күнүнө карата Бишкекте “Бардык жакшы саамалыктар балдарга” аттуу теннис турнири башталат.

Бишкек шаардык спорт комитетинин төрагасы Шейшенкул Бакировдун айтымында, мелдешке Бишкек, Ош шаарларынын жана АКШнын улан-кыздары катышат.

- Жүзгө жакын балдар жаш өзгөчөлүгүнө жараша он, он эки жана он беш жаштагылар мөрөй талашууга өз өзүнчө катышмакчы. Мындан сырткары Бишкекте Балдарды коргоо күнүнө карата спорттун 8 түрүнөн мелдештер өткөрүлөт.

Күрөш, кол күрөш, дзю-до, жеңил атлетика, үстөл тенниси, стритбол, футбол жана башка түрлөрүнөн мөрөй талашуулар болот. Раатбек Санатбаев атындагы спорт мектебинде уландар арасында грек-рим күрөшүнөн Бишкектин биринчилиги өткөрүлөт.


Спорттук бийчилер өнөрүн көрсөтөт

4-июнда Бишкекте спорттук бий боюнча Кыргызстандын ачык биринчилиги өткөнү камылга көрүлүүдө.

Мелдешке Казакстандын бийчилери да чакырылып, жүздөн ашуун спортчу жуп болуп өнөрүн көрсөтүшөт.

Өмүркулов “Алтын микрофондон” байгелүү кайтты

Жакында жаш ырчы Иса Өмүркулов Казакстандын Кустанай шаарында өткөн “Алтын микрофон” эл аралык сынакта II орунду жеңип алды. Бул сынакка Болгария, Италия, Орусия, Украинанын ырчылары да ат салышты.

Казакстандагы эл аралык сынакта жаш ырчы Иса Өмүркулов Атай Огонбаевдин "Жаштарга" деген ырын аткарып, калыстар тобунун купулуна толду.

“Алтын микрофон” эл аралык сынагы тууралуу Иса менен чогуу барып сүрөөнчү болгон продюсер Асыл Апазова буларга токтолду.

- "Алтын микрофон" деген эл аралык конкурс Казакстандын Кустанай шаарында өттү. Өспүрүмдөр арасында он эки мамлекеттин жыйырма алтыга чукул жаш ырчылары өнөрлөрүн көрсөтүштү.

Сынактын жобосу боюнча биринчи ырды өз каалоосу менен, экинчи ыр казакча болушу керек эле. Иса классик обончу, аткаруучубуз Атай Огонбаевдин "Жаштарга" деген ырын даярдап барды. Экинчи ыры казак элинин "Кагаз кеме" деген ырын ырдаганда ал жердегилер абдан кызуу колдоп, толкундоо менен кабыл алышты.

"Жаштарга" деген ырдын өзгөчөлүгүн Болгариядан келген адистер абдан жогору баалашты. "Жакшы аранжировка болуптур" деп Исанын вокалдык жагын жогору баалашты
.



Иса Өмүркулов эл аралык сынакта аткарган "Кагаз кеме" деген казакча ыры көрүүчүлөрдүн да, калыстар тобунун да купулуна толуп, экинчи орунду жеңип алган.

Эл аралык сынакта Италия, Болгария, Орусия, Украина, Беларус, Казакстандын ырчылары да өнөрлөрүн тартуулашып, байгелүү орунга таймаш өтө курч мүнөздө өткөнүн, бул сынактан көп нерсени үйрөнүп келгенин жаш ырчы Иса Өмуркулов кошумчалады.

- Чындыгында мен алтынчы же жетинчи орунду алсам болот деп ойлогом. Буйрук экен, экинчи орунду алып абдан кубанычта болдум. Биринчи орунду Болгариянын, үчүнчү орунду Беларустун ырчысы ээледи. Мен бул сынакта репертуар тандоону, аткаруучулук чеберчиликти арттыруу керек экенин үйрөндүм. Анан ырдын аранжировкасын жогорку деңгээлде даярдаш керек экен. Көп досторду таптым.



Иса Өмүркулов 8 жашынан баштап ырдайт. Ал №4 музыкалык мектептен фортепиано боюнча билим алды. Ошондой эле Бишкектеги №40 мектепти аяктап жатат. Ал жыл башында Жапонияга барып концерт берип келген. Алдыдагы пландары тууралуу Иса буларга токтолду.

- Мен алдыда мамлекеттик экзамендеримди ийгиликтүү тапшырып, Улуттук консерваторияга тапшырсамбы деген оюм бар. Себеби музыкалык билимди өркүндөтүү керек. Ошону менен катар Кыргыз-славян университетинде эл аралык байланыш бөлүмүнө же юрфакка тапшырам.

Иса келечектен көптү үмүттөндүргөн таланттуу ырчы болоорун продюсер Асыл Апазова белгиледи.

- Иса азыр өспүрүм. Мындан келечекте көп нерсени үмүт кылууга болот. Анын үнү табийгат берген өзгөчө үн. Алдыда Иса Юрмаладагы фестивалга катышсамбы деген тилеги бар.

Жыйырма бир жашка толгондо Иса баралына келген ырчы болуп калат, буйруса. Ошондо Юрмаланы да багындырат деген ойдомун. Анан "Пять звезд" жана башка конкурстарга катышууга максат кылып жатат.

Ал эми Италиядагы Сан-Ремого "Алтын микрофондо" байге алгандар катышат экен. Буйруса Сан-Ремо менен "Боз торгойго" чакыруу алды. Азыр даярдык көрө баштады.




Жаш ырчы Иса Өмүркулов "Жамайка", "Көк жылгаяк" деген ырлары менен жаштар арасында белгилүү болуп, классикалык үлгүдөгү жана эстрадалык ырларды мыкты аткарууга жетишти. Анын аткаруусундагы "Сүйүү жазы" деген ыр жаштардын жакшы көргөн ырына айланды.

Кожентте Ленин айкели алынып салынды

Кожентте Ленин айкели алынып салынды
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:13 0:00

Кош атуулдук: жүрөгүң ким үчүн согот?

Кыргызстанда жогорку даражалуу бир катар мамлекеттик кызматкерлер кош жарандуу болуп чыкты. Конституция мамлекеттик кызматкерлердин кош жарандуу болушуна жол бербейт. “Арай көз чарай” талкуусу ушул теманын айланасында болду.

Кыргызстанда биринчи вице-премьер-министр Өмүрбек Бабанов кезегинде Казакстан паспортун, атуулдугун алып, андан кийин Кыргызстандын да паспортуна ээ болгон.

Жогорку Кеңештин депутаттары Өмүрбек Бабанов мыйзам жолу менен Казакстан жарандыгынан чыгып, андан кийин кыргыз жарандыгын алыш керек деген пикирди айтууда. Бажы кызматынын башчысы Кубанычбек Кулматовдун орус жарандыгы бар экенин Башкы прокуратура тастыктады. Жалал-Абад шаарынын мэри Максат Жээнбековдун да орус жарандыгын алганы айтылууда.

Талкууга катышкандар:

Парламенттин тартип, мыйзамдуулук жана коррупцияга каршы күрөш комитетинин төрагасы Туратбек Мадылбеков, Жогорку Кеңештин эл өкүлдөрү палатасынын мурунку төрагасы Алмамбет Матубраимов жана чет өлкөдөн билим алган саясат таануучу Марат Жаанбаев.

“Азаттык”: Кыргызстан Конституциясынын 50-беренеси Кыргызстан жараны башка өлкөнүн жараны болушуна жол берилишин четке какпайт. Бул норма мамлекеттик кызматкерлерге таркатылбайт. Бул туурабы, Туратбек мырза?

Туратбек Мадылбеков: Мамлекеттик кызматкерлерге таркатылбайт, туура.

“Азаттык”: Алмамбет мырза, мына ушундай чектөө менен Орусия, Казакстан жана башка алыс жерлерде жүрүп, ал өлкөлөрдүн жарандыгын алган таланттуу атуулдарыбыздын Кыргызстанга келишине бөгөт коюп койгон жокпузбу?

Алмамбет Матубраимов: Жок, бул жерде андай болбойт. Себеби 50-беренеде болгонго мүмкүн дейт. Ал үчүн Кыргызстандын атуулдугунан чыгыш керек, андан кийин мамлекеттин өзүнүн расмий кире турган жол, тартиби бар, ошол жердин атуулдугун ала турган нерсе.
Бабанов болобу, же Иванов болобу, кеп анда эмес, бул жерде мыйзамды сыйлоо, президент баш болуп баарыбыз мыйзамды бузбай иштесек бизде келечек болот.


Бирок биз эгемендүүлүк алгандан баштап экономикалык кыйынчылык учурда тентип кеткендердин көбүнүн эки мамлекеттин жарандыгы бар. Алар убагында бергендер, СССР тарап атканда, башаламандык болуп, ким кайсы жерде болсо ошол жердин жарандыгын алып калган. Бирок дүйнө жүзүндө кээ бир гана мамлекеттерде эки мамлекеттин жарандыгы болот деп кабыл алынган мыйзам ченемдиктер бар. Бул Орусияда, Израилде бар эле. Аны Орусия азыр жокко чыгарып салды.

Негизинен бардык эле жерде эки мамлекеттин жараны болууга укугу жок. Себеби кайсы мамлекеттин мыйзам ченеми менен жашайт ал киши? Бир жактан кылмыш кылды, экинчи жакка качып кетпеш керек. Ошондуктан дүйнө жүзүндө бир гана мамлекеттин атуулу болуш керек.

“Азаттык”: Марат мырза, жарандуулугу жок болуп калган атуулдарда Кыргызстанга келгенде кайрадан жарандуулук алыш кыйын, кызматтык өсүүлөр болбойт деген кырдаалдар барбы?

Марат Жаанбаев: Мен эл аралык тажрыйбага кайрылат элем. Мисалы, Конституция андай бөгөт койбойт. Эл аралык жарандык тууралуу конвенциясы бар, 97-жылы кабыл алынган. Ал конвенция мамлекеттер аралык жарандыкты таануу боюнча нормаларды бекитип, ошолорду тескейт.

Кош жарандуулук Кыргызстанда кайсы бир мамлекет менен болгон макулдашуунун негизинде болот. Ал эми концептуалдык жагынан караганда биз акыркы 20 жылда кыргыздар кайсы гана жакка кетип калган жокпуз, дүйнө жүзү боюнча жүрөт. Анан алар кайра Кыргызстанга кайтып келип өзү топтогон тажрыйбасын, билимин, инвестициясын өлкөнүн өнүгүшүнө салымын кошо турган болсо биз аларга такыр бөгөт койбошубуз керек.
Бабановго да айтып атабыз, сага иш козгобой эле койсун, бирок жоопкерчиликти алгын, жооп беришиң керек деп. Кулматовго да айтып атабыз.


Дүйнө жүзүнүн практикасында, эл аралык укукта 3 категория бар. Биринчи категорияга жарандуулукту катуу кармап, эгер башка мамлекеттин жарандуулугун алып, эки паспорт менен жүрсөң, сага катуу жаза көрө турган мамлекеттер бар. Алардын ичине Америка да кирет. Мен окуган Чехия да ошондой саясатты карманат.

Экинчи категорияга кирген мамлекеттер ага лоялдуу карайт. Эгерде алардын жараны башка мамлекетке барып жарандыгын алып окуп, иштеп жүрүп, кайра кайтып келип иштейм десе, ага бөгөт койбой, жөнөкөйлөтүлгөн.

Үчүнчү категорияга такыр эле либералдуу көз караштагы мамлекеттер бар, ага Швейцария менен Австралия кирет. Негизги алардын ою кош жарандуулук аркылуу инвестицияларды, адам капиталын топтоп келүү.

Мыйзам ченеми

“Азаттык”: Өмүрбек Бабановго байланыштуу учурга келсек. Айта кете турган нерсе, биз “Республика” фракциясына кайрылып, алардын өкүлүнүн катышуусун өтүнгөн элек. Бирок ал максатыбыз ишке ашпай калды. Өмүрбек Бабанов жөн эле биринчи вице-премьер-министр эмес, коалициялык өкмөттүн түзүүчүсү. Ал Кыргызстандын жараны. Ошол эле мезгилде Казакстандын жараны катары катталып турганын Өмүрбек Абдырахманов башында турган топ тастыктаганын жарыялады. Бабанов өзү да бул маселе ал үчүн дайыма татаал болуп келгенин маалымат каражаттарына билдирген. Бул учурда мыйзамды кантип сактайбыз?

Туратбек Мадылбеков: Бул биздин үч жараныбыз тең чоң чиновниктер. Биздин мыйзамда так жазылган, мамлекеттик кадр мыйзамынын 11-беренесинде чоң кызматтарга иштөөгө тыюу салынат деп. Азыркы кезде Кыргызстандын эли кыйналып турганда кош жарандуулукту беришибиз керек.

Ал эми бул үч чиновник мыйзамды сыйлаган өлкө болсо тез аранын ичинде жумуштан кетиш керек. Керек болсо тергөө иши жүргүзүлүш керек. Анткени булар алдап келип отурат. Көрүнгөн документтери алып келип атат, өздөрү торго чалынып атат. Мисалы бажынын башчысы Кулматов Орусиядан бир справка алып келип алыптыр. Биз болсо Башкы прокуратура тарабынан Орусиянын Башкы прокуратурасынан расмий кагаздардын баарын алдык.

“Азаттык”: Эмне кылыш керек? Мыйзамдарды өзгөртүү керекпи? Мамлекеттик кызматкердин да кош жарандуулугуна жол берип, же бул максатка ылайыктуу эмеспи? Мисалы Латвия жана башка жактарды алсак, ал жерлерге башка жерде төрөлгөн инсандар келип президенти болуп, кызмат өтөп атат?
Бардык эле жерде эки мамлекеттин жараны болууга укугу жок. Себеби кайсы мамлекеттин мыйзам ченеми менен жашайт ал киши?


Алмамбет Матубраимов: Алар башка жактын атуулдугунан чыгып келип, ал жердин атуулдугун алып анан иштеп атышат. Мыйзам ченемдүүлүгүн эң жогорку мамлекеттик кызматта болуп аткандарды койгондон кийин, биринчиден койгон кишилер, экинчиден арызын жазып ошого макулдук берген кишилерди да жоопко тартыш керек.

Биздин Конституциянын 3-беренесинде “бүткүл элдик шайланган Жогорку Кеңеш жана президент” деп жазылып турат. Баарыбыз парламент, бийлик деп атабыз, депутаттар токтом менен ордуна коюп коюшсун. Мыйзам ченемдүүлүгү сакталбайбы? Президенттин кандай тиешеси бар? Азыр аткаруу бийлигинин башында премьер-министр турат, ал киши кызматка коюп алып аткандан кийин ал жооп бериши керек.

Экинчи жагынан бул жерде саясий 5 партия бар. Бул жерде Жогорку Кеңеш, аткаруу бийлиги, президенттин ортосундагы тирешүү сезилип тургандай болуп жатат. Ошондуктан парламенттин убагында бардык мыйзам ченемдүүлүгүн алып койгонго, чечкенге бардык мүмкүнчүлүгүңөр бар.

Эң негизгиси президенттик шайлоонун акырына чейин алты ай калды. Ошондуктан биз азыр аткаруу бийлигин ж.б. таркатууга мүмкүнчүлүгүбүз жок. Ошондуктан жаңы кабыл алынган Конституцияга өзүбүз чалдыгып отурабыз. Биздин Баш мыйзамыбызда ким талкуу кыла алат, ким чечмелей алат деген сөз жок. Мурун ал же Жогорку Кеңештики, же Конституциялык соттуку болчу. Азыр экөөнүкү тең жок.

Биздин Конституциялык палата болгондо деп айтып атышат. Бирок Конституцияда ал жөнүндө эч нерсе деп жазылган эмес. Чечкиндүүлүк менен бардык нерсени чечип, экономикалык кызыкчылыктын ошончолук эле керек болсо мыйзам ченемдүүлүк менен аткарып койсо болот. Дүйнө жүзүнөн келип иштей беришет. Бирок мамлекеттик кызматка башка мамлекеттин атуулу иштөөгө бизде толук тыюу салыныш керек.

“Азаттык”: Бирок парламентте бул иштин мыйзам жолунда чечилишине эч кандай жол берилген жок. Ошол эле кезде Өмүрбек Бабанов Кыргызстандын да атуулдугун алгандыгы айкын болуп атпайбы?

Туратбек Мадылбеков: Союз таркагандан кийин көбү башка өлкөнүн жараны болуп катталып алган. Эми мамлекеттик жогорку кызматка келип аткандан кийин жарандыктан чыгып, бул жакка келип жарандыкты алып анан паспорт алышы керек. Азыркы кезде Конституция кабыл алынгандан кийин биз дагы бир топ мыйзамдарды кабыл алышыбыз керек. Жакын арада биз кабыл ала баштадык. Ошол Конституциялык мыйзамдардын баарын кабыл алгандан кийин көп нерселер орду-ордуна туруп калат.

Укмаксан, көрмөксөн

“Азаттык”: Парламент ушул маселени чече албай жатат. Мисалы аларда деле кызыкдар күчтөр болуп атат. Жаштар буга кандай карайт?

Марат Жаанбаев: Бул эки кызматкердин жогорку даражадагы кызмат ордун ээлеп, башка мамлекеттин жарандыгы чыгып калгандыгы бул биздин кадрдык агенттикке окшогон мамлекеттик органдардын чабалдыгы. Мисалы мамлекеттик органдарды реформалоо, же кадрларды алуу боюнча маалыматтар так жана жакшы көзөмөлдөнбөгөнү тастыкталып жатат. Башка мамлекеттерди карасак, президенттен баштап кадрдык агенттикте бардык маалыматтар такталып, ошого чейин привентивдүү чара көрүлөт.
Бул жерде Жогорку Кеңеш, аткаруу бийлиги, президенттин ортосундагы тирешүү сезилип тургандай болуп жатат.


“Азаттык”: Өмүрбек Бабанов бир гана вице-премьер-министр эмес, азыркы турган өкмөттүн түзүүчүсү. Булар башка өлкөнүн жараны болуп мыйзам бузуп эле калабы, же биздин улуттук, мамлекеттик кызыкчылыктарга байланыштуу бир учурларда ишеним жок болуп калабы?

Алмамбет Матубраимов: Ушунчалык жогорку кызматтарга жеткенден кийин Бабанов өзүнүн партиясы менен жарышка чыкты, кол топтоду, шайлоого катышты. Ошол жерде бардык таржымалын толук жазган кезде ачыкка чыкмак. Жашырганы үчүн сөзсүз түрдө мыйзам ченеминде жооп бериш керек. Жогорку Кеңеште комиссиянын артынан комиссияны түзүп атышат. Бул жерден саясий гана баа берип коюш керек, ошону менен токтош керек.

“Азаттык”: Туратбек мырза, сиздин жетектеген тартип мыйзамдуулук комитет, парламент өзүнүн саясий баасын бере алабы?

Туратбек Мадылбеков: Ушундай нерсени жалаң эле парламентте айтпастан, баарыбыз тең айтышыбыз керек. Эмне үчүн парламентте комиссия көп болуп атат? Анткени акыркы жылдарда ушунчалык сазга батып калыптырбыз. Ошон үчүн бул жерде биздин тартип коргоо органдар жакшы иштеш керек.

Парламенттин иштей турган көп иштери бар. Бизге ушундай нерселер тоскоол болуп атат. Бирок биз элдин өкүлү болгондон кийин ушуну укмаксан, көрмөксөн кылып койбой, мунун аныгын анык деп, саясий, моралдык жактарын да карап атабыз.

Бабановго да айтып атабыз, сага иш козгобой эле койсун, бирок жоопкерчиликти алгын, жооп беришиң керек деп. Кулматовго да айтып атабыз. Карап көрсөк, акыркы күндөрү колун батырып, жеп-иче турган адамдардын баарын тең өздөрү кош жарандыкты алып алып, уурдап туруп качып кете берет экен. Ушуга мен азыр ишенип отурам.

“Азаттык”: Орусиянын жарандыгын алган адамдар Кыргызстан паспортун тапшырып, баш-оту менен өткөнүн билдирип чыгышат. Анан орус паспортун алышат. Бул жакка келгенде да проблемага туш болуп атат. Карапайым элдин маселесин чечиш үчүн кандай чара көрүшүбүз керек?
Алар кайра Кыргызстанга кайтып келип өзү топтогон тажрыйбасын, билимин, инвестициясын өлкөнүн өнүгүшүнө салымын кошо турган болсо биз аларга такыр бөгөт койбошубуз керек.


Алмамбет Матубраимов: Жогорку Кеңештин өткөн жыйынында сөз болгон, Кыргызстандын атуулуна кыргызмын деп жазылып, эгер ошону тастыктай турган документтери болсо, жөнөкөйлөштүрүлгөн атуулдукту тез аранын ичинде берүү боюнча. Ошону кабыл алып, тез аранын ичинде аракет кылса болот. Себеби бизде 98-жылга чейин шериктеш мамлекеттер ичинде башаламандык болгондо үч паспорт алганга мүмкүнчүлүк болуп калган. Ошондуктан азыр паспортту текшерүү системасы боюнча азыр такталып атат. Орусиядан бизге депортация кылып жөнөтүп атат.

“Азаттык”: Жарандыкты жөнөкөйлөштүрүү биздин четке кеткен жаштардын кайра келишине ыңгайлуу шарт түзүп береби?

Марат Жаанбаев: Албетте түзүп бериш керек. Себеби азыр биз талкуулап жаткан үч жогорку даражадагы кызматкерлердин проблемасы бул башталышы гана. Азыр чет өлкөдө кыргыздардын бешинчи мууну пайда болуп атат. Алар кайра өз ыктыяры менен өзүнүн аң-сезимине жараша, мен Кыргызстандын жаранымын деп келгенде, аларга биз эч бөгөт койбой, мүмкүнчүлүктөрдү түзүп беришибиз керек. Мыйзамдуу түрдө эрежелер болуш керек.

Ал эми мамлекеттик кызматтарга адамдын өзүнүн тандоосу болуш керек. Эгерде сен башка мамлекеттин жараны болуп, мамлекеттик кызматты ээлегиң келсе, чет өлкөлүк жарандыгыңан баш тартышың керек. Ар бир адамдын өзүнүн абийири болуш керек, жаап-жашырбай, ачык-айкын айтыш керек, мен ушундай шартта жаран болуп калдым эле, ушуну чечип алышым керек деп.

“Азаттык”: Мыйзамдык жактан ушуну жолго коюп, мүмкүн Бабановдун деле экономикалык, ишкерлик жөндөмүн пайдалануу жагын ойлосок деген сөз болуп атат.

Туратбек Мадылбеков: Бабанов болобу, же Иванов болобу, кеп анда эмес, бул жерде мыйзамды сыйлоо, президент баш болуп баарыбыз мыйзамды бузбай иштесек бизде келечек болот. Эгерде ар бирибиз эле муну кыргызча кылып койсок, болот дей берсек болбойт. Ошон үчүн ар бир жаран мыйзамдын алдында жоопкерчиликтүү болушу керек.

“Азаттык”: Рахмат.

Мамытов: Чек араны бекемдөө боюнча программа керек

“Ар-намыс” фракциясынын депутаты Токон Мамытов чек арадагы кырдаал боюнча суроолорго жоп берди.

“Азаттык”: Ноокенде өзбек чек арачыларынын огунан кыргызстандык жаран мерт болду. Буга чейин да мындай окуялар болуп келген эле. Парламент буга карата кандай чара көрөт?

Токон Мамытов: Өзүңөр билгендей, мындан бир нече күн мурун чек ара маселесин парламентте козгоп, атайын Чек ара кызматынын төрагасын чакырып, жалпы чек ара кызматынын абалы, чек аралардагы абал боюнча маалыматты да укканбыз. Биз ошондо өзүнчө токтом кабыл алып ушул маселе каралган.

Баткен облусунда, Ошто, мына эми Жалал-Абадда ушундай кайгылуу окуялар болуп жатат. Биз буга да көңүл буруп, бул жөнүндө да сурайбыз. Менин билишимче, азыркы учурда Чек ара кызматынын жетекчилиги иликтөөлөрдү жүргүзүп жатыптыр. Анын жыйынтыгы менен биз да тиешелүү чара колдонобуз.

“Азаттык”: Мына чек ара, андагы коопсуздук боюнча парламентте талкуулар болуп жатат деп айттыңыз. Эмне себептен чек арада ушундай окуялар тыйылбай жатат деп ойлойсуз. Башкы себеби эмнеде?

Токон Мамытов: Ачыгын айтыш керек, биздин Чек ара кызматы Өзбекстандын, а түгүл Тажикстандын Чек ара кызматынын деңгээлине чыга албай жатат. Себеби мамлекет соңку жылдарда тиешелүү көңүл бурган эмес. Акаевдин жана Бакиевдин учурунда да ушундай мамиле болгон. Мына эми гана чек ара кызматына көңүл бурулуп, парламент, өкмөт дагы тиешелүү чараларды колдонуп, буларга материалдык жактан да жардам берели, каражат жагын да карайлы деп жатабыз. Мындан сырткары чек арадагы аскерлердин санын да көбөйтүү керек. Көп проблемалар бар. Ошолорду комплекстүү түрдө чечсе болот эле.

Чек ара маселелерине арналган парламенттик угууларда мен сунуш киргизгем: кандайдыр бир мамлекеттик, өкмөттүк деңгээлде чек араны бекемдөө боюнча программа кабыл алыш керек деп. Антпесек ушул абалда кала беребиз.

“Азаттык”: Адатта кыргыз-өзбек чек арасында жаңжал болгондо, аны талкуулаганда же иликтегенде өзбек тараптан жооп келбейт деп айтышат. Ушул чек ара маселелеринде мамлекеттер аралык кызматташууну кантип жандантса болот?

Токон Мамытов: Кыргыз-өзбек чек ара кызматтарынын ортосунда мамилелерди, карым-катнашты бекемдеш керек. Бир топ маселелерди парламент чечсин, өкмөт чечсин деп отуруп алып башкаларыбыз чара колдонбой жатпайбызбы. Мына, мен деле иштеп жүргөндө башымдан өтүп калды, мурда, бир убакта билесиңер биздин элдин экиден-үчтөн, машинасы менен, аты менен, малы менен, короо койу менен чек арадан ары айдап кеткен учурлар болуп жатпадыбы.

Мен иштеп турганда Ташкентке, Анжиянга, Ферганага эки-үч жолу барып, алардын жетекчилери менен жолугуп, мамиле, карым-катнаш түзүп бир топ маселелерди чечип калганбыз. Мына азыр ошол мамилерди кайра жандандырып, бекемдеш керек. Ушундай маселелерди сүйлөшүп чечсе болот. Эгерде таламандын так түшүндө, кыргызбы, же өзбек жараныбы чек араны бузуп келатса ага курал колдонбош керек, жөн эле токтотуп, иликтөө жүргүзүп, күнөөсү болсо айып пул тагып эки мамлекеттин органдарынын беттештирип туруп, берип коюш керек. Ушундай ыкмаларды колдонуш керек.

“Азаттык”: Азыр эки өлкө ортосундагы чек араны аныктоо иштери кайсы баскычка келди?

Токон Мамытов: Бул иштер бир топтон бери токтоп калды эле. Азыр кайра жаңыдан башталып жатат. Эки өлкө ортосундагы 1371 чакырым жердин 300 чакырымдайы тактала элек. Азыр ошону тактоо иштери жүрүп жатат.

“Азаттык”: Рахмат.

Кыргыз-өзбек чек арасында дагы ок атылды

Жалаловго ок жаңылган кыргыз-өзбек чек арасын ушул аң гана бөлүп турат.

Жалал-Абад облусунун Өзбекстан менен чектешкен аймагында чек арачылар тарабынан атылган октон бир адам ажал тапты.

Ноокендин Чоң-Багыш айылында Өзбекстандын чек арачыларынын огунан ажал тапкан Кыргызстандын жараны Пазилжон Жалаловдун жакындары аза күтүү каадасын бүгүн да улантты. 39 жаштагы маркумдун сөөгү кечээ Өзбекстан кайтарып бергенден кийин кечке жуук жерге берилген.

Окуя кандай болгон?

Кыргызстандын өзбек тектүү жараны Пазилжон Жалалов 27-майда айылынан анча алыс эмес жердеги кыргыз-өзбек чек ара тилкесинде ок атууга кабылган. Биз маркумдун жакындары менен окуя болгон чек ара тилкесине жакын бардык.

Пазилжондун бир тууган кайниси Рустам Абдрасулов эки өлкөнү бөлүп турган аңдын кырында туруп түшүндүргөндөй, жездесине бейтарап аймакта ок атылган. Өзбек тарап бул окуяга “кыргыз жараны Өзбекстандын аймагына өтүп, чек арачыларга тиешелүү атты мине качмакчы болгондо курал колдонулду” дегендей түшүндүрмө берген. Бирок маркумдун жакындары мындай жүйөөгө ишене бербейт:

Рустам Абдурасулов окуя болгон жерди көрсөтүүдө.


- Өзбекстандын чек арасы мына бул аңдан үч жүз метр нары жерде, зым тартылып коюлган. Өзү көрүнүп турат. Окуя ушул бейтарап аймакта, аңдан нары он метр жердеги талдын жанында болгон. Өзүңүз көрүп тургандай, мына азыр да Өзбекстандын жоокери бизди көрүп калып бери келе жатат, минген атын наркы кепеге байлап койду... Биздин чек арада мына эч ким жок, азыр да. Эми өзбекстандыктар айтып атышпайбы, “ кыргыз жараны атты минип качам деген” деп, аттарды биздин десанттар деле алып өтө алышпайт, аны куралдуу жоокерлери кайтарып турат. Менин оюмча, бул баланы негизсиз эле аткан.

Биз чек ара тилкесине жакын барган кезде да атчан жана куралдуу, жөө өзбек жоокерлери чек ара тилкесин бойлой кыдырып жүрдү/

- Чек арада жашоо коркунучтуу болуп калды да, мен өзүм ишенбейм. Кочкор-Ата шаарына үй курууну баштадым. Баламды чек арага жакын жердеги пахтага суу койгонго жиберүүгө да кооптуу болуп калды. Мал бакканды айтпай эле коёюн, Өзбекстандын чек арачылары аттап өтүп, айдап кеткени кадимкидей эле адат болуп калды, - деп андан ары кеп улады Рустам Абдрасулов.

“Таянаар тоомдон айрылдым”...

Окуя болгон күнү талаада иштеген балдардын бири Мирзахид ок атылгандан кийин Пазилжан Жалаловду өзбек жоокерлери автоунаага жүктөп кеткенин көргөн:

- Биз талаада эс алалы деп олтурсак, биринчи атылган октун үнү угулду, анан эскертүү берилип эки жолу ок атылгансыды. Анан Өзбекстандын УАЗ унаасы келип, Пазил акени жүктөп кетти. Анын жыгылганын көргөн жокмун, ал өзү жалгыз эле ал жакка өткөн болчу.

Маркумдун жакындары жана айылдаштары аза күтүүдө.

1972-жылы туулган Пазилжан Жалалов андан кийин Өзбекстандын Пахта-Абад райондук ооруканасына жеткирилип, операция жасалган. Бирок операциядан кийин өзүнө келе албай 28-майга оогон түнү мерт болгон. Өзбекстан кайтарып бергенден кийин анын сөөгү ишемби күнү кечке жуук өзү туулуп-өскөн Ноокен районундагы Чоң-Багыш айылына коюлду. Бүгүн анын арбагына багыштап курап окутуу агасынын үйүндө улантылды.

Закир Жалалов кыргыз чек арасы бекем кайтарылганда гана инисине ок атылгандай окуя тыйылат деген ойдо:

- Ичине эки жолу ок тийген, үчүнчүсүн эскертүү иретинде асманга атышкан экен, көргөн адамдар ошентип айтып атышат, биз го көрбөдүк. Менин иним ок тийип, каза болгондой окуялар болбосу үчүн - чек арабызды мыктылап коруганга аракет кылуубуз керек да эми. Алардын чек арачылары 5-6 метрде бирден турат экен, биздин аскерлер аз болуп атат окшойт, 150-200 метрге бирден коюлат деп уктум.

Маркумдун жесири


Пазилжонго ок жаңылганын аялы Гүлназ Султаналиева жума күнү аяшынан уккан. Эми ал бир үйдө эки жашар уулу менен калганын айтууда:

- Муну кимдир-бирөө уюштуруп эле алпарган. Мурда “ чек арага барбайм, өтө албайм, Гүлназ, корком” айтып жүрчү эле, өзү өтүп барганына ишенбейм. Жашообуз эл катары болчу, ишибиз жок, отуз алты сотых жерибиз бар, болгону. Аяшымдан уктум, ок тийгенин... Минтип чыпалактай болгон балам менен таштап кете берди да. Андан бөлөк менин сүйөнөөр-таянаарым жок болчу...

Чек араны кантип кайтарабыз?

Жалал-Абаддын кыргыз-өзбек чегиндеги кыштактарында нечен жылдан бери мал уурулук да тыйылбай келет. Уурулардан тажаган Чоң-Багыш айылынын тургундары мал кармабай калганын айыл башчы Хабибулла Эргешов айтып олтурду:

- Канча жылдан бери мал уурулук болуп атат. Эл тажап бүттү да. Биздин айылда мал жок, азыр мал кармагандан коркуп калдык, улам уурдата берип. Чек арадагы окуяларды токтотуу үчүн өзбекстандыктарга окшоп күнү-түнү коргош керек, ошондо токтойт, ага чейин тыйылбайт. Өзүңүз барып көрүп келиптирсиз го, Өзбекстандын чек арачылары күнү-түнү кайтарат, чымчык өткөрбөйт. Биздин чек арачылар ошо күнү ошол жерде болгондо Пазилжонду да ал жакка өткөрбөй, балким тирүү калаар беле?..

Чек арадагы Чоң-Багыш айылынын тургундары болсо кыргыз чек арачылары жетишпесе, өкмөттүн колдоосу менен чек араны өзүбүз кайтарсакпы деген да ойду да кыйытышты.

Окуя болгон аймакта чек ара такталып бүткөн. Кыргызстандын Чек ара кызматынын төрага орунбасары Чолпонбек Турусбековго кайрылганыбызда Өзбекстандын Пахта-Абад чек ара саркеринен келген маалыматка таянып, Пазилжон Жалалов мас абалында коңшу өлкөнүн аймагына кирип кеткенде ок тийгенин айтты:

- Биздин жараныбыз Өзбекстандын аймагында, ошо аңдан нары он метр жерде болуптур маалыматка караганда. Жалалов мас абалында болгон экен ошо күнү. Өзбекстандын Чек ара кызматына тиешелүү аттары болгон. Ошол бир атты алып качам деген мезгилинде Жалаловго курал колдонулганы айтылып атат.

Бирок жогоруда айтылгандай маркумдун жакындары мындай жүйөөгө ишене беришпейт. Азыр Жалаловдун кандай жагдайда ажал тапканы иликтенүүдө. Ноокендин Сакалды айыл өкмөтүндөгү аймактык милиция өкүлдөрү кечээ окуя болгон жерде болуп кайтышкан.

Мындай окуялар кыргыз-өзбек чегинде биринчи ирет болуп аткан жок. Кыргызстандын түштүк облустарындагы чек ара тилкелеринде буга чейин да бир канча ушул сыяктуу окуялар катталган.

Борбор Азия орусиялык гезиттерде

Соңку апта (23-27-май) ичи борбор азиялык өлкөлөрдүн ичинен Кыргызстандагы окуялар тууралуу көбүрөөк жазылды.

26-майда “Интерфакс” маалымат агенттигинде “Жашоо бир нукка түшүп калды” деген аталыштагы Кыргызстандын премьер-министри Алмазбек Атамбаевдин маеги жарыяланды.

Макаланын автору Атамбаевге коррупция менен күрөшүү, экономикалык программалар, бюджеттик таңкыстык тууралуу суроолорду узаткан. “Президенттик шайлоого катышасызбы?” деген суроого Атамбаев “азырынча белгисиз” деп жооп кайтарган.

26-майда “Независимая газетада” “Чириген мамлекеттик башкаруу” деген макала чыкты. Анда кыргызстандык мамлекеттик кызматкерлер бюджетти толугу менен өзүнө коротуп жаткандыгы айтылат.

Дүйнөлүк банк жакында мамлекеттик башкаруунун натыйжалуулугу тууралуу иликтөөсүн жарыялаган эле. Ага ылайык, Кыргызстан тизменин акырында турат. Кыргызстанда мамлекеттик кызматкерлердин саны 60 миңге жетет жана алардын айлыгы мамлекеттик бюджеттин эң көп бөлүгүн түзөт.

Ошол эле убакта жакында Кыргызстанда жергиликтүү өзүн өзү башкарууга канча акча кетээри тууралуу маалыматтар жарык көргөн.

Кыргызстандын Каржы министрлиги кабарлагандай, 2010-жылдын апрель айында мамлекеттик кызматкерлер 5,2 миллиард сом коротушкан. Ушул көрсөткүч сакталса, жылдын аягына чейин мамлекеттин бюджети толугу менен желип бүтөт. Ошондо жыл ичи мамлекеттик башкарууга 63 миллиард сарпталат, ал эми бюджеттин киреше бөлүгү 68 миллиард сомду гана түзөт.

“Акча эмнеге коротулуп жатат? Себеби мамлекетик кызматкерлер натыйжалуу иштебей жатышабы?” деп кызыгат “Независимая газета”.

25-майда “Новые Известия” гезитинде “Качкындар кооптонушу керек” макала жарык көрдү.

Днепропетровск шаарында ушул апта КМШ өлкөлөрүнүн атайын кызматтары жабык эшик артында жолугушту.

Журналисттерге белгилүү болгондой, жолугушууда Орусия жана Украинада жүргөн качкындардын тагдыры талкууга алынган.

Орусия качкындары жергиликтүү бийликтерге мыйзам бузуулар менен берип келет. Айрыкча 2005-жылкы Өзбекстандын Анжиян шаарынан келген качкындардын абалы оор бойдон калууда.

25-май, “Московские новости”. Аркадий Дубнов “Апам берген 20 миллион” деген макала жазып чыкты. Анда мурдагы генпрокурор Кубатбек Байболов жана биринчи вице-премьер Өмүрбек Бабановдун тегерегиндеги ызы-чуу окуялар талданат.

Макалада айтылган дагы бир маалымат – Бабановдун бир нече жыл мурун офшордук транш аркылуу 20 миллион доллар алышы. Бул жаңжал президенттик шайлоого аттанам деп турган Атамбаевге сокку, деп жазат Дубнов.

Казыбеков: Миграциялык агым күчүндө

Кыргызстандык мигранттардын кесиптик даярдыгынын төмөндүгү жана жумушчу күчүн мыйзамдуу шартта сыртка жөнөтүүнү уюштуруунун жоктугу орчундуу көйгөйлөрдү жаратууда.

Астанадагы элчиликтин консулдук бөлүмүнүн башчысы Замирбек Казыбеков "Азаттыкка" маек курду.

- Казакстандагы Кыргызстандык эмгек мигранттары тушугуп жаткан негизги көйгөйлөр кайсылар?


- Биздин бул жактагы көпчүлүк мекендештерибиз эң жөнөкөй чет мамлекеттерде болуунун негизги эрежелерин бузушууда.

Казакстандын миграция комитети тарабынан талап кылынган документтеринде убактылуу каттоо белгисинин жоктугу же ошол эле миграциялык баракчаларды каттоо мөөнөтүнүн өтүп кеткен учурлар көп кездешет. Мына ошону биздин жарандар убагында кантип каттоого туруу зарыл экендигин билсе да ал эрежелерди бузуп коюшат. Анан текшерүүнүн жыйынтыгында башка өлкөнүн аймагында мыйзамсыз жүргөндүгү үчүн аз дегенде жазана тартып же болбосо убактылуу кармоо жайларына түшүп калып жатышат.

Көпчүлүк соодада иштеген жарандарыбыз өздөрүнүн туугандарынын 17-18деги кыздарын балдарын каратыш үчүн күбөлүктөрү менен же 13-14 жаштагы башка бирөөлөрдүн күбөлүктөрү менен алып келишет. Анан текшере келгенде колго түшүп калып, кыйналып жатышпайбы.

- Бул эми алардын укуктук сабатсыздыгыбы же аргасыз чарасыбы?

- Базарларда же курулушта иштеп жаткан балдар менен сүйлөшкөндө алардын көпчүлүгү негизинен чет элде жүрүүнүн эрежелери менен тааныш экендиктерин байкадым.

Бирок Кыргызстандагы жумушсуздуктун айынан эптеп эле чет жерге барып, турмуш-тиричиликти оңдоп иштеп келсек деген үмүт менен айрымдары документтерин тууралабай эле жолго чыгып алышат экен. Анан бул жакка келип алып, же иштен жок, же кайра кайтып кете албай жүрө беришет.

- Негизинен бул жактагы эмгек мигранттарынын көпчүлүгүн 17-18 жаштагы өспүрүм курактан эми гана өткөн жаштар түзөт экен. Алар бул жакка кандай кесиптик даярдык менен келип жатышат?

- Бул өтө терең маселе. Акыркы мезгилде Астанада араба түртүп жүргөн же чай, суусундук сатып жүргөн көпчүлүк жаш мигранттарды сураштыра келсең көпчүлүгү атайын орто билим тургай мектепти толук бүтүрбөй келгендер болуп чыгат.

Эми бул жакка паспорту жок келип алышкандан кийин алардан атайын техникалык орто билимди алып келдиңби деп сураштын өзү да оңтойсуз.

Биздин мамлекет стихиялуу миграция күчөп турган маалда аны бир кылка жөнгө салууга аракет кылып, жаш жарандарыбыздын бир өнөр үйрөнүшүнө жана сыртка чыгуунун жол жобосун өздөштүрүп анан жолго чыгышына көбүрөөк көмөк көрсөтсө мүмкүн абал жакшы жагына өзгөрөт беле... Алардын ата-энелери да балдарын сыртка чыгаруудан мурун миграция кызматынын жергиликтүү бөлүмдөрүнөн маалымат алып анан жөнөтүшсө жакшы болот эле.

Замирбек Казыбеков
Өкмөт атайын кесиптик даярдыгы бар жарандарды өкмөттөр аралык макулдашуулардын негизинде гана чет өлкөгө чыгарып, алардын өлкөгө кийин кайтып келишине кепилдик боло тургандай шарттарды киргизсе жакшы болот эле.

- Кыргызстандын жарандары үчүн Орусияда жумушка уруксат берүү жагы мурда эле чечилген. Бирок учурда Казакстан визасыз каттоого алууга уруксат бергени менен жумушка уруксат берүү жагына келгенде кетенчиктеп турат. Мунун чыныгы себептери эмнеде?

- Бул биздин элчиликтин эң негизги маселеси. Мындан мурда Кыргызстандын жарандары үчүн Казакстандын аймагында жүрүү мөөнөтү токсон күнгө узартылган болчу. Бирок өткөн жылдын 13-апрелинде ал токтомду жокко чыгарган нота келди. Мына ошондон бери кайра беш күндүк мөөнөттө каттоого туруу боюнча шарт мурдагы калыбына түшүп калды.

Ал эми жумушка уруксат берүү жаатында сүйлөшүүлөр Казакстан менен Кыргызстандын миграция кызматтары тарабынан тынымсыз жүрүп келе жатат. Бардык шарт, ыңгайлар боло турган болсо бул маселе жакынкы келечекте мүмкүн чечилип калаар.

- Азыркы учурда Кыргызстандын чет мамлекеттердеги дипломатиялык өкүлчүлүктөрүнө карата сын-пикирлер айтылып жатат. Айрыкча кызматкерлердин орой мамилеси, кыргызча сүйлөбөгөндүгү жана кызмат көрсөтүүлөрдүн акысын жогорулатып алган учурлар боюнча...

- Тышкы иштер министрлигинин чет мамлекеттердеги өкүлчүлүктөрүнүн ичинен кабарларды жана баяндамаларды мамлекеттик тилде даярдап берген биз эле болсок керек. Бизге келген Кыргызстандын жарандары менен аңгемелешүү да кыргыз тилинде гана жүргүзүлөт.

Башкалардан айырмаланып бизде кызмат көрсөтүүлөрдүн тездетилген тарифи деген жок. Биз документтерди бир күндүн ичинде күттүрбөй эле даярдап бергенге аракет кылабыз. Анан калса бизге документтер боюнча келгендер деле башкаларга салыштырмалуу азыраак.

- Казакстандын бардык облустарына барып, андагы Кыргызстандын жарандарынын абалы менен таанышып турууга мүмкүнчүлүгүңүздөр болобу?

- Элчилик ачылган 18 жылдан бери ар бир облуска чейин кыдырып эч ким барган эмес экен. Өткөн жылы элчи менен макулдашып алып, он бир облустун баарын айланып чыктык. Негизинен облус борборлору болгон шаарларда 200дөн баштап беш жүздүн аралыгында Кыргызстандын жарандары иштешет экен. Алардын көпчүлүгү базарларда жана курулуш тармагында.

Спорт: мыктылар тандалат

28-майда Бишкекте өспүрүмдөр футболдук мелдеш башталды. Кипрде фехтования боюнча жана Германияда кайыкчылардын дүйнө Кубогунун мелдештери өтүүдө.

Бишкекте “Алга” командасынын оюнчусу Нурлан Ниязалиевди эскерүүгө арналган өспүрүмдөр футбол турнири башталды. Мында Чүй облусу менен Бишкек шаарынын 8 командасы катышууда.

“Алга” футбол клубунун жетекчиси Эмил Бусурманкуловдун айтымында, мелдеште мыкты ойногон балдарды тандап, Таласта өтө турган “Келечек” кубогуна даярдык болот.

Бул күнкү беттешүүлөрдө “Дордой” командасы менен олимпиадалык резерв балдар спорт мектеби 1:1 эсебинде тең чыгышса, Канттын “Абдыш-Ата” командасы “Жаштык-29” командасын утуп алышты. Мелдеш беш күнгө созулуп, жеңүүчүлөрү 1-июнь Балдарды коргоо күнү аныкталат.

Стритбол мелдеши

28-майда Бишкекте балдарды коргоо күнүнө карата стритбол боюнча мелдеш болду. Мында баскетбол боюнча балдар спорт мектебинин командалары жеңишке жетишти.

Партиячылар эрөөлдө

28-майда Бишкекте саясый партиялардын жаштар канатынын 1-футбол турнири өтүүдө. Мында 6 партиянын жаштар командалары мөрөй талашып жатканын СДПК партиясынын өкүлү Ренат Исмаилов “Азаттыкка” билдирди.

Кылыч чебери Александр Кипрде

28-майда Кипрдин Лимассол шаарында фехтования боюнча дүйнө Кубогунун мелдештери башталды. Мында кыргызстандык кылыч чебери Александр Черных өлкө намысын коргоп жатат.

Эгерде ал арбын упай топтоп, байгелүү орунга илинсе Лондон олимпиадасына жолдомо алып калышы ыктымал.

Ошондой эле дүйнө Кубогу июлда өтө турган Азия чемпионатына да камылга көрүүнүн, спортчуларды сыноонун ыңгай болууда.

Кайыкчылар Германияда

28-майда Германиянын Дуйсбург шаарында кайык жарыштары боюнча дүйнө Кубогунун 4-этаптык мелдештери башталды. Мында кыргызстандык 4 спортчу кайык жарыштарына катышууда. Былтыр Гуанчжоуда өткөн 16-Азия оюндарынын коло байге ээси Александр Пароль баштаган жигиттер жеке жана 4 кишилик кайык жарыштарына катышып жатышат.

Кытайда дүйнөлүк таймаш

Учурда Кытайдын Чэнду шаарында спорттун азыркы беш түрү боюнча дүйнө Кубогу үчүн таймашуулар өтүүдө. Мында дүйнө жүзүнөн тандалган жүзгө жакын спортчу мөрөй талашып жатат. Кыргызстандын намысын коргоп жаткан 4 жигит азырынча жоон ортодон ылдыйкы көрсөткүчтөргө ээ.

Мыктылар иргелип 29-майда финалдык таймашууларга укук алышат. Арбын упай топтоп, алдыңкы орундарды ээлегендерге Лондон олимпиадасына жолдомолор ыйгарылат.

Тажикстанда эрежесиз кармаш

28-майда Тажикстандын Хоженд шаарында жаштар арасында эрежесиз эрендер кармашы башталды. Бул Борбор Азия биринчилигине Кыргызстандан жыйырмадан ашуун кыз-жигит катышууда. Турнирдин жеңүүчүлөрү 29-майда аныкталат.

China Open эл аралык турнири

29-майда бокс боюнча Кытайда China Open эл аралык турнири башталат. Мында Ала-Тоодон алты жигит өлкө намысын коргоого барышты.

Өлкөнүн бокс боюнча башкы устаты Адылхан Бекболотовдун айтымында, алардын катарында эл аралык мелдештерде мөрөй алышкан Азат Үсөналиев, Эрмек Сакенов, Асадулло Баймурадов жана Чыңгыз Борбашев бар.

Жоокер Чубакка басым болуп жатабы?

Чубак Бакыт уулу

Чубак Бакыт уулу 18 жашта. Ал аскерге түшөрү менен эле токмокко кабылганын, сокур ичегиси жарылганын айтууда. Анын командирлери Чубак аскерден качуу максатында калп айтып жатканын ырасташат.

23-майда токмоктолгонун айтып, сокур ичегиси операция болгон жоокер Чубак Бакыт уулу ооруканада дарыланууда. Бишкектин 74/12-аскер бөлүгүнө келип түшкөндөн сегиз күн өтпөй токмоктолгонун айткан Чубактын командирлери айтылгандар чындыкка жатпасын билдиришүүдө. Учурда Аскер прокуратурасы ишти териштире баштады.

26-майда “Азаттыкка” токмоктолуп ооруканага түшкөн аскердин тагдырын айтып, Бишкектеги Фучик көчөсүндө жайгашкан хирургиялык ооруканадан телефон чалуу болгон.

“Азаттыктын” кабарчылары ооруканага барганыбызда, бүкүрөйүп араң эле баскан катардагы жоокер Чубак Бакыт уулу суроолорго жооп берип, аны аскерде токмоктошконун, ичке катуу тепкенден кийин ушинтип сокур ичегиси түйүлүп калганын айтып берди.

Чубак Бакыт уулу быйыл 18 жашка толуп отурат. Энеси кичинесинде эле каза болгонун, атасы жумуш издеп Казакстан тарапка кетип жок экенин айтат. Өзү чоң энесинин колунда өскөн.

Ал 17-май күнү Бишкектеги Жаза өтөө башкы башкармалыгынын Кайтаруу жана күзөтүү департаментине караштуу 74/12 номурлуу аскер бөлүгүнө кызмат өтөөгө жиберилген. Аталган аскер бөлүгүндөгү документтерге караганда, 23-майда ал аскердик медицина бөлүмүнө түшүп, сокур ичегиси түйүлгөн деген шек менен Фучик көчөсүндөгү хирургиялык ооруканасына жеткирилген. 24-майда ага сокур ичегиси түйүлгөн деген диагноз коюлуп, операция болгон.

Чубак Бакыт уулу “Азаттыкка” билдиргендей, ал аскерге түшөрү менен эле кайсы бир сержант жаакка урган. Командирлери сураганда “мурда аттан жыгылгам” деп жашырып койгон. Кийинки күндөрү токмоктон буттары сыйрылып, көгөрсө да чыдап жүргөн. “Сержант Кубан Сүйүнбек уулу ичке тепкенден кийин чыдай албай калдым”-, дейт катардагы жоокер:

- Мен тиги жактан аскер бөлүгүндө көнүгүүлөрдү жасап аткам. Анан ичим ооруп дааратканага баргам. Сокур ичеги болдум окшойт деп айтсам, Кубан Сүйүнбек уулу деген келип, “сокур ичеги болгонуңду урганым барбы, бул жакка келгенден кийин баарын көтөрүшүң керек” деп ичке эки тепти.

Анан бүктөлүп эле медициналык бөлүмгө барып жаттым. Ал жактан да тургузуп пол жуудуруп, туалеттерге хлор септиришти. Анан башым айланып, ошол жерден жыгылдым. Жыгылгандан кийин тез жардам чакырып, бул жакка алып келди. Бул жакка алып келгенде сокур ичегим жарылып кетиптир.


Бул токмоктолдум деген жоокер чоң каалоо менен аскерге келгенин, эми кайра аскерге кайтуудан көңүл кайт болуп калганын да белгилөөдө. Чубак менен чогуу ооруканада дарыланып аткандар да анын токмоктолгонунан шек санашпайт. Анын сабалганы көрүнүп турганын, бүгүн жетекчилери келип психологиялык басым кылышканын айтышат.

Заир Абылкасым уулу: - Мен Чубак менен палатада чогуу жатам. Чубак келгенде туалетке киргенде сабады деп айтты. Сокур ичеги болдум деп айтса болбой сабашыптыр. Эгер армия ушундай болсо, Чубак ушундай кебетеде кызмат өтөй турган болсо менин деле көңүлүм калды го. Болбосо мен деле аскерге бара турган каалоом бар болчу. Андан көрө акча берип аскердик күбөлүк алган оң.

Эми командирлери Чубакты “кайра бар, биз өзүбүз колго алып, өзүбүз карап беребиз” деп атышат. Буга чейин карашпай аткан. Силер келип, сиздер айткандан кийин аскер бөлүгүнөн да, ооруканадан да баары келип, карап атышат. Буга чейин Чубакка жакшы көңүл бурулбай аткан. Ичсе ичет, ичпесе жок эле болуп аткан...

Ташмамат Исмаматов: - Баланы көбүрөөк тээп койгон. Биз ооруканага чогуу түшкөнбүз. Мен операция болуп, өйдө болуп кадимкидей басып жүрөм, бала болсо ушу күнгө чейин дагы эле эңкейип, басканы ушул. Көрүнүп эле турат го. Өзү деле айтты. Эми ал жакта тартипти күчөтсө болмок ошол чоңдору. Балага убал эле болду...

“Азаттык”: - Чубактын айткандарына ишендиңизби?

Ташмамат Исмаматов: - Эми жүрүш-турушун карап туруп эле албетте ишенесиң. Ишенбеске айла жок. Баланы көрүп бооруң ооруйт.

Актилек Зарипбеков: - Силер келип кеткенден кийин аскер бөлүгүнөн да жетекчилери көп келип атышат. Бөлмөсүндөгү байке да айтып атат, “баланын нерви күчтүү экен” деп. Келип алышып эле эмнеге мобинтип айтасың деп басым кылып, бул ооруганына карабай чыдап, айтканынан кайтпай отурат деп. Эми жигит өзү деле айтып атат, айыксам кайра барам депчи. Бул деле мекенге кызмат өтөйм деген нерсе болуш керек. Эр жүрөк, азамат жигит экен...

Аскат Асанкадыр уулу
Өзүн “Чубактын атасымын” деп тааныштырган Сыргак Сарыбашев Чубактын авасы (атасынын тууганы) болот. Ага микрофон узатканыбызда, аскерде баары эле таяк жей турганын, ушинтип көнүп кетерин, Чубак аскерге кайра барып кызмат өтөй турганын айтууда:

- Балам кызмат өтөйт. Кудай буйруса жакшы болуп кетсин, андан ары жакшы болуп кетсин. Бүт баары эле армияда таяк жейт. Бүт эле көнөт. Балам кызматын өтөп келет...

Аскер бөлүгүнүн жетекчилери болсо Чубак Бакыт уул аскерге келгенден тартып эле кызмат өтөө ниети болбогонун, сокур ичегиси түйүлгөндөн тарта аскерден калуу амалын кылып атканын айтышууда.

Кайтаруу жана күзөтүү департаментинин жетекчи орун басары, полковник Муратбек Кожобековдун айтымында, ички териштирүүлөрдүн натыйжасында катардагы жоокер Чубак Бакыт уулу токмоктолду деген маалымат тастыкталган жок:

- Токмоктолгону боюнча кечээ мен өзүнөн угуп келдим. Келип бул жакта ар бир айтылган, бир эмес, эки сержантты айткан, анан алар менен мен бир-бирден сүйлөштүм. Анан эч кандай толуктоочу, тактоочу маалымат түшкөн жок. Мен таң калып атам, кандай болгон депчи. Кечээ дагы айтып атат, фельдшер врач, аял киши чапты депчи. Аял киши кантип чапсын эркекти, мен түшүнбөйм да. Аны укканда мен ойлоп атам, эптеп кызмат кылгысы келбеген да. Себеби ошондон болду.

18-майда жазылган түшүнүк катында деле Чубак Бакыт уулу ден соолугуна байланыштуу аскерге баруу каалабаганын, бөйрөктөрү, кулагы ооруй турганын айтса болбой “киши жетпейт” деп аскерге жиберип ийишкенин жазган экен.

Кубан Сүйүнбек уулу
Чубакты ичке тепкен делген Кубан Сүйүнбек уулу болсо айтылгандардын баары жалган жалаа деп эсептейт. “Азаттыктын” суроолоруна жооп берип жатып ал, аскерде кызмат өтөгөн 7 айдан бери бир дагы жоокерге кол көтөрбөгөнүн, Чубак Бакыт уулун тааныбай турганын билдирди:

- Ал биринчи ротанын төртүнчү взводунан. Аны менен менин ишим деле жок. Алардын өзүнчө сержанттары, өзүнчө командирлери бар. Алар өздөрү карайт. Ал эми мен үчүнчү взводду, өзүмдүкүн карайм. Болгону ошол, тепкен эмесмин, чапкан эмесмин. Аны тааныбайм да. Мен ушуга чейин чаап, балдарды урушуп көрө элекмин. "Молодойлорго" тийгенде деле мен өзүмдүн артымды ойлошум керек да. Эртеңки күнү эмне болуп кетет деп...

Чубак баш ийген взводдун кенже сержанты Аскат Асанкадыр уулу да жогорку жетекчилеринин сөзүн кайталап, аскерге келгенде эле Чубак кеткиси келип жүргөнүн, азыр аскерде дээрлик ур-токмок жок экенин, Чубак Бакыт уулунун айткандары жалган экенин билдирди:

- Билбейм анын кызмат өтөөгө көңүлү жок. Ошон үчүн эле. Ал негизи кетем деп эле жүрчү, ыйлап эле. Билбейм, башында өз көңүлү менен эле келген, анан балким жакпай калгандыр. Аны менен келгендер татынакай эле кызмат өтөп жүрүшөт.

Бүгүн бул окуя боюнча Аскер прокуратурасы да териштирүүсүн баштады. Полковник М.Кожобековдун айтымында, прокуратуранын адамдары ушул тапта Чубак Бакыт уулуна байланыштуу бардык документтерди алып кетишти.

Жоокерлердин укуктарын коргогон, Европа биримдигинен каржыланган “Жоокерлердин энелери кеңеши” уюмуна кечээ эле бул тууралуу билдирилсе да, аталган уюмдун өкүлдөрү токмоктолду делген жоокердин абалын көрүү үчүн бүгүн барган эмес.

Чубак кызмат өтөгөн аскер бөлүгүндө аталган уюмдун жетекчиси Галина Афонинаны жолуктурдук. Ал “Азаттыктын” суроолоруна жооп берүүдөн баш тартып, анын жардамчысы сабалды делген жоокерге эртең барышарын кошумчалады. Ал арада Чубак менен кошо дарыланып аткандар “басымдын айынан Чубак эртең башкача сүйлөп, сабалган жокмун деп калбаса болду” деп шектенишүүдө.

Чубак Бакыт уулу: Аскерде токмоктошту
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:06 0:00

Мигранттардын үшкүрүгү оор

Казакстанга же Орусияга сапар алган кыргызстандык эмгек мигранттары чек-араларда кармалган жана миграциялык мыйзамдарды бузган учурлары көп катталууда. Буга алардын документтеринин туура эместигине карабастан жолго чыгууга түрткү болгон турмуштук көйгөйлөрү себепчи болгон.

Мындан сырткары миграциялык мыйзамдардын күчөтүлгөндүгүнө байланыштуу жашырынып иштеп, айлык акыларын алдатып жүргөндөр да аз эмес.

Кайтуудагы кармалуу

29 жаштагы Розахан Абдуганиева Москва-Бишкек поезди менен келе жатканда Орусия менен Казакстандын чек арасындагы бекеттен кармалган. Анын кармалышына өзү менен кошо келе жаткан уулунун күбөлүгү жана аны коштоп жүрүү үчүн берилген ишеним каттын башка балага таандык экендиги негиз болгон.

Эки күндөн ашуун чек арада кармалып турган Розахан Абдуганиева Кыргызстандын Астанадагы элчилигинин көмөгү менен бошонуп чыкты:

Розахан Абдуганиева
- Мен эми ушинтип баламдын документи туура келбей кармалып калдым. Атасы мага алып келип жатканда ишеним кат бербей койгон. Башка бирөөнүн документи менен кеткен болчубуз. Кетип жатканда эч кандай маселе болгон эмес. Эки күн бою документиң жок деп кармашты. Балам менен кыйналып, эми эмне болот деп аябай корктум эле.

Розахан Абдуганиева Ош облусунун Араван районунан болот. Ал мындан үч ай мурун Орусияга иштегени кетип, бирок жумуштан жолу болбой кайтып келүүгө аргасыз болгон. Бара жатканда чек ара бекеттеринен тоскоолдуксуз өткөн бул айымдын айыбын кайтып келе жатканда анын уулу, алты жаштагы Бексултан чек арачыларга ачып коюптур:

- Бизди поезден текшерип, атымды сураганда өзүмдүн атымды айтып алыпмын. Мени апам болсо сенден атыңды сураса Абсаматмын деп айт деген болчу. Бирок мен унутуп кетип чынын айтып койгом.

Сабатсыздыкпы же аргасыздыкпы?

Кыргызстандын Казакстандагы элчилигинин маалыматына караганда, кыргызстандык эмгек мигранттарына байланышкан мындай окуялар жүздөп саналат. Кармалган жолоочулар тууралуу элчиликке белгилүү болгон учурда алардын мекенине кайтышына көмөк көрсөтүлсө, айрым учурларда алардын убактылуу кармоо жайларында айлап туруп калышкан учурлары аз эмес.

Замирбек Казыбеков
Астанадагы элчиликтин консулдук бөлүмүнүн башчысы Замирбек Казыбеков көйгөйдүн себептерин башаламан миграциянын күч алышынан көрөт:

- Миграциялык жараяндын күндөн-күнгө стихиялуу мүнөздө күчөп жатканда чет өлкөлөргө чыгуучуларды мамлекеттик органдарда каттоого алуу жана чек ара бекеттеринде чет өлкөлөргө мыйзамдуу жол менен чыгуунун эрежелери боюнча маалыматтар менен камсыздоо жагы колго алынса жакшы болот эле.

Анан сыртка чыгууну каалаган жарандарыбыз алгач миграция иштери боюнча органдардын облустук жана шаардык бөлүмдөрүнөн кошумча маалыматтарды алып алышып анан чыгышса жакшы болот эле. Эми кээ бирлери бирөөлөрдүн айткан сөзүнө ишенип, кээ бир учурларда паспорту жок деле чыгып кетип жатышат. Бирок ошону менен өздөрү эле кыйнала тургандыктарын түшүнбөй жатышпайбы.


Алданган турмуш, алынбай калган айлыктар

Мындан сырткары Казакстандын аймагында иштеген кыргызстандык эмгек мигранттарынын мыйзамдуу шартта иштөөгө мүмкүнчүлүктөрү жок. Анткени аталган кошуна мамлекеттин мыйзамы убактылуу жашоого укук берген учурдан сырткары жалпы эмгек мигранттарына жумушка уруксат бербейт.

36 жаштагы эмгек мигранты Мурзакул Бакиров анын айынан Астанада жашырынып иштеп, айлык акыларын алдаткан учурлар көп экендигине токтолду:

Мурзакул Бакиров
- Мына мен өзүмдү эле мисал келтирсем. Канча жолу айлыгымды ала албай алданып калып жүрдүм. Кимге арызданышымды билбей, мээнетиме күйүп, ичим ачышкан канча күндөрдү өткөрдүм.

Жумушка уруксат бере тургандай документибиз болбогондуктан улам, алардын айткан акчасына иштегенге аргасызбыз. Бирок ошону да толук төлөп бербей койгондору канча. Бизди алдап, беш күн күткүлө, он күн күткүлө дешет. Биздин өкмөт мына ушул жагын чечип берсе жакшы болот эле.


Буга чейин кыргызстандык эмгек мигранттарына токсон күнгө чейин миграция кызматында катталбастан Казакстандын аймагында жүрүүгө уруксат берилген. Бирок өткөн жылы Кыргызстандагы 7-апрель окуясынан кийин Казакстандын бийлиги кыргызстандык эмгек мигранттарга берилген бул жеңилдиктерди жокко чыгарган.

Түркмөндөрдүн абалы Европарламенттин "кабыргасын кайыштырды"

Тулпарчан президент Бердимухаммедов

Европарламенттин депутаттык тобу Түркмөнстанга барып келгенден кийин Ашгабат менен Өнөктөштүк жана кызматташтык келишимине кол коюуну июлга чейин, атүгүл күзгө дейре кечеңдете турууга расмий Брүсселди үндөштү.

Парламентарийлер береги келишимге кол койгондон мурда Түркмөнстанда адам укугунун жакшыртылышын талап кылышты.

Ошондой эле Ашгабат убадасын аткаруусу үчүн Евробиримдиктин дипломаттарына кысым жасоо зарыл дешти.

Өнөктөштүк келишими күзгө калчудай

Өнөктөштүк жана кызматташтык келишими Европа Биримдигинин мурдакы советтик республикалар менен мамиле жүргүзүү саясатынын стандарттык формасы.

Келишим саясый-экономикалык диалогго мыйзамый негиз болуу менен катар жаш күнкорсуз өлкөлөрдө демократиянын жана базар (рынок) экономикасынын өнүгүүсүн колдоого багытталган.

Президент Гурбангулы Бердимухаммедов президенттин жаңы сарайынын ачылыш салтанатында. 18-май 2011
Европарламенттин депутаттык тобу апрелде Түркмөнстанга барып, адам укугунун абалы менен таанышып кайткан.

25-майда Тышкы иштер комитети алардын баяндамасын угуп талкуулаган соң, береги келишимди саалгыта турууну оң тапты.


Комитет Өнөктөштүк келишимин январда жактырган болчу.

Адам укугу боюнча чакан комитеттин төрайымы Хайди Кутала Ашгабатка барган топтун мүчөсү.

Фин парламентарийинин “Азаттык” үналгысына айтышынча, ал Түркмөнстанда коом мүчөлөрү коркуп жашаганына аябай кабатыр болуп кайткан:

- Бизге Түркмөнстанда жарандык коомдун бир да өкүлү менен жолукканга мүмкүндүк беришпеди. Биринчиден, жарандык коомдун өкүлдөрү болгон учурда да кездешүү алар үчүн өтө коркунучтуу болмок. Экинчиден, жарандык уюмдар катуу көзөмөл астында кармалып, атүгүл мүчөлөрү абакка салынгандыктан, анын активисттери абдан аз. Мен Түркмөнстан диссиденттик көз карашка жол коюусу керектигин аңдашын каалайм.

Түркмөн маселеси Европарламенттеги бардык чоң партияларды жаатташтырды.

Португалиялык парламентарий Ана Гомес расмий Ашгабат менен
Мектеп бүтүрүүчүлөрдүн майрамы. Ашхабад. 2011

түзүлгөн убактылуу келишим ушу тапта расмий Брюсселди канааттандырат дейт:

- Биз адам укугунун сакталышын талап кылган менен катар эле Түркмөнстанда Евробиримдиктин тиешелүү өкүлчүлүгү болушун талап кылууну зарыл деп билебиз.

Муну Өнөктөштүк жана кызматташуу келишими талап кылбайт. Ал үчүн Өнөктөштүк жана кызматташуу келишиминин кереги жок.

Биз азыркы өтмө келишимди дагы талдап көрүүбүз зарыл. Убактылуу соода келишиминде адам укугу боюнча пункт жана Түркмөнстан аткарчу негизги талаптар бар.


Европарламент Өнөктөштүк жана кызматташуу келишимин бекиткенден мурда биринчиден Түркмөнстанда Евробиримдиктин туруктуу өкүлчүлүгү болуусун каалайт.

Экинчиден, саясый туткундардын абактан бошотулушу жана адам укугуна көз салып турчу көзкарандысыз байкоочу зарыл деп эсептейт.

Азыр Евробиримдик-Түркмөн карым-катнашы Ашгабаттагы “Европа Үйү” аркылуу жүргүзүлөт.

Анын кызматкерлери - жергиликтүү жарандар.

Гомес айымдын пикиринче, аларды европалык дипломаттар менен алмаштыруу керек:

- Азыркы кызматкерлер өтө репрессивдүү жагдайда жумушка алынган. Түркмөнстандагы кырдаал адамдарды өзүн өзү цензуралоого мажбурлайт жана алар өздөрүн парламент күткөндөй алып жүрүшпөйт. Эгер кызматкерлер Евробиримдиктин тышкы аракеттер кызматынан жөнөтүлсө, алар келишимди жоготуп койобуз деп коркушмак эмес.

Европарламенттин имараты алдындагы айкел. Страсбург.
Европарламенттин мындай демилгесине Түркмөнстан менен келишимди тез ратификациялоого кызыккан дипломаттар нааразы.

Алар Брүссел менен региондо жалгыз Түркмөнстан Кызматташтык жана өнөктөштүк келишимин түзө элегин бетке тутушуп, аны саалгытпай бүткөрүүгө кызыкдар.

Биримдиктин тышкы саясат боюнча комиссары Кэтрин Эштон айымдын өкүлү Мая Косиянчичтин сөзүнчө, жаңы келишим Брүсселдин Ашгабатка болгон таасирин күчөтмөк экен:

- Биздин көз карашыбызда, Түркмөнстан Өнөктөштүк жана кызматташуу келишими тарабынан кой-ай делбеген региондогу жалгыз өлкө. Биз тээ жыйырма жыл мурдакы жол-жобо менен иштөөдөбүз. Биздин ишенимибизде, Биримдик жакшы буроого жана адам укугуна таасир этчү жакшы механизмге ээ болушу үчүн Өнөктөштүк жана кызматташуу боюнча мына бул келишимге кол койгон абдан маанилүү.

Мындай пикирге фин парламентарийи Хайди Гутала кошулбайт:

- Алар Түркмөнстандагы адам укугун жакшыртуу үчүн кандайдыр бир олуттуу иштерди аткарып жатабыз дегендей түр көрсөткөнгө аракет кылышат. Мен анын бирин да көрбөдүм. Алар ошондой эле Өнөктөштүк жана кызматташуу келишими кырдаалды толук жакшыртат деген жаңылыш көз карашты жайылтууда.

Серепчилер Евробиримдиктин эки уюму арасындагы келишпестикти 2009-жылкы Лиссабон келишими түзгөн бийлик тутумунун туундусу деп билишет.

Түркмөнстан менен түзүлчү Өнөктөштүк жана кызматташуу келишимин Европарламент жана Евробиримдикке мүчө өлкөлөр ратификациялоосу керек.

Илбирс көрсөң, сатпай жүр

Дүйнөлүк кызыл китепке кирген илбирстерди сатуу бизнесинен улам алардын саны Кыргызстанда кескин кыскарып баратканын адистер “Азаттыкка” айтып беришти.

Кыргызстанда бир илбирстин баасы 10 миң доллар, ал эми сыртка чыкканда 40 миң долларга чейин бааланат.

Соңку кабар боюнча, эки илбирстин көзүнө тезинен операция жасатуу керек болууда. Бул сейрек айбандын кескин азайышы дүйнө экологдору менен саясатчыларынын кабатырлануусун жаратып, 2012-жылы Бишкекте эл аралык конференция өткөрүү болжолдонууда. Ага Владимир Путин менен Ангела Меркел да чакырылды.

Майып илбирстердин муңдуу турмушу

Ысык-Көл облусунун Ананьева айылындагы Айбанаттарды калыбына келтирүү борборунда майып илбирстер багылууда. Аларды адамдар капкан салып кармап, майып кылып коюшкан.

Бул илбирстер талаа шартында жашай алышпасын Борбордун директору Виктор Кулагин “Азаттыкка” кабарлады.

- Үч илбирс 2003-жылы туулган. Аларды мыйзамсыз кармап, аткезчилик жол менен алып баратканда кармап калышкан болчу. Буларды адамдар майып кылып коюшкан, талаа шартында жашай алышпайт.

Бирөө эркек, аты Кунак. Ал эми экөө ургаачы, алардын аттары: Багира жана Алсу. Бул экөө 2009-жылы экиден тукум берди. Бул кичинекей илбирстер азыр чоңоюп калышты. Бирок алардын экөөсүнүн көзү тубаса майып, көрүүсү начар.


Кулагиндин айтымында, азыр эки илбирстин көзүнө чукулунан операция жасоо зарыл. Кыргызстанда айбанаттардын көзүнө операция жасоо тажрыйбасы буга чейин болгон эмес. Ошентсе да профессор Алмазбек Исманкуловдун Көз микрохирургия госпиталы жасап көрүүгө макул болгонун айтышууда.

Кыргызстан - илбирстин мекени

Адистердин эсеби боюнча, дүйнөдө Кыргызстан илбирстердин саны салыштырмалуу көп өлкө катары саналат. Азыр бул өлкөдө 350нүн тегерегинде илбирс бар. Ал эми Айбанаттарды калыбына келтирүү борборунун директору Кулагин Кыргызстан аймагында беш жүздөн миңге чейинки илбирс болушу ыктымал деп божомолдойт. Көл кылаасындагы Айбанаттарды калыбына келтирүү боюнча бул борбор германиялык Табиятты коргоо союзу (NABU) тарабынан каржыланат.

Аталган союз 1994-жылдан тарта Кыргызстанда долбоорлор боюнча гана иштеп келсе, жыл башынан бери толук кандуу өз өкүлчүлүгүн ачты.

Жаратылышты коргоодогу бир кылымдан ашык тажрыйбасы бар бул уюм Кыргызстандагы илбирстерди сактоо камын көрүүдө.

Уюмдун Кыргызстандагы өкүлчүлүгүнүн директору Толкунбек Асыкулов Кыргызстанда илбирстердин абалы өтө эле аянычтуу деп коңгуроо кагууда.

- Илбирстердин акыбалы азыркы учурда аябай кейиштүү. Буга илбирстерге мыйзамсыз кармоо себеп болууда. Терисин жана сөөгүн сатуу иштери бизнеске айланып кеткен.

Кыргызстанда илбирстин тукум курт болуп баратканын Токой чарба жана айлана чөйрөнү коргоо агенттигинин башкы адиси Кылыч Жүндүбаев да белгиледи.

- Окумуштуулардын изилдөөсүндө 80-жылдардын башында Кыргызстанда бир жарым миңдей илбирс болгон. Акыркы 10-12 жылда мунун саны беш-он эсеге чейин кыскарып кетти. Илбирстин териси аябай баалуу болгондуктан мыйзамсыз кармап сатууга, аткезчиликке булар көп учурады.

Ошону менен катар Жүндүбаев өкмөттүн жана эл аралык уюмдардын аракети менен жагдай акыркы жылдары көз көрүнөө жакшырганын белгиледи.

Илбирстин дүйнөлүк наркы кымбат экени белгилүү. Асыкулов илбирстин Кыргызстандагы жана дүйнөлүк көмүскө базардагы баасына сереп салды.

- Чет өлкөдөгү баасы кырк миң доллар деп айтып жүрүшкөн. Ал эми Кыргызстандагы баасы он миңдин тегерегинде болушу мүмкүн.

Кыргызстанда илбирстерди мыйзамсыз кармап, саткандарга каршы күрөшкөн куралдуу “Барс” тобу бар. Бул топ ошол эле германиялык уюм менен Кыргызстандын Токой чарба жана айлана чөйрөнү коргоо агенттигинин ортосунда түзүлгөн. “Барс” тобунун башчысы Жолдошбек Акунов:

- Илбирсти мыйзамсыз сатуу менен алектенгендерди кармоо учуру болгон. Муну жалпы кыргызстандыктар да билет болуш керек. Циркке оюн койгону келген адамдарга илбирстин эки баласын сатууга аракет кылган адамдар милиция кызматкерлери жана биздин топ тарабынан кармалган.

Кыргызстандын мыйзамы боюнча илбирсти кармаган адамга 200 миң сом айып пул салынат, же түрмөгө кесилиши мүмкүн.

Илбирсти сактоо - дүйнөлүк көйгөй

Табиятты коргоо союзунун Кыргызстандагы өкүлчүлүгү кыргыз өкмөтү менен биргеликте 2012-жылы Бишкекте илбирстерди сактоого арналган эл аралык конференция өткөрүүгө белсенүүдө. Ага Орусиянын премьер-министри Владимир Путин жана Германиянын канцлери Ангела Меркел да чакырылууда. Конференция өтө турганын Толкунбек Асыкулов “Азаттыкка” айтты.

- Конференциянын зарылчылыгы - азыркы учурда илбирстердин саны азайып баратканы болууда. Бул биздин Кыргызстанда гана эмес, башка өлкөлөрдө, Кытайда, Монголияда, Өзбекстанда, Тажикстанда да көйгөй болууда. Ошондуктан муну дүйнөлүк масштабда көтөрөлү деп жатабыз.

Илбирстин мекени катары негизинен Борбор Азиянын бийик тоолору, Кытай, Орусиянын аймактары эсептелет. Илбирс дүйнөдө жоголуп бараткан жаныбар катары өткөн кылымда дүйнөлүк Табиятты коргоо уюмунун Кызыл китебине киргизилип, кармоого жана атууга тыюу салынган.

Дипломдуу, бирок билимсиздер армиясы

Кыргызстанда билим берүү коррупцияга баткан тармак катары таанылган. Билим берүү мекемелеринин бюджети ачык эмес, жетекчилери шайланбастан бийлик тарабынан дайындалуусу, окутуучулардын айлык акыларынын төмөндүгү – коррупцияга алып барган негизги себептер.

Билим берүү тармагынын коррупцияга батты деп айтып Кыргызстанда азыр эч кимди таң калтыра албасаң керек. Кеп азыр бул илдетти кантип жеңүүдө турат.

Коррупцияны жеңүү, билим сапатын арттыруу максатында “Кесилиш Club” талкуу тобу менен Билим берүү министрлигинин Байкоочу кеңеши бир катар мамлекеттик окуу жайларды менчиктештирүү, жогорку окуу жайлардын (ЖОЖ) лицензия алуу эрежесин жокко чыгаруу жана алардын бюджетинде ачык-айкындуулукту камсыз кылууну сунуштап жатышат.

Демилгечилер билим берүүдө 20 жылдан берки коррупциянын себептерин атап беришти. Биринчиден, ЖОЖдордун ректорлору шайлоо аркылуу эмес, мурдагы президенттер Акаев, Бакиев доорунан бери дайындоо жолу менен кызматка келет. Ошондуктан ректорлор өз тагдыры бир гана мамлекет башчысынын колунда экенинен улам жамааттан жана коомчулуктун пикиринен анча коркушпайт.

Экинчиден, ЖОЖдордун бюджети ачык эмес болгондуктан окуу жай жетекчилери каражатты өз билгенине жараша пайдалануусуна өбөлгө түзүлөт.

Үчүнчүдөн, лицензия берүү эрежеси жеке менчик окуу жайлардын ачылуусуна, атаандаштыкка тоскоолдук жаратууда жана айрым чиновниктердин кызмат абалынан кыянатчылык кылуусуна шарт түзүүдө. Андыктан лицензияны бекер кылып же жоюп, окуу жайлардан эл аралык тажрыйбада колдонулчу стандарттарды талап кылган оң. Ал үчүн көз карандысыз ассоциациялардын каттоосунан өтүп, “сапаттуу окуу жай” деген даражага ээ болсо болот.

ЖОЖду бийлик тескебеши керек

Жогорку Кеңештин депутаты Өмүрбек Абдрахмановдун айтымында, өлкө башчылары бүгүн да ЖОЖдорду илгеркидей түздөн-түз башкаргысы, каалаган адамын ректор кылып дайындагысы келет:

- Өздөрү досун, тууганын койот. Ал ректорлор жогору жакты гана карап, эл менен иши жок чөнтөгүн толтуруп коюп гана жүрөт. Бул өнүкпөй турган система. Ошондуктан биз демократиянын негизинде атаандаштык шартты түзүп, иштей турган система курушубуз керек.

Эң оболу окуу деңгээли боюнча ЖОЖдорго стандарттарды коюш керек, мобундан ылдый болбош керек деп. Экинчиден, ошол деңгээлге жетиш үчүн кандай материалдык курал-жарактары, шарттары, канча компьютери ж.б. болушу керек? Мына ушуну стандарт кылып аныкташ керек. Ошого жооп берген ЖОЖдор гана иштеш керек. Бул эми төмөнкү стандарт чеги катары болушу керек, андан өйдө кандай өнүгөт ар кимдин өз иши...
Кыргызстанда билим берүү тармагын оңдош үчүн жалпы системаны оңдош керек.


Эл аралык билим берүү боюнча эксперт Мырза Каримовдун ырасташынча, демейде университеттердин казынасынан миллиондорду уурдаган жетекчилер же жазаланбай, же андан да чоң кызматка көтөрүлүп, болгону 500 сом алган мугалимдер тутулуп калганы да эл оозунда көп айтылат.

Каримовдун айтымында, коррупция ректорду дайындоодон башталат. Жаңы ректор дайындалары менен эл ичинде айтылгандай майлуу кызматтарга өз кишилерин алып келе баштайт. Ошентип ректор окуу жайда акыркы чечим чыгарган жалгыз адамга айланып, окуу жайдын каражаты кандайча коротулуп атканын эсепчи менен ректордон башка эч ким билбейт.

Дипломдун кантип куну кетти?

Ар кыл эсептөөлөр боюнча, Кыргызстандагы ЖОЖдордо жылдык каражаттын 40 пайыздайы гана окутуучулардын айлык-акысына, окуу процессине жумшалат. Калган 60 пайызы кандайча коротулары тууралуу так маалымат жок.

Кээ бир ЖОЖдун алдында факультеттердин ордуна бир канча институттар ачылып кеткен. Алар да өз алдынча эсеп-чот жүргүзүп, жасалма түрдө жетекчилердин саны көбөйүп кете берген. Каримовдун пикиринде, ЖОЖдун ректору өз айлыгынан тышкары ошол окуу жай алдындагы институттардан да өзүнчө айлык алат. Андан тышкары, ректор менен башкы эсепчи техникалык каражаттарды, компьютерлерди, жарак-жабдыктарды сатып алууда, имаратты оңдоо иштеринде олчойгон акча жасашат. Андыктан окуу жайлардын жеке менчик же аралаш түрдө болгону максатка ылайыктуу.

Канат Садыков
Билим берүү министри Канат Садыков “Азаттыктын” суроолоруна жооп берип, ЖОЖдорду дале үстүдөн, Ак үйдөн башкаруу системасы кала берип жатканын, ошол эле маалда дипломдор базардагыдай сатылган учурлар бар экенин айтат. Анын ырасташынча, бул маселеге чогуу-чаран киришпесе жалгыз министрликтин алы жетпейт:

- Биз коомчулук, өзүбүз бул жакка абдан катуу көзөмөл салышыбыз керек. “Жалгыз эле министрлик өзүнүн күчү менен мунун баарын алдыга жылдырат” деген ойдон алыс болушубуз керек.

Билим берүү министрлигинин Коомдук байкоочу кеңешинин төрага орун басары Абубакир Жураевдин айтымында, мамлекет жылына ЖОЖдор үчүн 360 миллион сомдой каражат бөлөт. Ошол эле маалда 365 миллион сомдой каражат жыйнап алат. Демек мамлекеттик делген окуу жайларды мамлекеттик деп аташка ооз барбайт. Анткени алар мамлекеттен бир тыйын албай эле акча таап, тескерисинче кайра берүүдө. Ошентсе да окуу сапаты төмөн бойдон калып, талапка ылайык кадрлар даярдалбай келет.

А.Жураевдин пикиринде, мамлекеттик башкаруу системасын комплекстүү түрдө жакшыртмайын бир тармакта олуттуу жылыш болуусу кыйын:
Биз демократиянын негизинде атаандаштык шартты түзүп, иштей турган система курушубуз керек.


- Азыркы билим берүү системасын өркүндөтүү маселелери көбүнчө декларативдүү болуп келген. Азыр деле ошондой болуп турат. Кыргызстанда билим берүү тармагын оңдош үчүн жалпы системаны оңдош керек. Бир гана билим берүү системасын оңдоп, финансы ж.б. тармактарды оңдобой жасай албайбыз муну...

Ушул тапта Кыргызстанда 52 ЖОЖ бар. Алардын жыйырмасы жеке менчик, калганы мамлекеттик. Бул окуу жайларда жалпы 233 миң 605 студент билим алат. Ошентсе да алардын көбү окуусун бүткөндө жумушсуз калып келатат. Андыктан бир катар Жогорку Кеңештин депутаттары ЖОЖдор үчүн чыныгы атаандаштык шарттарын түзүү, окуу жайларда камкорчулар кеңешин түзүү жана ректорлорду шайлоо жолу менен тандоо сыяктуу маселелерди көтөрмөкчү болушууда.

Мигранттардын футбол мелдештери өтүүдө

Нью-Йоркто кыргыз диаспорлорунун футбол мелдеши өттү. 26-майда Кытайда спорттун азыркы беш түрүнөн дүйнө Кубогунун мелдештери башталды.

АКШда убактылуу иштеп жана жашап жаткан кыргызстандыктар беш жылдан бери ар жылы футбол турнирин өткөрүшөт. Бул ирет мелдеш Кыргызстандын эгемендүүлүгүнүн 20 жылдыгына жана АКШ менен достук байланыштарына арналды.

Мелдешке АКШнын үч штатында жана Нью-Йорк шаарында жашаган кыргыз диаспорлорунун командалары катышты.

Натыйжада Огайо штатында жашаган кыргызстандыктар биринчи орунду ээледи. Күмүш байге Иллинойс шататындагы кыргыз мигранттарына ыйгарылды. Нью-Йорктун футболчулары үчүнчү болушту.

- Бул турнирдин негизги максаты - алыста жүргөн кыргызстандыктарды бириктирип, ынтымагына данакер болуу. Биз бир ууч эле кыргызбыз, бири-бирибиз менен ушундай мелдештерде, майрамдарда гана кезикпесек көп деле жолукпайбыз,- дейт АКШда жашап, иштеп жүргөн Алмаз Аскаров.

Москвада "Жаш толкун" Кубогу

28-29-май күндөрү Москвада жашап, иштеп жүргөн кыргызстандык мигранттар да футзалдан “Жаш толкун” кубогун өткөргөнү камылга көрүп жатышат.

Мелдешке 16 команда катышып, алар 4 топко бөлүнүп беттешет. Мыктылары иргелип, 29-майда финалдык таймашуулар болот.

Турнирге калыстык кылып берүү үчүн Бишкектен ФИФАнын калысы Бактияр Кочкаровду Москвага атайын чакырып жатышат.

12 спорчу ай сайын 650 доллардан алат

26-майда өлкөнүн улуттук олимпиада комитетинин президенти Мурат Саралинов Кыргызстандан тандалган 12 спортчуга айына 650 доллардан ар бирине стипендия берүү келишими түзүлүп, Эл аралык олимпиада комитетинин чечими чыкканын “Азаттыкка” билдирди.

- Мурдагы жылдары олимпиадалык оюндарга бир жыл калганда Кыргызстандан тандалган 10 спортчуга ЭОК ар бирине 600 доллардан стипендия чектечү. Бул ирет Бээжин олимпиадасы жана былтыр Гуанчжоуда өткөн 16-Азия оюндарындагы кыргыз балбандарынын ийгиликтери ЭОКто бааланып, дагы кошумча эки спортчуну көбөйтүп, дагы 50 доллардан көтөрүп беришти.

Лондон олимпиадасына жолдомо алууга талапкер болуп, ЭОКтун 650 долларлык стипендиясы чектелген 12 спортчунун катарында балбандар Бээжин олимпиадасынын жеңүүчүлөрү Канат Бегалиев менен Руслан Түмөнбаев, 16-Азия оюндарынын чемпиону Данияр Көбөнов, жеңүүчүлөрү Каныбек Жолчубеков менен Жанарбек Кенжеев, эркин күрөштөн жаштар арасында дүйнө чемпиону Улан Нарыбек уулу жана Нурлан Макеналиев, Азиянын үч жолку чемпиону, велоспортчу Евгений Ваккер, жеңил атлетчи Виктория Палюдина, оор атлетчи Изат Артыков жана дзю-дочулар Чыңыз Артыков менен Азат Кубакаев бар.

Ушу-чыгыш өнөрүнөн 15 медаль

Казакстандын Чымкент шаарында чыгыш өнөрү – ушу боюнча эл аралык мелдештен кыргызстандыктар 15 медаль утуп келишти. Алардын жетөө алтын, бешөө күмүш, үчөө коло байге болду.

Бир туууган эже-сиңдилер Нестан менен Айсалкын Ташматова, Татьяна Пак, Дмитрий Колесников жана Айсулуу Асанкулова биринчи орунду ээледи.

Ушул ушу таймашууларына улай эле ушу-сандо кармашына кыргызстандык Сталбек Даркембаев катышып, ал рингге 4 ирет чыгып, бардык атаандашын жеңип, алтын медаль тагынды.

Мөрөй талашууга Орусия, Өзбекстан, Тажикстан, Кыргызстан жана Казакстандын спортчулары катышты.

Зайлан Адамов - коло байге ээси

Казакстандын Толкубас шаарында бильярд боюнча эл аралык мелдеште бишкектик Зайлан Адамов коло байгелүү болду. Турнирге Кыргызстандан 4 жигит барып, дүйнөнүн төрт жолку чемпиону Каныбек Сагынбаев бул жолу бешинчи болуп калды.

Кытайда дүйнөлүк таймаш

26-майда Кытайдын Чэнду шаарында спорттун азыркы беш түрү боюнча дүйнө Кубогунун таймашуулары башталды. Дүйнөлүк күч сынашууларга Кыргызстандан 5 спортчу катышууда.

Өлкөнүн дене тарбия жана спорт боюнча мамлекеттик агенттигинин спорт бөлүмүнүн башчысы Канат Арпачиевдин айтымында, кыргызстандык спортчулар мурда бир нече ирет Азия чемпионатын, дүйнө Кубогун алышканы менен акыркы убактарда солгундап кеткен.

Ошондуктан бул дүйнөлүк таймашууда жеңүүчүлөргө жана арбын упай топтогон спортчуларга Лондон олимпиадасына жолдомо ыйгарыла тургандыктан атаандаштык курч болуп жатканын адистер айтышууда.

Намазалиев: Жашылчаны жабык чек ара кымбаттатты

Борбор Азиядагы эркин базар институтунун жетекчиси Мирсулжан Намазалиев жашылча-жемишке болгон баа мындан ары да өсүшү мүмкүндүгүн божомолдойт.

Ал мунун себебин чек аралардагы маселелерден көрөт.

- Өзбекстан чек арасы бир тараптуу жабык. Бул Кыргызстандын экономикасына, соода-сатыкка, ошол эле карапайым элге кандай таасирин тийгизет?

- Фергана өрөөнүндөгү 10 млн. адамдын дээрлик 2,5-3 миллиондою Кыргызстан-Өзбекстан ортосундагы соодага байланган. Эки тараптуу сооданын токтошунан жалпысынан 12 миллиондой адам кыйынчылыкка учурады.

Тилекке каршы, Өзбекстан менен чек ара былтыркы 7-апрелден бери бир тараптуу жабык турат. Азыркыга чейин Кыргызстан тараптан саясатчылардын, расмий өкүлдөрдүн барып, чек араны ачууга аракет кылган сүйлөшүүлөрүн көрө элекпиз.

- Чек аралардын жабык болгонунан Кыргызстан боюнча жашылча-жемиштин баасы былтыркыга салыштырмалуу кымбат дешет. Мындан ары да ушундай уланса эмне болот, божомолуңар кандай?

- Албетте азыркы учурда расмий статистикада Өзбекстандан өтүп жаткан жашылча-жемиштер туурасында документтер жок. Башка нерселердин, ошол эле кийим-кеченин өткөнү кичинеден катталып калып жатат. Анткени азыр бардык нерселер мыйзамсыз өтүп жатат. Мисалы ай сайын 500дөй Камаз Баткен облусундагы Алга, Халмион айылдары аркылуу биз жакка өтүп жатат. Алар Орусияга жөнөтүлүп Кыргызстанда көп калбай калып жатат. Мисалы биз билебиз контрабанда жолу менен өткөргөндө кандай кылыш керек экендигин. Ал жакта дагы ошол эле чиновниктер, криминалдар бар. Алар жолдон кошумча төлөмдөрдөн да көп акча алып калышат, себеби чек ара жабык.

Былтыркыга караганда жашылча-жемиштердин баасы өсүп жатат, мындан ары да өсө берет. Эгер байкап көрө турган болсок, товарларды чек арадан бир гана компания алып өткөнгө укугу бардай. Ал Өзбекстан президенти Ислам Каримовдун кызына тиешелүү делген “Абу-Сахи” компаниясы деп айтышат. Калгандардын бардыгы чек аранын тегерек четинен үңкүр казып, же эптеп жиптер менен нары-бери өткөрүп, же зымдарды кыркып өтүп, айтор өздөрүнүн өмүрлөрүн, жашоолорун коркунучка алып келип жатышат. Албетте ал коркунуч акча турат. Ал акчалар биздин сатып алуу жөндөмүбүзгө терс таасирин тийгизет жана товарлардын бааларын да өстүрөт.

- 7-апрелде кыргыз-казак чек арасы бир топ убакыт жабылды. Азырга чейин кыргыз-өзбек чек аарсы бир тараптуу жабык турат. Ушул көрүнүштөрдөн кийин өлкөдөгү көмүскө экономиканын деңгээли жогорулап кетти деп экономисттер айтып жатышат. Көмүскө экономика өссө канчага өстү, ушул багытты изилдей алдыңарбы?

- Көмүскө экономиканын канчалык деңгээлде экенин жакшы эсептей албайм. Себеби мурдагы учурда деле көмүскө экономиканын канча пайыз экени белгилүү эмес. Ар кайсы уюм, ар кайсы саясатчы ар башка сандарды айтып келген. Мен бир нерсени айта алам, эң негизгиси казак-кыргыз чек арасындагы чек аранын жабылшынан Дордой, Кара-Суу базарларындагы товарлардын сатылышы дээрлик 70% төмөндөгөн. Чек ара ансыз деле жабык болсо анда патенттердин эмнеге кереги болот, эмнеге салык төлөө керек.

- Кыргызстандын тышкы ички карызы 3 миллиардга чукул экен. Айрымдар сырттан каражат алууну азайтыш керек дешет, кээ бирлери эксперттер сырттан коркпой эле акча ала бериш керек деп айтып атышпайбы? Сенин пикириң кандай?

- Эгер карыздарды карай турган болсок, албетте адамдын өнүгүшү үчүн ал өзү аракет кылыш керек. Өзүнүн капиталына, өзүнүн аз болсо да акчасы болсо ошону туура колдонууга үйрөнүш керек. Мисалы өлкөнү карасак 1 млрд. долларды башкара албаган өлкө 5 миллиардды деле башкара албайт. Ал эми сырттан келген акчалар кайсы бир адамдар тарабынан желип, жок болуп калат. Ошондуктан менимче, сырткы карыздарга көңүл бурбай эле өзүбүз проблеманы чечкенге аракет кылышыбыз керек.

Кесибим – жан шеригим

Кыргызстан мыкты адистерге муктаж.

25-майда 72 миң мектеп бүтүрүүчүсү үчүн акыркы коңгуроо кагылды. Демек ошончо улан-кыз эми окуганга, иштегенге, өз алдынча жашоосун курганга бет алышат. Алар тигил, же бул кесипти тандоого даярбы? “Арай көз чарай” талкуусу ушул теманын айланасында болду.

Талкууга катышкандар:

Эмгек, миграция жана ишке жайгаштыруу министрлигинин алдындагы кесиптик-техникалык билим берүү боюнча агенттиктин башчысынын орун басары Жапаркул Ташиев, Билим берүү министрлигинин жооптуу адиси, министрдин кеңешчиси Эдил Молдоев, Оштун технологиялык университетинин профессору Абдивали Токтоматов, Баткен райондук билим берүү бөлүмүнүн башчысынын орун басары Олжобай Мажиримов.

“Азаттык”: Быйылкы бүтүрүүчүлөр адаттагыдай эле юрист, экономист болгусу келет, бир эле учурда журналист, же дарыгер болгусу келгендер да бар экен. Дээрлик жаштардын көпчүлүгү, айрым маалыматтарда 70 пайыздайы жогорку окуу жайга барууну каалап жатышат. Эдил мырза, бүгүн Кыргызстан кайсы адистиктерге көбүрөөк муктаж? Бул багытта мамлекеттик пландоо барбы, каалоо менен муктаждык бири-бирине канчалык деңгээлде айкалышып жатат?

Эдил Молдоев: Өзүнчө анализденип чыккан. Бул жылы 5075 гранттык орун бөлүнүп атат, анын ичинен 220сы медицинага барат, Маалымат маданият министрлиги аркылуу – 175, аскер кызмат тарабына, Коргоо министрлигине – 120 киши. Калгандары министрликтин алдындагы жогорку окуу жайлары аркылуу өтөт, бул 4930 орун.

72 миң окуучу 11-классты бүттү, анын 103 миңи 9-классты бүтүп атат. Жылдан жылга биздин бүтүрүүчүлөрдүн саны көбөйүп баратат. Азыркы мезгилде бардык контракт болобу, бюджет болобу тест аркылуу окууга тапшырууга болот.

72 миң бүтүрүүчүнүн 36 миңи тест борборлорунан өтүп жатышат. Бул жылы бир мүмкүнчүлүк кылып койдук: өзгөчө муктаж болгон бүтүрүүчүлөр бар, аларга да атайын тест борборлорду ачтык. Адистиктер жок деп айтууга болбойт, анткени биздин мамлекет бардык жерде жакшы адистерге муктаж болуп атат.

“Азаттык”: Кыргызстан кандай адистиктерге көбүрөк муктаж?

Эдил Молдоев: Азыр Кыргызстан мугалимдерге муктаж. Бул жылы мугалимдердин айлыгы көтөрүлгөнүнө байланыштуу конкурс болот деп ойлоп атабыз.
Мамлекеттик деңгээлде комплекстүү мамиле керек. Бардыгыбыз биргелешпесек бул маселени чечиш кыйын.


“Азаттык”: Негизи Кыргызстандын жогорку жайлары акыркы беш жылда канча юрист, канча экономист, доктор даярдады? Алардын бардыгы жайгаштыруу мүмкүнчүлүгүн алдыбы?

Эдил Молдоев: Азыркы мезгилде кээ бири экинчи юридикалык адистикти алып атат, кээ бири жөн эле окуп алайын деп алып атышат. Биз адамдын укугун чектебешибиз керек. 2005-жылы окуу жайлардан юридикалык адистерди жаба баштадык. Ошто бир окуу жай, Бишкекте эки окуу жайына бердик. Бирок биз сапат жагына карашыбыз керек. Укуктук системада адамдар жакшы жашап атканын көрүп атабыз. Юридикалык окуу жайды бүткөндөрдүн көбү өзүнүн жеке иштерин ачып алган.

“Азаттык”: Бирок ошону менен бирге эле юридикалык, экономикалык билим алгандардын көбү бош жүрүүдө. Бир орунга 10 чакты киши дал келип жатат. Ошол эле мезгилде техникалык адистерге муктаж болгон тармактар да бар деп айтып жүрөбүз. Сиз балдарыңызды кандай багыттайсыз?

Эдил Молдоев: Менин балдарым жөндөмүнө жараша ар кайсы багыт менен кетишет. Баланы бир багыт менен окутуш керек, андан башка адамдын табигый өзүнө берилген нерсеси да бар.

Чөнтөктө жаткан дипломдор

“Азаттык”: Абдивали мырза, жашыруун эмес, азыр ушундай тенденция болуп атат, көбүнчө юрист, экономист, финансист, банкир, тиш доктур, хирургдук кесип, милиция, бажы кызматтарына ата-энелер да, балдар да артыкчылык берип, беш баланы сурасаң сөзсүз түрдө анын 2-3 ушул кесиптерди тандашат. Эмне үчүн ушундай каалоо күч?

Абдивали Токтоматов: Бүгүн Кыргызстан боюнча ишке орноштуруу өтө төмөн, өндүрүш жок, сиз эсептеп кеткен адистиктерди бүткөндөрдүн онунун бирөө иштеп кетип, жакшы жашап атат.
Ош, Жалал-Абадда куруучулар жетпей, биз кыйналып, кыска мөөнөттө окууларга тартып, аларды жумуш менен камсыз кылууга аракет кылдык.


Бул биздин коомубуз бир аз ооруп турат. Коррупция күч алган учур. Экинчи жагынан, техникалык адистиктерге бүтүрүүчүлөрдүн аз барып атканынын себеби белгилүү. Биздин Ош технология университетине белгилүү сандагы контингент дайыма келет. Бирок алар бүткөндөн кийин ишке орношуусу өтө төмөн болуп атат. Ал биздин өндүрүштүн жоктугу, иш орундардын аздыгы, экономикалык деңгээлибиздин төмөндүгү болуп жатат.

“Азаттык”: Адистик алган жаштардын келечегин камсыздоо үчүн ушул маселени кантип чечиш керек?

Абдивали Токтоматов: Бүгүн ушул маселе боюнча мамлекеттик мамиле керек. Ушуга карата саясат жүрүш керек болуп атат. Бүтүрүүчүлөрдү кандайдыр бир жеңилдиктерди берип, ишке орнотуу жактарын караш керек. Ишке алып атканда конкурс уюштуруп алыш керек, анткени кээ бир өтө жакшы адистигин билген балдар көчөдө калып атат, ар жерде жүргөн балдарыбыз жакшы ишке кирип кеткен учурлар болуп атат.

Бүгүн жогорку окуу жайдагы балдардын окууга умтулуусу коомдогу жат көрүнүштөрдүн таасири астында төмөн болуп атат. Мамлекеттин чечими менен гана ушулардын бардыгын жөнгө салабы деген ой бар.

“Азаттык”: Олжобай мырза, кесип азыр көбүнчө канча каражат таба алам дегенден тандалып жаткандыгы айкын болуп турат. Кесипти туура тандоо үчүн жаштарга кандай жардам керек? Аларды ким даярдайт, ата-эненин каалоосу боюнча болобу, же мектепке атайын даярдоочу, багыттоочу сабактар барбы?

Олжобай Мажиримов: Балага кесипке багыт берүү бала бакчадан башталыш керек. Бүгүнкү күндө билим берүү мекемелеринде бул колго алынган, мугалимдер тарабынан бир топ иштер аткарылып келет.

Мисалы бизде бүтүрүүчүлөрдү өзүбүздүн аймагыбыздагы жогорку окуу жайлар менен, техникалык лицейлер менен ачык эшик күндөрүн өткөрүп, ал жерге бүтүрүүчүлөрдү алып барып, кандай кесип тандоо керек деген багытта иштер жүргүзүлүп келет. Бирок ошого карабастан, бир дагы бүтүрүүчү келечекте мугалим болом деп айткан жок.

Мунун объективдүү себеби бар. Биздин райондо бүгүнкү күнү 93 мугалим жетишпейт. Бул тармакта бүтүрүүчүлөрдүн окугусу келбегенинин себеби, мугалимдердин эмгек акысынын төмөндүгү жана коомчулуктун анча көңүл бурбаганынан болуп атат. Мугалимдердин эмгек акысы чечилип атат, эми көйгөйлөр чечилип калат деп ойлойм.

Эмгек рыногу өзгөрдү

“Азаттык”:
Менин кесиптешим айтып атат, "кечээ уулумдун 9 досу чогулду, алардын 8и экономисттин, бирөө инженердин окуусун тандап алыптыр" дейт. Бул факт болуп атат. Ошол эле мезгилде дипломду чөнтөккө салып коюп жумушсуз жүргөндөр көп. Ушундан улам кээ бир учурда 5-6 жыл, 2 жыл бакалавр менен магистратураны эске алганда 6 жыл текке кетиргиче, кыска мөөнөттө техникалык билим алууну эмне үчүн жандандырууга болбойт деген суроо туулат. Ошого баргандардын да саны аз деген пикирлер айтылат. Жапаркул мырза, азыр кесиптик-техникалык билим берүүнүн абалы кандай?

Жапаркул Ташиев: Азыр абалы эң жакшы дегенден албетте алысмын. Өмүрдө ар кандай кырдаал болот. Өмүрдүн башталышында да, өмүрдүн аягында да кесип керек. Мисалы мык каккан менен кыш куйгандын, же кирпич тизгендин, жыгач устаттын кимге кандай зыяны бар. Ошон үчүн биздин окуу жайларга кийинки жылдары кызыккандар көбөйө баштады.
Азыр Кыргызстан мугалимдерге муктаж. Бул жылы мугалимдердин айлыгы көтөрүлгөнүнө байланыштуу конкурс болот деп ойлоп атабыз.


Кечээ эле биз көп тармактарда куруучулар жетишпей жатканын сездик. Ош, Жалал-Абадда куруучулар жетпей, биз кыйналып, кыска мөөнөттө окууларга тартып, аларды жумуш менен камсыз кылууга аракет кылдык. Биздин окуу жайда жалпы бүтүрүүчүлөрдүн саны 27 миңден ашып кетти. Алардын ичинде күндүзгү окугандар 15 миңге жакын.

“Азаттык”: Кайсы кесиптерге көбүрөөк окуп атышат? 10 жыл мурдагы менен азыркыны салыштыра аласызбы?

Жапаркул Ташиев: Азыр эмгек рыногу 10 жылдагыдан таптакыр башкача. Азыр заманбап үйлөр, жолдор, базарлар, жайлар курулуп атпайбы. Бизде азыр аябай эле өзгөрдү десек болот.

“Азаттык”: Советтик мезгилде сабакты начар окугандарды ПТУ деген кесиптик-техникалык окуу жайларга жиберген учурлар болду эле. Бүгүн кандай? Кимдер келет, "кудайдан жөө качкандар" келеби?

Жапаркул Ташиев: Андайлар да арасында болушу мүмкүн. Бирок азыр бизге 3-4-5 айлык окууларга жогорку билимдүүлөр да келип окуп атышат. Адистик алып анан Орусияда иштеп атышат.

“Азаттык”: Адатта мектепте окутуп, кесип тандатып, жогорку окуу жайдан кесиптик билим берип, андан ары ишке жайгаштырып, андан ары турмуш жолуна салуу милдети албетте ата-эненин, мектептин, жогорку окуу жайдын, ишке жайгаштыруучу тармактын милдети болуп эсептелет, мойнундагы жүк. Ушул багытта кандай биргелешкен кызматташтык бар?

Жапаркул Ташиев: Буга мамлекеттик деңгээлдеги мамиле керек деп Абдували мырзанын айтканы аябай жакты. Мамлекеттик деңгээлде комплекстүү мамиле керек. Бардыгыбыз биргелешпесек бул маселени чечиш кыйын.
Бирок биз сапат жагына карашыбыз керек. Укуктук системада адамдар жакшы жашап атканын көрүп атабыз.


Эдил Молдоев: 5075 орунду грант менен жыл сайын берет экенбиз. Ошондой эле министрликтер боюнча адистиктер боюнча бөлөбүз. 10-15 жылдан бери кандай болсо ошол боюнча эле берилип келатат, кыскарган жок, жогору көтөрүлгөн да жок.

Экинчи жактан ушул адистер бизге керекпи? Машиностроение боюнча көптөгөн адистер бар, ал эми бизде мындай заводдор жок. Биз даярдаган студенттер биздин акчага окуп бүтүп алып Орусия, Казакстанга кетип атышат. Башкача айтканда, биз мамлекеттин ишин анализдеп көрө элекпиз. Азыр министрликте ушул тармак менен иштеп атабыз.

Азыркы биздин экономикага керектүү адистерди чыгарганды унутуп калып эле, илгеркидей эле “штамповать этип” чыгарып атабыз. Азыр педагогика жагына артыкчылык берип атабыз. Себеби бизге 3 миң мугалим жетишпейт экен. Андан тышкары технология жагына.

Азыр Казань технология университетинин филиалын ачканга макулдугубузду бердик, ал Кантта ачылып атат. Биздин кийимдерди бүт КМШ кийип атат деп айтып атпайбызбы, бирок ошону түзүү жагынан адистерибиз начар экен. Рынокко керектүү, рынокко жооп берчү стандарттарды чыгарып, ошону менен адистерди дайындайлы деп атабыз. Бизге технологдор да керек.

“Азаттык”: Келечекке мыкты кадрларды тандап, жаштарды кынтыксыз келечектин ээси кылып тарбиялоо маселесинде өз ара кызматташтык деген нерсе кандай болуп жатат?

Абдивали Токтоматов: Ушул көптөн бери менин зээнимди кейитет. Бүгүн министрликтин окуу жайларга болгон мамилеси канааттандырбайт. Бүгүн биз бардыгыбыз бакалавр, магистр формасында адистерди даярдашыбыз керек деп кечээ министрликтен кагаз түшүрдү. Болбогон адистиктерди тыгып, мындай кыласың деп жогортодон ылдый түшүрмөй, бюрократизм, көрсөтмө дагы эле бар.

Бүгүн рыноктун шартында жашагандан кийин ошого жараша мамиле болуш керек. Мамлекеттин акчасы талаага чачылып атат деп айтсак да болот. Беш жыл окуганыңды төлөө деген сыктуу мамлекеттик деңгээлде чечимдер кабыл алынса, коомдо кандайдыр бир тартип келтире алабыз.

“Азаттык”: Рахмат.

Казакстанда экинчи жарылуу катталды

Казакстандын Улуттук Коопсуздук комитетинин имаратынын алдында женил унаа жарылды.

Өткөн түнү Казакстандын Улуттук Коопсуздук комитетинин имаратынын алдында бир женил унаа жарылып, ичинде эки киши болгону аныкталды. Иликтөө учурунда эки кишинин сөөгү табылган. Бийлик бул окуяны теракт эмес деп билдирди.

Ушундай эле тыянакка Баш прокуратура Актобедеги жардыруу боюнча да келген. Өткөн аптада Актобе облустук коопсуздук комитетинин имаратынын алдында бир киши өзүн өзү жардырып жиберген, андан тышкары үч киши жабыркагандыгы кабарланган.

Казакстандын Коопсуздук комитетинин Астанадагы баш кеңсесинин тергөө абагынын жанында 23-майдан 24-майга караган түндө жарылган кызыл түстөгү, 1991-жылы чыккан Ауди-100 үлгүсүндөгү унаа жарылып, анын ичиндеги эки киши мерт болгон.

Мындай маалыматты Коопсуздук комитетинин маалымат катчысы Кенжеболот Бекназаров тастыктап, бирок теракт деп атоого болбой тургандыгын белгиледи. Анын айтымында женил унаа адегенде күйүп, анан жарылып кеткен.

Окуя болгон жерден "Азаттыктын" кабарчысынын маалымдаганына караганда, унаа жарылган жерге жакын жайгашкан имараттардын дубалдары кулап, терезелери талкаланып кеткен.

Байкоочулар окуя болжол менен танга жуук, саат төрткө жакын болду деп болжошууда. Көчөгө чыккан тургундардын айтымында, жай турмушка бул жардыруу бир топ эле бүлүк салгандай. Айрыкча мерт болгон адамдардын чачыраган сөөктөрү катуу таасир калтырыптыр:

- Бул жерде жаткан сөөктү көрүнүз. Башынын жарымы жок, денеси бар, колу-буту жок, куру калыптыр... абдан коркунучтуу ,- деди «Азаттыктын» окуя болгон жерге барган кабарчысына Ирина аттуу тургун.

Ички иштер министрлиги жарылууда мерт болгон эки киши унаанын ичинде болгон деп билдирди. Ички иштер министрлигинин өкүлү Каламкаш Темированын билдиргенине караганда, эки кишинин жанынан 1962-жылы туулган, кыргызстандык, Павлодар облусунун Экибастуз шаарында жашаган Кельплер Дмитрий Юрьевичке таандык айдоочунун күбөлүгү, мергенчинин билети жана 1985-жылы туулган, уурулук үчүн, алдамчылык үчүн эки ирет соттолгон Экибастызда жашаган Черемухин Иван Александровичке таандык паспорт табылган. Ошондой эле "Сони-Эриксон" үлгүсүндөгү бузук чөнтөк телефон да болгон.

Табылган документтер ушул адамдарга таандыкпы-жокпу, аны тергөө тастыктаарын белгилеген Ички иштер кызматы экөө өзгөчө элементтери жок колдо жасалган заттын жарылуусунан мерт болгон деген божомолун жарыялады жана иликтөөлөр террордук аракеттердин белгилери бар экендигин тастыктаган жок деп билдирди.

Жарылуудан бул үйдүн терезелери күбүлүп калган
Окуяга байланыштуу аталган мекеме Кылмыш кодексинин «от жана башка өтө кооптондурган булактарга кылдат эмес мамиле жасоо аркылуу чоочун мүлктү бүлдүрүү жана жок кылуу» деген 188-беренеси боюнча кылмыш ишин козгоп, тергей баштады.

Жергиликтүү саясат таануучу Расул Жумаалы Актобедеги жардыруудан айырмаланып, бул жолку окуя чынында эле теракт болбошу ыктымал деп эсептеди:

- Актобеде террордук акт болгондугуна бардык себептер менен жагдайлар дал келип жатат. Бул жолку окуян Актобеге тикелей байланышы бар деп айтуудан мен карманып турам.

17-майда Улуттук Коопсуздук комитетинин Актобе облустук департаментинин алдында 25 жаштагы Рахимжан Махатов аттуу жаран өзүн жардырып жиберип, анда үч жай адам жабыркаган. Бул Казакстанда жанкечтинин алгачкы жардыруусу катары катталган.

Башкы прокуратура болсо бул окуяны уюшкан кылмыштуу топтун мүчөсү катары кылмыш жоопкерчилигинен качуу максатында өзүн-өзү жардыруу деп баалаган.

Ушуну менен Казакстанда акыркы бир аптада эки жардыруу катталды. Жергиликтүү талдоочулар акыркы окуялардан Казакстан сабак алып, ар кандай террорчул жана экстремисттик аракеттердин алдын алуу чараларын көрүү зарылдыгын айта башташты.

Талдоочулар мындай пикирлерин дүйнөнүн бир катар өлкөлөрүндө, анын ичинде кошуна Өзбекстан, Тажикстан, Кыргызстан мамлекеттеринде террордук аракеттер катталып келгенин да эске алышууда.

Кыргызстан-Казакстан: Суу сактоо акча турат

Бишкекте кыргыз-казак суу чарба адистери сууну биргелешип пайдалануу маселелерин талкуулашты.

Эки күндүк жыйын маалында айрыкча Таластагы эки коңшу чек арасында орун алган Киров суу сактагычынын тагдыры тууралуу талаштар жүрдү.

Казак мажилисинин өкүлү Кыргызстандын суу сактагычынын коопсуздугун Казакстан көзөмөлгө алышы керек деп билдирди. Бирок кыргыз тарап буга каршы болуп, суу пайдаланганы үчүн казак тараптан тиешелүү каражат төлөөнү талап кылууда.

Кыргызстан Таластагы Киров суу сактагычтагы суунун 12 пайызын гана пайдаланат. Калганын Казакстанга топтоп берип турат.

Кыргызстандын Суу ресурстары боюнча мамлекеттик комитетинин төрагасы Зиядин Жамалдинов Бишкектеги жыйында казак тарапка суу пайдаланып жатканы үчүн каражатты көбөйтүүнү сунушташканын “Азаттыкка” айтты:

- Биздин эки өлкөнүн суу чарба комиссиясы түзүлгөндө эле суу сактагычты оңдоп-түзөө иштерине Казакстандын каражаттан жардам бериши каралган экен. Быйылкы жылга мисалы 60 миллион тенге караштырып атышат. Сомго айландырганда 20 миллион сом болот. Биз бул аз деп атабыз. Анткени суу тосмолору, плотиналардын баары Кыргызстанда жайгашкан. Казак тарап биздин айткандарыбызга макул болуп кийинки жылы көбөйтөбүз деп атышат.

Эки мамлекеттин сууну чогуу пайдалануу тууралуу макулдашуусуна ылайык, он жыл ичинде казак тарап 4 миллион доллар берген экен. Расмий Бишкек бул каражат суу сактагычты кармап туруу үчүн аздык кылаарын айтууда.

Эл дүрбөгөндо...

Казак мажилисинин депутаты Амангелди Момышев Киров суу сактагычындагы коопсуздук көзөмөлдөөнү Казакстан алып, алтүгүл куралчан аскерлери менен келип кайтарышы керектигин айтты. Былтыр Казакстандын Жамбыл облусундагы Тараз шаарынын эли суу сактагыч жарылат экен деп дүрбөгөнүн эске салды. Айрым адистердин айтымында, суу сактагыч кырсыкка учураса Кыргызстандан да Казакстан көбүрөк зыян тартат экен.

Суу ресурстары боюнча мамлекеттик комитеттин төргасы Зиядин Жамалдинов бүгүнкү күндө суу сактагычтын абалы мыкты деп айтты. Советтер союзунун тушунда эле жер титирөөдөн суу тосмолоруна ири жараңка кеткен деген сөздөрдү четке какты:

- Суу сактагычтын астында биздин да элдер жашап жатат. Биздин курал-жарагы бар адамдар суу сактагычты карап турушат. Биз ал казак депутатына ушинтип жооп бердик. Эч бир мамлекетте башка бир мамлекетке келип кароолчуларын койгон эч качан болбосо керек. Биз ал депутатка суу сактагычтын коопсуздуга биз өзүбүз да кызыкдарбыз деп жооп бердик.

Мамлекеттер аралык суу чарба комиссиясынын казак тараптагы катчысы Жуман Тукебаев да атайын иликтөө жүргүзүлүп, суу сактагычтын абалы жакшы экени аныкталганын тастыктады:

- Былтыр апрелде кимдир бирөө “беш өрдөгүн учуруп” Киров суу сактагычы авариялык абалда деп айтып жибериптир. Анан эл чындап эле дүрбөлөңгө түшкөн. Ага биздин кыргыз боордоштор деле күбө болушкан. Анткени дал былтыр дал ошол 7-апрелде Таразда эки өлкөнүн суу адистеринин жыйыны өтүп жаткан эле. Анан элдин көңүлүн жайгардык. Кыргыз-казак адистери жана көз карандысыз эксперттер катышып Киров суу сактагычынын абалын иликтеп чыгышты. Бүгүнкү жыйында анын корутундусу айтылды. Анын негизинде чочулоого негиз жок экени, суу сактагыч техникалык жактан оң экени айтылды.

Сейрек суу сактагыч

Бишкектеги жыйында Кыргызстан менен Казакстан суу чарбасы башкармалыгын түзүүнү макулдашты.

Талас дарыясындагы Киров суу сактагычы 1975-жылы курулган. Адистердин айтымында, суу тосмолору кеминде 100 жылга чейин чыдайт жана ири 12 баллдык жер титирөөгө да туруштук берет.

Киров суу сактагычынын жетекчисинин орун басары Байсуубек Дыйкановдун билдиришинче, бул сейрек суу сактагыч болуп эсептелет. Анткени дүйнөдө мындай курулуш эки эле жерде: Бразилия менен Кыргызстанда гана бар жана италиялык окумуштуунун долбоору менен курулган.

Былтыр Кыргызстан апрель окуяларынан кийин суу сактагычты кыска мөөнөткө бууган болчу. Өлкө бийлиги расмий түрдө суу сактагыч оңдоо иштерине байланыштуу жабылганын билдирген. Бирок муну саясий чечим катары баалагандар болгон. Анткени ошол учурда Казакстан чек арасын бекем жаап алып, өлкөнүн экономикасын алсыратып Кытайдан Кыргызстан аркылуу товар ташыган ишкерлерди кыйла жүдөтүп жаткан болчу.

Ажылыктан кантип акча жешкен?

Былтыркы ажылык сапарды уюштурууда бери эле дегенде 4-5 миллион доллардын дареги дале белгисиз.

Чабактар тутулду, киттер кутулду. Азырынча

2010-жылдагы ажылык сапарды уюштуруу иштериндеги кемчиликтерди иликтеп аткан депутаттык комиссия өз ишин жыйынтыктап калды.

Комиссия мүчөлөрү ырасташкандай, ажылыкты уюштуруудагы коррупцияга президенттин аппараттындагы чоң чиновниктердин тиешеси болгон.

Депутаттар Дин иштери кызматынын жетекчисинин мурдагы биринчи орун басары Канат Мурзахалиловдун сот жообуна тартылышын – чабак балыкты кармап, киттерди коё берүүгө салыштырышат.


Былтыркы ажылык сапарды уюштурууда бери эле дегенде 4-5 миллион доллардын дареги дале белгисиз. Бул боюнча “Азаттык” жыл башында өз иликтөөсүн жарыялаган.

Бул ишти Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитети тергеп, мамлекеттик кызматкерлерден жалгыз Дин иштери кызматынын жетекчисинин мурдагы биринчи орун басары Канатбек Мурзахалиловго кылмыш иши козголгон. Ага каршы "кызмат абалынан пайдаланып ажылык визаларды каалагандай бөлгөн", "лицензиясы жок жарандардан виза үчүн паспортторду кабыл алган" деген сыяктуу беш пункттан турган айып коюлган.

УКМКнын маалыматына караганда, бул иш боюнча жалпы 7 адамга кылмыш иши козголгон. Учурда кылмыш иши Биринчи май райондук сотуна өткөрүлүп, 27-майда соттук кароо башталмакчы.

Ак үйгө алып барган издер...

Буга чейин 2010-жылдагы ажылык сапарды уюштуруудагы коррупцияга ата-бала Каптагаевдердин катышы бар экенин Борбор Азиядагы мусулмандар конгрессинин жетекчиси Бакыт Нурдинов айтып келген. Ушул тапта ал президенттин аппарат башчысы Эмил Каптагаевдин уулу, Тышкы иштер министрлигинин Консулдук кызмат департаментинин үчүнчү катчысы болуп иштеген Кубанычбек Каптагаев менен соттошуп жүргөн кези.

Ошол ажылыкты уюштуруудагы коррупцияны иликтеген депутаттык комиссия да шойкомдуу издер дал ошол президенттин аппараты тарапка кетип атканын ырастоодо. Эми депутаттык комиссия өз корутундусунда бул иш бир жаңсыл болгуча Эмил Каптагаевдин кызматтан алынышын, анын уулуна тергөө амалдары колдонулушун, ажылыкты уюштуруу боюнча мекемелер аралык комиссиянын жетекчиси болгон Амангелди Муралиевдин, Дин иштери кызматынын жетекчиси болуп турган Болот Абдырахмановдун жоопкерчилигин кароону Жогорку Кеңешке сунуштамакчы болууда.

“Азаттык” үналгысы ажылыкты иликтеп аткан депутаттык комиссиянын болжолдуу корутундусун жана былтыркы ажылыкты уюштурууга байланышкан көптөгөн документтерди таап, кыскача анализ жүргүздү.

Документтерди карап чыгып, ажылыкты уюштуруудагы коррупциялык схемаларды бир гана адам, болгондо да Дин иштери кызматынын жетекчисинин орун басары даражасындагы аткаруучу чиновник жалгыз жасай албасын байкоого болот.

Бакыт Нурдинов
Маселен, 2010-жылдагы ажылык сапарды уюштуруу максатында түзүлгөн мекемелер аралык комиссиянын жетекчиси - ошол кезде биринчи вице-премьер-министр болуп турган Амангелди Муралиев болгон. Анын орун басары болуп - Дин иштери кызматынын жетекчиси Болот Абдырахманов дайындалган.

Айтмакчы, убагында Б.Абдырахманов УКМКнын полковниги, Ажылык сапарды уюштурууга көмөктөшүү бөлүмүнүн башчысы Кумар Дүйшөнбаев УКМКнын майору кызматында иштеп, кийин Дин иштери кызматына жөнөтүлүшүптүр. Сынак комиссияларынын, жумушчу топтун мүчөсү катары К.Дүйшөнбаевдин ысымы бардык документтерде жүрөт.

Ажылыкты уюштуруу боюнча өзү түзгөн жумушчу топту да өзү чыгарган буйрукка ылайык, Болот Абдырахманов жетектеп, көзөмөлдөп турган. Ал жумушчу топто Тышкы иштер министрлиги, УКМК, Транспорт министрлиги, Саламаттыкты сактоо министрлиги, Мамлекеттик каттоо кызматы жана муфтияттан жиберилген өкүлдөр менен катар К.Мурзахалилов да мүчө болгон.

А.Муралиев 2010-жылдын 19-августунда Б.Абдрахмановду ажы-башчыларына, ажыларды ташуучу учак компанияларына, аларга кийим тигүүчү ишканаларга сынактарды өткөрүү комиссиясынын төрагасы кылып дайындаган. Ал эми Б.Абдрахманов өзүнүн чечими менен сынак комиссиясынын курамын аныктоо мүмкүнчүлүгүнө ээ болуп калган. Бул комиссияларда деле К.Мурзахалилов ар кыл мекемелердин өкүлдөрү сыяктуу мүчө болгон.

Мындай жагдайда бул чуулгандуу иш боюнча мамлекеттик кызматкерлерден жалгыз К.Мурзахалиловго кылмыш иши козголуп, сот жообуна тартылып атканы чоң суроо жаратууда.

Бакыт Калмаматов
Бул иш боюнча түзүлгөн депутаттык комиссиянын төрагасы Бактыбек Калмаматов “Азаттыктын” суроолоруна жооп берип, иликтөө маалында Б.Абдырахманов мекемелер аралык комиссиянын жетекчиси А.Муралиевге эмес түздөн-түз Э.Каптагаевге отчет берип турганы, президенттин аппарат башчысы ажылыктагы бардык процесстерди көзөмөлдөп, ар кыл көрсөтмөлөрдү бергени аныкталганын билдирди.

Б.Калмаматовдун пикиринде, бул чуулгандуу иш боюнча соттук териштирүүнү президенттик шайлоодон кийинки мөөнөткө жылдыруу максатка ылайыктуу. Анткени шайлоодон кийин башка президент келип, Э.Каптагаев кызматтан алынышы мүмкүн. "Ал эми бул киши кызматта турганда “киттер кутулуп, чабактар тутулуп”, К.Мурзахалилов жалгыз садага чабылып кетүүсү ыктымал", - дейт Калмаматов:

- Мына сотко барган иште да мамлекетке тиешелүү делген конкреттүү чиновниктерден бир гана адам соттолуп атат. Бул эмне? Бул туруш-турпаты менен бир адамды садага чабуу деген сөз. Бир адамды курмандыкка берип коюп, калганыбыз жыргап-куунап көчөдө таза кала беребиз дегенди түшүндүрөт.

Жөн эле логикага таянып ойлонуп көрөлүчү. Кантип К.Мурзахалилов өзү жалгыз 5000 визаны таркатып, өзү жалгыз сатып, каалаганын жасай берсин? Кантип?... Кыла алмак, эгерде ал жетекчиси Болот Абдырахмановдун ордунда болгондо. Себеби анда жетекчилик мүмкүнчүлүгү болмок.

Ал эми К.Мурзахалилов ал маалда жетекчи да болбой атпайбы. Саясий курмандык кылып садага чаап туруп, бир адамды каматып жиберип, калганыбыз эшикте жүрө беребиз деп атышат. Мына жакында 2 айдан кийин дагы ажы сапары келет, аны да ушундай уюштурабыз деп отурушат.


Канат Мурзахалилов
Айыпталуучу Канат Мурзахалилов “Азаттыктын” суроолоруна жооп берип, ажылык сапарды уюштурууда ага Ак үйдөн бирөө жарым түз көрсөтмө бербегенин, анткени ал аткаруучу гана болгонун, бирок Б.Абдрахманов “президенттик администрациядан чалышты, муну кылгыла, тигини жасагыла” деп буйрук берип турганын, ошентип Бакыт Төлөнов деген ат менен президенттик администрациядан ажылык визалар үчүн паспортторду Калжигит Төрөкелдиев аттуу адам келип тапшырганын ырастоодо:

- Бизге ким, кандай көрсөтмө берип атканы айтылган эмес. “Жогору жактан президенттин аппаратынан чалынды, ушул жигиттин паспортторун алып койгула деп атат, документтерин карагыла дагы, алып койгула деген көрсөтмө берилди. Ал ким тарабынан жасалган көрсөтмө экенин билбейм. Менин оюмча бул сотто чыгат. Тергөө учурунда дагы менин көрсөтмөлөрүмдө, ошол эле биздин жетекчиликтин, кызматкерлердин көрсөтмөлөрүндө бар бул нерселер. Журналда жазылып турат булар. Эми сотко чейин баарын айта албайм. Сот болсо чыгат булар. Бирөөлөрдүн паспортун алып, бере бергенге укугум да, мүмкүнчүлүгүм да жок да.

Мен ушул 6-7 айда бир гана нерсени түшүндүм: ажылык боюнча өтө чоң чыр чыгып кетти. Кээ бир чоң адамдардын ысымы угулуп кетти, алардын балдарынын ысымы угулуп кетти. Анан ошол жерден четки эле бир адамды таап туруп, ушунун баарын кылган ушул, ушуга күнөөнүн баарын жүктөйлү, кулагын кармаган бойдон кете берсин деген гана саясий чечим болуп калды деген ойго кетем.


Баса, ушул Калжигит Төрөкелдиевди Э.Каптагаев жетектеген “Улуу Биримдик” партиясы 7-апрелдеги ыңкылапка салым кошкондордун тизмесине сунуштап, “Апрель элдик революциясынын баатыры” аттуу төш белгисин тагынган экен. Калжигит Төрөкелдиев кийин Э.Каптагаевдин жардамчысы болуп, ажылык сапары маалында эч кандай лицензиясы жок эле 147 паспортту Дин иштери комиссиясына тапшырып отурат. Бул ишти тергеген УКМК кызматкери Азиз Бакиров депутаттык комиссиянын 12-апрелдеги отурумунда К.Төрөкелдиев кармалганын билдирген.

Эреже боюнча, ажылык виза үчүн паспортторду конкурстан өтүп, лицензия алган гана ажы башчылар тапшыра алмак. Бирок ажы башчы болбой туруп эле Ислам университетинин ректору Абдышүкүр Нарматов 93 паспорт, муфтий Чубак ажы Жалиловдун атынан Н.Хашимов 36 паспорт, “Ар-намыс” фракциясынын мүчөсү Каныбек Осмоналиев 1 паспорт тапшырганы сыяктуу фактылар бар.

Микрофонго бардык билгенин ачык айтуудан чочулап турганын, анткени ажылык боюнча чууда бети ачылуусун каалабагандар жок кылып коюштан кайра тартышпасын, 11-апрелде катуу сабалганы буга күбө экенин билдирген К.Мурзахалилов, ажылыкты уюштуруу иштеринде Э.Каптагаевдин кеңешчиси болуп турган Алмамбет Усубакунов жана Болот Миңбаев дегендердин ысымы абдан көп айтылганын, ал тургай бир жолу Б.Миңбаев телефондон опузалап, “ишти бүтүрүүнү буюрганын” айтат.

Депутаттык комиссиянын сунушу өтөбү?

Ажылык сапардагы мыйзам бузууларды иликтеген депутаттык комиссия өз корутундусунда УКМКнын тергөөчүсү Азиз Бакиров ишти бир жактуу алып барганын белгилөөдө.

Депутаттык комиссиянын төрагасы Бактыбек Калмаматовдун айтымында, бул жерде УКМК бийликтеги кимдир бирөөлөрдүн буюртмасын аткарып атканы ачык эле көрүнүп турат. Ал билдиргендей, Кубанычбек Каптагаевдин “Ала-Арча” резиденцияда бир канча паспортко ажылык визаларды бастырып кеткени тууралуу маалыматтарды, анын Сауд Аравиялык консулдар менен чогуу да, өзүнчө да бир канча жолу сүйлөшкөнү, мекемелер аралык комиссиянын жыйындарына катышканы тууралуу маалыматтарды УКМК текшерген эмес жана аны суракка албаган.

“Э.Каптагаев ажылык сапарды уюштурууда акча жеген, анын уулу көмүскө штабды жетектеген” деп айтып келаткан Бакыт Нурдинов менен К.Мурзахалиловдун коопсуздугун тергөө аракеттери маалында камсыз кылуу керектиги тууралуу 4-февралда Жогорку Кеңештин төрагасы кол койгон токтом чыккан. 11-апрелде К.Мурзахалилов катуу токмоктолгон. 12-апрелде догдурлар жазып берген медициналык корутундуда К.Мурзахалиловдун мээси чайкалып, денеси көк-ала болгону жазылып жүрөт.

Буга байланыштуу депутаттык комиссия өз корутундусунда, “тартип коргоо органдары чуулгандуу кылмыш иштин маанилүү фигуранттарынын коопсуздугун сактабай жатат” деген бүтүмгө келүүдө. Комиссия мүчөлөрү болсо бул ишти иликтөөдө өтө чоң тоскоолдуктарга кабылганын айтышат.

Ошондой эле корутундуда Б.Нурдинов ажылыкты уюштуруудагы коррупция боюнча Э.Каптагаевди айыптап келатканын, иликтөөнүн натыйжасында андан күмөн саноого негиз калбаганы жазылган.

Эмил Каптагаев
Жыл башында бул чуулгандуу иш боюнча Э.Каптагаев “Азаттыкка” маек куруп, аны жана уулун айыптаган Б.Нурдиновдун сөздөрү жалган жалаа экенин, эгер ал мындай маалыматтарды таркатууну токтотпосо сотко берерин билдирген. Анын айтымында, ажылыкты уюштуруудагы кемчиликтерге аткаруучулар жооп бериши керек:

- Бул жолу ажылыкты кемчилиги жок өткөрүүгө толук шарт бар болгон. Толук негиздер түзүлгөн. Бирок ошол уюштурууга катышып, ошого мамлекеттик мекемелер аралык комиссия тарабынан аныкталган адамдардын кемчилиги бул. Ошол аткаруучулардын чала иштегени же атайын өздөрүнүн пайдасына иштегенинин негизинде чыгып атат да. Болбосо бекиген жобо боюнча эч бир кемчилиги жок өткөрүүгө толук шарт бар болчу.

Эскерте кетсек, бул иш боюнча “Азаттыктын” 9-январдагы иликтөөсүндө ажылык сапардан акча өөнөп калуунун ар кыл жолдорун көрсөткөнбүз. Анда 500-900 чамалуу визалар чет элдиктерге 2500-3000 доллардан сатылганы, бул сан андан да көп болуусу мүмкүн экени айтылган. Алардын так саны бүгүн да чыкпай турат.

Ажыларды учак менен ташуудагы коррупциялык иштер сыяктуу түрдүү иш-чараларды кошкондо, орточо эсеп менен 4-5 миллион доллардай акчанын дареги тактоону талап кылууда.

"Нефтчи": алдыда Кубок үчүн таймаш

Камбожада эки атаандашын уткан “Нефтчи” командасы АФК президентинин Кубогунун финалында ойнойт. Кыргызстандык хоккейчилер Азия Кубогуна катышат.

"Нефтчи" - финалга талапкердин бири

Футболдон Кыргызстандын былтыркы чемпиону, Кочкор-Атанын “Нефтчи” командасы Камбожанын Пномпен шаарында Азия футбол конфедерациясынын президентинин Кубогунун беттешүүлөрүндө эки ирет жеңишке жетишти. Бул тууралуу “Азаттыкка” Футбол федерациясынын басма сөз кызматчысы Канат Асенов билдирди.

-Кочкор-Атанын "Нефтчи" командасы биринчи оюнда Бангладештин чемпиону "Абахани" командасын 2:0 эсеби менен утуп алды. Дарбазага топту Марат Аджиниязов жана Павел Павлов киргизди.

Кийинки беттешүүдө да "Нефтчи" Шри-Ланканын чемпиону "Дон Боско" менен беттешип, аларды да 2:0 эсебинде жеңип алышты. Бул эки жеңиш кыргызстандык футболчуларга Азия футбол конфедерациясынын президентинин Кубогунун финалдык оюндарына жолун ачты.

25-майда “Нефтчи” талаа ээси Камбожанын "Пномпен Краун" командасы менен акыркы беттешүүсүн өткөрөт. Бирок утса да, тең чыкса да, же утулса да Азия футбол конфедерациясынын президентинин Кубогунун финалдык оюндарына катышат.

Футбол боюнча өлкөгө эмгек сиңирген машыктыруучу Бообек Кадыркуловдун пикиринде, быйыл Кочкор-Атанын “Нефтчи” командасы баш байгени утуп алышы кыйынга турат.

Ошентип баш байге үчүн 6 талапкерлер аныкталды. “Нефтчи” командасы эми Тайпейдин “Тайвань Пауэр”, Түркмөнстандын "Балкан", Тажикстандын "Истиклол", Камбожанын "Пномпен Краун" жана Мьянманын "Яданарбон" командалары менен мөрөй талашат. Финалдык беттешүүлөр быйыл сентябрь айына белгиленүүдө. Бирок кайсыл өлкөдө өтөөрү азырынча тактала элек.

Бишкектиктерге теңелүү кыйын

24-майда Бишкекте мектеп окуучуларынын республикалык спартакиадасы соңуна чыкты. Спорттун 16 түрү боюнча жети күнгө созулган мелдештердин жыйынтыгында Бишкек шаарынын командасы биринчи болду. Экинчи - чүйлүктөр, үчүнчү орунду ысыккөлдүк мектеп окуучулары ээледи.

Район, облустун жетекчилери балдардын ден соолугуна маани бербей, окуучулардын спортко болгон кызыгуусун колдобой жатканын “Жаштык “ спорт борборунун жетекчиси Эркинбек Абдылдаев билдирди.

Кыргызстандык хоккейчилер Азия Кубогуна катышат

Эл аралык хоккей федерациясы Братислава шаарында Кыргызстанды расмий мүчөлүккө кабыл алгандан бери бул спортко көңүл бурула баштады. Кыргызстандык хоккейчилер Азия Кубогуна катышууга расмий чакырык алышты.

Шайба хоккейинен Азия Кубогунун таймашуулары 2012-жылы март айында Индияда өтөт. Бул тууралуу “Азаттыкка” өлкөнүн Шайба хоккейи федерациясынын президенти Анвар Оморканов билдирди. Ошондой эле ал “Кыргызстандын командасы дүйнө чемпионатынын “С” тобунда ойноп калышы мүмкүн”- деди.

Кыргызстандын хоккей боюнча биринчилигинде 8 команда мөрөй талашып, чеберчиликтерин жогорулатмак болду. Бирок ар бир оюнчу орточо баасы миң долларга барабар хоккей жабдууларын алууга кудурети жетээр-жетпеси арсар.

Казакстанды багындырган уландар

Спорттук гимнастикадан Алматыдагы эл аралык турнирден уландар 5 медаль утуп келишти. Бишкектик Роман Пак биринчи, Семен Доронин экинчи болушту. Шахрияр Агзамов, Бекжан Насредино жана Илья Симоненко коло байге утту.

Жашынан таптайт балбанды

Учурда Бишкекте дзю-до күрөшүнөн улан-кыздар арасында өлкө биринчилиги өтүүдө.

Өлкөнүн бардык аймагынан эки жүзгө жакын жаш спортчу күч сынашып жатат. Бул тууралуу "Азаттыкка" өлкөнүн Дзю-до федерациясынын вице-президенти Шейшенкул Бакиров билдирди.

Каркыраны Казакстандан кайра сурайбызбы?

Өткөн аптанын жума күнү Жогорку Кеңештин вице-спикери Асия Сасыкбаева Каркыраны кайрадан Кыргызстанга кайтарып берүү боюнча маселени Казакстандын өкмөтүнө, президентине коюу демилегесин көтөрдү.

Жогорку Кеңеш төрагасынын орун басарынын ишениминде, маселе көтөрүлсө мурдагы бийликтин тушунда натуура кабыл алынган чечимдерди казак тарап да түшүнмөк. Бул боюнча “Азаттык” Асия Сасыкбаеваны кепке тартты.

Асия Сасыкбаева: Парламентте Ысык-Көл боюнча, экология жөнүндө сөз болуп калды. Ошондон улам мен суроо берип калдым, депутаттар тарабынан демилге көтөрсөк кандай болот деп. Анткени өзүңөр билесиңер Каркыра кыргыз эли үчүн ыйык, Манаска тийиштүү жер болуп атат. Мурунку бийлик эл менен макулдашпай эле өздөрү билгенин жасай берчү, ошондуктан апрель окуясы чыгып, ал бийлик да качып кетти. Ошондуктан демилге көтөрүп, биздин казак кесиптештер менен сүйлөшүп, президентке кайрылсак болот беле дегендей демилге болгон, ошол жерди кыргыздарга кайра кайтарып бергенге жол таап дегендей...

"Азаттык": Асия айым, ошол эле мезгилде эки мамлекеттин ортосунда өз ара келишим, макулдашуу бар да. Дипломатияда адатта бул эрежелер сакталат. Мамлекеттер ортосунда бул акыркы келишим катары саналат, кайра ошону бузуу аракеттери эки мамлекеттин ортосунадагы алакага доо кетирбейби, ошону казак бийлиги кандай кабыл алат деп ойлоп атасыздар?

Асия Сасыкбаева: Алар деле түшүнүп атат, мурунку бийлик көп нерсени эл менен сүйлөшпөй эле жасай бергенин. Ошол жылдарда Каркыраны жөн койгула деп канча митингдер болду. Азыр алар ратификацияны өткөрө элек деп уктум. Бирок тактай элекмин. Ошондуктан кандайдыр бир мүмкүнчүлүк издеш керек болуп атат.

"Азаттык": Кыргызстанда «Ата Мекенден» башка саясий күчтөр, эл сиздин демилгени колдооруна ишенесизби?

Асия Сасыкбваева: Эл сөзсүз колдойт. Андан тышкары башка саясий күчтөр да колдойт деп ойлойм.

"Азаттык": Сиздин билдирүүңүздү кээ бир саясатчылар популисттик кадам катары санап атышат. Сиз кандай дейсиз?

Асия Сасыкбаева: Мен «К+» берүүсүнөн аны көрдүм. Бирок мага популисттиктин кереги жок, мен ансыз деле белгилүү кишимин. Бирок Карыкараны берген жылдарда биз өзүбүз каршы митингдерге катышканбыз, мурунку бийлик бизди талаган, милицияны бизге колдонгон. Ошондуктан мен үчүн бул жөн эле популисттик сөз эмес.

"Азаттык": Рахмат маегиңизге.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG