Линктер

ишемби, 20-июль, 2019 Бишкек убактысы 01:18

Борбор Азия

Катрин Пужол: Коогалаң болот деп ойлогон эмесмин

Катрин Пужол (Catherine Poujol) Париждеги Чыгыш тилдери жана цивилизациялар институтунун (INALCO) кызматкери. Кыргызстанга, анын ичинде Ошко бир нече жолу барып, жергиликтүү элдердин өз ара мамилелерине күбө болуп, тарых, дин, социалдык алакалар жөнүндө бир катар илимий иш жазган. Ушу тапта "Борбор Азияны кантип түшүнөбүз" деген китептин үстүнөн иштеп жатат.

- Борбор Азияны изилдеп, аймакка, анын ичинде Ошко бир нече жолу баргансыз. Бир жыл мурун суук кабарды укканда реакцияңыз кандай болду эле?

- Абдан капа болдум. Ал аймакты жакшы билем, 30 жылдан бери изилдеп, көп каттап турам. Мен барганда Ош шаары, башка чөлкөмдөр да тынч эле болчу. Былтыркыдай коогалаң болот деп эч качан ойлобойт элем.

- Демек андайды күткөн эмессиз?

- Кыргызстан бир нече убакыттан бери экономикалык кыйынчылыктарга туш болгону жашыруун эмес. Жумушсуздук, социалдык проблемалар эски жараларды ырбатат деп күтсө болот эле.

Былтыр өлкөдө бийлик алмашты, калк кыйла жылдардан бери оңой эмес социалдык шартта жашап келди. Мунун бардыгын эске алганда, саясий көйгөйлөрдүн этностор аралык проблемага айланышына абдан таң калдым деп айта албайм.

- Өзбектер менен кыргыздардын өз ара мамилелерин кандайча сүрөттөйт элеңиз?
Борбор Азияда маалымат толук кандуу жеткирилбейт, сандарды тактоо өтө кыйын.

- Ош калаасы экономикалык алакалары өнүккөн аймакта орун алган. Илгертеден ал жерди бир нече улуттун өкүлдөрү байырлаган. Саны жагынан өзбектер көп болчу. Алар соода, айыл чарбасы менен алектенип келген.

Жалпы эле Фергана өрөөнүндө өзбектер менен тажиктер шаарларда жашачу же жер иштетип күн көрчү. Ал эми шаардын чет жакаларында, тоо этектеринде мурдагы көчмөндөр – кыргыздар мал багып жан сакташчу. Отурукташкан калк менен көчмөндөр, тагыраак айтканда мурдагы көчмөндөр жанаша тынч жашап келишкен.

- Көчмөндөр жакырыраак болчу деп айтуу туурабы?

- Ооба, Борбор Азиянын тарыхына, социалдык, улуттук-демографиялык өнүгүүсүнө көз чаптырсак, өрөөн, жайыктарда эл ары бери көп каттап, соода гүлдөп, байлык ошол жерде топтолчу. Айланасында болсо жашоо шарты оорураак, тиричилик кылуу кыйын болчу. Мындай көрүнүштү Ошто гана эмес башка шаарларда – Букара, Самарканд, атүгүл Ташкенде да байкаса болот.

- Бул фактор жаңжалдын чыгуу себептеринин бири болгон деп айта алабызбы?

- Туура, Ош жана Жалал-Абад шаарларында экономикалык жактан бакубат жашаган өзбектер көбүрөөк. Себеби алар соода түйүндөрү, кафе-ресторан, ишканаларга ээлик кылышат. Жер айдап, жашылча-жемиш өстүрүшөт, базарга алып чыгышат. Жалпылап айтканда, оокат-тиричилиги шаар турмушуна ылайыкташтырылган. Албетте мындайда акча-каражат көп жүгүртүлөт.
Жумушсуздук, социалдык проблемалар эски жараларды ырбатат деп күтсө болот эле.


Буга катарлаш, балким, жумуш таба албай кысталган, колунда жок жаш кыргыздарды көрсө болот. Мындай шартта кайсы бир саясий күчтөрдүн учурдан пайдаланып – мына бардык көйгөлөрдүн башаты ушул байлар деп ураан ташташын элестетүү кыйын эмес.

Бул схема Кыргызстанга гана таандык деп айтууга болбойт. Тилекке каршы бир катар өлкөлөрдө жай турмушта көп улуттардын өкүлдөрү боордош, бир туугандардай жашашат да, экономикалык кризиске батса эле, улуттар аралык мамилелерге чок таштоо оңой болуп калат.

- Ал эми сепатартизмдин белгилерин байкадыңыз беле?

- Сепаратизм жөнүндө көп айтып жүрүшөт. Бул маселе кайра куруу доорунун аягында Ошто ушундай эле улуттар аралык жаңжал тутанганда козголгон. 20 жылдан кийин кырдаал таптакыр башкача болуп калган.

Сепаратизм деген эмне? Же автономдуу болуп, таптакыр бөлүнүп, өз алдынча жашоо же кошуна Өзбекстанга кошулуу. Кыргызстандагы өзбектер Өзбекстандын жарандары болгусу келет деп эч качан ойлобойм. Кыргызстан саясий жактан алганда өтө ийкемдүү, өзгөрүүлөргө дайыма ачык өлкө. Сепаратизм жөнүндөгү кептер катардагы имиштер болушу мүмкүн. Мындайда айың-кептер көп айтылат эмеспи.
Мен 30 жылдан бери аймакты түшүнүүгө аракеттенип келатам. Чынын айтсам, бардык өзгөчөлүктөрүн азыркыга чейин түшүнө албайм.

- Интервьюңуздардын биринде сиз “бийликтеги бардык кызматтарды кыргыздар ээлеп, өзбектер мафиялык, көмүскө экономика, мыйзамсыз маңзаттары менен алектенген чөйрөлөргө аралашып кеткен” дегенсиз. Сиздин оюңузда Кыргызстан өкмөтү улуттук азчылыктар саясатын өзгөртүш керекпи?

- Мен Кыргызстан өкмөтүнө дарс бере турган адам эмесмин. Азыркыдай кырдаалда эмне кылып, СССРден мураска калган көп улуттуу, көп диндүү коомду кантип башкарыш керектигин бийлик өзү жакшы билүүгө тийиш. Улуттар аралык ынтымак орнотуш үчүн кайсы бир топтун саясий обочодо, парламенттеги өкүлдөрүсүз калтырбоо зарыл. Алардын мафиялык структуралардын кучагында калышын алдын алуу керек.

- Жаңжалдан кийин бир катар комиссиялар, анын ичинде эл аралык комиссия түзүлгөн. Борбор Азияны аңдап-түшүнбөй туруп, ошол окуялардын себептерин түшүнүү мүмкүнбү?

- Мен 30 жылдан бери аймакты түшүнүүгө аракеттенип келатам. Чынын айтсам, бардык өзгөчөлүктөрүн азыркыга чейин түшүнө албайм. Мен эч качан ошондой комиссияларга катышып көргөн эмесмин.

Борбор Азияда маалымат толук кандуу жеткирилбейт, сандарды тактоо өтө кыйын. Андай комиссияга кирүүнү каалабайт элем, себеби иш жүзүндө эмне болгону тууралуу так маалыматка жетүү өтө кыйын болоорун башынан элем билем.

Армиясы чакан, генералы арбын кайсы өлкө?

Кыргызстан Борбор Азия чөлкөмүндө коргонуу кубаты жагынан чабал катары таанылган. Бирок бул өлкөдө 100дөн ашуун генералдар бар. Серепчилер генерал деген наамдын баркы кеткенин айтууда.

Жогорку Кеңештин 3-июндагы жыйынында мурдагы ички иштер министри депутат Болот Шер генерал-лейтенант наамынан баш тартты. Былтыркы апрелден кийин ага министр да, ага удаа генерал да наамы берилген. Ушул эле Жогорку Кеңештин 2010-жылдагы апрель-июнь окуяларын иликтеген депутаттык комиссиясы Жаныш Бакиевди, Мурат Суталиновду жана Сагынбек Курманалиевди генералдык наамдарынан ажыратууну сунуштады.

Ага карабай Кыргызстанда киши башына эсептегенде генералдар саны боюнча алдыңкы катарда деп калп-чыны адистер айтып жүрүшөт.

20 жылда 30 генерал

Милициянын дээрлик бардык тепкичтерин басып өтүп, лейтенанттан генерал-лейтенантка чейин жеткен Өмүрбек Кутуевдин пикиринде, азыр жогорку чиндин баркы да, наркы да кетти. "Эмгегиңе, каармандыгыңа карабай генералдык наамды берген өнөкөт болуп кетти", – дейт Кутуев.

Кыргызстанда офицердик бардык тепкичтерди басып өтүп, чыныгы генералдык наамга арзыган 43 гана генерал бардыгын, калган тармактарда берилген чин наркы-баркы жоктугун генерал Өмүрбек Кутуев кошумчалады.

Ошол эле учурда милиция органдарында канча генерал, канча полковник бар экени жашыруун сыр катары айтылбасын Ички иштер министрлигинин басма сөз кызматынын жетекчиси Эсен Салиев билдирди.

Ал эми Кыргызстандын Коргоо министрлигинде эгемендүүлүктөн бери отуз адам генералдык наам алганын, учурда 3 генерал кызмат өтөп жатканын министрликтин басма сөз кызматынын өкүлү Асел Ожураева белгиледи.

Улуттук гвардиянын мурдагы жетекчиси, генерал-полковник Абдыгул Чотбаев сот, прокуратура, бажы жана башка кызматтарда да ондогон генерал пайда болгонун, мунун өзү да генерал деген аттын "чалдыбарын чыгарып" жатканын сынга алды.

Генералдар клубу толукталууда...

Туңгуч президент Аскар Акаевдин администрациясында коопсуздук кеңештин катчысы болгон Болот Жанузаковго да генерал-лейтенант наамы ыйгарылган. Кээ бир жерде он чакты кишини башкарганы үчүн аскердик жогорку даража ыйгарылганы адилетсиздик болгон деген пикирлер угулат. Ал эми Жанузаков өзү мындай наамга татыктуу эмгеги менен жеткенин айтып жүрөт.

Аскар Акаевдин учурунда 10 миңге жете бербеген жоокери бар армия башчысы, коргоо министри Эсен Топоевге армия генералы деген наам ыйгарылганы кызык. Аскердик эреже боюнча 30-40 миң жоокери болгон армия жетекчисине гана мындай наам берилет дешет адистер.

Ички иштер министрлигинин интернет-сайтындагы "Генералдар клубуна" элүүгө жакын генерал мүчө экени, клубдун төрагасы генерал Садырбек Думанаев экени жазылып жүрөт.

Мурдагы коргоо министри, генерал-лейтенант Исмаил Исаков болсо жогорку офицерлерди даярдоо да ары түйшүктүү иш, мамлекет үчүн жогорку даражалуу аскер адистери зарыл деп эсептейт.

Өлкөнүн мамлекеттик коопсуздук кызматында бул тушта 4 генерал кызмат өтөөдө. Генерал Мирослав Ниязов мурдагы бийлик учурунда жогорку чиндеги офицердик наамдар мекенге кылган кызматы үчүн берилбей, тууган-укуктарга, дос-тааныштарга берилип калган деди.

Бишкектин тургуну Ислам Исраилов болсо чакан жан экономикасы чабал Кыргызстанда жүздөн ашуун генерал, аларга мамлекет төлөөчү акылар жана пенсиялар казынага кыйла оордугун салып жатса керек кабатыр болууда.

Кеңеш доорунда Ички иштер министрлигинде 4-5 гана генерал болгонун, мындай жогорку наам Москвадан гана берилип турганын адистер белгилеп жүрүшөт.

Европа-Борбор Азия: Бизден сизге эмне керек?

8-июнда Австрияда Европанын жана Борбор Азия экономикалык форуму ачылат. Дүйнөлүк экономикалык форум уюштуруп жаткан бул иш-чарага кыргыз президенти Роза Отунбаева катышат. Жыйын эки чөлкөмдүн экономикалык карым-катнашын арттырууга багытталган. Айрым коңшуларындай мунай-газы жок Кыргызстандын Европадан түз инвестиция алуу мүмкүнчүлүгү канчалык?

Австриядагы форумду уюштуруп жаткандардын пикиринде, Европа менен Борбор Азиянын экономикасы ар башка, бирок бири-бирине абдан көз каранды. Бул көз карандылык азыр тагдыр чечүүчү учурга жетти.

Маселен Евробиримдиктин өнүккөн өлкөлөрүндө экономиканын өсүү ыргагы жай кетүүдө, өкмөттүн чыгымдарына келгенде азыр алар үнөмчүл саясат жүргүзүүгө аргасыз болуп жатат. Ал эми Борбор Азияда экономиканын өнүгүү ыргагы жогору.

Инновацияга муктаждык

Быйыл эл аралык каржы уюмдарынын болжолунда, экономиканын өсүш ыргагы 6%дын тегерегинде болот деп күтүлүүдө. Евробиримдикте күтүлүп жаткан өсүш 2%дын айланасында. Бирок эки тараптын экономикасынын көлөмүндөгү айрымачылык асман менен жердей. Борбор Азиянын глобалдык экономикадагы үлүшү азыр 0,2% болсо, Евробиримдиктиги 25,9%. Башкача айтканда, Евробиримдикке дүйнөлүк экономиканын чейрек бөлүгү туш келет. Анткен менен Дүйнөлүк экономикалык форумдун пикиринде, эки тараптын экономикасына тең структуралык реформалар керек.

Буга кошумча Европа да, Борбор Азияда да дүйнөлүк экономикадагы атаандаштык жөндөмүн арттыруу жана сактап калуу үчүн инновациянын географиясын жана чөйрөсүн кеңейтүүсү абзел.

Баш кеңсеси Швейцарияда жайгашкан Дүйнөлүк экономикалык форумдун бөлүм башчысы Стивен Киннок ( Stephen Kinnock) инновацияга ириде Борбор Азия аймагы муктаж экендигин айтат:

- Инновация бул аймак үчүн эң зарыл нерсе. Бул чукулунан көңүл бурууну талап кылган маселе. Биз Венадагы форумда күн тартибинде турган ушул өңдөнгөн көйгөйлөрдү талкуулап, бизнес лидерлер, саясатты аныктоочулар аларды чечүүсү үчүн чогуу иштөөсүн камсыздоого аракеттенебиз.

Венадагы форумга жалпысынан бизнес чөйрөнүн, өкмөттөрдүн жана жарандык коомдун 500дөн ашуун өкүлү чакырылган. Баш кеңсеси Лондондо жайгашкан BT Group деген телекоммуникациялык компаниянын төрагасы Майкл Рейк ( Michael Rake ) форумга чакырылган ири ишкерлердин бири. Ал Дүйнөлүк экономикалык форумдун интернет сайтындагы маегинде белгилегендей, Борбор Азияда эмне болуп жатканын Европада көптөр биле бербейт:

- Менимче Борбор Азияда эмне болуп жатканын, Европа менен Борбор Азиянын байланыштарын көптөр аңдап биле бербейт. Мен жеке өзүм Борбор Азияда эмне болуп жатканынан кабардар болгум келет. Бул аймакта жана Европада иштеп жаткан компаниялар менен байланыш түзүүгө даярдануудамын. Бул кызыктуу жана маалымат жагынан бай саммит болот деген ишеним бар.

Европадан инновация менен инвестиция келеби?

Экономикага келгенде Борбор Азиянын беш өлкөсү ичинен Казакстан менен Түркмөнстан Европанын көңүлүн өзүнүн энергоресурстары, атап айтканда мунай-газы менен буруп келди жана буруп жатат. Калкы аймактан эң көп Өзбекстанга болсо Европанын экономикасы экспортко ыктаган Германия сындуу өлкөлөрү ички базарынан улам кызыгат. Мунун экөөсү тең жок Кыргызстан Европадан инновацияны жана инвестицияны канткенде ала алат?

Өлкөдөгү саналуу чет элдик инвесторлордун башын бириктирген Эл аралык ишкер кеңештин аткаруучу директору Актилек Түнкатаровдун “Азаттыкка” айтканына караганда, жаңы технологиялардын келүүсүнүн бир жолу батыштык компаниялардын кызматын Кыргызстандын аймагында туруп аткарып берүү:

- Инновациялык технология тармагына акча салуучулар бар. Анткени Кыргызстанда өнүккөн өлкөлөргө салыштырмалуу жумушчу күчү арзан. Мен билген кичи ишканалар бар. Алар аутсорсинг кылып, чет өлкөлөрдүн заказдарын арзаныраак баага бул жактан аткарып жатышат. Индия сыяктуу ушул тармакты колго алсак болот.

Актилек Түнкатаров “Азаттык” радиосунун кабарчысы менен маегинде кошумчалагандай, Батыштан түз инвестиция салгысы келгендер азырынча тоо-кен тармагына гана кызыкканы байкалууда. Бирок былтыркы окуялардан кийин алар да чоочулап турат:


-Алар кызыккан тармак тоо-кен тармагы эле болот го. Анткени бизде тоо-кен тармагында иликтөө- издөө менен алектенген чет элдик фирмалар көп. Бирок азырынча көпчүлүк инвесторлор коркуп, күтүп жатышат.

Энергетикадагы кызматташтыктын келечеги бар, бирок ...

Евробиримдик азыр өзүнүн энергияга болгон муктаждыгында калыбына келип туруучу булактардан алынуучу энергиянын үлүшүн көбөйтүүнүн үстүндө иштөөдө. Бул маселе Венадагы Европа-Борбор Азия форумунда талкууланмакчы. Кыргызстандан электр кубатын өндүрүү жагынан европалыктар менен анча-мынча кызматташтыкты Кичи энергетиканын өнүктүрүү дирекциясы жүргүзүүдө.

Аталган дирекциянын башчысы Валерий Дилдин “Азаттыкка” айтканына караганда, алар азыр Германиянын Жашыл энергия кору, Франциянын “Алстом” компаниялары менен алгачкы биргелешкен долбоорлорду аткарууда. Эгер эки-үч маселе чечилсе бул жааттагы кызматташтыктын келечеги бар:

- Келечек бар, келечекти биз көрүп жатабыз. Бирок баары биз экинчи саясатты жүргүзүүдө басымды туура жасайбызбы же жокпу жана тартылган инвестицияга кандай кепилдик беребиз ошого көз каранды. Биз аткарылган жана улантылып жаткан долбоор өзүн-өзү сегиз жылдын ичинде актоосу үстүндө иштеп жатабыз. Инвесторго салган акчасын кайра артка алгыдай, башкача айтканда инвестициясынын кепилдиги болгудай моделдин үстүндө иштеп жатабыз. Буга кошумча Борбор Азиянын электр энергия базары жабык эмес, ачык өнүгүшүн каалар элек. Анткени Кыргызстандын ички базары чектелүү. Эгер Борбор Азия аймагынын өнүгүү келечеги жөнүндө айтсак, электр энергиясы сатылуучу рынокту издөөнүн үстүндө азыртан иштөө керек.

Борбор Азиянын өзүнө келгенде экономикалык кызматташтыктын, аймактык сооданын өнүгө албай жатышын эксперттер өлкөлөр ортосунда ич ара интеграцияга караганда, кайра ички кызыкчылыктардан улам бири-бирине тоскоолдук үстөмдүк кылганына байланыштырып жүрүшөт. Борбор Азия лидерлери интеграцияга келгенде Евробиримдикти мисал тартканы менен анын турмушка ашуусу азырынча кыял бойдон эле калууда.

Салахутдиновду бошотууга ким кызыкдар?

Жогорку Кеңеш июнь коогасын иликтеген депутаттык комиссиянын бүтүмүн угууда, 2-июнь.

Июнь окуясы боюнча айыпталган Жалалиддин Салахутдинов былтыр июль айында кармалып, кайра коё берилиши парламентте талашка түштү.

Былтыркы июнь окуяларына байланыштуу айыпталгандардын бири, Кыргыз Республикасындагы өзбек тектүүлөрдүн лидерлеринин катарында жүргөн Жалалиддин Салахутдиновдун коогалаңдан кийин кармалышы, кайра табышмактуу жагдайда бошотулушу тууралуу талаш кызып турган чагы. Июнь окуяларын иликтеген парламенттик комиссиянын кортундусун талкуу маалында депутаттар ошол кездеги күч органдарынын жетекчилерине суроо берип, Салахутдиновду ким, эмне себептен бошоткону тууралуу ачык жооп ала алышкан жок.

Салахутдиновду бошотуу сценарийинен

Улуттук коопсуздук комитетинин төрагасы Кеңешбек Дүйшөбаев кол койгон ырасмий документке караганда, Жалалиддин Салахутдинов 2010-жылдын 24-июлунда Бишкектеги “Манас” эл аралык аба майданында “Бишкек-Ташкен” багытындагы учакка отуруу маалында кармалган. Андан соң ал Коопсуздук комитетинин Оштогу башкармалыгына тергөөгө алынып келинип, көп өтпөй комитеттин тергөө башкармалыгына берилген. 2010-жылдын 26-июлунда Башкы прокуратуранын талабы боюнча ошол кездеги башкы прокурор Байтемир Ибраев менен анын орун басары Виктор Ивановдун карамагына алынып келинген. Алар менен сүйлөшүүдөн кийин Салахутдинов бошоп кеткен.

Ушул тапта ал өлкө аймагында жок. Былтыр кармалып, кайра бошотулгандан кийин четке качып кеткени айтылат.

Айтмакчы, Салахутдинов кармалган соң аны менен акыркы болуп сүйлөшкөндөрдүн бири Виктор Иванов азыр Аскер прокурору, Башкы прокурордун орун басары кызматында.

Парламент депутаттары бул боюнча жаңы башкы прокурор Аида Салянованы териштирүү жүргүзүүнү, эмне себептен мурдагы башкы прокурор менен анын орун басары кармалган адамды коё беришкенин аныктоону талап кылышууда.

Кармалган адамды коё берген делип аткан Байтемир Ибраев “Азаттыктын” суроолоруна жооп берип, Салахутдиновдун бошотулушун айрым депутаттар саясатташтырып жатышканын, ал кармалган маалда аны камоо үчүн жетиштүү материалдарды тергөөчү таба албаганын билдирүүдө:

- Мага эч ким эч кандай көргөзмө берген эмес, “Салахутдиновду коё бер” деп. Ушуга чоң чекит коюп коюш керек да. Мен да эч кимге көргөзмө берген эмесмин, “Салахутдиновду камабагыла, бошоткула” деп. Бардыгы мыйзам чегинде болушу керек. Биз мындай иш-чараны жасап эле келатабыз. Мисалы, Жогорку Кенеште отурган депутаттардын канчасына кылмыш иши козголгон… Канчасын ошол Салахутдиновго окшоп чек арадан кармап келип, түшүнүгүн жаздыртып, анан “азырынча жүрүп туруңуз” деп коё берип аттык. Ал айрым депутаттар Нариман Түлеев, Төрөбаев, Марат Султанов ж.б. Менин толук эсимде жок азыр. Эмне үчүн аларды айтышпайт?

Ошондой эле Ибраевдин айтымында, Салахутдинов кармалганга чейин ага карата бир гана кеңсесинен ок-дарылар табылышы боюнча гана кылмыш иши козголгон. Ал дагы байкоочуларсыз, айыпталуучунун өзүнүн катышуусуз жасалып калган. Ошол себептүү кармалган маалда ага карата олуттуу айыптоолор жок болчу.

Мамытов: Аны мыйзамсыз коё беришкен

Жогорку Кеңештеги июнь коогасын иликтеген депутаттык комиссиянын төрагасы Токон Мамытов “Азаттыкка” билдиргендей, Башкы прокуратурага Салахутдиновду алып барган Коопсуздук комитетинин кызматкерин мурдагы башкы прокурор Ибраев менен анын орун басары Иванов кетирип жиберишкен. Андыктан бул боюнча башкы жооп берчү адамдар ушулар. Себеби 2010-жылдын 11-июнунда эле жарандардын өлүмүнө алып келген коога боюнча кылмыш иши козголгон. Анда өзбек тектүүлөрдүн лидерлеринин ысымы айтылган. Ошол себептүү өзбек тектүүлөрдүн маданий борборунун жетекчиси болуп турган Салахутдинов кармалган соң, аны кармап туруу керек эле:

- Салахутдинов кармалгандан кийин Байтемир Ибраев чакыртат, “Салахутдиновду алып келгиле мага” деп. Анан ошол кездеги орун басары Виктор Иванов экөө отуруп алып керелден кечке аны менен сүйлөшүшөт. Кечинде болсо Коопсуздук комитетинин офицерине айтышат, “Бул бошотулат, сиз болсо бошсуз, кете бериңиз” деп. Коопсуздук комитетинин офицери, бир капитан алып барган Салахутдиновду Башкы прокуратурага. Ошого айтышкан экен “Болду кайтарбай эле кой, кете бер” деп. Кийин ал жигит, ошол капитан бизге баяндама жазып берген ушул жөнүндө.

Депутаттык комиссия мүчөлөрүнүн айтымында, мурдагы башкы прокурорго андан жогору жактан да буйрук берилген болуусу ыктымал. Буга чейин “Салахутдинов бошонуп чыгуусу үчүн 500 миң доллардай акча төлөптүр” деген маалымат чыгып кеткен. Токон Мамытов бүгүн ушул сыяктуу маалыматтар бара-бара негиздүү болуп баратканын айтууда. Байтемир Ибраев болсо андай көрсөтмөлөр болбогонун ырастоодо.

Эскерте кетсек, ал маалда баш мыйзам кабыл алынып, Роза Отунбаева президент болуп шайланып калган. 2010-жылдын 27-июнуна чейин сот жана прокуратура тармагын түздөн-түз Азимбек Бекназаров көзөмөлдөп турган. Андан кийин негизги көзөмөл Роза Отунбаеванын колуна өткөн. Депутаттык комиссия мүчөлөрү болсо башкы прокурорлукка Байтемир Ибраевди Азимбек Бекназаров алып келгенин, андыктан анын да жоопкерчилиги бар экенин белгилешүүдө.

Апта: Корутундуларга бай парламент

7-апрелде жакындарын жоготкондордун митинги, 13-октябрь, 2010-жыл

Узап бараткан аптада түштүк коогасын иликтеген депутаттык комиссия корутундусун жарыялады. “Кыргызмунайгаздын” ишчилери Ош-Бишкек жолун буушту.

Өткөн жылдагы апрель ыңкылабын, июнь коогалаңын иликтеген депутаттык комиссия 2-июнда өз иликтөөсүнүн жыйынтыгын жарыялады.

Комиссиянын курамында 24 депутат болгон. Алардын ичинен комиссия мүчөлөрү Исмаил Исаков жана Жылдыз Жолдошеванын өзүнчө корутундулары болду.

Корутундуну жарыялаган комиссиянын төрагасы Токон Мамытов апрелдеги окуяны элдик ыңкылап деп атады. Ал эми июнь трагедиясынын келип чыгышынын тамыры Акаев-Бакиевдик бийликтердин үй-бүлөлүк башкаруусунда экенин белгиледи:

- Президент Акаев, президент Бакиев учурунда жүргүзүлгөн ички жана тышкы саясат, ошондой улуттук саясаттын негизинен келип чыкты. Айрым учурларда мурдагы бийликтер улут маселесин өзүнүн кызыкчылыгына, өзгөчө референдум, шайлоо “улут картасын” өздөрүнүн пайдасына ойноп кетишкен.

Албетте Кадыржан Батыров, Жалалиддин Салахуддинов, Карамат Абдулаева сыяктуу адамдардын кайгылуу окуяга салымы өтө көп. Ошондой эле криминал, наркобизнестин салымы чоң.


Мамытовдун айтымында, комиссия ошондой эле экономикалык, руханий, маданий оор абал да каргашанын чыгуусуна себепкер болгон деген тыянакка келген. Оштогу кагылышууну өзбек жаштары баштаган деп аныкталып, Убактылуу өкмөт жаңжалды алдын-ала албаганы жана токтото албаганы үчүн айыпталган.

Депутаттык комиссиянын мүчөсү болгон, бирок өзгөчө пикири менен чыккан Исмаил Исаков июнь коогалаңына негизги күнөөкөр катары Курманбек Бакиев жана анын бийлиги учурунда жогорку кызматта турган аткаминерлерди, “Ак жол” партиясын атады.

Өзгөчө пикир менен чыккан комиссиянын дагы бир мүчөсү Жылдыз Жолдошева июнь коогасынын тамырын Кыргызстан эгемендүүлүк алган жылдардагы бийлик үчүн күрөштөн көрүп, былтыркы каргашанын чыгуусунун негизги себептеринин бири катары Тейит айылында Курманбек Бакиевдин үйүнүн жана Кыргызстан туусунун өрттөлүшүн атады:

- Тейитке Батыров Асылбек Текебаев менен барып, Бакиевдердин ата конушун, ошол жердеги боз үйдү, желекти өрттөбөгөндө мындай окуя мына ушундай масштабда болбойт эле. Себеби башка өлкөнүн президентинин, мейли экс-президентинин, мейли жаман-жакшы болсун, атасынын үйүн, ошол өлкөнүн желегин өрттөгөндө... бир кыргыз барып өрттөп көрсүн... элестетип көргүлөчү бул кандай чоң нерсеге алып келет. Мына ошол от жаккан.

Жылдыз Жолдошева ошондой эле Убактылуу өкмөттүн айрым мүчөлөрүн жикчил күчтөр менен “саясий оюндарды ойногон” деп айыптады.

Салахуддинов, Абдырасуловду ким бошоткон?

Корутундуларды талкуу жана териштирүү учурунда коогалаңдан кийин кылмыш ишинин козголушуна карабай УКМК тарабынан кармалган Жалалиддин Салахуддиновдун жана Иномжан Абдырасуловдун бошотулуп жиберилиши тастыкталды. Бул фактыларды талдап, күнөөлүүлөрдү табууну “Ата Журт” фракциясынын лидери Камчыбек Ташиев Башкы прокуратурага сунуштады.

Парламентке чакырылган мурунку башкы прокурор Байтемир Ибраев бул эки лидерди бошотууга ким буйрук бергенин ачыктаган жок.

Парламенттин айрым мүчөлөрү Салахуддинов, Абдырасулов бийликтегилерге акча берип чыгып кеткенин, Батыровго Убактылуу өкмөттүн вице-премьер-министринин бирөө паспорт жаздырып бергенин айтып чыгышты. Натыйжада бул маселе парламентте эски оппоненттердин тирешүүсүнө алып келди.

“Ата Мекен” фракциясынын лидери Өмүрбек Текебаев УКМКнын
жетекчиси Кеңешбек Дүйшөбаевге кайрылды:

Камчы Көлбаев
- Кыргызстандын тарыхында биринчи жолу АКШнын президенти Обама Кыргызстандын жаранына көңүл буруп, Камчы Көлбаевди дүйнөлүк наркобарондордун бири деп, аны барган жеринде кармалсын деген чечимди конгресске кечээ күнү сунуштады. Демек Кыргызстандагы наркобизнес абдан олуттуу экендиги, алар үчүн алсыз бийлик пайдалуу экендиги эл аралык деңгээлде далилденди.

Дүйшөбаевге суроо: Камчы Көлбаев менен мурунку жана азыркы чиновниктердин кимисинин байланышы бар, оперативдик көзөмөлдөр бар, ошол маалыматтарды азыр талап кыла албайм, бирок кийин тактап, бизге билдириңиз. Болбосо, сиздин жетекчиңиз президент, өкмөт башчы Алмаз Атамбаев уюшкан кылмыштуулук өкмөттө да, парламентте да отурат деп күнүгө айтып жатат. Биз аларды көрсөтүшүбүз керек.

Камчы Көлбаевдин жанында жүрүп, анын камчысын чаап, анын капчыгын кармап жүргөн адамдар кимди жандап жүрөт, кимге капчык болуп жүрөт? Баарыбыз билебиз, унчукпайбыз
.

Комиссиянын сунуштары

Депутаттык комиссия жыйынтыгында июнь, апрель окуяларынын чыгуусуна Убактылуу өкмөт жоопкерчиликтүү деп табылган. Бул өкмөттүн ишине саясий баа берүү парламентке, юридикалык баа берүү Башкы прокуратурага сунушталган. Ошондой эле УКМКнын башчысы Кеңешбек Дүйшөбаев, анын орун басарларын, ИИМдин орун басары Бактыбек Алымбековдун жана башкаларды кызматтан алуу жагын караштыруу президентке сунушталган.

Киммо Килюнен башында турган эл аралык комиссия түштүк коогасы учурунда “адамзатына каршы кылмыштын” белгилери бардыгын билдирген. Депутаттык комиссия геноцид, аскердик кылмыш болбогонун айтып, бирок Киммо Килюнендин айыптоосуна четке кага алган эмес. Ал эмес депутат Каныбек Иманалиевдин маалыматына караганда, айрым өкмөттүк эмес уюмдар Эл аралык трибуналга кайрылып жатышат.

Бирок Кыргызстан Эл аралык кылмыш сотунун мүчөсү эмес. Ошондуктан анын юрисдикциясы Кыргызстанга таркатылбайт деген ойду президент Роза Отунбаева айтты. Түштүк коогасы боюнча Эл аралык сот иш жүргүзүш үчүн Бириккен Улуттар уюмунун Коопсуздук кеңешинин чечими керек.

Эки күнгө созулган талкууга президент Роза Отунбаева, өкмөт башчы, Ош, Жалал-Абаддын губернаторлору, Убактылуу өкмөттүн мүчөлөрү жана азыркы өкмөттүн мүчөлөрү катышты.

Төрага Акматбек Келдибеков июнь трагедиясына саясий баа берип, күнөөлүүлөр, анын ичинде Салахуддинов, Абдырасулов, Батыровду бошотуп жибергендер аныкталып, жазасын алуусу керектигин белгиледи.
Талкуунун соңунда парламент токтом долбоорун кабыл алды. Ал долбоорго айтылган сунуштар кошулуп, парламенттин кийинки жумадагы жыйынына кабыл алууга коюлмакчы.

Парламент ЕККУнун эксперттерине кызыкты

Июнь окуясын иликтеген депутаттык комиссиянын корутундусун угуу учурунда ЕККУнун полициясы Ошто иштеп жатканы маалым болуп калды. Бул кандайча ишке ашканын төрага Ахматбек Келдибеков тышкы иштер министри Руслан Казакбаевден сурады.

Министр Казакабевдин сөзүнө караганда, ЕККУнун куралсыз полицияларын киргизүү демилгеси жергиликтүү тартип коргоо органдарына адамдар ишенбей жатат деген сөздөрдөн улам көтөрүлгөн. Бул маселе Убактылуу өкмөт тарабынан талкууланып, 2010-жылы июнь айында ЕККУга кайрылуу болгон. Муну Руслан Казакбаев тастыктады:

- Биз биринчи жолу 20-июнда кайрылганбыз. Анда полициялык-консультативдик топтун кириши боюнча кайрылганбыз.

Бул маселе боюнча сүйлөшүүлөр уланып, ички иштер министринин орун басары Солдашенко Венада 4-ноябрда сүйлөшүүлөр жүргүзүп, быйылкы жылдын январь айында ЕККУнун полиция-эксперттери Кыргызстанга келген.

Депутаттардын маалыматы боюнча келгендердин саны 16. Алардын он төртү Косоводо кызмат өтөгөн. Бул кызматкерлер учурда Ош шаарында ИИМдин кызматкерлерине кеп-кеңешин берип жатышат.

Төрага Акматбек Келдибеков бул ЕККУнун өкүлдөрүн Тышкы иштер министрлиги кандай негизде киргизгенин иликтөө үчүн депутаттык комиссия түзүүнү сунуштады:

- Урматтуу депутаттар, элдин пикирин уккан президент кыргыз элинин
атынан полициянын келиши болбойт деп жатса, министрге аларды алып келүүгө ким укук берди? Менин оюмча, биз депутаттык комиссия түзүп, ким укук берди, кайсы мыйзамдын негизинде министрлердин укугу бардыгын иликтешибиз керек. Жогорку Кеңеш иштеп турса, бирок бүгүнкү күнгө чейин билбесе, бул эмне дегендик? Түшүнө албайм. Ошон үчүн комиссия түзүшүбүз керек.

Сунушка ылайык депутаттык комиссия түзүлдү.

"Кыргызмунайгаздагы" кырды-бычак

Жалал-Абаддагы “Кыргызмунайгаз” ишканасынын жетекчиси Каныбек Масировдун кызматтан алынышына каршы чыккан адамдар 31-майда Бишкек-Ош жолун жабышты.

Жүздөгөн унаалар, жүргүнчүлөр сапарларын улай албай, бир нече саатка кармалып турушту.

Каныбек Масиров “Кыргызмунайгазга” өткөн жылы апрель окуясынан кийин жетекчиликке барган. Андан кийин коалициялык өкмөттүн түзүлүшү менен Жалал-Абад облусу “Республика” фракциясынын энчисине тийип, мына ушул эле фракциянын адамы болгон Мүлк министрлигинин чечими менен “Кыргызмунайгаздын” жетекчисин алмаштыруу чечими кабыл алынган. Бул чечим ишкананын жамаатынын көпчүлүгүнүн катуу каршылыгына туш болду.

Облустун губернатору Бектур Асанов да эмгек жамаатын колдоого алды. Анын себеби Асанов парламентте мындайча түшүндүрдү:

- Мен “Кыргызмунайгаздагы” окуяга аралаштым. Себеби “Кыргызмунайгазда” Максимдин достору отурган. Алар 2 млн. долларга жетпеген жабдууну 20 млн. долларга алууга жандалбастаган. Мен аларга тикемен-тик каршы турдум.

Ошондуктан апрелден кийин келген жетекчини колдодум. Себеби алар кирешени сегиз айдын ичинде 14 эсеге көбөйттү. 2009-жылы, 2010-жылы да 67 миң тонна казылганына, баалар ошол бойдон болгонуна карабай сатыктан түшкөн акчаны 600 млн. сомдон 1 млрд. 200 млн. сомго жеткиришти. Ал эми кирешени 14 млн. сомдон 276 млн. сомго жеткиришти. Пайда 14 эсе көтөрүлдү.

Кантип мен ушундай жетишкендикке жетишкен жетекчиликти колдобой, эски бийликтин, ошол Максимдин досторун, ошонун орун басары болуп иштегенди алып барып коюп, Жогорку Соттон утулганына карабай ошол жабдууларды алып барып орнотобуз дегендерди колдоймун?


Мүлк министрлигинин чечими менен Каныбек Масировдун ордуна Кеңешбек Масиров дайындалган эле. Эмгек жамааты аны жумуш ордуна киргизбей, жаңжал чыгып жаткан.

Жол тосуу фактылары орун алгандан кийин өкмөт башчы “Кыргызмунайгаз” боюнча чечим кабыл алды. Алмазбек Атамбаевдин чечими менен мүлк министри Нурдин Илебаев кызматынан алынды. Губернатор Бектур Асановго эскертүү жарыяланды. Ал эми “Кыргызмунайгаздын” жетекчилигине бир айлык мөөнөт менен Жеңишбек Жумашев дайындалды.

Андан сырткары “Кыргызмунайгаздын” айланасындагы кырдаалды иликтөө үчүн атайын комиссия түзүлдү.

Мына ушуну менен “Кыргызмунайгаздагы” кырдаал азырынча жайгаштырылды. Эми комиссиянын ишинин жыйынтыгына жараша өкмөт тарабынан тийиштүү чечим кабыл алынары күтүлүүдө.

Кыргыз театрына Татарстанда жогорку баа беришти

Молдовадан келген Гагауз элдик драма театрынын "Олган менен Лянка" спектаклинен көрүнүш. 2011.

Татарстанда Эл аралык "Нооруз" Театр шеринеси 3-июнда соңуна чыкты. Ага Бишкектен Жашыл театрдын жана Кара-Колдон Жантөшев атындагы музыкалык драмтеатрдын өнөрпоздору катышты.


30-май - 3-июн күндөрү Орусия Федерациясынын курамындагы Татарстандын ордо шаары Казанда өткөн фестивалга Борбор Азиядан бир катар театрлар катышып, анын ичинде кыргыздар менен казактардын театр өнөрпоздорунун оюндарын көрүүчүлөр айрыкча жылуу кабыл алды.
x
Казанда “Нооруз” фестивалы ачылды
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:34 0:00
Түз линк


Кыргызстандан келген Жашыл театрдын өнөрпоздор тобу койгон “Нан менен ит” икая-спектакли ымдама (пантомима) ыкмасына негизделген.

Оюнду Кыргызстандын “Акайын” жаш таланттарды колдоо кору каржылаган.

Татар адисинин жылуу пикири

Эл аралык "Нооруз" театр фестивалынын директорунун орун басары Илфир Якупов "Азаттык" үналгысына буларды билдирди:

Кыргыз театры Казанда сөзсүз оюн көрсөттү. 01.6.11.

x
Кыргыз театры Казанда сөзсүз оюн көрсөттү. 01.6.11.
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:02 0:00
Түз линк

- Бизге кыргыз театры айрыкча кызыктуу көрүндү.

Бишкектик Жашыл театр ачык асман алдында, Кабан көлүнүн жээгинде оюн койду. Биздин көрүүчүлөр бул театрды абдан жакшы көрүп калышты.



Алар быйыл экинчи жолу каржы таап келип, кыргыз элдик жомокко негизделген «Нан менен ит» деген ымдама спектаклды койду. Ага сынчылар коллегиясы жогорку баа берди.

Бизге ошондой эле Жамбыл атындагы Чыгыш Казакстан облусунун театры келди. Абайдын чыгармасына негизделген «Мен адам болгондуктан» деген спектаклды да сынчылар «тажрыйбалык» оюн экенин белгилеп, абдан жогору баалашты.



Казан калаасындагы эл аралык кароого Кыргызстандан дагы Ысык-Көл облустук Касымалы Жантөшев атындагы театрдын өнөрпоздору «Курманбек баатырдын арманы» деген спектакл менен катышты.
Бишкектик Жашыл театрдын актерлеру Татарстанда экинчи жолу болушту. 2009-жылдагы сүрөт.


Фестивалдын таржымакалынан

Түркмөнстандан Алпарслан атындагы театр быйылкы фестивалга «Кайин жана Авелди» алып келген.

Учурда Казан шаарында 17 театр иштейт, андан тышкары Татарстан жумурияты боюнча башка дагы 40 театр бар.


Мындай мекемелердин көп экендигине карабастан, "Нооруз" театр фестивалы эл аралык макамдагы, Орусия гана эмес, дүйнөдөгү түрк элдеринин өнөрпоздорун баш коштурган өзгөчө шерине болуп саналат.

Бул фестивал 1989-жылы (советтик доордо) Казакстандын ордосу Алматыда башталып, бирок 1998-жылга чейин токтоп калган. Андан бери фестивалды татарлар өз колуна алып, азыр эки жылда бир өтүп турат.

Фестивал татар элинин салттуу «сабантуйи» ("соко тойу") майрамына туш келди.

Ушундан улам, шериненин соңунда фестивалдын өз "сабантуйу" өтүп, ага актерлер катышты. Күрөш мелдешинин баш байгесине чет элдик автомобил сайылган.

Ошондуктан, көркөм өнөр чеберлери мекенине жеңил машина менен оор кайтып калышы да ажеп эмес. Бул тууралуу Илфир Якубовдун өзүнөн уксак:

- Бүгүн, 3-июнда фестивалдын жабылышы болот, театралдык сабантуй менен аяктайбыз. Ал жылыга өтүп, театр артисттери гана катышат. Быйыл ага Азербайжандан, Тывадан, Алтайдан, башка жактардан артисттер катышты. Сабантуй айдоо иштери бүткөндөн кийин өткөрүлөт. Ар түрдүү оюндар, аркан тартмай, кап менен секирмей, күрөш бар. Быйыл күрөштө башкы байгеге "Фиат" маркасындагы машина коюлган. Ал байге кимге тийерин али билбейбиз, ал Түркмөнстанга, Казакстанга же Кыргызстанга да кетип калышы ажеп эмес.

Театр тууралуу кеңири маалыматты бул шилтемеден окуңуз:


30-майдагы фестивалдын ачылышынан видео баян (татар тилинде):

Камчы Көлбаев АКШнын кара тизмесине кирди

Камчы Көлбаев

Көлбаевди АКШ президенти Барак Обама дүйнөдөгү эң ири “Маң зат королдору” аттуу кара тизмеге кошту. “Мыйзамдагы ууру” деген криминалдык наамы бар бул жаран Кыргыз мамлекетинде да издөөдө жүрөт.

АКШ президенти Барак Обама дүйнөдөгү эң кооптуу делген "маң зат королдорунун" тизмесине жети адамды кошту. Бул ирет дүйнөлүк деңгээлдеги "маң зат королдорунун" катарына жетөөнүн бири болуп кыргыз жараны Камчыбек Көлбаев да кирди. Берки алтоонун экөө Мексика, дагы экөө Кения, бирөө Ооганстан, дагы бирөө Колумбия жараны.

АКШ мыйзамдарына ылайык, эгер америкадагы банктарда бул тизмедеги жарандардын эсептери пайда болсо, алар дароо тоңдурулат. АКШ жарандарына жана компанияларына бул тизмедеги адамдар менен кызматташууга, алыш-бериш жасоого тыюу салынат.

Эски совет чөлкөмүндө Камчы Көлбаев бул кара тизмеге кирген алгачкы адам. Кыргызстанда болсо ал “кримчөйрөнүн ана башы”, “мыйзамдагы ууру” катары таанымал.

Ысык-Көл облусунан чыккан К.Көлбаев 37 жашта. Ага чейин өлкөдөгү криминалдык топторду 2006-жылы 10-майда атып өлтүрүлгөн дагы бир “мыйзамдагы ууру” деп айтылып келген Рысбек Акматбаев башкарган.

К.Көлбаевдин “маң зат королдорунун” тизмесине кириши – Кыргызстан дүйнөдөгү маң зат таркатуу боюнча алдыңкы өлкөлөрдүн бири экендигин каңкуулайт.

Бийлик кызыкдар эмес болчу...

Мурдагы президент Курманбек Бакиев тушунда, 2009-жылы Баңги заттарды көзөмөлдөө агенттиги жоюулуп кеткен. Ички иштер министринин орун басары Мелис Турганбаев “Азаттыкка” билдиргендей, ал агенттиктин милдети ИИМге жүктөлгөнү менен 5-6 ай бою маң заттарына каршы бөлүм түзүлбөй, бул аралыкта маң заттарын ташуу өтө эле көбөйгөн. Былтыр бийлик алмашкан соң мурдагы агенттик Баңги заттарын көзөмөлдөө агенттиги деген аталышта кайра түзүлгөн.

М.Турганбаевдин айтымында, мурдагы бийлик тушунда маң заттары бизнесин президенттин бир тууган иниси Жаныш Бакиев, азыр издөөдө жүргөн Камчыбек Көлбаев, Алманбет Анапияевдер көзөмөлдөп турганы маалым:

- 2008-жылдары Бакиевдин убагында Баңги заттарды көзөмөлдөө агенттигин жоюшуп, беш айга чейин ИИМдеги бөлүм да түзүлбөй турган кезде бизге көп эле оперативдүү маалыматтар түшүп атты. Баңги заттарды тонналап ташыган. Мунун башында ошол Жаныш Бакиев, кримчөйрөсүндөгү лидерлер Камчы Көлбаев, Алманбет Анапияев сыяктуу уюшкан кылмыштуу топтордун башчылары турганы бардык дүйнөлүк коомчулукка чейин маалым болгон...

Ошондой эле М.Турганбаевдин пикиринде, АКШ бул тизмеге К.Көлбаевди өз чалгындоо кызматтарынын, Ооганстандагы коалициялык күчтөрүнүн оперативдүү маалыматынан кийин кошсо керек.

Баңги заттарды көзөмөлдөө кызматынын төрага жардамчысы Тимур Мадяровдун айтымында, учурда алар Тышкы иштер министрлиги аркылуу АКШ өкмөтүнө кат жолдошту. Анткени ырасмий каналдар аркылуу К.Көлбаевдин чындап эле АКШда “кара тизмеге” кирип-кирбегенин тастыктоо керек болууда.

"Ош түйүнү" - маң зат транзити

Жогорку Кеңештин депутаты, милициянын полковниги Турат Мадылбековдин ырасташынча, Кыргызстанда дүйнөлүк деңгээлдеги "маң зат королдору" бир гана К.Көлбаев эмес:

- Эми АКШ айтып аткандан кийин алардын да чалгындоо кызматтары иштеп, маалымат беришти да. Ошон үчүн алар айтат. Мен айта турган болсом, бизде негизинен чоң-чоң "маң зат королдору" көп. Керек болсо дүйнөлүк деңгээлдеги маң зат королдору бар...

Улуттук коопсуздук комитетинин төрагасы Кеңешбек Дүйшөбаев да учурунда мурдагы бийлик маң зат бизнесине аралашып келгенин айтып келатат. Бүгүн да ал парламентте сөз сүйлөп жатып, 7-апрелден кийин Жаныш Бакиев Тажикстандагы "маң зат королдорунун" биринин үйүндө жашырынганын билдирди:

- Мына, Бакиевдин учурунда акталган, түрмөдөн чыккан Камчы Көлбаевдин иштери кайра көтөрүлүп, бүгүнкү күнү издөөдө жүрүп атат. Баңги заттар, башка жагдайлар боюнча да иштер жүрүп атат. Ал боюнча так фактылар бар.

7-апрелден кийин Жаныш Бакиев Тажикстанга качып барып, ошол жакта "маң зат королдорунун" биринин үйүндө жатып, ушул жактагы саясий кырдаалга таасирин тийгизгенге аракет кылган.


Бириккен Улуттар уюмунун Маң заттары боюнча башкармалыгы Ош шаарын Борбор Азиядагы маң заттары ташылып өткөн борбор катары белгилейт. Ооганстандан келчү маң заттары Ош шаары аркылуу дүйнөгө тарай турганы, бул маң заттары транзитин “Ош түйүнү” деп аташары белгиленет.

"Көлбаев абактан качкан эмес"

Эксперттердин баамында, дал ушул түйүн аркылуу ташылган маң заттарын К.Көлбаевдин тобу көзөмөлдөп турган. Маалыматтарга караганда, анын оң колу Алманбет Анапияев Ош шаарында туруп, Ош, Жалал-Абад, Баткенди көзөмөлдөгөн. Учурда бул экөө тең жыл башында жарыяланган “Кылмыштуу топторго каршы күрөш” программасынын алкагында айыпталып, чет өлкөлөрдө жашырынып жүрүшөт.

Жаза өтөө башкы башкармалыгынын жетекчи орун басары Калыбек Качкыналиев “Азаттыкка” билдиргендей, үй камагында жүргөн К.Көлбаев каттоого келбей койгондуктан жана мурдагы жасаган иштери боюнча издөөдө жүрөт.

Анын айтымында, “К.Көлбаев 2010-жылы 16-июнда кармалып, 25 жылга соттолуп, түрмөдөн качып чыккан” деген маалымат чындыкка жатпайт. Аны былтыр Бишкек шаардык Ички иштер башкы башкармалыгы кармап, 2-3 саат кармап койо берген:

- Кармалып, камалып, качып кеткен деген жок бизде.

Былтыр Бишкек шаардык ички иштер башкармалыгы 2-3 саатка кармап, алып келип сүйлөшүп, кайра коё берип жиберишкен. Эмнени сүйлөшүшкөнү боюнча маалыматым жок. К.Көлбаев негизи мурунку иштери боюнча издөөдө.


Маң заттары боюнча эксперттердин эсептөөлөрүнө караганда, таза героиндин 1 килограммы Ооганстанда орточо 600 доллар турат. Тажикстанда анын баасы 2000 долларга чыкса, Ошко келгенде ал 4000 долларга жетет. Ошол эле 1 килограмм героин Бишкекке келгиче 8000-10 000 долларга турса, Москвага жеткенде анын баасы 50 000 долларга чыгат.

Камчыбек Көлбаевден тышкары АКШдагы “Маң зат королдору” аттуу кара тизмесине Мануел Торрес (Мексика), Гонзало Инзунза (Мексика), Хажи Лал Жан (Ооганстан), Жон Харун (Кения), Наима Мохамед (Кения) жана Хавиер Антонио (Колумбия) аттуу адамдар кирген.

Энергетика: миллиондор кимдин чөнтөгүндө?

Архивден: Москва районунда энергетика тармагындагы коррупцияга каршы өткөн акциядан бир көрүнүш, 16-декабрь, 2008-жыл

Tetra Tech компаниясынын иликтөөсүнө караганда, электр тармагынан түшкөн пайданы мамлекет 190 миллион долларга жеткирсе болот. Бирок буга чейин электр тармагы жоготуулар менен гана келатат.

Америкалык Tetra Tech компаниясы кыргыз электр энергиясынын өздүк наркын эсептеп чыкты. Электрдин өздүк наркы 1 сомдон 2,3 сомго чейин делип эсептелип, азыркы система боюнча эле электрден түшкөн пайданы 190 миллион долларга жеткирсе болору көрсөтүлгөн. Энергетиктер болсо тармактагы коррупциялык схемаларды жоймойунча абал өзгөрбөй турганын айтышат.

Энергетика министрлигинин өтүнүчү менен АКШнын Tetra Tech компаниясы Кыргызстандын энергетика тармагына аудит жүргүзүп, электр энергиясынын өздүк наркын эсептеп чыкты.

Отчетко ылайык, электр энергиясынын өздүк наркы тейлөө сапатынын үч деңгээлине жараша эсептелген. Электрдин наркын эсептеп чыгарууда бардык коромдор, электр чыккандан баштап кардарга жеткенге чейинки толук баа кошулган.

Биринчиси, тейлөө сапаты туруксуз жана улам начарлап жүрүп отургандагы баа. Бул деңгээлде электрдин өздүк наркы 1 сомдон эсептелинип, ички базарда сатуудан түшкөн пайда болжолу менен жылына 190 миллион долларды түзүшү керек.

Экинчиси, учурдагы энергетика системасынын туруктуулугун арттырууга багытталган тейлөө. Бул деңгээлде электрдин өздүк наркы 1 сом 65 тыйынды түзүп, аны ички базарга сатуудан жылына 326 миллион доллар пайда түшүрүү мүмкүн.

Үчүнчүсү, жылы бою өлкөнүн бардык аймагын туруктуу, ишенимдүү жана коопсуз тейлөө шартындагы баа. Бул деңгээл боюнча электрдин өздүк баасы 2 сом 3 тыйынды түзүп, жылдык пайда болжолдуу түрдө 415 миллион доллар болмокчу.

Сунуштарда айтылгандай, биринчи деңгээл боюнча электр баасынын эсептелиниши – азыркы системага окшош. Мындай шартта плансыз өчүрүүлөр көбөйүп, тескерисинче жалпы экономикага зыяны көп. Айтмакчы, азыркыдай системада деле отчетто көрсөтүлгөндөй жыл сайын 190 миллион доллардай пайда көрүү мүмкүн. Бирок ал акчалар кайда жоголуп атканы, эмнеге мынча акча түшпөй атканы белгисиз.

Экинчи деңгээл боюнча эсептөө системасы азыркы системаны жакшыртууга түрткү берери айтылса, эң эле келечектүү вариант катары 2,3 сомдук үчүнчү деңгээл көрсөтүлгөн.

Тартип жана реформа

Энергетика министрлигиндеги Отун-энергетика комплексин көзөмөлдөө департаментинин жетекчиси Айгүл Султанкулова “Азаттыкка” билдиргендей, электрдин өздүк наркы боюнча Tetra Tech иштеп чыккан жогорудагы үч вариант – бул тармакта эффективдүү менеджмент болгон учурга ылайыкталган.

Султанкулованын айтымында, азыркы системада деле отчетто айтылгандай электр тармагынан 190 миллион доллардай каражат түшүрүү мүмкүн, бирок ал үчүн энергетикадагы коррупцияны жоюу зарыл. Анткени тармакты тазаламайынча электрдин баасын кымбаттаткандан пайда жок:

- Ооба, бул азырынча жөн гана варианттар. Бирок бул варианттар энергетика тармагында тартип орнотулганда, коррупциялык схемалар жоголгондо, чоң деңгээлдеги жоготуулар болбой калганда, жанагы түшүнүксүз жана таза эмес тендерлер токтогондо, каражаттар максаттуу пайдаланыла баштаганда гана иштей баштайт.

Андыктан энергетика тармагын тартипке салып алмайынча отчеттогудай тарифтерди көтөрүштүн кереги жок. Анткени тарифтер көбөйсө да абал өзгөрбөйт.


Экономист Талан Кемеловдун баамында, энергетика тармагындагы башкарууну дүйнөлүк аты бар жеке компанияларга бергенде гана энергетика өнүгө баштайт. Ал үчүн мамлекет өз колунда энергетика компанияларынын 49 пайыз акциясын гана алып калса жетет.

Tetra Tech компаниясы көрсөткөн үчүнчү деңгээлге жетиш үчүн да ушундай кылуу максатка ылайыктуу. “Энергетикадагы башкарууну ушундайча өзгөртүү – калктын кирешесин да өстүрөт. Ал убакта электрдин баасы 2 сом болгону деле оорчулук болбойт”,- дейт Т.Кемелов.

Учурда Энергетика министрлигиндегилер Tetra Tech компаниясынын отчетун иликтөө, реформалык кадамдарга баруу планы үстүндө иштеп жатканын айтышууда.

АКШ Транзиттик борборун чыгаруу демилгеси козголууда

"Манастагы" АКШнын Транзиттик борбору

Аликбек Жекшенкулов баштаган бир катар саясатчылар АКШ базасын өлкөдөн чыгаруу боюнча референдум өткөрүүнү сунушташты.

Мындай демилгени айрым талдоочулар саясий оюн, Москванын буюртмасы деп аташты.

Саясий буюртмабы?

“Акыйкат” партиясынын төрагасы Аликбек Жекшенкулов баштаган айрым саясатчылар атайын билдирүү менен чыгып, Бишкектин “Манас” аба майданында жайгашкан АКШнын Транзиттик жүк ташуучу борборун өлкөдөн чыгаруу маселесин референдумга алып чыгууну сунушташты. Сунушка ылайык, АКШ базасын чыгаруу боюнча референдумду президенттик шайлоо менен кошо өткөрүп, учурдан пайдаланып калса болот.

Мындай демилгени “Эл үнү” партиясынын жетекчилери Болот Марипов, Жеңишбек Байгуттиев, “Кыргызстан элдеринин кеңеши” партиясынын төрайымы Гүлмиза Сейталиева, “7-апрель жаштар кыймылы” партиясынын тең төрагасы Мирлан Бекитаевдер колдошууда. Алардын ишениминде, АКШга көп өлкөлөр каршы болгондуктан Транзиттик борборду жаап, АКШныкындай душманы жок Орусиянын базасын калтыруу керек.

Аликбек Жекшенкулов 20 жылдан берки көп багыттуу тышкы саясат ишке жарабай калганын, эми ким менен болуу керектигин так аныктап алчу мезгил келгенин айтып, ал өлкө Орусия экенин кыйытты. Анын айтымында, АКШ базасын 2014-жылды күтпөй эле чыгарып, ошол эле маалда Канттагы Орусия базасына тийбеш керек:



- АКШ аба базасын (мурдагы “Ганси”) Кыргызстандан чыгарып жиберүү зарыл. Коопсуздук жагынан алганда биз үчүн ким менен болушубузду аныктап алганыбыз оң. Тилекке каршы биздин көп багыттуу саясат концепциябыз өзүн актаган жок. Биз өзүбүздүн өнүгүү багытыбызды так аныктап алуубуз керек.

Айтмакчы, АКШ базасын чыгарууну каалагандар маалымат жыйынды бир гана орус тилинде берип, кыргызча суроолорго да орусча жооп беришти.


Мындай жагдайды саясий серепчи Кубанычбек Өмүралиев Кремлге көрүнүп алуу далалаты же ал жактан келген буюртманы “аткардык” деген ишара катары баалоодо. Анын айтымында, азыркыдай оор шартта АКШнын да, Орусиянын да базасына тийишпей турган оң. Өлкө каруусуна толуп алганда экөөнү тең чыгарып салса болот:

- Армиябыз ушундай алсыз болуп турганда, баягы Баткен окуясынан кийин жана азыр террордук күчтөр күчөп аткан кезде, Ооганстанда кыйын болуп турганда базалардын бул жакта турганы, аз да болсо коопсуздугубузду сактайт эле. Эгер кетсе экөө тең эле кетсин да. Бирөөнүн экинчисинен эмне артыкчылыгы бар? Бул маселени да караш керек эле. АКШ базасы жылына 60 миллион доллар берип, анан ар кыл кызматтардын аркасынан 100 миллиондон ашып кетет экен. Ал эми Орусияныкы кандай түрдө?

Саясий упай топтоо аракетиби?

“7-апрель жаштар кыймылы” партиясынын тең төрагасы Мирлан Бекитаев болсо АКШ базасын чыгаруу демилгесин миңдеген жаштар колдой турганын, эгер чыгаруу талабы аткарылбай турган болсо 2 саат 45 мүнөттө базаны чогулуп барып жайпап кетишерин айтат. Бирок ал бул демилгени кайсы миңдеген жаштар колдоорун, аны кантип аныктаганын, 2 саат 45 мүнөт кайдан чыга калганын түшүндүрө алган жок.

Социал демократтар фракциясынын төрагасы Чыныбай Турсунбеков “Азаттыкка” билдиргендей, АКШнын Транзиттик жүк ташуучу борбору эл аралык келишимдин негизинде түзүлгөн. Анын мөөнөтү 2014-жылга чейин белгиленген жана ошол аралыкка чейин экономикага кошумча пайда алып келип турганы жакшы. Ал эми базалардын бирин бүгүн эле чыгарып жиберүү саяктуу талаптар жөн гана саясий упай топтоо аракети:


- 2014-жылга чейин 3 эле жыл убакыт калды. 3 жыл күткөндөн Кыргыз мамлекетине зыян болбойт. Тескерисинче момундай экономикалык оор абалда алардан кошумча каражат түшүп атат да. Пайда болуп атат, зыяны тийе элек. Муну эске алыш керек. Анан эле ушуга окшогон саясатчылар чыга калып, башкаларга жага турган өлкөлөрдөн упай ала калалы, беркилерге каршылардан упай ала калалы деп жарыялай беришсе, анан ошолордун ойлоруна кошула берсек бул өлкөнүн келечеги болбойт. Мен ушинтип эле так кесе айтат элем.

“Манас” аба майданында жайгашкан АКШ базасы 2001-жылдын 11-сентябрында Нью-Йорк шаарында болгон террордук чабуулдан кийин ачылган. Ошол жылдын декабрынан тарта Ооганстандагы операцияга колдонула баштаган.

2009-жылдын 3-февралында мурдагы президент Курманбек Бакиев Москвадагы сүйлөшүүлөрдөн кийин АКШ базасын жаба турганын жарыялап, ошол жылдын 19-февралында Жогорку Кеңеш эки тараптуу келишимди жокко чыгарган мыйзам кабыл алган. Бирок 2009-жылдын 22-июнунда АКШ менен Кыргыз Республикасы жаңы келишимге кол коюп, “Манас” базасынын ордуна ошол эле функцияны аткарган Транзиттик жүк ташуучу борбор түзүлгөн.

Эскерте кетсек, Орусия Канттагы аба базасынын ижара акысына 4 миллион доллардын тегерегинде каражат төлөсө, АКШ өкмөтү Транзиттик жүк ташуучу борбордун ижара акысына 60 миллион доллардан төлөйт.

Казакстандагы саясий сүргүн курмандыктарынын музейи

Барсыңбы, орто тап?

Кыргызстанда 1 миллион 800 миңдей кишини жакыр деп саноого болот.

Кыргызстанда жакырчылык боюнча расмий эсеп бар, бирок орто таптын бары-жогу, болсо калктын канча бөлүгүн түзөрү белгисиз.

Улуттук статкомитет жакырчылык боюнча эң акыркы иликтөөсүн өлкө глобалдык экономикадагы кризистин эпкинин сезген 2009-жылы жүргүзгөн.

Анын алдында 2008-жылы Улуттук дүң өндүрүштүн расмий көлөмү эгемендиктин тарыхындагы эң жогорку чекке чыккан эле. Ошол соңку иликтөө Кыргызстан калкынын 32 пайызга жакынын же 1 миллион 800 миңдей кишини жакыр деп саноого болорун көрсөтүптүр. Ал эми калган бөлүгүнүн канчасы бай же орто катмар - бул боюнча расмий эсеп жок.

2009-жылкы эсеп боюнча өлкөдөгү ар бир үчүнчү адам айлык керектөөсүнө караганда жакырлардын катарына кирген.

Улуттук статистика комитетинин иргеп-изилдөө бөлүмүнүн башчысы Галина Самохлеб андагы иликтөөнүн жыйынтыктары тууралуу “Азаттыкка” буларды айтты:

- Кыргызстанда ортоңку тап деген түшүнүк жок. Айлык керектөөсү боюнча биз кедей жана кедей эместер деп бөлөбүз. Буга ылайык, Кыргызстандагы жакырчылык деңгээли 31,7 пайызды түзөт. Булардын айлык керектөөсү адам башына 1618 сомду түзөт.

Башкача айтканда, үйдөгү ар бир адам айына ушунча сом сарптаса анда жакыр деп эсептелет. Мунун ичинен эң жакыр делгендери 3,1%. Бул киши башына болгон керектөөсү 986 сомдон ашпаган катмар.


Жакырчылыктын деңгээли акыркы ирет расмий иликтенген 2009-жылдан бери Кыргызстан да эксперттер дүйнөдө жакырлардын санын көбөйткөн фактор катары баалашкан – азык-түлүк баасынын кымбаттоо жараянын, буга кошумча экономикадагы төмөндөөнү, чек аралар жабылганына байланыштуу коңшулар менен соода-сатыктын басаңдашын баштан өткөрдү.

“Орто тап көпчүлүктү түзбөйт”

Кымбатчылыктан улам Улуттук статкомитеттин соңку аныктамасына караганда, быйылкы жылдын биринчи чейрегинин жыйынтыгында бир адамдын минималдуу керектөө бюджети 4411 сомго чыкса, ал эми айлык акынын орточо көлөмү 7 миң 350 сом болду. Андыктан жаңы эсептерде мына ушул көрсөткүчтөр эске алынышы керек.
Ортоңку катмарды өстүрүү жеңил нерсе эмес, адатта бул бир нече муундун талыкпас эмгегин талап кылат.

Эгер эки жыл мурдагы акыркы иликтөө элдин 32%га жакыны жакыр экенин көрсөтсө, калган 68 пайызынын канчасы орто катмар же бай, бул боюнча расмий эсеп жок. Маселен Орусияда өлкөнүн 2020-жылга карата эсептелген өнүгүү стратегиясында орто катмарга айлык кирешеси минималдуу керектөө бюджетинин алты көлөмүн түзгөндөрдү кошууга болору айтылган.

Стратегиялык изилдөөлөр боюнча жакында түзүлгөн улуттук институттун директор орун басары, экономика илим доктору Назик Бейшеналынын айтымында, атайын иликтөөлөр жүрбөгөндөн кийин орто таптын реалдуу санын аныктоо мүмкүн эмес, ал эми тышкы байкоолордун негизинде орто таптын классикалык үлгүсү жок деп тыянак чыгарууга болот:

-Кыргызстанда, биринчиден, мындай изилдөө жок. Экинчиден, кирешелердин деңгээли ортоңку тап деген түшүнүктүн жакырлар категориясы менен алмашып кеткенин көрсөтүүдө. Андыктан кандай аныктаманы алган күндө деле Кыргызстанда орто тап бар деп айтыш кыйын.

Менин жеке пикиримде, бизде азырынча нукура орто тап жок. Орто таптын өкүлдөрү бар, бирок көпчүлүктү түзбөйт.

Бизде байлар менен жакырлар ортосундагы ажырым чоң. Орто тап массаны түзгөнү үчүн орто тап. Башкача айтканда булар керектөөчүлөрдүн, салык төлөөчүлөрдүн, жумушчу күчүнүн негизги бөлүгү.


Адатта өнүккөн өлкөлөрдө окумуштуулар орто тапты аныктоодо бир нече критерийди колдонушат. Биринчиси - адамдын кирешеси, экинчиси - анын социалдык макамы, билим деңгээли, кесибинин маанилүүлүгү, үчүнчүсү - адам өзүн кайсы топко кошору. Бирок бул критерийлер дайыма эле бири-бирине шайкеш келе бербейт. Атүгүл алар бири экинчисине каршы чыгуусу да мүмкүн.

Мисалы тигил же бул адамдын кирешеси абдан жогору, бирок ал
дүйнө-мүлкүн таза эмес, булганыч жолдор менен тапкан. Кайсыл бир баалуулуктар урматталган коомдо ал керек болгон социалдык макамга талаптана албайт. Мисалы дарыгерлер менен мугалимдер маанилүү кесип ээлери. Бирок айлык акысынын көбөйтүлгөндөн кийин деле аздыгынан улам алар киреше критерийин алганда өзүн орто тапка кошо албай калат.

Көмүскө киреше үстөмдүгү

Бишкек ишкер клубунун мүчөсү, экономист Бакай Жунушов Кыргызстандын шартында кимдер өзүн орто тапка кошо аларына мындайча мүнөздөмө берди:

- Ортоңку тап деп кимди эсептесе болот? Мисалы эки же үч баласы бар үй-бүлө. Ал балдар жакшыраак мектепте же университетте окуйт. Ал үй-бүлө жеке менчик турак-жайында жашайт, унаага ээ. Ал үй-бүлө жок дегенде жылына бир жолу четте же өлкө ичинде туристтик сапарда болуп келет. Ортоңку тапта мына ушундай мүмкүнчүлүктөр болуш керек.

Бизде орто тап бар, бирок алардын ичинен көбү Бишкекте жашайт. Көбү жеке сектордо, бизнесте иштегендер. Мисалы ортоңку катмардагы мамлекеттик кызматчыларды биз, тилекке каршы, ортоңку тапка киргизе албайбыз.


Адатта унаа да орто катмар өкүлүнүн бир атрибуту катары саналат. Бишкектин автобазарында соңку жылдары сатыкка коюлган кымбат баалуу унаалардын саны мурдагыдан көбөйдү.

Бирок экономист Бакай Жунушовдун баамында, баасы 10 миң доллардан ашкан унааны сатып алууга калктын 2-3%нын эле кудурети жетиши мүмкүн.

Ал “Азаттыкка” курган маегинде кошумчалагандай, Кыргызстанда орто тап деп эсептөөгө боло турган аз катмардын ичинен көмүскө экономиканын эсебинен жашагандар басымдуулук кылат:

- Тилекке каршы биздин өлкөдө ошондой үй-бүлөлөр көпчүлүктү (орто тап делгендердин) түзүп калат. Мисалы өзүм тааныгандарды деле алсам, көпчүлүгү айлык акыга жашабайт. Кирешесинин кошумча булактары бар. Аларды расмий түрдө орто тапка киргизе албайбыз. Анткени расмий айлык акысы, кирешеси абдан эле төмөн. Бирок иш жүзүндө орто тапка киришет. Анткени көпчүлүгүнүн мүлкү бар, жеке бизнеси бар. Белгилүү бир деңгээлдеги чыгашаны көтөрө алышат.

Дүйнөдөгү орто тап

Баш кеңсеси Парижде жайгашкан Экономикалык өнүгүү жана кызматташтык уюму былтыр жыл башында даярдаган баяндамада дүйнөдө ортоңку тап катары 1,8 миллиард адамды эсептөөгө болору айтылган. Алардын ичинен 664 миллиону Европанын, 525 миллиону Азиянын, 338 миллиону Түндүк Американын тургундары. Ал эми жеке өлкөлөрдү алганда алдыңкы орунда АКШ турат.

Экономикалык өнүгүү жана кызматташтык уюмунун эсебинде, саны 300 миллиондон ашкан америкалыктардын 230 миллиону ортоңку катмарга кирет. Өлкөлөрдү жеке алганда экинчи орунда Кытай. 2009-жылдын жыйынтыгы менен кытай калкынын 157 миллиону орто катмар деп саналган. Бирок бул көрсөткүч калктын 12 пайызын эле түзөт.

Дүйнөнүн өнүгүп келе жаткан өлкөлөрүндөгү ортоңку тап боюнча Экономикалык кызматташтык жана өнүгүү уюму даярдаган баяндаманын автору, Вашингтондогу Брукингс институтунун улук иликтөөчүсү Хоми Харастын (Homi Kharas) “Азаттыкка” айтканына караганда, ортоңку таптын катмары акыркы жылдары өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдүн эсебинен калыңдоодо:

- Ооба, глобалдык ортоңку тап азыр негизинен дүйнөнүн өнүгүп келе жаткан ири өлкөлөрүндө пайда болууда. Атап айтканда, Кытайда, Индияда, ошондой эле Таиланд, Малазия, Индонезияда, Кореяда, айтор Азиянын ыкчам өнүгүп жаткан өлкөлөрүндө жаралууда. Албетте Казакстан жана Орусия сындуу өлкөлөрдө да бар. Бирок маселен Казакстандын көрсөткүчү глобалдык цифраларга анчалык деле таасир бербейт, бирок аймак үчүн маанилүү.

Хоми Харас өз баяндамасында болжолдогондой, 2020-жылга карата дүйнө калкынын ортоңку катмарынын саны 3 миллиард 200 миллионго жетиши мүмкүн. Эгер азыр Азиянын дүйнөлүк ортоңку таптагы үлүшү бир чейректен бир аз ашуун эле болсо, 2020-жылга карата бул азыркыдан эки эсе өсүшү ыктымал.

Хоми Харас кошумчалагандай, тигил же бул өлкөдө орто таптын калыптанышы үчүн экономикадагы жалпы өсүш эле эмес, ошол өсүштөн жаралган улуттук байлык кандай бөлүштүрүлүп жатканы да маанилүү:

- Улуттук дүң өндүрүштүн жан башына бөлүнүшү ортоңку тапты аныктоодогу маанилүү көрсөткүч. Бирок андан да маанилүүсү кирешенин бөлүнүшү. Улуттук кирешеден үй-бүлөлөргө көбүрөөк үлүш тийген өлкөлөрдө орто таптын катмары чоңураак.

Орто тап туруктуулуктун кепили

Кыргызстандын Улуттук дүң өндүрүшүнүн расмий көлөмү акыркы жылдары 5 миллиард доллардан аша албай келүүдө. Бул калктын жан башына бөлгөндө 1000 доллардан жетпейт дегенди туюндурат. Бирок Кыргызстанда көмүскө экономикада бар. Анын көрсөткүчүн айрым эксперттер 40%га чейин деп баалап жүрүшөт.

Вашингтондогу Брукингс институтунун улук иликтөөчүсү Хоми Харастын пикиринде, орто катмардын саны көбөйүшү үчүн Кыргызстанга туура стратегия менен коштолгон экономикалык өсүш керек:

- Менимче Кыргызстан сыяктуу чакан өлкө үчүн маанилүү нерселердин бири - экономикалык өсүшкө көңүл буруу. Ортоңку катмарды өстүрүү жеңил нерсе эмес, адатта бул бир нече муундун талыкпас эмгегин талап кылат.

Менимче, Кыргызстан үчүн өнүгүү үчүн мүмкүнчүлүктөр көп эле, буга айыл чарбасы да кирет. Бирок өлкө деңизге чыкпагандыктан реалдуу көйгөйлөр да жок эмес. Саясатты аныктагандар экономиканы өстүрүүнүн силердин өлкөдө чоң жана кубаттуу орто таптын көбөйүшүнө жардам бергидей стратегиясин иштеп чыга алат деп үмүттөнүп туралы.


Ороңку катмардын өсүшү үчүн өкмөт кам көрүшү керек деген идеяны Стратегиялык изилдөөлөр боюнча жакында түзүлгөн улуттук институттун директор орун басары, экономика илим доктору Назик Бейшеналы да колдойт. Анын пикиринде, Европа өлкөлөрүнүн тажрыйбасы ортоңку катмар өлкөдөгү туруктуулуктун кепили экендигин көрсөттү:

- Стабилдүүлүк үчүн адамдын жеке кызыкчылыгы канчалык көбүрөөк болсо, коом стабилдүүлүккө кызыгат. Европа өлкөлөрүндө кичи жана орто бизнести өнүктүрүү саясаты практикаланган.
Кыргызстанда ортоңку тап деген түшүнүк жок. Айлык керектөөсү боюнча биз кедей жана кедей эместер деп бөлөбүз.


Жеке ишкерлердин менчиктин кандайдыр бир түрүнө ээ болушуна, башкача айтканда адам жумушчу эле болбостон, менчик ээсине айланышына стимул берилген. Ошондо адам өз менчигинин туруктуулугу үчүн кызыгат. Ага катар кандайдыр бир ыңкылаптарга, массалык башаламандыктарга кызыкпайт. Өз экономикасы үчүн иштейт.

Менимче чакан жана орто бизнестин өнүгүшүнө көмөктөшүү, айыл чарбасын калыбына келтирүү үчүн ушундай эле саясатты Кыргызстанда да колдонууга болот. Бул саясатты ишке ашырууда европалык өлкөлөрдүн негизги аспабы – кредиттөө механизмдери болгон. Экономикага кредитти массалык түрдө берүү менен жеке секторду өнүктүрүшкөн. Жеке сектор бутуна турганда жумушчу орун да, салык да болот.

Кредиттөө демекчи азыр Кыргызстанда алардын үстөк пайызы жогору жана узак мөөнөткө алууга болбойт. Бирок каражат булагы табылгандан кийин да аны жеп-ичип койбой, туура жана өнүгүү үчүн пайдалануу өзгөчө кыргыздар үчүн өзүнчө сабакты талап кылган маселе.

Депутаттык комиссия: жоопкерчилик каралсын

Былтыркы июнь коогалаңын иликтеген депутаттык комиссиянын корутундусу соңуна чыгып калды. Анда учурда бийликте турган бир катар чиновниктердин да жоопкерчилиги каралган.

Июнь коогасынын келип чыгыш себептери боюнча депутаттык комиссиянын корутундусу менен Убактылуу өкмөт түзгөн мамлекеттик комиссиянын корутундусу көп жагынан окшош.

Депутаттык комиссия кооганын келип чыгышына ири алды Кадыржан Батыров, Иномжан Абдрасулов, Карамат Абдуллаева, Жалалиддин Салахуддинов баш болгон сепаратисттик маанайдагы өзбек тектүү лидерлер себепчи болгонун, мурдагы президент Курманбек Бакиевдин, анын туугандары менен санаалаштарынын да күнөөсү чоң болгонун баса белгилейт. Андан тышкары криминалдык күчтөрдүн, бизнес кызыкчылыктардын, кээ бир диний топтордун катыштыгы көрсөтүлөт.

Депутаттык комиссиянын корутундусундагы эң негизги айырмалуу жери - ошол маалдагы бийликтин иш-аракетине жана ага карата сунуштарга байланыштуу. Талаш-тартыштуу маселелер да ушул жерде жатат.

Комиссия Убактылуу өкмөттүн иш-аракетинен көптөгөн кемчиликтерди таап, Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитети, Ички иштер министрлиги жана Коргоо министрлигинин коогалаң маалында көргөн чараларын сынга алган.

Президентке жана өкмөткө УКМК төрагасы Кеңешбек Дүйшөбаев, анын орун басары Көлбай Мусаев, Өкмөттүн аппаратынын бөлүм башчысы Марат Бекенов (коогалаң маалында УКМКнын төрага орун басары болгон), Ички иштер министринин орун басарлары Бактыбек Алымбеков, Мелис Турганбаев, Коргоо министри Абибилла Кудайбердиев жана орун басары Таалайбек Өмүралиев, Чек ара кызматынын төрага орун басарлары Рысбек Мырзаматов, Чолпонбек Турусбековдорду ээлеген кызматтарынан бошотуу сунушталган.

Ошондой эле коогалаңга байланыштуу Президенттин аппарат башчысы Эмил Каптагаев, Ош облусунун губернатору Сооронбай Жээнбеков, Жалал-Абад облусунун губернатору Бектур Асанов сыяктуу жетекчилердин жоопкерчилигин кароо керектигин белгиленген.

Андан тышкары Кеңешбек Дүйшөбаев, Кубатбек Байболов, Болот Шерди генерал-лейтенант аскерий чининен ажыратуу кеңеши берилип, Башкы прокуратурага Убактылуу өкмөттүн мүчөлөрүнө юридикалык баа берүү тапшырмасы берилген.

Күч органдарынын массалык башаламандыктарды дароо токтотуп кала албагандыгынын себеби, күч түзүмдөрүндөгү кадрлык саясатта олуттуу катачылыктар болгондугу менен да түшүндүрүлгөн.

Комиссия мүчөлөрүнүн баары эле жогорудагы корутундуга макулдугун билдиришкен жок. Анын айрым мүчөлөрү өзгөчө пикирлери бар экенин айтышууда. Алар Исмаил Исаков, Жылдызкан Жолдошева. Ширин Айтматова болсо кайгылуу окуяны бирөөнү актоо, бирөөнү каралоо максатында колдонуп, саясий чайкоочулук кылгандардан тажаганын, ошол себептүү комиссиянын ишине катышпай койгонун билдирүүдө.

Ж.Жолдошева “Азаттыкка” маалымдагандай, ал депутаттык комиссиянын ишине аралашкан жок жана коогалаң боюнча өзүнчө баяндама даярдады.

Депутаттык комиссиянын төрагасы Токон Мамытов “Азаттыкка” билдиргендей, 1-июнда комиссия өз корутундусун толук макулдашып, 2-июнда парламенттик угууга алып чыкмакчы:

- Азырынча алдын ала жыйынтык даярдалды. Эми кол көтөрүп, кол коюп эле алып чыгабыз...

Комиссия мүчөсү, “Ата Мекен” фракциясынын депутаты Туратбек Мадылбековдун айтымында, буга чейин депутат Исмаил Исаков өз вариантын сунуштай турганын айтып келсе, бүгүнкү күнү анын варианты жалпы комиссиянын корутундусуна дээрлик туураланды. Эртеңкиге чейин ал комиссия корутундусуна кошулса, Ж.Жолдошова гана өзүнчө баяндамасы менен чыкмакчы. Ал эми июнь коогалаңы маалында күч түзүмдөрүнүн башында турган бир катар жетекчилерди кызматтан алуу сыяктуу сунуштар ошол бойдон калмакчы болууда:

- Эл күтүп атат да, кандай жоопкерчилик тартышат деп. Анан биз жымсалдап койсок туура эмес болуп калат. Мына биз 7-апрелде болгон окуялар боюнча да басым жасап, ошондогу окуя боюнча да жоопкерчиликтер каралсын деп атабыз. Убактылуу өкмөткө чейинкилер да жоопко тартылсын, анан Убактылуу өкмөттүн убагында да кетирилген кемчиликтер болсо, алар да жоопкерчилик тартсын деп атабыз.

2010-жылдын июнь айындагы коогалаңды иликтеген депутаттык комиссия 25 адамдан турат. Ага Жогорку Кеңештеги ар бир фракциядан бештен депутат комиссияга мүчө болгон. Эми алардын коогалаң тууралуу корутунду документи 2-июнда Жогорку Кеңеште каралмакчы.

Казанда “Нооруз” фестивалы ачылды

Казанда “Нооруз” фестивалы ачылды
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:34 0:00
Түз линк

Кытайда кыргызстандык боксчулар жарым финалга чыкты

Бокстан Кытайда China Open эл аралык мелдешинде кыргызстандык эки жигит жарым финалга чыкты. Тажикстандан улан-кыздар 12 медаль утту.

30-майда Тажикстандын Хоженд шаарында жаштар арасында эрежесиз эрендер кармашы жыйынтыкталды. Өлкөнүн Дене тарбия жана спорт боюнча мамлекетттик агенттигинин бөлүм башчысы Канат Арпачиевдин айтымында, Борбор Азия биринчилигине Кыргызстандан жыйырма кыз-жигит катышып, 4 алтын, 2 күмүш, 6 коло байге утуп алышты.

- Баш байгени уландар арасында сокулуктук Ыктыяр Шабданбай уулу, токмоктук Малик Лиров жана Исхар Самжуров, кыздардан сокулуктук Жаңылмырза Абдыкары кызы жеңип, алтын медаль тагынды. Темирлан Абдраимов жана Нурболот Жакменов экинчи орунду ээледи.

Уландар арасында командалык эсепте Кыргызстан биринчи, Казакстан экинчи, оюн ээси Тажикстан үчүнчү катарда турду.

Жаңылмырза Абдыкары кызы мелдештин мыкты спортчусу деген атайын сыйлыкка да арзыды. Турнирге Борбор Азиядагы беш өлкөнүн эки жүзгө жакын спортчусу катышты.

Байкер-кросс жарыштары

Бишкектин четиндеги Орто-Сай тоо кыркасында велоспорттун байкер-кросс түрү боюнча өлкөнүн ачык биринчилиги өтүп, баш байгени бишкектик Валентин Мельников утуп алды.

Марага экинчи болуп казакстандык Жоомарт Комакбаев келди. Велоспорттун бул түрүнө жаштар кызыгып, мелдештер өткөрүлүп жүрөт.

Кытайда таанылган жигиттер

29-майдан бери бокс боюнча Кытайда China Open эл аралык турнири өтүүдө. Мында дүйнө жүзүндө бокс өнүккөн Куба, Орусия, Корея, Казакстан баштаган жыйырмадан ашуун өлкөнүн булгаары мээлей чеберлери күч сынашууда.

Кыргызстандын намысын алты жигит коргоп жатат. Алардын экөө жарым финалга чыкты. 69 кило салмактагы Асадулло Баймурадов кытайлык жана филиппиндик атаандаштарын жеңип, жарым финалда монгол боксчусу менен күч сынашмак болду.

81 кило салмакта өлкө намысын коргоп жаткан Чыңгыз Борбашев монгол жигитин жеңип, эми жарым финалда кытайлык атаандашына туш болду.
Сыймык Абдылдабек уулу биринчи беттешүүдө эле монгол жигитинен жеңилүү ызасын тартты.

Өлкөнүн бокс боюнча башкы устаты Адылхан Бекболотовдун айтымында, 31-майда кыргызстандык үч бокс чебери Азат Үсөналиев (52 кг), Өмүрбек Малабеков (56 кг) жана Эрмек Сакенов (64 кг) рингде алгачкы атаандаштары менен күч сынашат.

Кайыгы караандабай калды

31-майда Германиянын Дуйсбург шаарында кайык жарыштары боюнча дүйнө кубогунун 4-этаптык мелдештери соңуна чыкты. Мында кыргызстандык 4 спортчу кайык жарыштарына катышып, ийгилик жарата албады.

16-Азия оюндарынын коло байге ээси Александр Пароль жоон ортодон жогорку көрсөткүчкө ээ болду.

Кийинкиге сабак болду

30-майда Кытайдын Чэнду шаарында спорттун азыркы беш түрү боюнча дүйнө кубогу үчүн таймашууларынын финалдык беттешүүлөрү жыйынтыкталды. Мында дүйнө жүзүнөн тандалган жүзгө жакын спортчу мөрөй талашты. Кыргызстандык 4 жигит жоон ортодон ылдыйкы көрсөткүчтөргө ээ болуп, байгелүү орунга жетпеди.

"Бриз" кайыгы - биринчи

30-майда крейсердик яхта кайыктары Ысык-Көл кубогу үчүн жарышка түштү. Балыкчыдан башталган кайык жарыштары Чолпон-Атадан марага жетти.

Биринчи орунду “Бриз” аталыштагы яхта кайыгынын командасы ээледи. Марага экинчи болуп “Форейтор”, үчүнчү “Антрекс” аттуу яхта келди.

"Бардык жакшы саамалыктар балдарга"

1-июнь Балдарды коргоо эл аралык күнүнө карата Бишкекте “Бардык жакшы саамалыктар балдарга” аттуу теннис турнири башталат.

Бишкек шаардык спорт комитетинин төрагасы Шейшенкул Бакировдун айтымында, мелдешке Бишкек, Ош шаарларынын жана АКШнын улан-кыздары катышат.

- Жүзгө жакын балдар жаш өзгөчөлүгүнө жараша он, он эки жана он беш жаштагылар мөрөй талашууга өз өзүнчө катышмакчы. Мындан сырткары Бишкекте Балдарды коргоо күнүнө карата спорттун 8 түрүнөн мелдештер өткөрүлөт.

Күрөш, кол күрөш, дзю-до, жеңил атлетика, үстөл тенниси, стритбол, футбол жана башка түрлөрүнөн мөрөй талашуулар болот. Раатбек Санатбаев атындагы спорт мектебинде уландар арасында грек-рим күрөшүнөн Бишкектин биринчилиги өткөрүлөт.


Спорттук бийчилер өнөрүн көрсөтөт

4-июнда Бишкекте спорттук бий боюнча Кыргызстандын ачык биринчилиги өткөнү камылга көрүлүүдө.

Мелдешке Казакстандын бийчилери да чакырылып, жүздөн ашуун спортчу жуп болуп өнөрүн көрсөтүшөт.

Өмүркулов “Алтын микрофондон” байгелүү кайтты

Жакында жаш ырчы Иса Өмүркулов Казакстандын Кустанай шаарында өткөн “Алтын микрофон” эл аралык сынакта II орунду жеңип алды. Бул сынакка Болгария, Италия, Орусия, Украинанын ырчылары да ат салышты.

Казакстандагы эл аралык сынакта жаш ырчы Иса Өмүркулов Атай Огонбаевдин "Жаштарга" деген ырын аткарып, калыстар тобунун купулуна толду.

“Алтын микрофон” эл аралык сынагы тууралуу Иса менен чогуу барып сүрөөнчү болгон продюсер Асыл Апазова буларга токтолду.

- "Алтын микрофон" деген эл аралык конкурс Казакстандын Кустанай шаарында өттү. Өспүрүмдөр арасында он эки мамлекеттин жыйырма алтыга чукул жаш ырчылары өнөрлөрүн көрсөтүштү.

Сынактын жобосу боюнча биринчи ырды өз каалоосу менен, экинчи ыр казакча болушу керек эле. Иса классик обончу, аткаруучубуз Атай Огонбаевдин "Жаштарга" деген ырын даярдап барды. Экинчи ыры казак элинин "Кагаз кеме" деген ырын ырдаганда ал жердегилер абдан кызуу колдоп, толкундоо менен кабыл алышты.

"Жаштарга" деген ырдын өзгөчөлүгүн Болгариядан келген адистер абдан жогору баалашты. "Жакшы аранжировка болуптур" деп Исанын вокалдык жагын жогору баалашты
.



Иса Өмүркулов эл аралык сынакта аткарган "Кагаз кеме" деген казакча ыры көрүүчүлөрдүн да, калыстар тобунун да купулуна толуп, экинчи орунду жеңип алган.

Эл аралык сынакта Италия, Болгария, Орусия, Украина, Беларус, Казакстандын ырчылары да өнөрлөрүн тартуулашып, байгелүү орунга таймаш өтө курч мүнөздө өткөнүн, бул сынактан көп нерсени үйрөнүп келгенин жаш ырчы Иса Өмуркулов кошумчалады.

- Чындыгында мен алтынчы же жетинчи орунду алсам болот деп ойлогом. Буйрук экен, экинчи орунду алып абдан кубанычта болдум. Биринчи орунду Болгариянын, үчүнчү орунду Беларустун ырчысы ээледи. Мен бул сынакта репертуар тандоону, аткаруучулук чеберчиликти арттыруу керек экенин үйрөндүм. Анан ырдын аранжировкасын жогорку деңгээлде даярдаш керек экен. Көп досторду таптым.



Иса Өмүркулов 8 жашынан баштап ырдайт. Ал №4 музыкалык мектептен фортепиано боюнча билим алды. Ошондой эле Бишкектеги №40 мектепти аяктап жатат. Ал жыл башында Жапонияга барып концерт берип келген. Алдыдагы пландары тууралуу Иса буларга токтолду.

- Мен алдыда мамлекеттик экзамендеримди ийгиликтүү тапшырып, Улуттук консерваторияга тапшырсамбы деген оюм бар. Себеби музыкалык билимди өркүндөтүү керек. Ошону менен катар Кыргыз-славян университетинде эл аралык байланыш бөлүмүнө же юрфакка тапшырам.

Иса келечектен көптү үмүттөндүргөн таланттуу ырчы болоорун продюсер Асыл Апазова белгиледи.

- Иса азыр өспүрүм. Мындан келечекте көп нерсени үмүт кылууга болот. Анын үнү табийгат берген өзгөчө үн. Алдыда Иса Юрмаладагы фестивалга катышсамбы деген тилеги бар.

Жыйырма бир жашка толгондо Иса баралына келген ырчы болуп калат, буйруса. Ошондо Юрмаланы да багындырат деген ойдомун. Анан "Пять звезд" жана башка конкурстарга катышууга максат кылып жатат.

Ал эми Италиядагы Сан-Ремого "Алтын микрофондо" байге алгандар катышат экен. Буйруса Сан-Ремо менен "Боз торгойго" чакыруу алды. Азыр даярдык көрө баштады.




Жаш ырчы Иса Өмүркулов "Жамайка", "Көк жылгаяк" деген ырлары менен жаштар арасында белгилүү болуп, классикалык үлгүдөгү жана эстрадалык ырларды мыкты аткарууга жетишти. Анын аткаруусундагы "Сүйүү жазы" деген ыр жаштардын жакшы көргөн ырына айланды.

Кожентте Ленин айкели алынып салынды

Кожентте Ленин айкели алынып салынды
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:13 0:00

Кош атуулдук: жүрөгүң ким үчүн согот?

Кыргызстанда жогорку даражалуу бир катар мамлекеттик кызматкерлер кош жарандуу болуп чыкты. Конституция мамлекеттик кызматкерлердин кош жарандуу болушуна жол бербейт. “Арай көз чарай” талкуусу ушул теманын айланасында болду.

Кыргызстанда биринчи вице-премьер-министр Өмүрбек Бабанов кезегинде Казакстан паспортун, атуулдугун алып, андан кийин Кыргызстандын да паспортуна ээ болгон.

Жогорку Кеңештин депутаттары Өмүрбек Бабанов мыйзам жолу менен Казакстан жарандыгынан чыгып, андан кийин кыргыз жарандыгын алыш керек деген пикирди айтууда. Бажы кызматынын башчысы Кубанычбек Кулматовдун орус жарандыгы бар экенин Башкы прокуратура тастыктады. Жалал-Абад шаарынын мэри Максат Жээнбековдун да орус жарандыгын алганы айтылууда.

Талкууга катышкандар:

Парламенттин тартип, мыйзамдуулук жана коррупцияга каршы күрөш комитетинин төрагасы Туратбек Мадылбеков, Жогорку Кеңештин эл өкүлдөрү палатасынын мурунку төрагасы Алмамбет Матубраимов жана чет өлкөдөн билим алган саясат таануучу Марат Жаанбаев.

“Азаттык”: Кыргызстан Конституциясынын 50-беренеси Кыргызстан жараны башка өлкөнүн жараны болушуна жол берилишин четке какпайт. Бул норма мамлекеттик кызматкерлерге таркатылбайт. Бул туурабы, Туратбек мырза?

Туратбек Мадылбеков: Мамлекеттик кызматкерлерге таркатылбайт, туура.

“Азаттык”: Алмамбет мырза, мына ушундай чектөө менен Орусия, Казакстан жана башка алыс жерлерде жүрүп, ал өлкөлөрдүн жарандыгын алган таланттуу атуулдарыбыздын Кыргызстанга келишине бөгөт коюп койгон жокпузбу?

Алмамбет Матубраимов: Жок, бул жерде андай болбойт. Себеби 50-беренеде болгонго мүмкүн дейт. Ал үчүн Кыргызстандын атуулдугунан чыгыш керек, андан кийин мамлекеттин өзүнүн расмий кире турган жол, тартиби бар, ошол жердин атуулдугун ала турган нерсе.
Бабанов болобу, же Иванов болобу, кеп анда эмес, бул жерде мыйзамды сыйлоо, президент баш болуп баарыбыз мыйзамды бузбай иштесек бизде келечек болот.


Бирок биз эгемендүүлүк алгандан баштап экономикалык кыйынчылык учурда тентип кеткендердин көбүнүн эки мамлекеттин жарандыгы бар. Алар убагында бергендер, СССР тарап атканда, башаламандык болуп, ким кайсы жерде болсо ошол жердин жарандыгын алып калган. Бирок дүйнө жүзүндө кээ бир гана мамлекеттерде эки мамлекеттин жарандыгы болот деп кабыл алынган мыйзам ченемдиктер бар. Бул Орусияда, Израилде бар эле. Аны Орусия азыр жокко чыгарып салды.

Негизинен бардык эле жерде эки мамлекеттин жараны болууга укугу жок. Себеби кайсы мамлекеттин мыйзам ченеми менен жашайт ал киши? Бир жактан кылмыш кылды, экинчи жакка качып кетпеш керек. Ошондуктан дүйнө жүзүндө бир гана мамлекеттин атуулу болуш керек.

“Азаттык”: Марат мырза, жарандуулугу жок болуп калган атуулдарда Кыргызстанга келгенде кайрадан жарандуулук алыш кыйын, кызматтык өсүүлөр болбойт деген кырдаалдар барбы?

Марат Жаанбаев: Мен эл аралык тажрыйбага кайрылат элем. Мисалы, Конституция андай бөгөт койбойт. Эл аралык жарандык тууралуу конвенциясы бар, 97-жылы кабыл алынган. Ал конвенция мамлекеттер аралык жарандыкты таануу боюнча нормаларды бекитип, ошолорду тескейт.

Кош жарандуулук Кыргызстанда кайсы бир мамлекет менен болгон макулдашуунун негизинде болот. Ал эми концептуалдык жагынан караганда биз акыркы 20 жылда кыргыздар кайсы гана жакка кетип калган жокпуз, дүйнө жүзү боюнча жүрөт. Анан алар кайра Кыргызстанга кайтып келип өзү топтогон тажрыйбасын, билимин, инвестициясын өлкөнүн өнүгүшүнө салымын кошо турган болсо биз аларга такыр бөгөт койбошубуз керек.
Бабановго да айтып атабыз, сага иш козгобой эле койсун, бирок жоопкерчиликти алгын, жооп беришиң керек деп. Кулматовго да айтып атабыз.


Дүйнө жүзүнүн практикасында, эл аралык укукта 3 категория бар. Биринчи категорияга жарандуулукту катуу кармап, эгер башка мамлекеттин жарандуулугун алып, эки паспорт менен жүрсөң, сага катуу жаза көрө турган мамлекеттер бар. Алардын ичине Америка да кирет. Мен окуган Чехия да ошондой саясатты карманат.

Экинчи категорияга кирген мамлекеттер ага лоялдуу карайт. Эгерде алардын жараны башка мамлекетке барып жарандыгын алып окуп, иштеп жүрүп, кайра кайтып келип иштейм десе, ага бөгөт койбой, жөнөкөйлөтүлгөн.

Үчүнчү категорияга такыр эле либералдуу көз караштагы мамлекеттер бар, ага Швейцария менен Австралия кирет. Негизги алардын ою кош жарандуулук аркылуу инвестицияларды, адам капиталын топтоп келүү.

Мыйзам ченеми

“Азаттык”: Өмүрбек Бабановго байланыштуу учурга келсек. Айта кете турган нерсе, биз “Республика” фракциясына кайрылып, алардын өкүлүнүн катышуусун өтүнгөн элек. Бирок ал максатыбыз ишке ашпай калды. Өмүрбек Бабанов жөн эле биринчи вице-премьер-министр эмес, коалициялык өкмөттүн түзүүчүсү. Ал Кыргызстандын жараны. Ошол эле мезгилде Казакстандын жараны катары катталып турганын Өмүрбек Абдырахманов башында турган топ тастыктаганын жарыялады. Бабанов өзү да бул маселе ал үчүн дайыма татаал болуп келгенин маалымат каражаттарына билдирген. Бул учурда мыйзамды кантип сактайбыз?

Туратбек Мадылбеков: Бул биздин үч жараныбыз тең чоң чиновниктер. Биздин мыйзамда так жазылган, мамлекеттик кадр мыйзамынын 11-беренесинде чоң кызматтарга иштөөгө тыюу салынат деп. Азыркы кезде Кыргызстандын эли кыйналып турганда кош жарандуулукту беришибиз керек.

Ал эми бул үч чиновник мыйзамды сыйлаган өлкө болсо тез аранын ичинде жумуштан кетиш керек. Керек болсо тергөө иши жүргүзүлүш керек. Анткени булар алдап келип отурат. Көрүнгөн документтери алып келип атат, өздөрү торго чалынып атат. Мисалы бажынын башчысы Кулматов Орусиядан бир справка алып келип алыптыр. Биз болсо Башкы прокуратура тарабынан Орусиянын Башкы прокуратурасынан расмий кагаздардын баарын алдык.

“Азаттык”: Эмне кылыш керек? Мыйзамдарды өзгөртүү керекпи? Мамлекеттик кызматкердин да кош жарандуулугуна жол берип, же бул максатка ылайыктуу эмеспи? Мисалы Латвия жана башка жактарды алсак, ал жерлерге башка жерде төрөлгөн инсандар келип президенти болуп, кызмат өтөп атат?
Бардык эле жерде эки мамлекеттин жараны болууга укугу жок. Себеби кайсы мамлекеттин мыйзам ченеми менен жашайт ал киши?


Алмамбет Матубраимов: Алар башка жактын атуулдугунан чыгып келип, ал жердин атуулдугун алып анан иштеп атышат. Мыйзам ченемдүүлүгүн эң жогорку мамлекеттик кызматта болуп аткандарды койгондон кийин, биринчиден койгон кишилер, экинчиден арызын жазып ошого макулдук берген кишилерди да жоопко тартыш керек.

Биздин Конституциянын 3-беренесинде “бүткүл элдик шайланган Жогорку Кеңеш жана президент” деп жазылып турат. Баарыбыз парламент, бийлик деп атабыз, депутаттар токтом менен ордуна коюп коюшсун. Мыйзам ченемдүүлүгү сакталбайбы? Президенттин кандай тиешеси бар? Азыр аткаруу бийлигинин башында премьер-министр турат, ал киши кызматка коюп алып аткандан кийин ал жооп бериши керек.

Экинчи жагынан бул жерде саясий 5 партия бар. Бул жерде Жогорку Кеңеш, аткаруу бийлиги, президенттин ортосундагы тирешүү сезилип тургандай болуп жатат. Ошондуктан парламенттин убагында бардык мыйзам ченемдүүлүгүн алып койгонго, чечкенге бардык мүмкүнчүлүгүңөр бар.

Эң негизгиси президенттик шайлоонун акырына чейин алты ай калды. Ошондуктан биз азыр аткаруу бийлигин ж.б. таркатууга мүмкүнчүлүгүбүз жок. Ошондуктан жаңы кабыл алынган Конституцияга өзүбүз чалдыгып отурабыз. Биздин Баш мыйзамыбызда ким талкуу кыла алат, ким чечмелей алат деген сөз жок. Мурун ал же Жогорку Кеңештики, же Конституциялык соттуку болчу. Азыр экөөнүкү тең жок.

Биздин Конституциялык палата болгондо деп айтып атышат. Бирок Конституцияда ал жөнүндө эч нерсе деп жазылган эмес. Чечкиндүүлүк менен бардык нерсени чечип, экономикалык кызыкчылыктын ошончолук эле керек болсо мыйзам ченемдүүлүк менен аткарып койсо болот. Дүйнө жүзүнөн келип иштей беришет. Бирок мамлекеттик кызматка башка мамлекеттин атуулу иштөөгө бизде толук тыюу салыныш керек.

“Азаттык”: Бирок парламентте бул иштин мыйзам жолунда чечилишине эч кандай жол берилген жок. Ошол эле кезде Өмүрбек Бабанов Кыргызстандын да атуулдугун алгандыгы айкын болуп атпайбы?

Туратбек Мадылбеков: Союз таркагандан кийин көбү башка өлкөнүн жараны болуп катталып алган. Эми мамлекеттик жогорку кызматка келип аткандан кийин жарандыктан чыгып, бул жакка келип жарандыкты алып анан паспорт алышы керек. Азыркы кезде Конституция кабыл алынгандан кийин биз дагы бир топ мыйзамдарды кабыл алышыбыз керек. Жакын арада биз кабыл ала баштадык. Ошол Конституциялык мыйзамдардын баарын кабыл алгандан кийин көп нерселер орду-ордуна туруп калат.

Укмаксан, көрмөксөн

“Азаттык”: Парламент ушул маселени чече албай жатат. Мисалы аларда деле кызыкдар күчтөр болуп атат. Жаштар буга кандай карайт?

Марат Жаанбаев: Бул эки кызматкердин жогорку даражадагы кызмат ордун ээлеп, башка мамлекеттин жарандыгы чыгып калгандыгы бул биздин кадрдык агенттикке окшогон мамлекеттик органдардын чабалдыгы. Мисалы мамлекеттик органдарды реформалоо, же кадрларды алуу боюнча маалыматтар так жана жакшы көзөмөлдөнбөгөнү тастыкталып жатат. Башка мамлекеттерди карасак, президенттен баштап кадрдык агенттикте бардык маалыматтар такталып, ошого чейин привентивдүү чара көрүлөт.
Бул жерде Жогорку Кеңеш, аткаруу бийлиги, президенттин ортосундагы тирешүү сезилип тургандай болуп жатат.


“Азаттык”: Өмүрбек Бабанов бир гана вице-премьер-министр эмес, азыркы турган өкмөттүн түзүүчүсү. Булар башка өлкөнүн жараны болуп мыйзам бузуп эле калабы, же биздин улуттук, мамлекеттик кызыкчылыктарга байланыштуу бир учурларда ишеним жок болуп калабы?

Алмамбет Матубраимов: Ушунчалык жогорку кызматтарга жеткенден кийин Бабанов өзүнүн партиясы менен жарышка чыкты, кол топтоду, шайлоого катышты. Ошол жерде бардык таржымалын толук жазган кезде ачыкка чыкмак. Жашырганы үчүн сөзсүз түрдө мыйзам ченеминде жооп бериш керек. Жогорку Кеңеште комиссиянын артынан комиссияны түзүп атышат. Бул жерден саясий гана баа берип коюш керек, ошону менен токтош керек.

“Азаттык”: Туратбек мырза, сиздин жетектеген тартип мыйзамдуулук комитет, парламент өзүнүн саясий баасын бере алабы?

Туратбек Мадылбеков: Ушундай нерсени жалаң эле парламентте айтпастан, баарыбыз тең айтышыбыз керек. Эмне үчүн парламентте комиссия көп болуп атат? Анткени акыркы жылдарда ушунчалык сазга батып калыптырбыз. Ошон үчүн бул жерде биздин тартип коргоо органдар жакшы иштеш керек.

Парламенттин иштей турган көп иштери бар. Бизге ушундай нерселер тоскоол болуп атат. Бирок биз элдин өкүлү болгондон кийин ушуну укмаксан, көрмөксөн кылып койбой, мунун аныгын анык деп, саясий, моралдык жактарын да карап атабыз.

Бабановго да айтып атабыз, сага иш козгобой эле койсун, бирок жоопкерчиликти алгын, жооп беришиң керек деп. Кулматовго да айтып атабыз. Карап көрсөк, акыркы күндөрү колун батырып, жеп-иче турган адамдардын баарын тең өздөрү кош жарандыкты алып алып, уурдап туруп качып кете берет экен. Ушуга мен азыр ишенип отурам.

“Азаттык”: Орусиянын жарандыгын алган адамдар Кыргызстан паспортун тапшырып, баш-оту менен өткөнүн билдирип чыгышат. Анан орус паспортун алышат. Бул жакка келгенде да проблемага туш болуп атат. Карапайым элдин маселесин чечиш үчүн кандай чара көрүшүбүз керек?
Алар кайра Кыргызстанга кайтып келип өзү топтогон тажрыйбасын, билимин, инвестициясын өлкөнүн өнүгүшүнө салымын кошо турган болсо биз аларга такыр бөгөт койбошубуз керек.


Алмамбет Матубраимов: Жогорку Кеңештин өткөн жыйынында сөз болгон, Кыргызстандын атуулуна кыргызмын деп жазылып, эгер ошону тастыктай турган документтери болсо, жөнөкөйлөштүрүлгөн атуулдукту тез аранын ичинде берүү боюнча. Ошону кабыл алып, тез аранын ичинде аракет кылса болот. Себеби бизде 98-жылга чейин шериктеш мамлекеттер ичинде башаламандык болгондо үч паспорт алганга мүмкүнчүлүк болуп калган. Ошондуктан азыр паспортту текшерүү системасы боюнча азыр такталып атат. Орусиядан бизге депортация кылып жөнөтүп атат.

“Азаттык”: Жарандыкты жөнөкөйлөштүрүү биздин четке кеткен жаштардын кайра келишине ыңгайлуу шарт түзүп береби?

Марат Жаанбаев: Албетте түзүп бериш керек. Себеби азыр биз талкуулап жаткан үч жогорку даражадагы кызматкерлердин проблемасы бул башталышы гана. Азыр чет өлкөдө кыргыздардын бешинчи мууну пайда болуп атат. Алар кайра өз ыктыяры менен өзүнүн аң-сезимине жараша, мен Кыргызстандын жаранымын деп келгенде, аларга биз эч бөгөт койбой, мүмкүнчүлүктөрдү түзүп беришибиз керек. Мыйзамдуу түрдө эрежелер болуш керек.

Ал эми мамлекеттик кызматтарга адамдын өзүнүн тандоосу болуш керек. Эгерде сен башка мамлекеттин жараны болуп, мамлекеттик кызматты ээлегиң келсе, чет өлкөлүк жарандыгыңан баш тартышың керек. Ар бир адамдын өзүнүн абийири болуш керек, жаап-жашырбай, ачык-айкын айтыш керек, мен ушундай шартта жаран болуп калдым эле, ушуну чечип алышым керек деп.

“Азаттык”: Мыйзамдык жактан ушуну жолго коюп, мүмкүн Бабановдун деле экономикалык, ишкерлик жөндөмүн пайдалануу жагын ойлосок деген сөз болуп атат.

Туратбек Мадылбеков: Бабанов болобу, же Иванов болобу, кеп анда эмес, бул жерде мыйзамды сыйлоо, президент баш болуп баарыбыз мыйзамды бузбай иштесек бизде келечек болот. Эгерде ар бирибиз эле муну кыргызча кылып койсок, болот дей берсек болбойт. Ошон үчүн ар бир жаран мыйзамдын алдында жоопкерчиликтүү болушу керек.

“Азаттык”: Рахмат.

Мамытов: Чек араны бекемдөө боюнча программа керек

“Ар-намыс” фракциясынын депутаты Токон Мамытов чек арадагы кырдаал боюнча суроолорго жоп берди.

“Азаттык”: Ноокенде өзбек чек арачыларынын огунан кыргызстандык жаран мерт болду. Буга чейин да мындай окуялар болуп келген эле. Парламент буга карата кандай чара көрөт?

Токон Мамытов: Өзүңөр билгендей, мындан бир нече күн мурун чек ара маселесин парламентте козгоп, атайын Чек ара кызматынын төрагасын чакырып, жалпы чек ара кызматынын абалы, чек аралардагы абал боюнча маалыматты да укканбыз. Биз ошондо өзүнчө токтом кабыл алып ушул маселе каралган.

Баткен облусунда, Ошто, мына эми Жалал-Абадда ушундай кайгылуу окуялар болуп жатат. Биз буга да көңүл буруп, бул жөнүндө да сурайбыз. Менин билишимче, азыркы учурда Чек ара кызматынын жетекчилиги иликтөөлөрдү жүргүзүп жатыптыр. Анын жыйынтыгы менен биз да тиешелүү чара колдонобуз.

“Азаттык”: Мына чек ара, андагы коопсуздук боюнча парламентте талкуулар болуп жатат деп айттыңыз. Эмне себептен чек арада ушундай окуялар тыйылбай жатат деп ойлойсуз. Башкы себеби эмнеде?

Токон Мамытов: Ачыгын айтыш керек, биздин Чек ара кызматы Өзбекстандын, а түгүл Тажикстандын Чек ара кызматынын деңгээлине чыга албай жатат. Себеби мамлекет соңку жылдарда тиешелүү көңүл бурган эмес. Акаевдин жана Бакиевдин учурунда да ушундай мамиле болгон. Мына эми гана чек ара кызматына көңүл бурулуп, парламент, өкмөт дагы тиешелүү чараларды колдонуп, буларга материалдык жактан да жардам берели, каражат жагын да карайлы деп жатабыз. Мындан сырткары чек арадагы аскерлердин санын да көбөйтүү керек. Көп проблемалар бар. Ошолорду комплекстүү түрдө чечсе болот эле.

Чек ара маселелерине арналган парламенттик угууларда мен сунуш киргизгем: кандайдыр бир мамлекеттик, өкмөттүк деңгээлде чек араны бекемдөө боюнча программа кабыл алыш керек деп. Антпесек ушул абалда кала беребиз.

“Азаттык”: Адатта кыргыз-өзбек чек арасында жаңжал болгондо, аны талкуулаганда же иликтегенде өзбек тараптан жооп келбейт деп айтышат. Ушул чек ара маселелеринде мамлекеттер аралык кызматташууну кантип жандантса болот?

Токон Мамытов: Кыргыз-өзбек чек ара кызматтарынын ортосунда мамилелерди, карым-катнашты бекемдеш керек. Бир топ маселелерди парламент чечсин, өкмөт чечсин деп отуруп алып башкаларыбыз чара колдонбой жатпайбызбы. Мына, мен деле иштеп жүргөндө башымдан өтүп калды, мурда, бир убакта билесиңер биздин элдин экиден-үчтөн, машинасы менен, аты менен, малы менен, короо койу менен чек арадан ары айдап кеткен учурлар болуп жатпадыбы.

Мен иштеп турганда Ташкентке, Анжиянга, Ферганага эки-үч жолу барып, алардын жетекчилери менен жолугуп, мамиле, карым-катнаш түзүп бир топ маселелерди чечип калганбыз. Мына азыр ошол мамилерди кайра жандандырып, бекемдеш керек. Ушундай маселелерди сүйлөшүп чечсе болот. Эгерде таламандын так түшүндө, кыргызбы, же өзбек жараныбы чек араны бузуп келатса ага курал колдонбош керек, жөн эле токтотуп, иликтөө жүргүзүп, күнөөсү болсо айып пул тагып эки мамлекеттин органдарынын беттештирип туруп, берип коюш керек. Ушундай ыкмаларды колдонуш керек.

“Азаттык”: Азыр эки өлкө ортосундагы чек араны аныктоо иштери кайсы баскычка келди?

Токон Мамытов: Бул иштер бир топтон бери токтоп калды эле. Азыр кайра жаңыдан башталып жатат. Эки өлкө ортосундагы 1371 чакырым жердин 300 чакырымдайы тактала элек. Азыр ошону тактоо иштери жүрүп жатат.

“Азаттык”: Рахмат.

Кыргыз-өзбек чек арасында дагы ок атылды

Жалаловго ок жаңылган кыргыз-өзбек чек арасын ушул аң гана бөлүп турат.

Жалал-Абад облусунун Өзбекстан менен чектешкен аймагында чек арачылар тарабынан атылган октон бир адам ажал тапты.

Ноокендин Чоң-Багыш айылында Өзбекстандын чек арачыларынын огунан ажал тапкан Кыргызстандын жараны Пазилжон Жалаловдун жакындары аза күтүү каадасын бүгүн да улантты. 39 жаштагы маркумдун сөөгү кечээ Өзбекстан кайтарып бергенден кийин кечке жуук жерге берилген.

Окуя кандай болгон?

Кыргызстандын өзбек тектүү жараны Пазилжон Жалалов 27-майда айылынан анча алыс эмес жердеги кыргыз-өзбек чек ара тилкесинде ок атууга кабылган. Биз маркумдун жакындары менен окуя болгон чек ара тилкесине жакын бардык.

Пазилжондун бир тууган кайниси Рустам Абдрасулов эки өлкөнү бөлүп турган аңдын кырында туруп түшүндүргөндөй, жездесине бейтарап аймакта ок атылган. Өзбек тарап бул окуяга “кыргыз жараны Өзбекстандын аймагына өтүп, чек арачыларга тиешелүү атты мине качмакчы болгондо курал колдонулду” дегендей түшүндүрмө берген. Бирок маркумдун жакындары мындай жүйөөгө ишене бербейт:

Рустам Абдурасулов окуя болгон жерди көрсөтүүдө.


- Өзбекстандын чек арасы мына бул аңдан үч жүз метр нары жерде, зым тартылып коюлган. Өзү көрүнүп турат. Окуя ушул бейтарап аймакта, аңдан нары он метр жердеги талдын жанында болгон. Өзүңүз көрүп тургандай, мына азыр да Өзбекстандын жоокери бизди көрүп калып бери келе жатат, минген атын наркы кепеге байлап койду... Биздин чек арада мына эч ким жок, азыр да. Эми өзбекстандыктар айтып атышпайбы, “ кыргыз жараны атты минип качам деген” деп, аттарды биздин десанттар деле алып өтө алышпайт, аны куралдуу жоокерлери кайтарып турат. Менин оюмча, бул баланы негизсиз эле аткан.

Биз чек ара тилкесине жакын барган кезде да атчан жана куралдуу, жөө өзбек жоокерлери чек ара тилкесин бойлой кыдырып жүрдү/

- Чек арада жашоо коркунучтуу болуп калды да, мен өзүм ишенбейм. Кочкор-Ата шаарына үй курууну баштадым. Баламды чек арага жакын жердеги пахтага суу койгонго жиберүүгө да кооптуу болуп калды. Мал бакканды айтпай эле коёюн, Өзбекстандын чек арачылары аттап өтүп, айдап кеткени кадимкидей эле адат болуп калды, - деп андан ары кеп улады Рустам Абдрасулов.

“Таянаар тоомдон айрылдым”...

Окуя болгон күнү талаада иштеген балдардын бири Мирзахид ок атылгандан кийин Пазилжан Жалаловду өзбек жоокерлери автоунаага жүктөп кеткенин көргөн:

- Биз талаада эс алалы деп олтурсак, биринчи атылган октун үнү угулду, анан эскертүү берилип эки жолу ок атылгансыды. Анан Өзбекстандын УАЗ унаасы келип, Пазил акени жүктөп кетти. Анын жыгылганын көргөн жокмун, ал өзү жалгыз эле ал жакка өткөн болчу.

Маркумдун жакындары жана айылдаштары аза күтүүдө.

1972-жылы туулган Пазилжан Жалалов андан кийин Өзбекстандын Пахта-Абад райондук ооруканасына жеткирилип, операция жасалган. Бирок операциядан кийин өзүнө келе албай 28-майга оогон түнү мерт болгон. Өзбекстан кайтарып бергенден кийин анын сөөгү ишемби күнү кечке жуук өзү туулуп-өскөн Ноокен районундагы Чоң-Багыш айылына коюлду. Бүгүн анын арбагына багыштап курап окутуу агасынын үйүндө улантылды.

Закир Жалалов кыргыз чек арасы бекем кайтарылганда гана инисине ок атылгандай окуя тыйылат деген ойдо:

- Ичине эки жолу ок тийген, үчүнчүсүн эскертүү иретинде асманга атышкан экен, көргөн адамдар ошентип айтып атышат, биз го көрбөдүк. Менин иним ок тийип, каза болгондой окуялар болбосу үчүн - чек арабызды мыктылап коруганга аракет кылуубуз керек да эми. Алардын чек арачылары 5-6 метрде бирден турат экен, биздин аскерлер аз болуп атат окшойт, 150-200 метрге бирден коюлат деп уктум.

Маркумдун жесири


Пазилжонго ок жаңылганын аялы Гүлназ Султаналиева жума күнү аяшынан уккан. Эми ал бир үйдө эки жашар уулу менен калганын айтууда:

- Муну кимдир-бирөө уюштуруп эле алпарган. Мурда “ чек арага барбайм, өтө албайм, Гүлназ, корком” айтып жүрчү эле, өзү өтүп барганына ишенбейм. Жашообуз эл катары болчу, ишибиз жок, отуз алты сотых жерибиз бар, болгону. Аяшымдан уктум, ок тийгенин... Минтип чыпалактай болгон балам менен таштап кете берди да. Андан бөлөк менин сүйөнөөр-таянаарым жок болчу...

Чек араны кантип кайтарабыз?

Жалал-Абаддын кыргыз-өзбек чегиндеги кыштактарында нечен жылдан бери мал уурулук да тыйылбай келет. Уурулардан тажаган Чоң-Багыш айылынын тургундары мал кармабай калганын айыл башчы Хабибулла Эргешов айтып олтурду:

- Канча жылдан бери мал уурулук болуп атат. Эл тажап бүттү да. Биздин айылда мал жок, азыр мал кармагандан коркуп калдык, улам уурдата берип. Чек арадагы окуяларды токтотуу үчүн өзбекстандыктарга окшоп күнү-түнү коргош керек, ошондо токтойт, ага чейин тыйылбайт. Өзүңүз барып көрүп келиптирсиз го, Өзбекстандын чек арачылары күнү-түнү кайтарат, чымчык өткөрбөйт. Биздин чек арачылар ошо күнү ошол жерде болгондо Пазилжонду да ал жакка өткөрбөй, балким тирүү калаар беле?..

Чек арадагы Чоң-Багыш айылынын тургундары болсо кыргыз чек арачылары жетишпесе, өкмөттүн колдоосу менен чек араны өзүбүз кайтарсакпы деген да ойду да кыйытышты.

Окуя болгон аймакта чек ара такталып бүткөн. Кыргызстандын Чек ара кызматынын төрага орунбасары Чолпонбек Турусбековго кайрылганыбызда Өзбекстандын Пахта-Абад чек ара саркеринен келген маалыматка таянып, Пазилжон Жалалов мас абалында коңшу өлкөнүн аймагына кирип кеткенде ок тийгенин айтты:

- Биздин жараныбыз Өзбекстандын аймагында, ошо аңдан нары он метр жерде болуптур маалыматка караганда. Жалалов мас абалында болгон экен ошо күнү. Өзбекстандын Чек ара кызматына тиешелүү аттары болгон. Ошол бир атты алып качам деген мезгилинде Жалаловго курал колдонулганы айтылып атат.

Бирок жогоруда айтылгандай маркумдун жакындары мындай жүйөөгө ишене беришпейт. Азыр Жалаловдун кандай жагдайда ажал тапканы иликтенүүдө. Ноокендин Сакалды айыл өкмөтүндөгү аймактык милиция өкүлдөрү кечээ окуя болгон жерде болуп кайтышкан.

Мындай окуялар кыргыз-өзбек чегинде биринчи ирет болуп аткан жок. Кыргызстандын түштүк облустарындагы чек ара тилкелеринде буга чейин да бир канча ушул сыяктуу окуялар катталган.

Борбор Азия орусиялык гезиттерде

Соңку апта (23-27-май) ичи борбор азиялык өлкөлөрдүн ичинен Кыргызстандагы окуялар тууралуу көбүрөөк жазылды.

26-майда “Интерфакс” маалымат агенттигинде “Жашоо бир нукка түшүп калды” деген аталыштагы Кыргызстандын премьер-министри Алмазбек Атамбаевдин маеги жарыяланды.

Макаланын автору Атамбаевге коррупция менен күрөшүү, экономикалык программалар, бюджеттик таңкыстык тууралуу суроолорду узаткан. “Президенттик шайлоого катышасызбы?” деген суроого Атамбаев “азырынча белгисиз” деп жооп кайтарган.

26-майда “Независимая газетада” “Чириген мамлекеттик башкаруу” деген макала чыкты. Анда кыргызстандык мамлекеттик кызматкерлер бюджетти толугу менен өзүнө коротуп жаткандыгы айтылат.

Дүйнөлүк банк жакында мамлекеттик башкаруунун натыйжалуулугу тууралуу иликтөөсүн жарыялаган эле. Ага ылайык, Кыргызстан тизменин акырында турат. Кыргызстанда мамлекеттик кызматкерлердин саны 60 миңге жетет жана алардын айлыгы мамлекеттик бюджеттин эң көп бөлүгүн түзөт.

Ошол эле убакта жакында Кыргызстанда жергиликтүү өзүн өзү башкарууга канча акча кетээри тууралуу маалыматтар жарык көргөн.

Кыргызстандын Каржы министрлиги кабарлагандай, 2010-жылдын апрель айында мамлекеттик кызматкерлер 5,2 миллиард сом коротушкан. Ушул көрсөткүч сакталса, жылдын аягына чейин мамлекеттин бюджети толугу менен желип бүтөт. Ошондо жыл ичи мамлекеттик башкарууга 63 миллиард сарпталат, ал эми бюджеттин киреше бөлүгү 68 миллиард сомду гана түзөт.

“Акча эмнеге коротулуп жатат? Себеби мамлекетик кызматкерлер натыйжалуу иштебей жатышабы?” деп кызыгат “Независимая газета”.

25-майда “Новые Известия” гезитинде “Качкындар кооптонушу керек” макала жарык көрдү.

Днепропетровск шаарында ушул апта КМШ өлкөлөрүнүн атайын кызматтары жабык эшик артында жолугушту.

Журналисттерге белгилүү болгондой, жолугушууда Орусия жана Украинада жүргөн качкындардын тагдыры талкууга алынган.

Орусия качкындары жергиликтүү бийликтерге мыйзам бузуулар менен берип келет. Айрыкча 2005-жылкы Өзбекстандын Анжиян шаарынан келген качкындардын абалы оор бойдон калууда.

25-май, “Московские новости”. Аркадий Дубнов “Апам берген 20 миллион” деген макала жазып чыкты. Анда мурдагы генпрокурор Кубатбек Байболов жана биринчи вице-премьер Өмүрбек Бабановдун тегерегиндеги ызы-чуу окуялар талданат.

Макалада айтылган дагы бир маалымат – Бабановдун бир нече жыл мурун офшордук транш аркылуу 20 миллион доллар алышы. Бул жаңжал президенттик шайлоого аттанам деп турган Атамбаевге сокку, деп жазат Дубнов.

Казыбеков: Миграциялык агым күчүндө

Кыргызстандык мигранттардын кесиптик даярдыгынын төмөндүгү жана жумушчу күчүн мыйзамдуу шартта сыртка жөнөтүүнү уюштуруунун жоктугу орчундуу көйгөйлөрдү жаратууда.

Астанадагы элчиликтин консулдук бөлүмүнүн башчысы Замирбек Казыбеков "Азаттыкка" маек курду.

- Казакстандагы Кыргызстандык эмгек мигранттары тушугуп жаткан негизги көйгөйлөр кайсылар?


- Биздин бул жактагы көпчүлүк мекендештерибиз эң жөнөкөй чет мамлекеттерде болуунун негизги эрежелерин бузушууда.

Казакстандын миграция комитети тарабынан талап кылынган документтеринде убактылуу каттоо белгисинин жоктугу же ошол эле миграциялык баракчаларды каттоо мөөнөтүнүн өтүп кеткен учурлар көп кездешет. Мына ошону биздин жарандар убагында кантип каттоого туруу зарыл экендигин билсе да ал эрежелерди бузуп коюшат. Анан текшерүүнүн жыйынтыгында башка өлкөнүн аймагында мыйзамсыз жүргөндүгү үчүн аз дегенде жазана тартып же болбосо убактылуу кармоо жайларына түшүп калып жатышат.

Көпчүлүк соодада иштеген жарандарыбыз өздөрүнүн туугандарынын 17-18деги кыздарын балдарын каратыш үчүн күбөлүктөрү менен же 13-14 жаштагы башка бирөөлөрдүн күбөлүктөрү менен алып келишет. Анан текшере келгенде колго түшүп калып, кыйналып жатышпайбы.

- Бул эми алардын укуктук сабатсыздыгыбы же аргасыз чарасыбы?

- Базарларда же курулушта иштеп жаткан балдар менен сүйлөшкөндө алардын көпчүлүгү негизинен чет элде жүрүүнүн эрежелери менен тааныш экендиктерин байкадым.

Бирок Кыргызстандагы жумушсуздуктун айынан эптеп эле чет жерге барып, турмуш-тиричиликти оңдоп иштеп келсек деген үмүт менен айрымдары документтерин тууралабай эле жолго чыгып алышат экен. Анан бул жакка келип алып, же иштен жок, же кайра кайтып кете албай жүрө беришет.

- Негизинен бул жактагы эмгек мигранттарынын көпчүлүгүн 17-18 жаштагы өспүрүм курактан эми гана өткөн жаштар түзөт экен. Алар бул жакка кандай кесиптик даярдык менен келип жатышат?

- Бул өтө терең маселе. Акыркы мезгилде Астанада араба түртүп жүргөн же чай, суусундук сатып жүргөн көпчүлүк жаш мигранттарды сураштыра келсең көпчүлүгү атайын орто билим тургай мектепти толук бүтүрбөй келгендер болуп чыгат.

Эми бул жакка паспорту жок келип алышкандан кийин алардан атайын техникалык орто билимди алып келдиңби деп сураштын өзү да оңтойсуз.

Биздин мамлекет стихиялуу миграция күчөп турган маалда аны бир кылка жөнгө салууга аракет кылып, жаш жарандарыбыздын бир өнөр үйрөнүшүнө жана сыртка чыгуунун жол жобосун өздөштүрүп анан жолго чыгышына көбүрөөк көмөк көрсөтсө мүмкүн абал жакшы жагына өзгөрөт беле... Алардын ата-энелери да балдарын сыртка чыгаруудан мурун миграция кызматынын жергиликтүү бөлүмдөрүнөн маалымат алып анан жөнөтүшсө жакшы болот эле.

Замирбек Казыбеков
Өкмөт атайын кесиптик даярдыгы бар жарандарды өкмөттөр аралык макулдашуулардын негизинде гана чет өлкөгө чыгарып, алардын өлкөгө кийин кайтып келишине кепилдик боло тургандай шарттарды киргизсе жакшы болот эле.

- Кыргызстандын жарандары үчүн Орусияда жумушка уруксат берүү жагы мурда эле чечилген. Бирок учурда Казакстан визасыз каттоого алууга уруксат бергени менен жумушка уруксат берүү жагына келгенде кетенчиктеп турат. Мунун чыныгы себептери эмнеде?

- Бул биздин элчиликтин эң негизги маселеси. Мындан мурда Кыргызстандын жарандары үчүн Казакстандын аймагында жүрүү мөөнөтү токсон күнгө узартылган болчу. Бирок өткөн жылдын 13-апрелинде ал токтомду жокко чыгарган нота келди. Мына ошондон бери кайра беш күндүк мөөнөттө каттоого туруу боюнча шарт мурдагы калыбына түшүп калды.

Ал эми жумушка уруксат берүү жаатында сүйлөшүүлөр Казакстан менен Кыргызстандын миграция кызматтары тарабынан тынымсыз жүрүп келе жатат. Бардык шарт, ыңгайлар боло турган болсо бул маселе жакынкы келечекте мүмкүн чечилип калаар.

- Азыркы учурда Кыргызстандын чет мамлекеттердеги дипломатиялык өкүлчүлүктөрүнө карата сын-пикирлер айтылып жатат. Айрыкча кызматкерлердин орой мамилеси, кыргызча сүйлөбөгөндүгү жана кызмат көрсөтүүлөрдүн акысын жогорулатып алган учурлар боюнча...

- Тышкы иштер министрлигинин чет мамлекеттердеги өкүлчүлүктөрүнүн ичинен кабарларды жана баяндамаларды мамлекеттик тилде даярдап берген биз эле болсок керек. Бизге келген Кыргызстандын жарандары менен аңгемелешүү да кыргыз тилинде гана жүргүзүлөт.

Башкалардан айырмаланып бизде кызмат көрсөтүүлөрдүн тездетилген тарифи деген жок. Биз документтерди бир күндүн ичинде күттүрбөй эле даярдап бергенге аракет кылабыз. Анан калса бизге документтер боюнча келгендер деле башкаларга салыштырмалуу азыраак.

- Казакстандын бардык облустарына барып, андагы Кыргызстандын жарандарынын абалы менен таанышып турууга мүмкүнчүлүгүңүздөр болобу?

- Элчилик ачылган 18 жылдан бери ар бир облуска чейин кыдырып эч ким барган эмес экен. Өткөн жылы элчи менен макулдашып алып, он бир облустун баарын айланып чыктык. Негизинен облус борборлору болгон шаарларда 200дөн баштап беш жүздүн аралыгында Кыргызстандын жарандары иштешет экен. Алардын көпчүлүгү базарларда жана курулуш тармагында.

Спорт: мыктылар тандалат

28-майда Бишкекте өспүрүмдөр футболдук мелдеш башталды. Кипрде фехтования боюнча жана Германияда кайыкчылардын дүйнө Кубогунун мелдештери өтүүдө.

Бишкекте “Алга” командасынын оюнчусу Нурлан Ниязалиевди эскерүүгө арналган өспүрүмдөр футбол турнири башталды. Мында Чүй облусу менен Бишкек шаарынын 8 командасы катышууда.

“Алга” футбол клубунун жетекчиси Эмил Бусурманкуловдун айтымында, мелдеште мыкты ойногон балдарды тандап, Таласта өтө турган “Келечек” кубогуна даярдык болот.

Бул күнкү беттешүүлөрдө “Дордой” командасы менен олимпиадалык резерв балдар спорт мектеби 1:1 эсебинде тең чыгышса, Канттын “Абдыш-Ата” командасы “Жаштык-29” командасын утуп алышты. Мелдеш беш күнгө созулуп, жеңүүчүлөрү 1-июнь Балдарды коргоо күнү аныкталат.

Стритбол мелдеши

28-майда Бишкекте балдарды коргоо күнүнө карата стритбол боюнча мелдеш болду. Мында баскетбол боюнча балдар спорт мектебинин командалары жеңишке жетишти.

Партиячылар эрөөлдө

28-майда Бишкекте саясый партиялардын жаштар канатынын 1-футбол турнири өтүүдө. Мында 6 партиянын жаштар командалары мөрөй талашып жатканын СДПК партиясынын өкүлү Ренат Исмаилов “Азаттыкка” билдирди.

Кылыч чебери Александр Кипрде

28-майда Кипрдин Лимассол шаарында фехтования боюнча дүйнө Кубогунун мелдештери башталды. Мында кыргызстандык кылыч чебери Александр Черных өлкө намысын коргоп жатат.

Эгерде ал арбын упай топтоп, байгелүү орунга илинсе Лондон олимпиадасына жолдомо алып калышы ыктымал.

Ошондой эле дүйнө Кубогу июлда өтө турган Азия чемпионатына да камылга көрүүнүн, спортчуларды сыноонун ыңгай болууда.

Кайыкчылар Германияда

28-майда Германиянын Дуйсбург шаарында кайык жарыштары боюнча дүйнө Кубогунун 4-этаптык мелдештери башталды. Мында кыргызстандык 4 спортчу кайык жарыштарына катышууда. Былтыр Гуанчжоуда өткөн 16-Азия оюндарынын коло байге ээси Александр Пароль баштаган жигиттер жеке жана 4 кишилик кайык жарыштарына катышып жатышат.

Кытайда дүйнөлүк таймаш

Учурда Кытайдын Чэнду шаарында спорттун азыркы беш түрү боюнча дүйнө Кубогу үчүн таймашуулар өтүүдө. Мында дүйнө жүзүнөн тандалган жүзгө жакын спортчу мөрөй талашып жатат. Кыргызстандын намысын коргоп жаткан 4 жигит азырынча жоон ортодон ылдыйкы көрсөткүчтөргө ээ.

Мыктылар иргелип 29-майда финалдык таймашууларга укук алышат. Арбын упай топтоп, алдыңкы орундарды ээлегендерге Лондон олимпиадасына жолдомолор ыйгарылат.

Тажикстанда эрежесиз кармаш

28-майда Тажикстандын Хоженд шаарында жаштар арасында эрежесиз эрендер кармашы башталды. Бул Борбор Азия биринчилигине Кыргызстандан жыйырмадан ашуун кыз-жигит катышууда. Турнирдин жеңүүчүлөрү 29-майда аныкталат.

China Open эл аралык турнири

29-майда бокс боюнча Кытайда China Open эл аралык турнири башталат. Мында Ала-Тоодон алты жигит өлкө намысын коргоого барышты.

Өлкөнүн бокс боюнча башкы устаты Адылхан Бекболотовдун айтымында, алардын катарында эл аралык мелдештерде мөрөй алышкан Азат Үсөналиев, Эрмек Сакенов, Асадулло Баймурадов жана Чыңгыз Борбашев бар.

Жоокер Чубакка басым болуп жатабы?

Чубак Бакыт уулу

Чубак Бакыт уулу 18 жашта. Ал аскерге түшөрү менен эле токмокко кабылганын, сокур ичегиси жарылганын айтууда. Анын командирлери Чубак аскерден качуу максатында калп айтып жатканын ырасташат.

23-майда токмоктолгонун айтып, сокур ичегиси операция болгон жоокер Чубак Бакыт уулу ооруканада дарыланууда. Бишкектин 74/12-аскер бөлүгүнө келип түшкөндөн сегиз күн өтпөй токмоктолгонун айткан Чубактын командирлери айтылгандар чындыкка жатпасын билдиришүүдө. Учурда Аскер прокуратурасы ишти териштире баштады.

26-майда “Азаттыкка” токмоктолуп ооруканага түшкөн аскердин тагдырын айтып, Бишкектеги Фучик көчөсүндө жайгашкан хирургиялык ооруканадан телефон чалуу болгон.

“Азаттыктын” кабарчылары ооруканага барганыбызда, бүкүрөйүп араң эле баскан катардагы жоокер Чубак Бакыт уулу суроолорго жооп берип, аны аскерде токмоктошконун, ичке катуу тепкенден кийин ушинтип сокур ичегиси түйүлүп калганын айтып берди.

Чубак Бакыт уулу быйыл 18 жашка толуп отурат. Энеси кичинесинде эле каза болгонун, атасы жумуш издеп Казакстан тарапка кетип жок экенин айтат. Өзү чоң энесинин колунда өскөн.

Ал 17-май күнү Бишкектеги Жаза өтөө башкы башкармалыгынын Кайтаруу жана күзөтүү департаментине караштуу 74/12 номурлуу аскер бөлүгүнө кызмат өтөөгө жиберилген. Аталган аскер бөлүгүндөгү документтерге караганда, 23-майда ал аскердик медицина бөлүмүнө түшүп, сокур ичегиси түйүлгөн деген шек менен Фучик көчөсүндөгү хирургиялык ооруканасына жеткирилген. 24-майда ага сокур ичегиси түйүлгөн деген диагноз коюлуп, операция болгон.

Чубак Бакыт уулу “Азаттыкка” билдиргендей, ал аскерге түшөрү менен эле кайсы бир сержант жаакка урган. Командирлери сураганда “мурда аттан жыгылгам” деп жашырып койгон. Кийинки күндөрү токмоктон буттары сыйрылып, көгөрсө да чыдап жүргөн. “Сержант Кубан Сүйүнбек уулу ичке тепкенден кийин чыдай албай калдым”-, дейт катардагы жоокер:

- Мен тиги жактан аскер бөлүгүндө көнүгүүлөрдү жасап аткам. Анан ичим ооруп дааратканага баргам. Сокур ичеги болдум окшойт деп айтсам, Кубан Сүйүнбек уулу деген келип, “сокур ичеги болгонуңду урганым барбы, бул жакка келгенден кийин баарын көтөрүшүң керек” деп ичке эки тепти.

Анан бүктөлүп эле медициналык бөлүмгө барып жаттым. Ал жактан да тургузуп пол жуудуруп, туалеттерге хлор септиришти. Анан башым айланып, ошол жерден жыгылдым. Жыгылгандан кийин тез жардам чакырып, бул жакка алып келди. Бул жакка алып келгенде сокур ичегим жарылып кетиптир.


Бул токмоктолдум деген жоокер чоң каалоо менен аскерге келгенин, эми кайра аскерге кайтуудан көңүл кайт болуп калганын да белгилөөдө. Чубак менен чогуу ооруканада дарыланып аткандар да анын токмоктолгонунан шек санашпайт. Анын сабалганы көрүнүп турганын, бүгүн жетекчилери келип психологиялык басым кылышканын айтышат.

Заир Абылкасым уулу: - Мен Чубак менен палатада чогуу жатам. Чубак келгенде туалетке киргенде сабады деп айтты. Сокур ичеги болдум деп айтса болбой сабашыптыр. Эгер армия ушундай болсо, Чубак ушундай кебетеде кызмат өтөй турган болсо менин деле көңүлүм калды го. Болбосо мен деле аскерге бара турган каалоом бар болчу. Андан көрө акча берип аскердик күбөлүк алган оң.

Эми командирлери Чубакты “кайра бар, биз өзүбүз колго алып, өзүбүз карап беребиз” деп атышат. Буга чейин карашпай аткан. Силер келип, сиздер айткандан кийин аскер бөлүгүнөн да, ооруканадан да баары келип, карап атышат. Буга чейин Чубакка жакшы көңүл бурулбай аткан. Ичсе ичет, ичпесе жок эле болуп аткан...

Ташмамат Исмаматов: - Баланы көбүрөөк тээп койгон. Биз ооруканага чогуу түшкөнбүз. Мен операция болуп, өйдө болуп кадимкидей басып жүрөм, бала болсо ушу күнгө чейин дагы эле эңкейип, басканы ушул. Көрүнүп эле турат го. Өзү деле айтты. Эми ал жакта тартипти күчөтсө болмок ошол чоңдору. Балага убал эле болду...

“Азаттык”: - Чубактын айткандарына ишендиңизби?

Ташмамат Исмаматов: - Эми жүрүш-турушун карап туруп эле албетте ишенесиң. Ишенбеске айла жок. Баланы көрүп бооруң ооруйт.

Актилек Зарипбеков: - Силер келип кеткенден кийин аскер бөлүгүнөн да жетекчилери көп келип атышат. Бөлмөсүндөгү байке да айтып атат, “баланын нерви күчтүү экен” деп. Келип алышып эле эмнеге мобинтип айтасың деп басым кылып, бул ооруганына карабай чыдап, айтканынан кайтпай отурат деп. Эми жигит өзү деле айтып атат, айыксам кайра барам депчи. Бул деле мекенге кызмат өтөйм деген нерсе болуш керек. Эр жүрөк, азамат жигит экен...

Аскат Асанкадыр уулу
Өзүн “Чубактын атасымын” деп тааныштырган Сыргак Сарыбашев Чубактын авасы (атасынын тууганы) болот. Ага микрофон узатканыбызда, аскерде баары эле таяк жей турганын, ушинтип көнүп кетерин, Чубак аскерге кайра барып кызмат өтөй турганын айтууда:

- Балам кызмат өтөйт. Кудай буйруса жакшы болуп кетсин, андан ары жакшы болуп кетсин. Бүт баары эле армияда таяк жейт. Бүт эле көнөт. Балам кызматын өтөп келет...

Аскер бөлүгүнүн жетекчилери болсо Чубак Бакыт уул аскерге келгенден тартып эле кызмат өтөө ниети болбогонун, сокур ичегиси түйүлгөндөн тарта аскерден калуу амалын кылып атканын айтышууда.

Кайтаруу жана күзөтүү департаментинин жетекчи орун басары, полковник Муратбек Кожобековдун айтымында, ички териштирүүлөрдүн натыйжасында катардагы жоокер Чубак Бакыт уулу токмоктолду деген маалымат тастыкталган жок:

- Токмоктолгону боюнча кечээ мен өзүнөн угуп келдим. Келип бул жакта ар бир айтылган, бир эмес, эки сержантты айткан, анан алар менен мен бир-бирден сүйлөштүм. Анан эч кандай толуктоочу, тактоочу маалымат түшкөн жок. Мен таң калып атам, кандай болгон депчи. Кечээ дагы айтып атат, фельдшер врач, аял киши чапты депчи. Аял киши кантип чапсын эркекти, мен түшүнбөйм да. Аны укканда мен ойлоп атам, эптеп кызмат кылгысы келбеген да. Себеби ошондон болду.

18-майда жазылган түшүнүк катында деле Чубак Бакыт уулу ден соолугуна байланыштуу аскерге баруу каалабаганын, бөйрөктөрү, кулагы ооруй турганын айтса болбой “киши жетпейт” деп аскерге жиберип ийишкенин жазган экен.

Кубан Сүйүнбек уулу
Чубакты ичке тепкен делген Кубан Сүйүнбек уулу болсо айтылгандардын баары жалган жалаа деп эсептейт. “Азаттыктын” суроолоруна жооп берип жатып ал, аскерде кызмат өтөгөн 7 айдан бери бир дагы жоокерге кол көтөрбөгөнүн, Чубак Бакыт уулун тааныбай турганын билдирди:

- Ал биринчи ротанын төртүнчү взводунан. Аны менен менин ишим деле жок. Алардын өзүнчө сержанттары, өзүнчө командирлери бар. Алар өздөрү карайт. Ал эми мен үчүнчү взводду, өзүмдүкүн карайм. Болгону ошол, тепкен эмесмин, чапкан эмесмин. Аны тааныбайм да. Мен ушуга чейин чаап, балдарды урушуп көрө элекмин. "Молодойлорго" тийгенде деле мен өзүмдүн артымды ойлошум керек да. Эртеңки күнү эмне болуп кетет деп...

Чубак баш ийген взводдун кенже сержанты Аскат Асанкадыр уулу да жогорку жетекчилеринин сөзүн кайталап, аскерге келгенде эле Чубак кеткиси келип жүргөнүн, азыр аскерде дээрлик ур-токмок жок экенин, Чубак Бакыт уулунун айткандары жалган экенин билдирди:

- Билбейм анын кызмат өтөөгө көңүлү жок. Ошон үчүн эле. Ал негизи кетем деп эле жүрчү, ыйлап эле. Билбейм, башында өз көңүлү менен эле келген, анан балким жакпай калгандыр. Аны менен келгендер татынакай эле кызмат өтөп жүрүшөт.

Бүгүн бул окуя боюнча Аскер прокуратурасы да териштирүүсүн баштады. Полковник М.Кожобековдун айтымында, прокуратуранын адамдары ушул тапта Чубак Бакыт уулуна байланыштуу бардык документтерди алып кетишти.

Жоокерлердин укуктарын коргогон, Европа биримдигинен каржыланган “Жоокерлердин энелери кеңеши” уюмуна кечээ эле бул тууралуу билдирилсе да, аталган уюмдун өкүлдөрү токмоктолду делген жоокердин абалын көрүү үчүн бүгүн барган эмес.

Чубак кызмат өтөгөн аскер бөлүгүндө аталган уюмдун жетекчиси Галина Афонинаны жолуктурдук. Ал “Азаттыктын” суроолоруна жооп берүүдөн баш тартып, анын жардамчысы сабалды делген жоокерге эртең барышарын кошумчалады. Ал арада Чубак менен кошо дарыланып аткандар “басымдын айынан Чубак эртең башкача сүйлөп, сабалган жокмун деп калбаса болду” деп шектенишүүдө.

Чубак Бакыт уулу: Аскерде токмоктошту
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:06 0:00

Мигранттардын үшкүрүгү оор

Казакстанга же Орусияга сапар алган кыргызстандык эмгек мигранттары чек-араларда кармалган жана миграциялык мыйзамдарды бузган учурлары көп катталууда. Буга алардын документтеринин туура эместигине карабастан жолго чыгууга түрткү болгон турмуштук көйгөйлөрү себепчи болгон.

Мындан сырткары миграциялык мыйзамдардын күчөтүлгөндүгүнө байланыштуу жашырынып иштеп, айлык акыларын алдатып жүргөндөр да аз эмес.

Кайтуудагы кармалуу

29 жаштагы Розахан Абдуганиева Москва-Бишкек поезди менен келе жатканда Орусия менен Казакстандын чек арасындагы бекеттен кармалган. Анын кармалышына өзү менен кошо келе жаткан уулунун күбөлүгү жана аны коштоп жүрүү үчүн берилген ишеним каттын башка балага таандык экендиги негиз болгон.

Эки күндөн ашуун чек арада кармалып турган Розахан Абдуганиева Кыргызстандын Астанадагы элчилигинин көмөгү менен бошонуп чыкты:

Розахан Абдуганиева
- Мен эми ушинтип баламдын документи туура келбей кармалып калдым. Атасы мага алып келип жатканда ишеним кат бербей койгон. Башка бирөөнүн документи менен кеткен болчубуз. Кетип жатканда эч кандай маселе болгон эмес. Эки күн бою документиң жок деп кармашты. Балам менен кыйналып, эми эмне болот деп аябай корктум эле.

Розахан Абдуганиева Ош облусунун Араван районунан болот. Ал мындан үч ай мурун Орусияга иштегени кетип, бирок жумуштан жолу болбой кайтып келүүгө аргасыз болгон. Бара жатканда чек ара бекеттеринен тоскоолдуксуз өткөн бул айымдын айыбын кайтып келе жатканда анын уулу, алты жаштагы Бексултан чек арачыларга ачып коюптур:

- Бизди поезден текшерип, атымды сураганда өзүмдүн атымды айтып алыпмын. Мени апам болсо сенден атыңды сураса Абсаматмын деп айт деген болчу. Бирок мен унутуп кетип чынын айтып койгом.

Сабатсыздыкпы же аргасыздыкпы?

Кыргызстандын Казакстандагы элчилигинин маалыматына караганда, кыргызстандык эмгек мигранттарына байланышкан мындай окуялар жүздөп саналат. Кармалган жолоочулар тууралуу элчиликке белгилүү болгон учурда алардын мекенине кайтышына көмөк көрсөтүлсө, айрым учурларда алардын убактылуу кармоо жайларында айлап туруп калышкан учурлары аз эмес.

Замирбек Казыбеков
Астанадагы элчиликтин консулдук бөлүмүнүн башчысы Замирбек Казыбеков көйгөйдүн себептерин башаламан миграциянын күч алышынан көрөт:

- Миграциялык жараяндын күндөн-күнгө стихиялуу мүнөздө күчөп жатканда чет өлкөлөргө чыгуучуларды мамлекеттик органдарда каттоого алуу жана чек ара бекеттеринде чет өлкөлөргө мыйзамдуу жол менен чыгуунун эрежелери боюнча маалыматтар менен камсыздоо жагы колго алынса жакшы болот эле.

Анан сыртка чыгууну каалаган жарандарыбыз алгач миграция иштери боюнча органдардын облустук жана шаардык бөлүмдөрүнөн кошумча маалыматтарды алып алышып анан чыгышса жакшы болот эле. Эми кээ бирлери бирөөлөрдүн айткан сөзүнө ишенип, кээ бир учурларда паспорту жок деле чыгып кетип жатышат. Бирок ошону менен өздөрү эле кыйнала тургандыктарын түшүнбөй жатышпайбы.


Алданган турмуш, алынбай калган айлыктар

Мындан сырткары Казакстандын аймагында иштеген кыргызстандык эмгек мигранттарынын мыйзамдуу шартта иштөөгө мүмкүнчүлүктөрү жок. Анткени аталган кошуна мамлекеттин мыйзамы убактылуу жашоого укук берген учурдан сырткары жалпы эмгек мигранттарына жумушка уруксат бербейт.

36 жаштагы эмгек мигранты Мурзакул Бакиров анын айынан Астанада жашырынып иштеп, айлык акыларын алдаткан учурлар көп экендигине токтолду:

Мурзакул Бакиров
- Мына мен өзүмдү эле мисал келтирсем. Канча жолу айлыгымды ала албай алданып калып жүрдүм. Кимге арызданышымды билбей, мээнетиме күйүп, ичим ачышкан канча күндөрдү өткөрдүм.

Жумушка уруксат бере тургандай документибиз болбогондуктан улам, алардын айткан акчасына иштегенге аргасызбыз. Бирок ошону да толук төлөп бербей койгондору канча. Бизди алдап, беш күн күткүлө, он күн күткүлө дешет. Биздин өкмөт мына ушул жагын чечип берсе жакшы болот эле.


Буга чейин кыргызстандык эмгек мигранттарына токсон күнгө чейин миграция кызматында катталбастан Казакстандын аймагында жүрүүгө уруксат берилген. Бирок өткөн жылы Кыргызстандагы 7-апрель окуясынан кийин Казакстандын бийлиги кыргызстандык эмгек мигранттарга берилген бул жеңилдиктерди жокко чыгарган.

Түркмөндөрдүн абалы Европарламенттин "кабыргасын кайыштырды"

Тулпарчан президент Бердимухаммедов

Европарламенттин депутаттык тобу Түркмөнстанга барып келгенден кийин Ашгабат менен Өнөктөштүк жана кызматташтык келишимине кол коюуну июлга чейин, атүгүл күзгө дейре кечеңдете турууга расмий Брүсселди үндөштү.

Парламентарийлер береги келишимге кол койгондон мурда Түркмөнстанда адам укугунун жакшыртылышын талап кылышты.

Ошондой эле Ашгабат убадасын аткаруусу үчүн Евробиримдиктин дипломаттарына кысым жасоо зарыл дешти.

Өнөктөштүк келишими күзгө калчудай

Өнөктөштүк жана кызматташтык келишими Европа Биримдигинин мурдакы советтик республикалар менен мамиле жүргүзүү саясатынын стандарттык формасы.

Келишим саясый-экономикалык диалогго мыйзамый негиз болуу менен катар жаш күнкорсуз өлкөлөрдө демократиянын жана базар (рынок) экономикасынын өнүгүүсүн колдоого багытталган.

Президент Гурбангулы Бердимухаммедов президенттин жаңы сарайынын ачылыш салтанатында. 18-май 2011
Европарламенттин депутаттык тобу апрелде Түркмөнстанга барып, адам укугунун абалы менен таанышып кайткан.

25-майда Тышкы иштер комитети алардын баяндамасын угуп талкуулаган соң, береги келишимди саалгыта турууну оң тапты.


Комитет Өнөктөштүк келишимин январда жактырган болчу.

Адам укугу боюнча чакан комитеттин төрайымы Хайди Кутала Ашгабатка барган топтун мүчөсү.

Фин парламентарийинин “Азаттык” үналгысына айтышынча, ал Түркмөнстанда коом мүчөлөрү коркуп жашаганына аябай кабатыр болуп кайткан:

- Бизге Түркмөнстанда жарандык коомдун бир да өкүлү менен жолукканга мүмкүндүк беришпеди. Биринчиден, жарандык коомдун өкүлдөрү болгон учурда да кездешүү алар үчүн өтө коркунучтуу болмок. Экинчиден, жарандык уюмдар катуу көзөмөл астында кармалып, атүгүл мүчөлөрү абакка салынгандыктан, анын активисттери абдан аз. Мен Түркмөнстан диссиденттик көз карашка жол коюусу керектигин аңдашын каалайм.

Түркмөн маселеси Европарламенттеги бардык чоң партияларды жаатташтырды.

Португалиялык парламентарий Ана Гомес расмий Ашгабат менен
Мектеп бүтүрүүчүлөрдүн майрамы. Ашхабад. 2011

түзүлгөн убактылуу келишим ушу тапта расмий Брюсселди канааттандырат дейт:

- Биз адам укугунун сакталышын талап кылган менен катар эле Түркмөнстанда Евробиримдиктин тиешелүү өкүлчүлүгү болушун талап кылууну зарыл деп билебиз.

Муну Өнөктөштүк жана кызматташуу келишими талап кылбайт. Ал үчүн Өнөктөштүк жана кызматташуу келишиминин кереги жок.

Биз азыркы өтмө келишимди дагы талдап көрүүбүз зарыл. Убактылуу соода келишиминде адам укугу боюнча пункт жана Түркмөнстан аткарчу негизги талаптар бар.


Европарламент Өнөктөштүк жана кызматташуу келишимин бекиткенден мурда биринчиден Түркмөнстанда Евробиримдиктин туруктуу өкүлчүлүгү болуусун каалайт.

Экинчиден, саясый туткундардын абактан бошотулушу жана адам укугуна көз салып турчу көзкарандысыз байкоочу зарыл деп эсептейт.

Азыр Евробиримдик-Түркмөн карым-катнашы Ашгабаттагы “Европа Үйү” аркылуу жүргүзүлөт.

Анын кызматкерлери - жергиликтүү жарандар.

Гомес айымдын пикиринче, аларды европалык дипломаттар менен алмаштыруу керек:

- Азыркы кызматкерлер өтө репрессивдүү жагдайда жумушка алынган. Түркмөнстандагы кырдаал адамдарды өзүн өзү цензуралоого мажбурлайт жана алар өздөрүн парламент күткөндөй алып жүрүшпөйт. Эгер кызматкерлер Евробиримдиктин тышкы аракеттер кызматынан жөнөтүлсө, алар келишимди жоготуп койобуз деп коркушмак эмес.

Европарламенттин имараты алдындагы айкел. Страсбург.
Европарламенттин мындай демилгесине Түркмөнстан менен келишимди тез ратификациялоого кызыккан дипломаттар нааразы.

Алар Брүссел менен региондо жалгыз Түркмөнстан Кызматташтык жана өнөктөштүк келишимин түзө элегин бетке тутушуп, аны саалгытпай бүткөрүүгө кызыкдар.

Биримдиктин тышкы саясат боюнча комиссары Кэтрин Эштон айымдын өкүлү Мая Косиянчичтин сөзүнчө, жаңы келишим Брүсселдин Ашгабатка болгон таасирин күчөтмөк экен:

- Биздин көз карашыбызда, Түркмөнстан Өнөктөштүк жана кызматташуу келишими тарабынан кой-ай делбеген региондогу жалгыз өлкө. Биз тээ жыйырма жыл мурдакы жол-жобо менен иштөөдөбүз. Биздин ишенимибизде, Биримдик жакшы буроого жана адам укугуна таасир этчү жакшы механизмге ээ болушу үчүн Өнөктөштүк жана кызматташуу боюнча мына бул келишимге кол койгон абдан маанилүү.

Мындай пикирге фин парламентарийи Хайди Гутала кошулбайт:

- Алар Түркмөнстандагы адам укугун жакшыртуу үчүн кандайдыр бир олуттуу иштерди аткарып жатабыз дегендей түр көрсөткөнгө аракет кылышат. Мен анын бирин да көрбөдүм. Алар ошондой эле Өнөктөштүк жана кызматташуу келишими кырдаалды толук жакшыртат деген жаңылыш көз карашты жайылтууда.

Серепчилер Евробиримдиктин эки уюму арасындагы келишпестикти 2009-жылкы Лиссабон келишими түзгөн бийлик тутумунун туундусу деп билишет.

Түркмөнстан менен түзүлчү Өнөктөштүк жана кызматташуу келишимин Европарламент жана Евробиримдикке мүчө өлкөлөр ратификациялоосу керек.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG