Линктер

жекшемби, 21-июль, 2019 Бишкек убактысы 15:47

Борбор Азия

Сох: өзбек чек арачылары текшерүүнү күчөттүбү?

Сох анклавы

Өзбекстан Сох анклавындагы чек ара көзөмөлүн күчөткөнү маалымдалууда.

Баткен облусунун тең жарым калкы ааламга чыгарда Өзбекстандын Сох анклавын аралап өтүшөт. Мындан тышкары Баткен районунун эки айыл округунун жашоочулары күнүмдүк турмушта бул анклавга кирип-чыгып турушат.

Аймак жашоочулары акыркы апталарда Сохтон өтөөрдө чек ара көзөмөл бекеттери текшерүүнү бир аз катуулатып, тыкыр көзөмөлдөп калганы байкалганын айтышат. Мындайда баткендиктер дароо каттамды Баткен – Бүргөндү – Пүлгөн жолуна алмаштыра койгонго мүмкүнчүлүк түзүлгөн. Аталган айланма жолдун дээрлик 65 пайыздайы бүтүп калган.

Өткөн күнү эле Ошко барарда Сох аркылуу өтүп, кайтып келатканда айланма жол аркылуу келгенин айтат жергиликтүү тургун Алимакан:

- Ошко барганда Сох менен өттүк. Бир аз текшерүүнү катуулатып коюшуптур. Сумкаларды да тыкыр карап, бирден өткөрүп жатышат. Ошондуктан кайра кайтканда айланма жол менен эле келдик, тынч дедик да. Бул жол да жакшы болуп калыптыр.

Өзбекстан Сох анклавын айланып өтүүчү Баткен – Бүргөндү – Пүлгөн жолунун курулушун токтотуу талабы менен Кыргызстанга кайрылганы да айтылган эле. Ал гана эмес, Сох анклавынын айланасындагы кээ бир жылып жүрүүчү чек ара көзөмөл топтору да мурда турган жайларынан Кыргызстанга карай жылып жатат деген да маалыматтар айтыла баштады. Мындай учур Таян айылына кире беришинде орун алды дейт жергиликтүү тургун Токтокан.

Токтокандын айтымында, өзбек чек арачылары айылга кире бериштеги жазуудан да өтүп, өз ишмердүүлүгүн жүргүзүп жаткан экен:

- Мурда кыйла нары жакта турушчу эле. Азыр болсо “Кош келиңиздер” деген жазуудан да ичкери кирип турушат. Таян айылынын кире беришине жетип калышты. Ар бир кишини катуу текшерип жатышат.

Кошуна өлкөнүнүн мындай мамилеси көндүм көрүнүш. Ташкен кандайдыр бир өзгөрүүгө багытталганда эле же Кыргызстан менен эсептешкиси келип, кайсы бир маселени чечүүгө келгенде ушундай жолго барат дешет.

Жергиликтүү серепчи Алтынбек Гафур уулу:

- Буга чейин деле биз бул өткөрмө бекеттеринен өтүп жүрөбүз. Мындайча айтканда баткендиктер мындай текшерүүлөргө көнүп калган десе болот. Мунун бизге таасири деле аз. Себеби биз айланма жол менен каттап турууга мүмкүнчүлүк бар да. Кошуналар чек арадагы өткөрүү тартибин күчөтүп жатканы өтө коркунучтуу көйгөй дегенге болбойт. Бирок Өзбекстан ушундай саясатын ар качан кайсы бир маселени чечүүдө, же Кыргызстанга кырын салып калганда жүргүзө берет. Муну менен Өзбекстан кошуналарсыз деле жашап кете алабыз дегенди көрсөткүсү келип жаткандай.

Ташкент Москвага кыялын көрсөтүүдө

Президент Ислам Каримов (оңдо) Ташкен аэропортунда президент Владимир Путинди тосуп алууда. 4-июнь, 2012

Москванын экс-советтик Евразия өлкөлөрүн өз тегерегине топтоо аракетине капылет “канжар” урулду. Өзбекстан Орусиянын жетегиндеги Жамааттык коопсуздук келишими уюму - ЖККУга мүчөлүгүн токтотконун билдирди.

Өзбекстан 1999-жылы Жамааттык коопсуздук келишими уюму - ЖККУдан чыкканда Москванын мурдагы советтик мейкиндиктеги өкүмзордугуна каршы түзүлгөн ГУАМга кошулган. ГУАМды Грузия, Украина, Азербайжан, Молдова чогуу түзгөн.

ЖККУ Орусиянын өзүн бакубат, килейген саясий-аскердик блокту баштаган лидер өлкө болууга умтулуу мүдөөсүнөн жаралган уюм. Ага үлгү катары СССР түптөгөн коммунисттик шериктештикке мүчө 8 өлкөнүн башын кошкон Варшава келишими уюму алынган. ЖККУнун мүчөлөрү ортосундагы кызматташуу көп тараптуу эмес, эки жактуу мамилеге негизделип, анын уюлунда Москва турат.

Уюмду бүгүнкүгө чейин Батыш тааный элек. Ошон үчүн ЖККУга мүчө Тажикстан, Казакстан жана Кыргызстан НАТО, АКШ, дагы башка Батыш оюнчулары менен эки тараптуу кызматташып жүрөт.

ЖККУга мүчө өлкөлөрдүн лидерлери Кремлдеги саммитте. Москва, 15-май 2012
ЖККУга мүчө өлкөлөрдүн лидерлери Кремлдеги саммитте. Москва, 15-май 2012
Ташкендин ЖККУдан чыгуусун Вашингтондогу "Жеймстаун" фондунун талдоочусу Владимир Сокор мындай түшүндүрөт:

- 2014-жылы көпчүлүк Батыш аскерлери Ооганстандан чыгып кеткенден кийин ЖККУнун Борбор Азиядагы ролу өсөт деп божомолдонууда. Ырасында эле, 2001-жылга чейинки тажрыйба көрсөткөндөй, орустар ЖККУга мүчө өлкөлөрдү айланасына тизүү үчүн Ооганстан Борбор Азияга коркунуч туудурууда деген ташбыйкатын күчөтөт. Алар, албетте, Ооганстандан коркунуч болууда дешип, Орусия төрүндөгү ЖККУнун негизинде тартиби катуу структураны курганга аракет кылышат. Бул көз караштан алганда, Өзбекстандын ЖККУну таштап кетүүсү Москванын берегидей кадамдарынан этияттануу болушу мүмкүн. Балким Өзбекстан коркунучтуу зонадан сыртта турууну каалайт жана кысымга кабылып, өлкөнүн эгемендигинин чектелишин каалабайт сыягы.

Белгилей кетели, Өзбекстан оболу ЖККУдан чыгып, алты жыл ГУАМдын катарында жүргөндө Батыш менен ысык ымала күткөн. Дал ошо тушта АКШга Каршы-Ханабад авиабазасын Ооганстандагы аскердик операцияларда колдонууга ижарага берген. 2005-жылкы Анжиян тополоңунан кийин Вашингтон жана башка Батыш өлкөлөрү кызыл кыргындын көз карандысыз иликтенүүсүн талап кылганда, Ташкен кайра ЖККУга кайтат. Америкалык аскерлер Ханабаддан чыгарылат.

Москвада чыкчу “Коммерсант" басылмасынын жазышынча, былтыр күздө Өзбекстан ЖККУ мүчөлөрүн “НАТО жана Евробиримдик сыяктуу тышкы саясатта “бир жеңден кол, бир жакадан баш чыгарып”, "бир ооздон сүйлөөгө” милдеттендирген документке кол койбой койот. Бирок быйыл президент Путин Ташкенге күтүүсүз барып, президент Каримов менен бир катар келишимдерге кол койгон. Ошондон кийин көпчүлүк серепчилер Москва-Ташкен арасындагы карама-каршылыктар жымсалданды деп боолгошкон. Бирок Ташкендин 28-июндагы расмий нотасы Ислам Каримов бул мертебе да өз жолу менен кеткенин Орусия менен ЖККУ мүчөлөрүнө көрсөттү.

ЖККУнун биргелешкен аскердик машыгуусу. Ош дубаны, 15-март 2012
ЖККУнун биргелешкен аскердик машыгуусу. Ош дубаны, 15-март 2012
Владимир Сокордун оюнча, Орусия бул жолу да Ташкендин оюнун “ичтен сызып” кабыл алат:

- Арийне, бул Орусиянын Борбор Азиядагы аброюна суу бүрктү. Орустар бул шапалакты жеңил эле денесине сиңирип алат. Алар мындай соккуну мурда Өзбекстандан жана башкалардан жеп жүргөн. Орустардын териси калың. Бирок Өзбекстандын кадамы ЖККУ нукура уюм эмес экенин айгинеледи. Бул ЖККУну Батышка таанытам деген Москванын аракетине зыян келтирет. Борбор Азиянын башка өлкөлөрүнө да ЖККУ зарыл уюм эмес экенин даңазалайт.

Кээ бир талдоочулар Ташкендин Жамааттык коопсуздук келишими уюмун чанып кетүүсүн АКШлык аскерлерди Ооганстандан чыгаруу менен байланыштырышат.

Учурда Кошмо Штаттар Кыргызстан, Тажикстан жана Өзбекстан менен Ооганстандан чыгарылчу аскерий техниканы аларга калтырып кетүү боюнча сүйлөшүүлөрдү жүргүзүүдө. Серепчилер Пентагон Борбор Азиянын аскердик базаларын пайдаланууга кызыкдар экенин айтышат.

Ташкен ЖККУдан чыккан соң Москванын макулдугу жок эле аскерий базаларын АКШга пайдаланууга бере алат.

Орусиянын Федерациялар Кеңешинин эл аралык иштер комитетинин башчысы Михаил Мергеловдун айтымында, Ташкен башынан эле ЖККУга шектенүү менен мамиле кылган. Анткени мамлекетти башкаруунун өзбек модели кандайдыр бир кризистик кырдаалда тыш өлкөлөрдүн аскерий жардамына жол бербейт. Ал эми Жамааттык коопсуздук келишими уюмунун жобосу айрым бир жагдайда өз мүчөлөрүнө аскерий жардам көрсөтүүгө мүмкүндүк берет.

Баса, 2010-жылкы Ош менен Жалал-Абаддагы кыргыз-өзбек урушу маалында президент Роза Отунбаева ЖККУдан аскерий күч сурап, Орусия президенти Дмитрий Медведевге кайрылган. Бирок өтүнүч канааттандырылган эмес. Аскердик-техникалык жардам берүү маселеси көтөрүлүп, бирок ара калган. Жамааттык коопсуздук келишими уюмунун өкүлдөрү Ошко келип, кеп-кеңеш берүү менен чектелишкен.

Арифов: Өзбек оппозициясы аткарчу иш мекенинде

Бүгүн-эртең Прагада өзбек оппозициясынын “Өзбекстан элдик кыймылынын” курултайы өтүп жатат. “Азаттыктын” Прагадагы баш кеңсесинде “Эрк” оппозициялык партиясынын баш катчысы Атаназар Арифов жыйындын максаты жөнүндө кеп курду.

Төрөкул Дооров: Оппозициянын Европада өтө турган жыйынына жөнөгөнүңүздө эч кандай проблема болбодубу?

Атаназар Арифов: Жеке менин өзүмдө проблема болгон жок, бирок мени менен кошо жолго чыккан жолдошторума түрдүү тоскоолдуктар жасалганы чын. Бир эле нерсени айтайын. Аэропортко чыкканда “ар кимибиз өз алдынча ар башка убакытта барабыз жана учакка отурганга чейин такыр бири-бирибиз менен сүйлөшпөйбүз” деп макулдашканбыз. Анткени бизге түрдүү провокация жасалып, жолго чыгарбай коюшу да мүмкүн деген коркунуч бар эле.

Төрт адам жолго чыккан болсок, үчөөбүздүн үйлөрүбүздө тинтүү да болду, эшигибиздин алдында аңдып тургандар да болгон. Менин үйүмө эч ким келген жок деңизчи, бирок жолдошторума дурус эле түрдүү сигналдар берилиптир. Ошондо да биздин негизги максатыбыз – эптеп өзүбүздү Прагага жеткириш болчу. Ошентип келип калдык.

Төрөкул Дооров: Сиз көп жылдардан бери оппозициялык иш-аракеттер менен жүргөнүңүз белгилүү, бирок түрмөгө түшүп, куугунтуктарга кабылганыңызга карабай, дале Ташкенде жашап жатасыз. Бүгүн Өзбекстанда оппозиционер үчүн жашоо кандай?

Атаназар Арифов: Биз такай көзөмөл астында жүрөбүз. Азыр өзүнчө чогулуп, кандайдыр бир жыйындарды өткөрүүгө мүмкүнчүлүгүбүз жок. Үй-бүлө мүчөлөрүбүз, тууган-уруктарыбыз да баары көзөмөлдө турушат. Менин үч уулум тең Канадага көчүп кетишкен. Жалгыз гана кенже баламды азыр эч жакка чыгарбай кармап отурабыз. Үйүмдө мен, жубайым, уулум болуп калдык. Үй-бүлөбүз ошентип чачырап кеткен... Жаштарга жумуш жок. Уулум иши болбосо да, аны үйлөндүрүп койгон элек. Мына, бир апта мурда ал перзенттүү болду.

Төрөкул Дооров: Неберелүү болгон турбайсызбы?

Атаназар Арифов: Ооба, ошентип, үй-бүлөбүз бир аз толуп калды. Анан бул жакка жөнөп калдык. Алгач курултай Швецияда болот деп айтылган. Бирок Өзбекстандан жөнөгөндөргө Германиянын элчилиги виза бербей койду. Ошондо уюштуруучулар курултайды бир айга артка жылдырып, Прагага көчүрүштү. Чехиянын элчилигине жети адам арыз берген элек, бирок үч кишинин арызын четке кагышты. Ошентип, төртөөбүз гана Прагага келип отурабыз.

Төрөкул Дооров: Прагадагы курултайда эми Өзбекстандан сиздер келип, дүйнөнүн башка өлкөлөрүнөн да өзбек оппозиционерлери чогулуп жатасыздар. Курултайдагы негизги талкуулана турган маселе кайсыл? Кантип Ислам Каримовду бийликтен кетирүүнү сүйлөшөсүздөрбү?

Атаназар Арифов: Бул, негизи, экинчи курултай. Былтыр Берлинде алгачкы жыйыныбыз өткөн. Биз ошол Берлиндеги жыйында коюлган максаттар бир жыл ичинде кандай аткарылганын карап, алдыга иш-пландарыбызды аныктайбыз. Эң башкысы мен өзүм жана Өзбекстан элдик кыймылы диний жана саясий экстремизмге каршыбыз, аны менен күрөшөбүз. Биз ошол күрөштүн жолун сүйлөшөбүз. Баарыбыз, сырттагылар да, анан өлкөнүн ичиндеги оппозиционерлер да, өзүбүздү “саясий экстремизмдин курмандыктары” деп билебиз жана мекенибизде жүргүзүлүп жаткан саясат “экстремисттик саясат” деп түшүнөбүз.

Төрөкул Дооров: Ислам Каримовдун экстремисттик саясатыбы?

Атаназар Арифов: Ошондой, анын себептери көп. Өлкөдө тынч жол менен бийликти алмаштыруу механизми жоготулган. Калк азыр жетекчиликти өз ыктыяры менен тынч жолдо алмаштыра албайт. Себеби ошол бийликти алмаштыруу жолу – шайлоо институту - азыр добуш берүүчүлөрдүн колунда эмес. Эң оболу ал механизм кайрадан Конституцияга киргизилип, элдин бул укугу анын өзүнө берилиши зарыл. Андай механизм азыркы Конституцияда жок.

Төрөкул Дооров: Атаназар аке, алыска кетпейли, 2005-жылкы Анжиян окуяларында эл өз ыктыяры менен бийликке нааразылыгын билдиргени эмне менен аяктаганын билебиз. Эл азыр эми коркуп калган. Сырттагы оппозиционерлерден айырмаланып, сиз өлкөнүн өзүндө жашайсыз. Өзбек элинде азыр да нааразылыгын ачык билдиргенге каалоосу барбы?

Атаназар Арифов: Элди ошого даярдоо – биздин максат. Элдеги нааразылык маанай күчтүү, бирок адамдар көчөгө аны ачык айтып чыга албай турушат. Биздин өлкөнүн ичиндеги милдетибиз – элди өз талабын ачык айтканга үйрөтүү. “Азыр кимдир бирөө сырттан келип, өлкөдө жетекчиликти алмаштырып берет” деп отура албайбыз. Элдин негизги бөлүгү өлкөнүн ичинде.

Азыр, түрдүү маалыматтарга караганда, 5-7 миллиондой ишке жарамдуу калкыбыз өз мекенинде нан таппай, сыртта түрдүү иштер менен мигрант болуп жүрөт. Биз өлкөдөгү элге азыркы чыныгы кырдаал канчалык оор болуп кеткенин айтышыбыз керек.

Биздин Өзбекстан Элдик кыймылыбыздын да башкы максаты – жумурияттын ичиндеги адамдарга баруу, аларды нааразылыгын ачык билдирүүгө үйрөтүү. Ошондуктан негизги ишибиз сыртта болбойт, ал өлкөнүн ичинде.

Казакстандык эки жихадчы кармалды

Бул сүрөттүн макаладагы каармандарга тиешеси жок.

Бишкекте радикал-экстремисттик жихадизм идеяларын жайылтып жүргөн Казакстандын эки жараны кармалды.

Бул тууралуу Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет 28-июнда билдирип, ага муфтияттын айрым кызматкерлери да катышы бар экенин айтууда.

Диний башкармалыктын маалымат кызматы өздөрүнүн ал адамдарга тиешеси болбогонун айтып, УКМКдан аны тактоону сурады.

Анткен менен талдоочулар жихадизм идеясы мусулмандар арасында жайылып жатканын жокко чыгарышпайт.

Соодагер “жихадчылар”

Ыкчам-иликтөө иштеринин жыйынтыгында, 25-июнда радикал-экстремисттик жихадизм идеяларын жайылткан Казакстандын эки жараны кармалганын УКМКнын коомчулук менен байланыш бөлүмүнүн башчысы Нурлан Токталиев билдирди:

- Бишкек шаарында УКМКнын кызматкерлери тарабынан Казакстандын эки жараны кармалды. Алар соода иштерине жамынып алып, радикалдык-экстремисттик жихадизм идеяларын жайылтып жүрүшкөн. Мындан тышкары, кийин койгон максаттарына пайдалануу үчүн аялдарды да өз катарларына тартып келишкен. Аялдарды тандап алуу жана тартуу иштерин ар кайсы диний жайларда, анын ичинде муфтияттын айрым кызматкерлеринин көмөгү менен Бишкектин борбордук мечитинде да жасап келишкен.

Атайын кызмат кошумчалагандай, кармалган адамдардын үйүн тинткен кезде, экстремисттик маанайдагы көп сандагы диний адабияттар жана колго жасалуучу жардыргыч заттардын тетиктери табылган. Табылган диний адабияттар күч колдонууга жана диний араздашууга чакырганы белгиленет.

"Дин, укук жана саясат" аналитикалык борборунун башчысы Кадыр Маликовдун айтымында, салафилердин бир бөлүгү күч менен бийликти оодарууга, тартип коргоо органдарына кол салууга чакырат. Маликов изилдөөлөрдө бул "жихадчылар" жана "такфир жамаат" деп айтыларын белгиледи:

- Алардын тамыры салафизмге барып такалат. Мисалы, байистүү жана радикал салафилер бар. Ал радикал салафилер ислам душмандарына куралдуу согуш же жихад жарыялашат. Буларды салафилер-жихадчылар деп аташат. Бирок салафилердин баары эле жихадчы эмес, байистүү салафилер да бар.

Талдоочулар салафизм менен вахабизм бир эле түшүнүк экендигин белгилешет. Кадыр Маликовдун айтымында, жихадизм Түндүк Кавказда, Ооганстанда, Жакынкы Чыгышта жайылган жана ушул тапта Борбор Азияда, анын ичинде Казакстан менен Кыргызстанда ага киргендердин саны өсүүдө.

Муфтият тактыкты талап кылды

Өткөн жылдары Бишкекте жана анын жака белиндеги жардырууларды, тартип коргоо органдарынын кызматкерлерине кол салууларды уюштурду делген "Жайшул Махди" уюмун да эксперттер жихадчы-салафилерге кошуп келатышат.

УКМКнын төрагасынын мурдагы орун басары Марат Иманкуловдун билдиришинче, жихад сөзү түпкү маанисинен бурмаланууда. Ал ислам дининде мекенчилдикке жана маданияттуулукка чакырган чоң жана кичи жихаддар бар экенин айтты.

- Чоң жихад деп мусулман адамдын өзү менен иштөөсүн, кемчиликтерин жоюусун жана маданиятын жогорулатуусун айтат. Бул өтө оор иш. Ошондуктан аны чоң жихад деп койгон. Ал эми кичине жихад - эгер мамлекетке душмандар басып келсе, аргасыздан колго курал алып, өлкөнү жана мусулмандарды коргоп чыгууну айтат. Бул сөздүн эч кандай зыяны жок. Мекенчилдикке, жакшылыкка чакырган чоң түшүнүктү азыр террорчуларга байланышып калды.

Ал эми муфтияттын басма сөз кызматы билдирүү таратып, УКМКнын муфтияттын айрым кызматкерлери кармалган жихадчыларга көмөктөшкөн деген маалыматын тактоону сурады.

Мусулмандар дин башкармалыгынын басма сөз катчысы Максат Мамбеталиев муфтиятты үстүртөн айыптоо менен УКМК анын аброюн атайын түшүрүүдө деп эсептейт.

- УКМК так жана далилдүү фактылар менен айтса жакшы болмок. Ал адам ким экенин жана кайсы жерден андай иш-аракет кылганын айтса, аны билгенге биз өзүбүз да кызыкдар элек. Эгер ошондой иштер бар экени чын болсо, анда муфтияттын атын жамынып алып, башка адамдар деле жасашы мүмкүн. Бул билдирүүнү муфтияттын коомчулуктагы аброюн түшүрүү максатында айтылды деп да ойлоого болот. Муну да жокко чыгарбайбыз.

Мамбеталиев буга чейин да атайын кызмат Бангладешке медресеге кетип жаткан өспүрүмдөрдү жөнөтүүгө Бишкектеги борбордук мечиттин кызматкерлеринин катышы бар деп маалымат таратып, бирок ал тастыкталбаганын белгиледи.

Өзбекстан ЖККУдан кайра чыгууда

ЖККУга мүчө өлкөлөрдүн лидерлери уюмдун кезектеги саммитинде, Москва, 16-май, 2012-жыл

Өзбекстан Жамааттык коопсуздук келишими уюмундагы мүчөлүгүн токтотуу ниетин расмий кабарлаганын уюмдун катчылыгы ырастады. Бул Өзбекстандын ЖККУдан экинчи ирет кетиши болот. Ташкентти азыр мындай кадамга эмнелер түртүшү мүмкүн?

Өзбекстандын Жамааттык коопсуздук келишими уюмунун катчылыгына жолдогон нотасынын мазмуну азырынча расмий ачыктала элек.

Ташкенттен ал ЖККУдагы мүчөлүгүн токтотору айтылган нота түшкөнүн 28-июнда “Азаттык” үналгысына уюмдун басма сөз катчысы Владимир Зайнетдинов да ырастады.

Анын айтымында, учурда Өзбекстан жиберген документтердин укуктук жагы иликтенип, уюмга мүчө өлкөлөрдүн президенттерине баяндама даярдалууда.

Өзбекстандын ЖККУдагы мүчөлүгүн бул ирет токтотуп жатышы эски совет аймагынын андан башка алты өлкөсүнүн башын кошкон аскерий-саясий бирикме түзүлгөнүнүн жыйырма жылдыгына туш келди.

ЖККУ боюнча алгачкы келишимге 1992-жылы Ташкентте кол коюлган. Уюмга мүчө өлкөлөрдүн президенттери өткөн айда эле Москвада мааракелик саммитке чогулган болчу. Ага президент Ислам Каримов да барган.

Тажикстандык саясат таануучу Саймудин Дустов “Азаттык” менен маегинде Өзбекстандын ЖККУдан кайрадан кетип жатышын уюмдагы мүчөлүк өлкөнүн улуттук кызыкчылыктарына жооп бербей калганы менен түшүндүрдү:

​ ​- Азыркы кырдаалда Жамааттык коопсуздук келишими уюмунда туруу Ташкенттин улуттук кызыкчылыктарына жооп бербейт. Себеби аймакта Өзбекстан үчүн аскерий жана башка коркунуч жок. Андыктан Өзбекстандын улуттук кызыкчылыгы, президент Каримовдун режими үчүн ЖККУда калууга өзгөчө муктаждык жок.

Саймудин Дустов Өзбекстандын ЖККУдан кетип жатышынын азыркы себептерин АКШ жана НАТО аскерлеринин 2014-жылы Ооганстандан чыгышында Борбор Азиядан башкы өнөктөш болуу мүдөөсүнө да байланыштырды:

- Өзбекстан НАТО үчүн (Ооганстандан чыгууда) темир жол кызматын Борбор Азияда көрсөтө ала турган жалгыз аймак. Ал аскерий-техникалык жардам алууга ниеттенип жатканы түшүнүктүү. Иш жүзүндө ал АКШнын Борбор Азиядагы башкы өнөктөшүнө жана аскерий жактан кубаттуу өлкөгө айланат. Андыктан, менимче, Тажикстан менен Кыргызстандын жетекчилиги да тиешелүү жыйынтыктарды чыгарышы керек.

АКШ жана НАТО өлкөлөрү Ооганстандан чыкканда аскерий техникасынын бир бөлүгүн Борбор Азия өлкөлөрүндө калтыруу ниети бар болгонун ачыктаган. Алардын мындай пландарын Орусия жумшак айтканда жактырган эмес.

Бишкектик талдоочу Орозбек Молдалиев “Азаттык” менен маегинде Өзбекстан ЖККУга Анжияндагы кан төгүүнүн артынан Батышта Ташкент режимине каршы санкциялар киргизилгенден кийин кайра кошулганын эске салып, буларга токтолду:

- Өзбекстан күткөн маселелер Орусия тарабынан чечилген жок. Чкалов авиазаводуна инвестициядан баштап, башка маселелер боюнча да иштиктүү алга жылган кызматташтык болгон жок. ЖККУ жөнүндө өзбек президентинин “КМШ алкагындагы таасирдүүрөк эле уюм ЖККУ” деп айтканы бар. Демек ЖККУдан чыгып жатканы КМШда таасирдүү уюм жок дегени.

Талдоочу Орозбек Молдалиев кошумчалагандай, Өзбекстандын ЖККУдан кетиши анын Кыргызстан менен ансыз деле дымып турган алакасына таасир этпейт:

- Өзбекстан менен бизди ЖККУ деле, КМШ деле байланыштырган жок. Эки тараптуу кызматташтыктын негизинде гана мамиле жүрүп жатат. Өзбекстандын чыгып кеткенинен ЖККУ саясий жагынан гана уттурбаса, башка зыян деле тартпайт. Негизи ЖККУ кагаз жүзүндөгү эле уюм да.

Өзбекстан жети жылдык тыныгуудан соң 2006-жылы ЖККУга кайра кошулгандан кийин деле уюмдун алкагындагы айрым демилгелерден баш тартып келген. Маселен 2009-жылы уюм алдында Биргелешкен күчтөрдүн чукул чара көрүү тобун (КСОР) негиздөө боюнча документке Беларус менен бирге кол коюудан баш тарткан.

Өзбекстан элинин коңшуларга каттоосун да чектеди

Өзбекстандын жарандык паспорту

Өзбекстанда жарандардын КМШ өлкөлөрүнө каттоо тартибине өзгөртүүлөр киргизилди. Ага ылайык, өзбекстандыктар Тажикстан менен Түркмөнстанга, эки айдан ашуун убакытка Кыргызстанга баргысы келсе да чыгуу визасын алуу талап кылынат. Байкоочулар бул чараны бийликтин жарандардын кыймыл-аракетине көзөмөлдү мурдагыдан да күчөтүү аракети катары мүнөздөшүүдө.

Өзбекстанда жарандардын КМШ өлкөлөрүнө каттоо тартибин караган эрежелерге өзгөртүүлөр 1-июндан тарта киргени мамлекеттик маалымат каражаттарынын ушул шаршембидеги кабарынан белгилүү болду.

Ага ылайык, эми коңшу Түркмөнстан менен Тажикстанга барууну каалагандар үчүн да чыгуу визасы кайра калыбына келтирилген. Тажикстандын Ташкенттеги элчилигинин атын атагысы келбеген кызматкери “Азаттыктын” өзбек кызматы менен маегинде эми алар паспортто атайы уруксат белгиси коюлбаса өзбек жарандарына виза бере албасын, берген күндө деле чек арада көйгөй жараларына токтолду:

- Бир жарым, эки ай мурда бул мүмкүн болчу. Эми баары чек арадан көз каранды, биз айта албайбыз. Азыр ушундай талап болуп жатат. Биз го визаны берип коюшубуз мүмкүн, бирок чек арадан чыгып жатканда өзбек жарандарынын өзүнө эле проблема жаралат.

Өзбек расмий өкүлдөрү жарандар коңшу Тажикстан менен Түркмөнстанга каттаганда эмне үчүн чыгуу визасын алуу тартиби кайра киргизилгени боюнча түшүндүрмө берише элек.

Белгилүүсү расмий Ташкенттин бул эки коңшусу менен айрым мезгилдерде мамилеси түрдүү себептерден улам чыңалган абалда болуп келген.

Эреже боюнча Тажикстанга бул өлкөгө чектешкен райондордун жарандары беш күндөн көп эмес убакытка гана чыгуу визасын албастан бара алышат.

Түркмөнстанга аны менен чектешкен райондордун жашоочулары бир айда бир жолу үч күндөн ашуун эмес убакытка гана чыгуу визасыз каттай алышат.

Ал эми Кыргызстанга келгенде чыгуу визасын алуу өзбек жарандарынын сапары алтымыш күндөн ашса талап кылынат. Борбор Азиядагы коңшуларга каттоодо чыгуу визасы талап кылынбаган жалгыз өлкө - Казакстан гана калган.

Ташкенттик укук коргоочу Сурат Икрамов “Азаттыктын” кабарчысы менен маегинде чыгуу визасын алуу ар кандай максатта четке барып келүүнү көздөгөн жарандар үчүн кошумча түйшүк жаратарын белгиледи:

- Чыгуу визасын алар алдында маале комитетине кайрылып, ошол жерде жашаарыңды күбөлөндүрүп, мөөр койдурууң керек. Жакында эле Ташкенттин өзүм турган районундагы ОВИРге бардым. Адамдар котолоп кезекте турушат. Билесиз да, адатка айлангандай бардык жерде пара алышат, бул иште коррупция көп. Эскирген, эч кимге кереги жок иш.

Учурда Францияда жашаган өзбекстандык укук коргоочу Надежда Атаеванын пикиринде, чыгуу визасынынын эми коңшу өлкөлөргө каттоодо да талап кылынышы Ташкент бийликтеринин жарандардын баскан-турганына көзөмөлдү мурдагыдан да күчөтүү аракети:

- Эгер жаран үч айдан ашуун жок болсо, участкалык милиция, маале комитеттери тарабынан атайын тизмеге түшөт. Жарандын жашаган жеринде жок болушуна маале комитети эле эмес, тергөө органдары менен коопсуздук кызматы да кызыгат. Коопсуздук кызматы жарандын кайсыл жерде жүргөнүнө ал алты айдан ашуун жок болсо кызыга баштайт. Адамдардын ары-бери каттоо укугун чектөө эмне үчүн күчөөдө, аткени жалпы көзөмөл күчөп жатат. Экинчи жагы бул - коррупция үчүн чоң жылчык. Укук коргоо, жазалоо органдарынын кызматкерлери мыйзамсыз киреше булагын түрдүү ыкмалар менен табууга абдан кызыкдар.

Өзбекстан совет доорунан калган мурас – жарандар чет өлкөгө чыгууда бийликтен уруксат алуусун караган эрежени өзүнчө мамлекет болгон 1991-жылдан бери эле такай сактоодо.

Ага ылайык, чет өлкөгө алгач бара жаткан жаран эле эмес, чет өлкөдө окуп же иштеген соң мекенине кыска мөөнөткө кайтып, кайра четке кетүүчү жаран да милициянын атайын бөлүмүнөн паспортуна уруксат белгисин койдурушу керек. Чек арадан андай белгиси жок чыга албайсың, чыккан күндө да бул мыйзам бузуу деп эсептелет.

"Айылыбызды сойкулар каптап кетти..."

Гонио айылынан бир көрүнүш

Кара деңиз боюндагы Гонио деп аталган Грузиянын чакан айылынын тургундары Борбор Азия менен Түндүк Кавказдан барган сойкуларды чыгара албай убара.

Бул айылдын тургундары өзгөчө жай мезгилинде секс-туризм күчөп кеткени тууралуу жергиликтүү бийликтерге даттанып, айла куруганда пикетке чыгышты.

Кара деңиздин жээгинде, Рим архитектурасын сүрөттөгөн Грузиянын бул чакан айылына жайкы саратанда жыл сайын туристтер агылып келет. Гонио айылы акыркы жылдары “меймандостуктун” башкача түрү менен да келгендерди таң калтырууда. “Тынч жаткан айылыбызды Борбор Азиядан жана Түндүк Кавказдан келген кыз-келиндер сойкулардын борборуна айлантып салышты”, - дешет айылдыктар.

Бул аймакка келүү үчүн түркиялыктардан виза талап кылынбагандыктан, анын үстүнө чек арадан алыстыгы 4 гана километр болгондуктан Гониодогу сойкулардын негизги кардарлары түркиялыктар экен.

Жергиликтүү жашоочулар Түркиянын чек арасы аркылуу Батуми курортуна бараткан автоунааларды жарым-жылаңач сойкулар ачык эле кол көтөрүп токтотуп, бүтүндөй айылды шерменде кылып жатканына нааразы.

- Бардык ажариялыктар биздин айылдын көйгөйүн билишет. Өзбекстандан келген бул аялдар биздин балдарыбыздан да уялышпайт. Түркиядан келген кардарлар менен бирге булар бүтүндөй Батумини колго алышты. Уят, - деп каңырыгы түтөдү Гонионун бир тургуну.

Болгону үч миң киши жашаган бул чакан айылда сойкуларды ажыратуу кыйын эмес. Жергиликтүү тургундар «келгиндер» грузин элинин салтын бузуп атышат деп кыжырданууда.

Айыл тургуну Мамука Малакадзе мындай дейт:

- Түрктөр ойлоп жатышат да, буларда бардык аялдар ушундай турбайбы деп. Биз абдан намыстуу элбиз, аялдарыбыз эч качан андай жолдорго барбайт, жакындабайт дагы. Башкалар биздин айылды уятка калтырышты.

Гониодогу "келгин" кыздар
Гониодогу "келгин" кыздар
Жашоочулар маселени көрүп турса дагы көрмөксөн болууда деп жергиликтүү бийликтегилерге нааразы. Керек болсо алар секс-туризмге каршы тынбай пикетке чыгышат. Жакында эле "айылды каптаган сойкуларды тыйып бергиле" деп 450 адамдын колу коюлган даттануу катын Ажариянын бийлигине, президент Михаил Саакашвилиге да жолдошту.

Бийликтер да буга чейин сойкуларга бир катар чараларды колдонуп көрүшкөн. Полиция рейд жүргүзөт, бирок ал учурда көчөдөн бир дагы сойкуну таба албайсың, баары жашынып алышат. Бул үчүн дагы «өз ара келишип алышса» керек деп жашоочулар полицияны күнөөлөшөт.

Грузин соту мындан бир аз мурун Ажарияда сойкулук бизнеси менен шугулданган кишини 15 жылга түрмөгө кести. Ушул жуманын башында Азербейжандан келген келинге 60 доллар айып пул төлөтүп, өлкөдөн чыгарып салышты. Бирок муну менен эле абал жөнгө салынчудай түрү жок дешет жергиликтүүлөр.

Бийликтерге сойкуларга катуу чара көрүүнү сунуштаган Гониолук Дэвид Коколадзе «Азаттыктын» грузин кызматынын кабарчысына буларды айтты:

- Биз кыз-келиндерге бирдеме десек, бул биздин жеке ишибиз деп орой жооп беришет. Эми армяндар да булардын кардары болуп калды. Аялдардын көпчүлүгү Өзбекстан, Дагестан жана Чеченстандан. Бул көрүнүш азыр бизге таң калычтуу деле эмес, дыйкандардан баштап аткаминерлерге чейин билишет.

Грузияда жакында эле Өзбекстандан бир келинди фабрикадан жумуш таап берем деп алдап алып келип, сойкулук кылууга мажбурлаган дагы бир адам соттолду. Өткөн айда ушул иш менен алектенген кыргызстандык бир жаш кыз Грузияда өзүн-өзү асып алган болчу.

Бул өлкөдө азыр адам сатууга каршы аракеттер, иликтөөлөр, түшүндүрүү иштери кызуу жүргүзүлүүдө.

Грузия АКШ мамлекеттик департаментинин 2012-жылдагы «Адам сатуу» боюнча баяндамасында абал жакшы делген өлкөлөрдүн катарына кирген. Бирок бул жыйынтыкка адам укугун коргоочу жергиликтүү активисттер кошулбайт. Алар Грузиянын Гонио сыяктуу чакан эле бир айылындагы сексуалдык кулчулук көрүнүшүн буга мисал кылганыбыз жетиштүү дешет.

Аталган айылдын тургундары болсо сойкуларга каршы катаал чара көрүп берээр деп президент Саакашвилиден жооп күтүп отурушат.

Тажик согушундагы массалык көмүүлөрдүн изи

Тажик согушундагы массалык көмүүлөрдүн изи
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:30 0:00

Тажик согушуна баа бериле элек

Турсунзаде районундагы массалык көмүүзөрзө, Тажикстан, 2012-жыл

Тажикстан бул күндөрү жарандык согуштун аякташынын 15 жылдыгын белгилөөдө. 100 миңден көп кишинин өмүрүн алып кеткен, өлкөнү бүлгүнгө учураткан ал кандуу окуялардын жаралары али айыга элек. Жер-жерлерде адамдар массалык көмүлгөн көрүстөндөрдө жаткандардын аты-жөнү белгисиз бойдон кала берүүдө.

Жарандык уруш башталган 1992-жылдын күзүндө согушкерлер Турсунзаде районунун Чинор айылынын эркек тургундарын Камбар капчыгайына алып кетип, атып салышкан. Айылдыктар ал жердеги массалык кабырда 800гө жакын кишинин сөөгү жашырылган дешет.

Ал жайда Фахриддин Сайфиддиновдун атасынын, туугандарынын, кошуналарынын сөөктөрү жатат.

“Колу-буттарын байлап, баштарына мүшөк кийгизип туруп машинеге салып кетишкен”, - деп эскерет Фахриддин.

Арадан 20 жыл өтсө да жергиликтүү жашоочулар ал окуялар кечээ эле болгондой сезилет дешет.

Суханоро апа 23-ноябрга оогон түнү саналуу саатта беш баласынан тең айрылган. Ал күндөрү согушкерлердин куралчан топтору өлкөнүн батышында жайкын адамдардын үйлөрүн тоноп, зордук-зомбулук күчөп турган кез эле.

Бир түндө беш уулунан айрылган Суханоро апа
Бир түндө беш уулунан айрылган Суханоро апа
“Мына ушул жол менен короодон алып кетишти. Тээтиги өрүктүн жанына келгенде улуу балам: "эне, бизди алып кетип атышат”, - деди. Мен анда жүрөгүм оозума батып, бир да сөз айта албадым. Анан таптакыр эле дудуктай болуп калдым, түнкү саат бирге чейин сүйлөй алган жокмун.

Суханоро апанын уулдарын Ибод жана Рамазон аттуу талаа командирлеринин адамдары өлтүрүшкөн деп айтышат. Бандиттер азыр кайда экенин эч ким айта албайт. Кээ бирлер аларды атаандаш топтор кийин өлтүрүп кетишкен дешсе, башка бир имиштерге караганда, согушкерлер коңшу мамлекеттерде жашырынып жүрүшөт.

Айтор чындыкты эч ким билбейт. Себеби ошондон бери бийлик ал окуялардын чоо-жайын билүүгө, аларды иликтөөгө аракет жасаган эмес. Кээ бирлер өкмөт айыга элек жараларды ырбатууну каалабайт деген оюн айтышат. Бирок жергиликтүү аксакалдардын бири баары бир эл кылмышкерлер ким экенинен кабардар дейт.

Турсунзаде районундагы 6 массалык көрүстөндүн ичинен биринде эле 800 кишинин сөөктөрү аныкталган. Ахунбабаев айылындагы “Мазори Шахидон” мүрзөсүндө жаткандарга эстелик тургузулуп, аттары бирден ташка чегилген. Күбөлөр ар бир көрүстөндө 100дөн 1 миңге чейин киши көмүлгөн дешет.

"Мазори Шахидон" мүрзөсү
"Мазори Шахидон" мүрзөсү
Райондун Каратаг айыл өкмөтүнүн катчысы Орифа Бобоева ал окуяларды прокуратура органдары иликтөөгө тийиш деп эсептейт:
“Ал жылдары набыт болгон жергиликтүү жашоочулардын тизмесин мен азыркы күнгө чейин көрө элекмин”.

Дал ушул себептен 5 жылга созулган ички куралдуу тирешүү канча кишинин өмүрүн кыйганын так эч ким айта албайт. Бийлик 100 миң, балким андан да көп киши өлгөн болушу мүмкүн деп билдирип келатат. Эксперттер ачуу чындыкты өлкөнүн тарыхы, келечек муундар үчүн билүү керек дешет.

Бул ойго Тажикстандын “Ислам Кайра жаралуу” партиясынын лидерлеринин бири Хикматулло Сайфуллозода да кошулат:

“Көз карандысыз коомдук комиссия түзүлүүгө тийиш. Ал ошол кан төгүүгө баасын берип, туура жыйынтык чыгаруу үчүн канча киши мерт кеткенин, жаңжалдын масштабын эсептесе жакшы болот эле”.

Жарандык согушту тажиктер өздөрү бир тууган бир тууганга каршы чыккан кандаштардын урушу деп аташат. Куралдуу жаңжал тынчтык келишимине кол коюу менен аяктаган, бирок саясий баа ошол окуяларга алигиче бериле элек.

Тажик согушундагы массалык көмүүлөрдүн изи
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:30 0:00

Тажик согушунун жарасы

Полковник Махмуд Худайбердиевдин бригадасы Дүйшөмбүнүн Турсунзаде көчөсүндө, 9-январь, 1997-жыл

Тажикстанда бүгүн Улуттук биримдик күнү белгиленүүдө. 1997-жылы дал ушул июндун соңку күндөрү тынчтык келишимине кол коюлуп, беш жылдык жарандык согуш аяктаган. Ал жарандык согуштун айыккыс жараларынын бири – 20-30 жашында жесир калган 25 миңдей тажик аялдарынын тагдыры.

1992-жылдын кышкы ызгаар күчөп турган ал күнү кандай окуялар болгонун Азиза Саидова азыр да эстеген сайын үнү каргылданып титиреп кетет. “Бүткүл жашоом, өмүрүм быркырап талкалангандай болгон. Шаарыбыз кыйрап, күйөөмдү көчөдө бараткан жеринен атып кетишти. 26 жашымда эки айлык баламды кучактап жесир калдым”, - деп баяндайт Азиза оор үшкүрүнө.

Тажикстандын түштүк жана чыгыш аймактарында Азизага окшоп жапжаш кара кийинип, жесир калган аялдардын саны 25 миңдин тегерегинде. Атасынан айрылган балдардын саны 55 миңге чукулдайт. 30га чыгып-чыкпай жесир калган келиндердин көпчүлүгү коомдук салт-санаага баш ийип, жалгыз бой энелик жашоосун улантты. Дагы миңдеген аялдар күйөөсү дайынсыз жоголгонун айтып, молдолордон кеп-кеңеш сурап кайрылды.

Жарандык согуш аяктаган 1997-жылы Тажикстандын Исламдык борбору атайын жыйын куруп, айрым диний жоболорду өзгөртүп, аялдарга карата бир топ чектөөлөрдү жумшартууга аргасыз болгон. Мисалы, шариат боюнча күйөөсү өлгөн аял бир жыл кара кийип, аза күтүшү талап этилсе, согушту баштан кечирген Тажикстанда ал мөөнөт 4 ай, 10 күн деп өзгөртүлгөн.

Кээ бир исламдык коомдордо күйөөсү дайынсыз жоголгон аял эри 99 жашка чыкканча күтүшү керек болсо, биз аны төрт жыл деп чектедик, - деп айтып берди “Азаттыкка” Хомурад молдо.

- Кырдаалды эске алып, Тажикстандын Исламдык борбору күйөөсү жоголгон аялдар жолдошун төрт жыл күтүп, ага чейин дайыны чыкпаса, башка кишиге турмушка чыга алат деген атайын фатва кабыл алган.

Ал фатвада экинчи күйөөсү мурдагы эринин жакын тууганы болушу шарт эмес деген да тактоо киргизилген. Молдолордон башка толгон-токой бейөкмөт уюмдар, эл аралык уюмдар согуштун айынан жесир калган аялдарга ар түркүн кесипти үйрөтүп, жумуш таап, балдарын багуунун жолдорун сунуштап жатышты.

Ошентсе да, эч жерде жазылбаган катаал эрежелер өкүм сүргөн Тажикстанда миңдеген аялдар туугандарынан, кайындарынан айбыгып, ошол бойдон жесирлик жашоосун улантып, өмүрүн балдарына арнашты.

28 жаштагы журналист күйөөсүн көчөдө атып кетишкен Азиза Саидова ал кайгылуу окуядан алты жыл өткөндөн кийин экинчи жолу турмушка чыгып, дагы эки балалуу болгонуна ыраазы.

- Молдого барып, өзүм жаш болсом мындан аркы жашоом кандай болот деп кеңеш сурадым. Ал "согуштун айынан ушундай тагдырга туш болдуң. Эми аза күтүү мөөнөтү аяктаганда өзүңө ылайыктуу жолдош табууга аракет кылышың керек" деп түшүндүрдү.

Азизага окшоп Тажикстандагы беш жылдык согуштун айынан жетим-жесир калгандар андай кандуу окуялар экинчи кайталанбасын деген тилек менен жашоосун улантып келет.

Малашенко: Борбор Азия НАТОдон курал алышы - мыйзам ченемдүү көрүнүш

А.Малашенко

АКШ Ооганстандан чыгара турган аскерий курал-жарактарынын бир бөлүгүн Борбор Азия мамлекеттерине калтырышына Орусия эмне үчүн кыжалат болуп жатат?

НАТО 2014-жылдын этегине чейин өзүнүн аскерлерин жана аскерий техникасын Ооганстандан чыгарып кетиши керек. Техниканын көпчүлүк бөлүгүн кайрадан алып кетүүнүн оордуна АКШ учурда Борбор Азиянын үч мамлекети – Кыргызстан, Тажикстан жана Өзбекстан менен сүйлөшүүлөрдү жүргүзө баштаганы кабарланган.

Орусиядагы айрым маалымат булактары бул кабарды расмий Москва терс кабыл алганын жазышкан болчу. "Азаттык" бул боюнча Москвадагы “Карнеги” корунун аналитиги Алексей Малашенкого кайрылып, Орусиянын терс реакциясы эмнеге байланыштуу болушу мүмкүн экенин сурады.

А.Малашенко: АКШ Ооганстандагы өзүнүн айрым аскерий курал-жарактарын, оор техникасын Борбор Азиядагы мамлекеттерге калтырышы Орусиянын бул чөлкөмдөгү таасирине доо кетирет деген коркунуч бар. Анткени Орусия жана бул өлкөлөр мүчө болгон Жамааттык коопсуздук келишими уюму өзү толугу менен орус жеринде жасалган курал-жарак Борбор Азия мамлекеттерине ички баа менен сатылып келгени үчүн гана иштеп келаткан. Эгерде өзбектер, тажиктер же кыргыздар үчүн орустардыкынан алда канча күчтүүрөөк, болгондо да, бекер берилип жаткан курал сунуш кылынса, мындан ким баш тартмак эле?

"Азаттык": Мында Орусияны ойлондурган жагы ушул коммерциялык эле себебиндеби? Москва эми Борбор Азияга курал сата албай калабыз деп эле кыжалат болушу мүмкүнбү же саясий тынчсыздануу да барбы?

А.Малашенко: Билесизби, мен муну “көп векторлуу саясаттын” даана бир мисалы деп эле атамакмын. Буга чейин аны жалаң саясий гана маселе менен байланыштырып келишсе, эми ага аскерий акпектиси да кошулуп жатат. Чынында, Орусия жалпы Борбор Азия чөлкөмүндө курал-жарак боюнча алда качан эле монополисттик укугунан ажырап калган. Азыр бул өлкөлөр Түркиядан, Германиядан да курал алып жатышпайбы.

Ага кошумча Өзбекстан, маселен, ок өткөрбөс желеткелерин, түндө көрө ала турган дүрбүлөрдү, байланыш толкундарын баса турган атайын аппараттарды заказ кылып жатышат. Өзбектер көбүнчө эки башка максатта (тынчтык максатта да, согуш үчүн да) колдонула турган товарларды алууга дилгир. Бул өңдүү куралдардын кеңири тизмеси да бар.

"Азаттык": Алексей мырза, орусиялык дипломатиялык булактар биринчи күндөн эле Вашингтондун бул планын сынга ала башташты. АКШ Ооганстандагы курал-жарактарынын айрым бөлүгүн Борбор Азияда калтырышы Вашингтон менен Москванын мамилесине кандай таасир этиши мүмкүн?

А.Малашенко: Негизи, бул суроону эки тарап өткөн жылдан тарта эле сүйлөшө башташкан. Орусия муну, албетте, каалабайт. Бирок америкалыктар “бир ок менен эки коенду атканы” жатышат. Бир чети алар үчүн азыр бүт куралды алып чыгып кетиштин өзү өтө эле кымбатка туруп калат, өзүн актабайт. Экинчиден, куралды калтыруу менен Борбор Азия өлкөлөрүндө өзүнүн таасирин арттырат.

Борбор Азия мамлекеттери бул сунуштан, албетте, баш тартышпайт жана буга алардын толук укугу бар. Бул алардын дээрлик 15 жылдан бери айтып келаткан “көп багыттуу саясатынын” бир мисалы.

Кол күрөш: Азия чемпионатынын 13 медалы

25-июнда Иранда өткөн армрестлинг Азия чемпионатында кыргызстандыктар 6 алтын, 3 күмүш, 2 коло байге утуп келди. Шри-Ланкада шахматтан Азия биринчилиги башталды.

25-июнда Тегеран шаарынан кыргызстандык кол күрөш чеберлери 6 алтын, 4 күмүш жана 3 коло байге утуп, олжолуу кайтышты. Дене тарбия жана спорт боюнча мамлекеттик агенттиктин басма сөз катчысы Жазгүл Аликееванын айтымында, Иранда өткөн армрестлинг Азия чемпионатында 10 жигит өлкө намысын коргоду. Оор салмакта бишкектик Вячеслав Абросимов Азия чемпиону аталды.

Ардагерлердин билек сыноосунда кыргызстандык Геннадий Старостенко менен Артур Шмойлов оң жана сол колдордун таймашуусунда 4 алтын медаль утуп алышты. 60 кило салмактагы Абдыкерим Лаваза күмүш жана коло байгелүү болду. 85 кило салмакта Азия чемпионатынын Мирлан Байчериков 2 күмүш медалын утуп алды. Никита Баснин да үчүнчү орунду камсыз кылды.

Азиянын акыл таймашы

25-июнда Шри-Ланканын Коломбо шаарында шахмат боюнча жеткинчектер, өспүрүмдөр арасында Азия биринчилиги башталды. Мында өлкө намысын 12 жаш шахматчы коргоп жатат. Быйылкы Азия биринчилиги 6 жаштан 18 жашка чейинки курактагы өспүрүмдөр арасында жаш курагына жараша өткөрүлүүдө.

Шахмат федерациясынын аткаруу комитетинин мүчөсү Бактыгүл Тиленбаеванын айтымында, кыргызстандык жеткинчектерден Азия чемпионатынын коло медаль ээси, алты жаштагы Артур Соломко менен 10 жаштагы Руслан Сьездбеков жана Шахноза Мусаева байгелүү орунга илинип калышы ыктымал.

Кыргыз республикасынын шахмат федерациясынын президенти Милан Турпановдун пикиринде, Кыргыз шахмат федерациясына жетекчи болгон Өмүрбек Бабанов жаш шахматчыларга каражат жагынан жардам бербей коюп, Азия чемпионатына өлкө чемпиондору Айжан Алымбай кызы, Жохар Жаанбай уулу, Алмаз Сьездбеков баштаган таланттуу балдар барбай калышты.

Шахматтан Азия биринчилигинин жеңүүчүлөрү 1-июлда аныкталат.

Футбол: Азия сыноосу

25-июнда Сауд Арабияда футболдон жаштар арасындагы Азия чемпионатына Кыргызстандын командасы экинчи беттешүүсүн өткөрөт. 22 жашка чейинки жаштар арасындагы футбол мелдешинде Кыргызстандын тандалма командасы биринчи беттешүүдө Сириянын оюнчуларына 1:0 эсебинде утулуп калды.

Кыргызстандын жаштар командасы В тобунда Сауд Арабия, Пакистан, Шри-Ланка жана Палестина менен кезектеги беттешүүлөрүн өткөрөт. Бул топто биринчи жана экиничи орундарды ээлеген командалар Азия чемпионатында финалда ойноо жолу ачылат.

Дрэг-рейсингтен өлкө чемпиондору

24-июнда Токмок шаарындагы аскердик аэродромдо дрэг-рейсинг авто унаа жарышы боюнча өлкө чемпионаты жыйынтыкталды. Автоунаанын моторунун кубаттуулугуна жараша 5 топко бөлүнүп, жарыш курч мүнөздө өттү. Элүүдөн ашуун авто ышкыбоздор жарышка катышты. Жыйынтыгында Владимир Сарский, Сергей Жуков, Рахим Вудуньян, Алмаз Мурзакаримов жана Андрей Вакурин дрэг-рейсинг боюнча өлкө чемпиону аталды.

Мелдешти уюштуруучулардын бири, кикбоксинг боюнча дүйнөнүн эки жолку чемпиону Руслан Абасовдун пикиринде, чет өлкөлөрдө өтүп жүргөндөй 402 метр аралыкка авто жарыштарга кыргызстандыктар да кызыга баштады.

Туристтердин көңүлүнө толгон ат чабыш

23-июнда Чолпон-Ата шаарынын ат майданында 2012-жылдагы туристтик сезондун ачылышына арналган ат спорт оюндары өттү.

Улуттук спортту өнүктүрүү борборунун жетекчиси Алмаз Касеновдун айтымында, ат оюндары бир гана туристтерди тартуу максатында эмес, эң алгач кыргыздын улуттук каада-салтын, маданиятын сактап калуу максатында уюштурулду.

Адегенде кунан, быштылар 1 миң 800 метр аралыкка чабылып, анда Антле аттуу бышты биринчи орунга келсе, экинчи орунда Калифорния, ал эми үчүнчү катарга Гүлсана аттуу аргымактар чыгышты. Мында жеңген аттын ээси 3 миң доллар өлчөмүндөгү сыйлыкка ээ болду.

Андан соң 9 чакырым аралыкка жорго салдырууда биринчи, экинчи орундарды Казакстандан келген Эдельвейс жана Биотоф аттуу жорго ээледи. Үчүнчү болуп марага кыргызстандык Космос аттуу ат келди. Жорго салыштын жеңүүчүсүнө 72 миң сомдук байге ыйгарылды.

Мындан тышкары меймандарга кыргыз элинин кыз куумай, оодарыш, тыйын эңмей жана башка улуттук оюндары көрсөтүлдү.

Ташкендин эки ачакей оюну

"Тынчтык миссиясы - 2012" аскерий машыгуусуна катышып жаткан Тажик армиясынын танктары. 10-июнь, 2012

Шанхай кызматташуу уюмунун 14-июнда Тажикстанда аяктаган аскердик машыгуусуна Өзбекстан катышкан жок.

Ташкен Тажикстандын Согди облусундагы машыгууга барчу казак аскерлерин каруу-жарагы менен чогуу өз аймагынан өткөрбөй койгону да кабарланды. Анын жүйөөсүн Ташкен расмий түрдө түшүндүргөн да жок. Өзбекстандын мындай позициясын кандай түшүндүрүү мүмкүн?

Менин оюмча, өзбек аскерлердин Согдидедги машыгууга катышкысы келбегени-Өзбекстан менен Тажикстан арасындагы талаштарга барып такалат.



Тажикстандын Согди облусунда өткөн машыгуу “Тынчтык миссиясы - 2012” деп аталды. Шанхай кызматташуу уюмуна мүчө өлкөлөр мындай аскердик машыгууну он жылдан бери ар эки жылда үзбөй өткөрүп келет.

Аскерлер бу жолку машыгууда расмий маалымдалгандай, мыйзамсыз куралчан топ басып алган кыштакты бошотуп, террорчулардын базасын абадан сокку уруп жана жерден аткылап таш талкан кылышты.

Машыгууга Шанхай кызматташуу уюмунун Өзбекстандан башка бардык мүчөлөрү: Казакстан, Кытай, Кыргызстан, Тажикстан жана Орусия катышты.

Өзбек аскерлери Борбор Азияда АКШ жетектеген машыгуу маалында
Өзбек аскерлери Борбор Азияда АКШ жетектеген машыгуу маалында
Серепчилердин баамында, Ташкен Согди облусуна аскерин жөнөтпөй жана казакстандык аскерлерди өз территориясы аркылуу өткөргөнгө уруксат бербесин чукул айтып, Шанхай кызматташуу уюмунда аскерий биримдик жок экенин даана көрсөттү.

Шанхай кызматташуу уюмунун терроризмге каршы күрөшүү боюнча регионалдык кеңсеси Ташкенде жайгашкандыктан, “Өзбекстандын мындай саясатынын негизги себеби эмнеде?” деген мыйзамый суроо туулат.

Алматылык талдоочу Жасарал Куанышалин Ташкендин жол тосуусун эки өлкөнүн президенттеринин бири-бирине атаандашуусу жана эки лидердин өз ара осол мамилесиден көрөт. Ошон үчүн айрыкча тараптар эби келгенде бирин-бири буттан чалып, байкап турат.

Ташкен өзү “Тынчтык миссиясы - 2012” машыгуусуна катышпоо жүйөөсүн расмий түрдө түшүндүргөн жок.

Москвалык журналист Виктория Панфилова маневрга өзбек аскерлеринин катышпаганы - Өзбекстан менен Тажикстан ортосундагы талаштуу маселелерге, айрыкча Рогун ГЭСинин курулушуна Ташкендин каршы чыгып жатканына байланыштуу деп боолгойт:

- Менин оюмча, өзбек аскерлердин Согдидедги машыгууга катышкысы келбегени - Өзбекстан менен Тажикстан арасындагы талаштарга барып такалат. Эки ортодогу эң курч маселе - Рогун ГЭСинин курулушу. Өзбекстан анысы менен ГЭСтин курулушу Ташкендин кызыкчылыгына ылайыксыз экенин көрсөтүүдө.

Ташкен совет доорунда долбоорлонгон ГЭС катуу жер титирөөлөргө туруштук бербейт, Аму дарыянын алабында суунун тартыштыгына алап барат деп санайт. Мындан башка эки өлкөнүн алакасына Ташкен биринчи киргизген паспорттук режим жана Өзбекстандын чек ара тилкесин миналап салганы да салым кошууда.

Анткен менен дүйшөмбүлүк серепчи Худойберди Холикназаровдун айтышынча, Шанхай уюмунун мүчөлөрү азыр террорчулукка каршы күрөштү күчөтүүдө же ага астейдил көңүл бурууда:

- Анткени НАТОнун жана АКШнын аскерлери 2014-жылы Ооганстандан чыгып кетет. Албетте түрдүү террордук жана экстремисттик топтордун аракети күчөйт. Ошон үчүн бул маселени көңүл чордонунда кармоо керек.

Шанхай кызматташуу уюмунун алкагындагы аскерий машыгуулар 2003-жылдан бери ар эки жылда бир өткөрүлүп келгени менен алиге пост-советтик мейкиндиктеги бир дагы жаңжалды басууга уюмдун аскерлери тартылган эмес.

Ушундан улам америкалык серепчи Рожер МакДермот региондогу коопсуздуктун эки маанилүү кемчилигине көңүл бурат. Атап айтканда, экс-советтик Борбор Азиянын Москвадан эгемен болгонуна жыйырма жыл болгонуна карабай, чөлкөмдө коопсуздуктун архитектурасы курула элек жана регионалдык коопсуздук “виртуалдык деңгээлде” гана бар.

Өзбек сүрөтчү Гиннестин китебине киреби?

Өзбекстандык сүрөтчү Леким Иброхимовдун “Миң периште - бир сүрөт” аттуу чыгармасы Гиннестин рекорддор китебине жана Орусиянын рекорддор топтомуна кирүүгө ат салышып жатат.

Туурасы 8 метр, узундугу 60 метр болгон бул сүрөт алгачкы жолу Прагадагы байыркы көргөзмөлөр залында 9-июлда көрсөтүлгөнү жатат. Көргөзмөнүн уюштуруучусу Мурод Иброхимов “Азаттыктын” өзбек кызматына билдиргендей, чоң картина жүктөлгөн автоунаалардын кербени Ташкенден Праганы көздөй жолдо келатат.

Мурод Иброхимовдун айтымында, бул сүрөттү тартууга 3 тонна боёк жана 600 квадрат метрге жакын суу өткөрбөй турган атайын кездеме сарпталган.



"Бул чыгарманы бир эле учурда эки рекорддор китебине сунуштадык. Прагадагы көргөзмөгө Орусиянын рекорддор китебинин өкүлү көз салат. Гиннестин өкүлү болсо картинанын Мадриддеги көргөзмөсүнө келиши күтүлүп жатат",- дейт Мурод Иброхимов.

Баш аягы үч жылга созулган бул долбоорго Орусиядагы "Global Festina" коомдук бирикмеси демөөрчүлүк кылган. Ошондой эле, "Global Event and Construction" (Ташкент), "Apple Love" (Прага, Чехия), "Deportpublic" (Мадрид, Испания), "Gusto's srl" (Флоренция, Италия) галереялары долбоордун өнөктөштөрү болушту.

Леким Иброхимовдун бул чыгармасы 9-21-июль күндөрү Прагадагы Incheba Expo көргөзмө борборунда, андан соң Мадриддеги ачык майданда элдин назарына коюлат.

Гинестин рекорддор китеби комитетинин маалыматы боюнча Өзбек эл сүрөтчүсүнүн долбоору бир катар көрсөткүчтөргө ылайык баалуу жана рекорддор китебинен орун алууга татыктуу.

"Чыгарма 1000 көркөм картинаны өзүнө камтыйт. Алардын ар биринде периштелер сүрөттөлгөн", - деди сүрөтчү, профессор Иброхимов.

Автор жөнүндө:

Леким Иброхимов 1944-жылы Алматынын Уйгур айылында туулган. 1971-жылы Ташкендеги театр жана сүрөт институтуна кирип, аны 1977-жылы аяктаган. Иброхимов Орусия Көркөм академиясынын ардактуу мүчөсү.

Кыл калем философ катары дагы таанымал. Лекин Иброхимовдун “Миф” аттуу китеби 1994-жылы Германияда немис тилинде басылып чыккан.

Маркум жазуучу Чыңгыз Айтматовдун жазган каты Иброхимовдо сакталуу:

«Дорогой Леким! Давно не виделись, и было бы хорошо увидеть твои новые работы. Ведь ты художник большого таланта. На мой взгляд, твои картины синтезируют достижения кистей Востока и Запада».
Чыңгыз Айтматов, писатель. 1999 г. Брюссель.

Иранда ичкичтер көбөйдү

Иран полициясы жашыруун алынып келаткан сыраны (пивону) колго түшүргөн кез.

1979-жылдагы исламдык төңкөрүштөн кийин Иранда алкогол ичимдиктерине исламга каршы деп тыюу салынган. Ичимдик ичкен же аны үйүндө сактаган адамдар айып төлөп, балакталып, түрмөгө салынышы мүмкүн. Ошондуктан Иран бийликтеринин азыр өлкөдө алкогол ичүү өстү жана ичкиликке берилгендер көбөйдү деп жатканы таң калыштуу көрүнөт.

Вино же шарап Иранда байыртадан ичилген, Омор Хаям баш болгон даңазалуу акындар шарапты ырга кошушкан. Ноорузда да дасторконго коюлган жети азыктын бири шарап болгон.

Бирок мындан 33 жыл мурдагы исламдык төңкөрүштөн кийин бул өлкөдө алкоголдук ичимдиктин бардык түрүнө тыюу салынган. Ким бул тыюну бузса айып төлөп, балак жеп, а тургай түрмөгө түшөт.

Бирок мындай жазага карабастан, Иран бийликтери өлкөдө ичкилик ичүү улам көбөйүп жаткандыгын айтууда.

Иранда улуттук же диний айрым азчылыктар гана алкоголдук ичимдик иче алышат, бирок кафелерде ичимдик сатылбайт.
Иранда улуттук же диний айрым азчылыктар гана алкоголдук ичимдик иче алышат, бирок кафелерде ичимдик сатылбайт.
Саламаттык сактоо министринин орун басары Алиреза Мездагиния жакында (13-июнда) «алкогол ичүү өңдөнгөн катардан тышкары жүрүм-турум» улам кеңири жайылып жатканына тынчсыздануу билдирди. Ал «Саламаттыкка зыян алып келген ичкилик Иран коомунун диний жана моралдык нормаларын бузат» деди. Мездагиния ошондой эле «Айрымдар ичимдик менен ачууну басам деп ойлой тургандыгын» белгиледи.

Ирандын Социалдык кызмат коомун жетектеген Мостафа Эглима да ирандыктар турмуштагы кыйынчылыктарын улантуунун айласынан ичкилик ичишет дейт:

- Алкогол ичимдиктери көңүл көтөрүүнүн бир гана түрү. Биз экономикалык каатчылык, социалдык проблемалар, жогорку инфляция бар өлкөдө жашайбыз. Эл өзүн алагды кылыш үчүн ичет.

Салматтык сактоо министрлигинин Саясатты аныктоо кеңешинин жетекчиси Бадхер Ларижаны өткөн аптада Тегерандын жардыраак бүлөлөрү жашаган түштүк оодандарында ичимдик көп ичилээрин эскерткен. Ал бирок ичкилик башка аймактарда да олуттуу маселе экендигин белгилеп, өкмөттү бул маселеге көңүл бурууга чакырды.

Расмий эсепке караганда, Иранда эки миллиондой баңги болсо, алардын көбү ичимдикке берилген. Ал эми маалымат каражаттарынын жазышынча, жыл сайын Иранга 80 миллион литр алкоголдук ичимдик аткезчилик жол менен ташылып келинсе, алардын үчтөн бири гана конфискацияланат.

Бирок үйдө жасалган армян арагы, пиво, виски, француз шарабы өңдөнгөн ичимдиктерди кара базардан оңой эле табууга болот. Белгилүү дүкөндөрдө ичимдикти жең ичинен аласыз, андан тышкары тааныштар аркылуу үйгө да алдырсаңыз болот. Ирандыктардын айрымдары ичимдикти үйдө өздөрү жасашат. Ошондой эле айрым заводдордо ичимдик жашыруун жасалаары айтылат. Иранда христиан азчылыгына ичимдик ичүүгө тыюу салынган эмес.

Акыркы жылдары өлкөнүн ичинде жасалган алкоголдук ичимдикке ууланып, көзү көрбөй калгандардын саны көбөйгөнү тууралуу жазып жүрүшөт.

«Шарг» гезити өткөн айда Иранда маң заттарын сатып алуу үчүн орто эсеп менен 22 мүнөт коротсоңуз, ичкиликти табууга 17 мүнөт кетээрин жазган. Эглиманын айтымында, отуруштарда ичимдик кеңири ичилет:

- Үйлөнүү тоюнда ичкилик ичип, көңүлдүү отурууну каалагандар үчүн сөзсүз өзүнчө бөлмө болот. Бул тууралуу статистика болгон эмес, же бийликтер жашырып келген. Бүгүнкү сандар чыныгы абалды көрсөтүп жатат.

Ал эми Тегерандын бир тургуну достору менен жүз граммдан алып койоорун айтат. Мени камашы мүмкүн, бирок мага баары бир, мага да көңүл ачыш керек да дейт атын атагысы келбеген тургун.

Жоголгон казак чек арачылары табылды

Казак-кытай чек арасындагы Коргас бекети

Казакстанда жоголгон он бир чек арачы аман-эсен табылды. Кытай менен мамлекеттик чек араны кайтаруу милдети жүктөлгөн аскерлердин дайынсыз кетиши акыркы бир ай ичинде экинчи ирет катталып олтурат. Бийликтин оппоненттери болсо бул көрүнүштү башкаруу системасындагы кризиске байланыштырышууда.

Дайынсыз жоголгон чек арачыларга издөө салынганы тууралуу маалыматтын шейшембиде Казакстанда дароо номер биринчи жаңылыкка айланышы
казак-кытай чек арасындагы бекетте өткөн айдын соңунда болгон окуяга түздөн-түз байланыштуу. Анда эки-үч күн командачылык менен байланыш үзүлүп калган чек ара бекеттен он төрт жоокердин жана бир токойчунун сөөгү табылган. Бул жолу бактыга жараша баары тынч аяктады, бирок эки окуянын тең расмий тарап айткан себеби окшош.

Уставдык эмес мамиле

Казакстандын Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитетинин басма сөз кызматынын шейшембидеги түшүндүрмөсүнө караганда, Чыгыш Казакстан облусундагы “Терсайрык” чек ара заставасынын 11 жоокеринин чек араны өз алдынча таштап кетүүсүнүн себеби - аскерлер арасындагы уставдык эмес мамилелер.

Дүйшөмбү таң эртеден тарта дайынсыз болуп жаткан жоокерлер кечээ түш ченде кызмат өтөгөн жеринен 20 чакырымдай алыстыкта табылган.

Казакстандын “Жоокер энелери” комитетинин Чыгыш Казакстан облусу боюнча бөлүмүнүн башчысы Любовь Филт “Азаттыктын” казак кызматы менен маегинде буларды белгиледи:

- Он бир киши баарын таштап, кетип калышкан. Бул жаш балдардын эле ээнбаштыгы эмес да, командирлердин катачылыгы. Мен кызматын жакшы жана мыкты өтөп жаткандар үчүн албетте кубанычтамын. Бирок сөзүнө акырына чейин тура албагандарды да айыптабаймын. Балдар туура эмес ишке барганы менен көйгөй мамлекеттик да. Чек ара ачык калууда, ал жерден эмне алып өтүп жатышат?

Казакстандын Аскерий прокуратурасы чек арадагы соңку инцидент боюнча Кылмыш кодексининин “кызмат адамынын же аскерий бөлүктүн командачылыгынын аракетсиздиги, кызматынан кыянат пайдалануусу” деген беренеси боюнча кылмыш ишин козгоду.

Бийлик айтканга оппоненттер ишенбейт

Уставдык эмес мамилелер казак-кытай чек арасындагы “Арканкерген” бекетинде өткөн айдын соңунда болгон трагедиялык окуянын да расмий себеби катары аталган. Бирок бийликтин оппонеттери бул көрүнүштөрдү башкаруу системасындагы жалпы кризистин белгиси деп мүнөздөшүүдө.

Оппозициядагы “Азат” социал-демократтар партиясынын тең төрагаларынын бири, мурдагы башкы прокурор Жармахан Туякбай мындай дейт:

- Булар бийликтин адеп чирип бүткөнүнүн белгиси деп билемин. Мунун ичинде укук коргоо органдарынын бири-бири менен атаандашуусу, бийлик талашуусу да бар. Бирок бул атаандаштык, ишти, натыйжаны жакшыртуу, мамлекеттин коопсуздугун, корголушун камсыздоо эмес, ошол мекемелерден кандайдыр бир пайда чыгаруу багытында кетип жаткандай көрүнөт.

“Арканкерген” бекетиндеги он төрт чек арачынын жана бир токойчунун өлүмү үчүн казак бийликтери ошол жерде кызмат өтөгөн жана аман калган он бешинчи аскерге айып койду.

Кызматташтарынын өлүмү үчүн айыпталган Владислав Челах
Кызматташтарынын өлүмү үчүн айыпталган Владислав Челах
Бирок айыпкер Владислав Челахтын жакын туугандары менен катар бийликке сынчыл көз караштагы активисттер да тергөөнүн буга чейин шардана кылынган маалыматтарына, далилдерине ишенбей турушат. Алар өткөн аптада абактагы чек арачыны коргоо боюнча коомдук комитет түзүшкөнүн жарыялашкан.

- Он тогуздагы жаш балага баарын илгенин кандай түшүндүрүүгө болот? Бийлик өз бийлигин сактап калуу үчүн түрдүү амалга барууда. Бул калпка биз ишенип олтура бермек белек, албетте ишенбейбиз. Ошондуктан коомдук комитет курдук. Бизди мамлекеттик комиссиянын курамына да киргизет деп үмүттөнөбүз. Бийликке ишеним жок,- деген Алматыдагы басма сөз жыйында режиссер жана оппозициячыл саясатчы Болот Атабаев.

Бирок Жаңы-Өзөндө социалдык кастыкты козуткан деп айыпталган Атабаевдин өзү да бул жарыянын эртеси камакка алынды.

Чек арачылардын өлүмүнөн кийин Казакстандын чек ара кызматынын башчысы Нуржан Мырзалиев иштен бошотулган. Бирок коомчулуктан буга байланыштуу, Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет төрагасы, президент Нурсултан Назарбаевдин жакын адамы Нуртай Абыкаев да кызматтан кетиши керек деген чакырыктар чыгууда.

АКШнын аскер техникасын алууга даярдыкпы?

АКШ Ооганстандан аскерлерин чыгарганда Кыргызстанга айрым аскерий техникаларын калтырышы мүмкүн.

Кыргызстанда аскер техникасын алып келген мамлекеттик мекемелерди салыктын бардык түрүнөн бошотуу каралууда.

Бир катар серепчилер, бул кадамды 2014-жылы Ооганстандан АКШ өз аскерлерин чыгарган соң Кыргызстанга айрым аскерий техникаларын калтыруу убадасына даярдык катары божомолдоодо.

Мыйзамга муктаждык

Мамлекеттик мекемелер сатып алган аскерий техника жана курал-жарактарды салыктардан куткарууну көздөгөн мыйзам долбоорун Коргоо министрлиги жана
күч органдарынын суранычы менен парламент депутаттары иштеп чыккан. Анын демилгечилеринин бири, парламенттин коргоо жана коопсуздук комитетинин төрагасы Токон Мамытов мыйзамды кабыл алуу муктаждыгын “Азаттыкка” төмөнкүчө түшүндүрдү:

-Биздин Коргоо министрлиги, ИИМ жана УКМК сыяктуу тартип сактоо жана коргоо органдары чет өлкөдөгү өнөктөштөрдөн суранып жатып жардам иретинде аскерий техника, курал жарак, байланыш техника алып жатат. Ошолордун баасын карап эле биздин салык кызматы менен чек ара кызматы салык төлөмөйүнчө, өлкөгө киргизбей кыйынчылык жаратып жатышат.
Негизинен мамлекет аскерий техника, курал-жарак алуу үчүн бир тыйын бөлбөйт. Анан ар кимдин тилин таап, бекер келген жардамды алып келүүдө кыйынчылык болбошу үчүн ушул мыйзам долбоорун иштеп, тиешелүү комитетте жактырдык.

Мамытовдун маалыматында, буга чейин чет өлкөлүк шериктер аскерий техниканы алып келип, бирок салыкты төлөөгө акча жок болгондуктан, аны өлкөгө киргизе
албай убара тарткан, а түгүл аны кайра алып кеткен учурлар болгон. Мындан улам жакынкы аралыкта мыйзам долбоору Жогорку Кеңеш кароосуна коюлат.

АКШнын куралы акысыз киреби?

Ошол эле учурда бул кадамды айрым адистер АКШнын 2014-жылы Ооганстандан аскерлерин чыгарган соң Кыргызстанга айрым аскерий техникаларын калтырып
калса, аны салыктан бошотууга даярдык катары божомолдоп жатышат. Маселен, генерал Артур Медетбеков бул кадамды НАТО күчтөрү непаада Ооганстандан чыга баштаса, анын куралдары колго тийип калабы деген кыргыз бийликтеринин үмүтү деп баалады:

- Кокус НАТО аскерлери Ооганстандан чыгып кетсе, Орто Азия өлкөлөрүнө, анын ичинде Кыргызстанга учкучсуз учактар, жаңы үлгүдөгү байланыш
аппараттары, бронотехникалар калышы мүмкүн. Муну менен биз ЖККУ мамлекеттерине салыштармалуу аскердик техникабызды бир кыйла оңдоп алышыбыз мүмкүн. Мындан улам ушундай жардам келип калса жеңил босун деп биздин бийликтер ушундай иштерин башташы мүмкүн.

Кошмо штаттарынын Борбордук командачылыгынын башчысы Жеймс Мэттис Кыргызстанга келген кезинде курал берүү жагы каралганын билдиргени бар.

Аны менен жолуккан Кыргызстандын коргонуу кеңешинин катчысы Бусурманкул Табалдиев “Азаттыкка” мындай деген эле:

- Меттис менен кездешүүмдө америкалык генерал бизге жардам иретинде Ооганстандан чыгарылып жаткан курал-жарактардан беришибиз мүмкүн, кайсы
курал-жарактар силерге керек болсо, тизмесин берсеңер, биз ошого карата карап көрөлү деген сөздөрүн айтты. Бизге “безпилотниктер” керек эле, себеби биздин жерибиз тоолуу, ашууларды көзөмөл жасаш оорураак, берсеңер бизге кыйла жеңил болот эле дедик.

Мыйзамды иштеп чыккандар чын эле АКШнын куралы берилип калса, мыйзамдык жеңилдик болоорун да танышпайт.

Кыргызстанда канча курал бар?

Коргоо министрлигинин маалыматы боюнча, министрлик карамагында азыр 7,5 миңден ашуун курал-жарак, техника бар. Алардын 4 миңден ашууну унаа, 700дөй чопкутталган -брондолгон техника жана 70 миңдей артиллериялык техника, замбирек болуп эсептелет. Техниканын басымдуу бөлүгү Советтик армиядан калып, көпчүлүгүнүн колдонуу убактысы орточо эсеп менен 25 жылдан ашкан. Кыргызстан эгемендик алгандан бери бир да танк, учак, тик учак сатып алынган эмес.

Коргоо министрлигинин басма сөз кызматынын өкүлү Гүлнар Бирманова мындай дейт:

-Негизинен, өлкө бюджетиндеги каражаттын чектелгенине байланыштуу армияга аскердик техникага, каражат каралган эмес, бөлүнбөйт. Көбүн эсе
куралдарды ЖККУ линиясы аркылуу гуманитардык жардам катары алып келип жатабыз.

Бирманованын айтымында, маселен Жамааттык коопсуздук келишим уюму аркылуу Казакстан БТР, миномёттон жардам көрсөтсө, Орусия аскердик унаа, ок атуучу куралдардан кайрылышкан. Ошондой эле НАТО линиясы аркылуу АКШ менен Түркиядан түн ичинде көрө турган дүрбү, алдыңкы байланыш каражаттары өңдүү заманбап аскер буюмдарын тартууланган.

Ал эми жыл сайын бюджеттен бөлүнгөн 7 миллион сом аскердик техниканы оңдоп түзөөгө араң жетет. Улуттук Гвардиянын мурдагы колбашчысы Абдыгул Чотбаев кыргыз армиясынын курал-жарагын оңдоо зарылдыгына көңүл бурууда:

-Бүгүн армиянын абалына тезинен көңул буруш керек. Болбосо коңшулар Казакстан, Өзбекстан жада калса Тажикстан куралданууга кандай көңүл буруп
жатканын көрүп жатпайбызбы.Ошондуктан буга азыртадан көңүл бурбасак, эртең кеч болуп калат.

Ошол эле учурда сырттан келген аскерий-техникалык акысыз жардамдар “арзандын тузу татыбайт болуп” өз баасынан өтө ашыра айтылып, буга кошумча колдонуудан чыгып, эскирген курал-жарак экени айтылып жүрөт. Кыргызстан мындай жардамдын акыркысын ушул жылдын башында Орусиядан 500 миллион рублга баалап алган эле.

Казакстан: кыргыз номурлуу унаа ээлеринин нааразылыгы

Казакстан: кыргыз номурлуу унаа ээлеринин нааразылыгы
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:01 0:00

ТүркПА: кызматташалы, өнүгөлү

Бишкекте Түрк тилдүү өлкөлөрдүн парламенттик ассамблеясынын 3-жыйыны өтүп, анда биргелешкен декларация кабыл алынды.

Ал эми ассамблеяга төрагалык кылуу укугу Кыргызстанга өткөрүлүп берилди. Талдоочулардун пикиринде, түрк тилдүү мамлекеттер кызматташуусу реалдуу кадамдардан алыс болууда.

14-15-июнда өткөн Түрк тилдүү мамлекеттердин парламенттер аралык ассамблеясы Бишкек декларациясын кабыл алды. Анда өнүгүүнүн жалпы кызыкчылыктарын камтуу менен, улуттук жана аймактык коопсуздукту, туруктуулукту жана тынчтыкты, адам укугун, демократия ынанымдары менен мыйзам үстөмдүгүн коргоо жана жарандык коомду колдоо тууралуу айтылган.

Кыргыз парламентинин төрагасы Асылбек Жээнбеков жыйын соңунда буларды белгиледи:

- Бүгүн биздин уюмдун пайдубалы бар. Ал түрк тилдүү өлкөлөрдүн жана калктардын тилдеринин, маданиятынын жана тарыхынын жалпылыгына негизделген. Эми биз уюмдун алдына стратегиялык милдеттерди жана максаттарды коюуга тийишпиз. ТүркПАны өнүктүрүүнүн жол картасын түзө баштоо менен бирге күн тартибинде турган актуалдуу маселелер боюнча бирдиктүү багыттарды иштеп чыгууга киришибиз керек.

Жыйынга Азербайжандын Милли Межилисинин төрагасы Октай Асадов, Казакстандын парламенти - Мажилистин төрагасы Нурлан Нигматулин жана Түркиянын Улуу Улуттук Жыйынынын төрагасы Жемил Чичек баштаган депутаттар катышты.

Түркия парламентинин төрагасы өз сөзүндө Түндүк Кипрдеги түрктөрдүн маселесине да көңүл буруу зарылдыгын белгиледи.

Бул жыйынга Ислам конференциясы уюму сыяктуу башка уюмдардын өкүлдөрү да катышты. Бишкектеги жыйында ТүркПАга төрагалык кылуу укугу Кыргызстанга өткөрүлүп берилди. Жогорку Кеңештин төрагасы Асылбек Жээнбеков:

- Өзүбүз тараптан түрк дүйнөсү натыйжалуу аймактык кызматташтыктын жана саясий өз ара аракеттин мисалы катары калыптанышы үчүн бардык күч-аракетибизди жумшайбыз.

Казакстандын Мажилисинин төрагасы Нурлан Нигматулин мамлекеттер ортосундагы кызматташтыкты күчөтүү үчүн эки тараптуу кол коюлган келишимдерди мыйзамдар аркылуу тез бышыктоо зарылдыгын белгиледи.

Натыйжасы байкалбайт

Окумуштуулардын пикиринде, дүйнөдө түрк тектүү адамдардын саны 200 миллиондон ашат жана алардын басымдуу бөлүгү ТүркПАга кирген мамлекеттерде жашайт.

Тарыхчы, профессор Асан Ормушевдин айтымында, түрк тилдүү мамлекеттерди жакындатуу максатында буга чейин Түркия тарабынан бир топ сунуштар болгон. Бирок анын баарынын эле ишке ашуусу кыйын.

- Мисалы, орток тил деген идеяны чыгарышкан. Бирок бул ишке аша элек. Экинчиден, булар латын арибин киргизебиз дешкен. Бул да жарым-жартылай гана ишке ашып турат.
Уюмдун пайдубалы түрк тилдүү өлкөлөрдүн тилдеринин, маданиятынын жана тарыхынын жалпылыгына негизделген.

Түрк тилдүү мамлекет башчылар жана коомдук ишмерлер кез-кез түрк тилдүү мамлекеттердин Евробиримдик сыяктуу биримдигин түзүүнү сунуш кылып келатышат. Президент Алмазбек Атамбаев да жыл башында Түркияга жана Азербайжанга болгон сапарларында биримдик тууралуу сөз кылган. Буга чейин мындай сунуштар башка мамлекеттер тарабынан да айтылган болчу.

Тарыхчы Асан Ормушевбирдиктүү уюмдун түзүүгө бир жагынан түрк тилдүү айрым өлкөлөр даяр эмес, экинчиден башка мамлекеттер ага жол бербейт” деп эсептейт.

- Муну түрк тилдүү мамлекеттер каалаганы менен килейген Орусия, Кытай, АКШ, Иран - эч бири каалабайт. Муну бир кезде Чыңгыз Айтматов да айткан. Кийин Азербайжанда сапарда жүргөндө Режеп Тайып Эрдоган "түрк тилдүү өлкөлөрдү бириктирели, чоң уюм кылалы" деп айткан болчу.

Түрк тилдүү мамлекеттерден келген делегациялар, мынан тышкары түрк дүйнөсүнүн белгилүү жазуучусу Чыңгыз Айтматов жана башка маркумдар жаткан “Ата-Бейит” мемориалдык комплексине барып, гүл коюшту.

Апта: Кызганган Кремль, арга издеген өкмөт

Улуттук коопсуздук боюнча концепция жарыяланды. Орусиячыл саясат таануучулар Кыргызстан үчүн жаңы күрөштү башташты. Кумтөр жаңжалы кайрадан тутанабы?

Президент Кыргызстандын Улуттук коопсуздугу жөнүндөгү концепцияны бекитти. 45 беттен турган документте Кыргызстандын азыркы кездеги эл аралык жана регионалдык абалы, улуттук коопсуздукка коркунуч келтирип турган факторлор, кайсы багыттарга артыкчылык берип иштөө керектиги аныкталган.

Мисалы, улуттук кызыкчылыкты камсыздоодо улуттук идеологиянын жоктугу, өндүрүштүн алсыздыгы, дээрлик ар бир экинчи жарандын ден соолугунун начардыгы, окуу жайларда окутуунун сапатынын төмөндүгү, башкаруу системасынын эски бойдон калуусу терс факторлор катары бааланган.

Ал эми улуттук коопсуздукка сырттан келген коркунуч катары ири державалардын тиреши, терроризм, баңги мафиясы, суу-энергетикалык маселелердин чечилбей жатканы, чек аралардын аныктала электиги аталган. Мына ушул маселелерди талкуулап, чечиш үчүн Кыргызстан Борбор Азия регионунда ЕККУ сыяктуу регионалдык уюм болушун жактайт.

Улуттук коопсуздукка келип жаткан ички коркунучтардын башында улут аралык абал, жикчилдик, коррупция, регионализм, билим сапатынын начарлыгы аталган.

Коопсуздук кызматынын төрагасынын мурунку биринчи орун басары Марат Иманкулов бул документке карата мындай пикирин билдирди:

- Документте көп жакшы сөздөр бар. Бирок арасында мен көңүл бурган жагдайлар да бар экен. Биз исламчылар деген сөздөрдү өтө сейрек жана орду менен пайдалансак. Анан мамлекеттин стратегиялык документинде “исламчылардын таасири” дей бербей, буга кылдат карасак. Ислам деген бул дин. Бизге коркунуч туудуруп жаткан күчтөр болсо, ислам динин жамынып алып, саясий иш менен бийлик үчүн күрөшкө чыккандар. Мына ошолорду жана башка экстремисттик, террорчул максаттарды алдына койгондорду исламчылар деп, баарын бир ат менен атап койгон туура эмес.

Концепцияны иштеп чыгууга катышкан Жогорку Кеңештин коопсуздук жана коргоо комитетинин төрагасы Токон Мамытовдун айтымында, бул документте Кыргызстандын дүйнөдөгү жана азыркы мезгилдеги орду, абалы талдоого алынып, алдыдагы максаттар аныкталган. Документте негизги гана багыттар көрсөтүлгөн дейт Мамытов:

- Концепция доктрина болгондуктан кийин жыйынтыктоочу документ. Ошондуктан анда негизги багыттар көрсөтүлгөн.

“Ата Журт” фракциясынын мүчөсү Мыктыбек Абдылдаев концепцияны сынга алып, аны Курманбек Бакиевдин мезгилинде жазылган документтин көчүрмөсү катары баалады.

Кабыл алынган документтин аткарылышын Коргонуу боюнча кеңеш көзөмөлдөп, президентке мезгил-мезгили менен маалымат берип турат.

Кытай каржылайт, Кремль байкайт...

Жогорку Кеңештин комитеттери жана фракциялары "Датка-Кемин" электр линиясына насыя бөлүү боюнча кыргыз-кытай макулдашуусун карап жатат. Бул кароолордон кийин келишим ратификация үчүн палатага коюлуш керек. Келишим парламент жайкы каникулга тарап кеткенче ратификацияланса, анда курулуш иштери ушул жылы башталат. Кытай тарап менен андан сырткары мунай жана цемент заводдорун куруу боюнча долбоорлор да ишке ашырылууда.

Андан сырткары коопсуздук багытында Бээжин кызматташууну туруктуу ишке ашырууда. Анын белгиси катары 14-июнда Кыргызстанда Кытай элдик-боштондук армиясынын штаб башчысынын орун басары Ма Сяотян келгенин атасак болот. Кытай лидери Ху Цзинтао Кыргызстан менен Кытай көздөгөн долбоорлорду турмушка ашыруу үчүн Кыргызстанда туруктуулук болуш керектигин Алмазбек Атамбаевдин Кытайга сапары учурунда айткан жайы бар. Ма Сяотян сапарында мына ошол туруктуулукту камсыз кылууга байланыштуу маселелер талкууланганы түшүнүктүү.

Кыргызстан менен Кытай турмушка ашырууну көздөгөн эң масштабдуу долбоор - бул Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолу. Кыргызстандын транспорт жана коммуникация министри Калыкбек Султановдун 15-июнда маалымат каражаттарына билдирүүсүнө караганда, бул долбоордун техникалык экономикалык негиздемесин түзүү үчүн жакын арада Кытайдан адистер келет. Бул долбоорду ишке ашырууга Иран да кызыкдар болуп жатат.

Мына ошентип Кыргызстан үчүн маанилүү долбоолорго каражат Кытай тараптан гана чыгып жатат. Европа өзүндөгү кыйынчылыктарга байланыштуу жардамын кескин азайтты. АКШ транзиттик борборго байланышкан милдеттерин аткарып жатат. Орусия болсо Курманбек Бакиевге алдатканына арданып, кирешелүү долбоорлорго да акча салбай турат.

Бирок Кытай тараптын активдүүлүгүнө Кремль кызганып, өзүнө жакын интеллектуалдарды маалымат күрөшүнө сала баштады.

Мына ошондой багыттагы иш-чаралардын бири 14-июнда Бишкекте болду. Анын катышуучулары Кыргызстанга Орусия гана узак мөөнөттүү өнөктөш болоорун, Кытай коркунучтуу экенин эскертишти.

Славян университетинин профессору Аза Мигранян Кыргызстан бара турган жолду көрсөтүүгө аракет жасады:

- Азыркы кыргыз коому жана кыргыз экономикасынын керектөөлөрүн эске алганда биз Евразиялык мейкиндикке багыт алышыбыз керек. Бул аймактагы өлкөлөр да бизди чакырып жатышат. Башкалар бул багытта бара жатканы үчүн эле эмес, мындай пайда көп болгону үчүн айтып жатам. Башка өлкөлөр менен кызматташтыкты өнүктүрүү керек, бирок абдан кылдат болуш керек.

Кыргызстандагы оппозициялык күчтөр көбүнчө Орусиядан колдоо табууга аракеттенип келатканы белгилүү. Азыркы бийликте тургандар да Кремлге таянып, саясий максаттарына жетти. Бирок бийликке келгенден кийин реалдуулук менен беттешип, Москвага жага бербеген кадамдарды жасоого аргасыз болуп чыкты.

6-октябрь, 2011-жыл
6-октябрь, 2011-жыл
Азыркы оппозиция да мурункулардын жолу менен баратат. Маселен, “Ата Журт” фракциясынын лидерлеринин бири Акматбек Келдибеков:

- Биз каалайбызбы, каалабайбызбы КМШ өлкөлөрү менен тарыхый жактан байланыштабыз. Буга кошумча болуп учурда бир жарым миллиондой жараныбыз Орусияда иштеп жүрүшөт. 5 миллиондон ашык калкыбыздын 1 жарым миллиону ким менен иштеп, кандай иштөөнүн жолун көрсөттү. Алар жыл сайын өлкөнүн 3 миллиард доллардан ашык акча салышат.

Албетте Кремль азыркы кыргыз бийлиги менен кол үзүшүүгө бара элек. Бирок да эки тарап тең чегинбей, өз позицияларында турат. Июль айына белгиленип жактан өкмөт башчы Өмүрбек Бабановдун Москвага сапарында мына ошол позициялар дагы бир ирет талкууланып, энергетикалык долбоорлорду жылдырууга дагы бир аракет жасалышы күтүлөт.

Эгерде орток пикир табылса, Орусия Кыргызстанда долбоорлорду алдыга жылдыра баштайт. Тескери кетсе, Кремль Кытайдын аракеттерине кызганыч менен эле карап калбай, башка бир кадамдарга бара башташы күтүлөт.

Өкмөт мойнуна алды

Ички саясатта кыргыз өкмөтү экономикадагы проблеманы ачык айта баштады. Беш айдан бери ылдыйлап бараткан экономиканы тууралуу буга чейин Бабановдун өкмөтү сөз кылбай, саясий бир чаралар, реформаларды рекламалоо менен көбүрөөк алек болуп келген. Эми кыязы, маселенин оорлугу аны жашырууга болбой калды окшойт.

Беш айдын жыйынтыгы боюнча ички дүң продукция - 6.4%, анын ичинде өнөр жайы -32% төмөндөгөн. Мына ушундан улам өкмөт быйылкы жылдын көрсөткүчтөрүн өзгөртүп, жагымдуу сценарий боюнча өсүш 1.8% болот, начар жагына оой турган болсо -2.5% төмөндөйт дей баштады.

Экономика жана монополияга каршы саясат министри Темир Сариев экономикада мындай абалдын түзүлүшүн "Кумтөрдүн" начар иштеши менен байланыштырат.

Жогорку Кеңештин бюджет жана финансы комитетинин мүчөсү Равшан Жээнбеков өкмөттүн экономикалык саясатын сынга алып, абалды аябай начар, күзүндө мамлекет финансылык милдеттерин аткара албай калышы күтүлөт дейт:

- Менин байкоом боюнча биздин экономикалык абалыбыз аябай начар абалда турат. Катаал, туура чараларды көрө турган убакыт келди.

Равшан Жээнбековдун пикиринде, ал чаралар бюджеттин чыгашаларын кескин кыскартуу. Буга чейин ойлонбостон чыгашаларды көбөйтүү ушундай абалдын себепкерлеринин бири.

Экономика илимдеринин доктору Жумакадыр Акенеевдин айтымында, өкмөттүн айрым туура эмес кадамдары абалды ого бетер татаалаштырууда:

- Тармактар менен карап келгенде, өнөр жайда "Кумтөрдүн" иши начарлап кетти. Айыл чарбасында да жакшы эмес абал түзүлүүдө. Чүй облусунда буудайдын түшүмү начар болчудай. Кызылча чыкпай калды дешти. Түштүк жакта сел жүрүп, чыгымдар көп болду. Анан экономиканы алдыга сүрөй турган кен тармагы иштебей жатат.

Акенеевдин пикиринде, абал ушул бойдон калса, күзүндө экономикалык каатчылык орун алышы күтүлөт.

Кумтөр демекчи, “Центерранын” ишине нааразылыкты өкмөт мүчөлөрү көбүрөөк айтып, “Лицензиялар жөнүндөгү” жаңы мыйзамдын алкагында келишимдерди кайра карап көрүү жагын кыйыта баштады. Ошого жараша "Кумтөргө" ар тараптан басымдар күчөдү.

Өлкөнүн финансылык абалынын өтө начардыгынан өкмөт келерки жылдын салыгынын эсебинен "Кумтөрдөн" 30 млн. доллар алды. "Кумтөргө" карай чабуул депутаттык комиссия тарабынан да күтүлүп жатат. Комиссиянын мүчөлөрү "Кумтөр" боюнча келишимдерди дыкат иликтеп, коррупциялык жагдайларды, ага тиешеси бар мамлекеттик кызматкерлердин ысмын ачык айтууну көздөп жатат.
Менин байкоом боюнча биздин экономикалык абалыбыз аябай начар абалда турат. Катаал, туура чараларды көрө турган убакыт келди.

Экономикалык каатчылык менен өкмөткө чабуул да күчөйт. “Ата Журт” фракциянын лидери Камчыбек Ташиев күзүндө өкмөт кызматтан кетириле турганын дагы бир жолу билдирди. Ал ошондой эле “Мегакомдон” чыгарылган 6 млн. доллардын тагдыры боюнча маселени 15-июнда дагы козгоп чыкты. Бул күнү Эсеп палатасы фракцияларда отчет берген эле.

Камчыбек Ташиев Эсеп палатасы “Мегакомдон” чыгарылган каражаттарга көңүл бөлбөй жатканын сынга алды:

- Биз “Мегакомдон” уурдалган 6 млн. доллардын 2 млн. доллары Лихтенштейнде турат деген расмий маалыматты алдык. Ошол акча кайсы банкта, кимдин эсебинде турганы бизге белгилүү. Ал эсептин ээси ким экени да бизге маалым. Бирок аны ачыкка чыгарбай жатышат. Силер эмне үчүн ошону чыгарбайсыңар? Мен айтып жатам, мурдагы президент Роза Отунбаеванын баласы Садыбакасов Атай менен Мурзалиев бирге түзгөн фирманын эсебинде турганын. Органдар болсо жок алардын тиешеси жок дейт, бирок Кыргызстандын жарандарынын эсебинде дешет. Ал ким десек жооп бербейт. Себеби булар Отунбаева деп айткандан коркуп жатышат. Эртели-кеч бул ачыкка чыгат. Себеби документ турат. Лихтенштейнге барып эле документтерди өзгөртүп келбесе, ал турат.

Роза Отунбаеванын уулу Атай Садыбакасов бул ишке тиешеси жоктугун буга чейин билдирген. Ишти иликтеп жактан УКМК 2 млн. доллар чет өлкөлөргө чыгарылганын ачып чыгып, бирок анын артында кимдер турганын айта элек. Өкмөт башчы Өмүрбек Бабанов бул иштердин артында кимдер турганы сотто ачыкталат деген пикирин билдирген жери бар.

Орусия бирдиктүү валюта менен кызыктырууда

Орусия Евразия экономикалык союзунун алкагында бирдиктүү валюта түзүү мүмкүндүгүн азыртадан ойлонууга чакырды.

Дмитрий Медведев мындай сунушту 15-июнда Беларус жана Казакстандын премьер-министрлери катышкан Санкт-Петербургдагы жыйында жасады. Евразия экономикалык союзу - ЕЭС 2015-жылы 1-январдан иштей баштайт деп мерчемделүүдө. Ага болочокто Кыргызстан да кошулат дешет серепчилер.

Cанкт-Петербургдагы бизнес-форум “Бирдиктүү экономикалык мейкиндик: өнөр жайды өнүктүрүүнүн жаңы мүмкүнчүлүктөрү” деп аталды. Бирок жыйында Орусия, Беларус, Казакстандын өкмөт башчылары көбүн эсе орток экономикалык мейкиндиктин келечеги жөнүндө сүйлөштү.

Алсак, Орусиянын премьер-министри Дмитрий Медведев 2015-жылдын 1-январында ишке кирчү Евразия экономикалык союзунун өз валютасын түзүү жагын ойлонууга чакырып, мындай деди:

- Биз бирдиктүү экономикалык мейкиндик түзөбүз жана азыр Евразия союзун куруу алдында турабыз. Мунун баары бизнес жүргүзүү чөйрөсүн сапаттык жактан олуттуу өзгөртөт.

Бирок Медведев ошол замат бул маселе жөнүндө “бүгүн тынчсызданбаса болорун” эскертип туруп, “дүйнөлүк рыноктогу бейстабилдүүлүктү эске алганда”, орток валюта зарыл экенин кыйытты. Болочок союздун жаңы акчасын киргизүү боюнча талкуу узак болорун Медведев Евразия экономикалык мейкиндигине кирген өлкөлөрдүн эксперттик кеңешин түзүүгө үндөө менен кыйыр болсо да ырастады.

Бажы союзунун негизинде түзүлчү жаңы бирикме кийин Евразия экономикалык шериктештиги - ЕврАзЭСтин алкагында кеңейт деп боолгосок, ага Кыргызстан, Тажикстан, анан барып Армения кошулат. Анткени Кыргызстан Орусия, Беларус, Казакстан курамындагы Бажы союзуна кошулганга кам көрүүдө. Премьер-министр Өмүрбек Бабанов чукул арада Москвага барганда береги суроо талкууланарын орус маалымат булактары кабарлашты. Кыргызстандан кийин кезекте Тажикстан турат.

Жогорку Кеңештин депутаты Абдыжапар Бекматов Кыргыздандын Бажы биримдигине өтүүсү - Евразия экономикалык мейкиндигине карай жасалган алгачкы кадам болот дейт.

Бекматов береги мейкиндикке кошулуу Кыргызстан үчүн пайдалуу деп эсептейт. Анткен менен, анын айтышынча, кыргыз өкмөтүнө өз жарандарын уюмдун бай мүчөлөрүндөй жашоо минимуму менен камсыздай албаганы бир топ проблема жаратышы ыктымал.

Киевдик талдоочу Мирослав Корольчуктун баамында, Москванын экс-советтик өлкөлөрдү Евразия союзуна кызыктыруусу - глобалдык экономикалык кризиске байланыштуу.

- Евразия Союзунун валютасын жана анын тегерегинде күчтүү алкакты түзүүгө кызыктыруунун башкы себеби - дүйнөлүк экономикалык кризистин күчөй башташына байланыштуу деп ойлойм. Эгер Евразия Союзу түзүлүп, ага жарым-жартылай Украина кошулчу болсо, анын ишине Казакстан менен Беларус мурдагыдан жандуу катышса, бул Орусиянын экономикалык кризиске каршы күрөшүнө көмөктөшөт.

Корольчук Евразия союзу түзүлгөндөн көп өтпөй эле орток акчага өтөрүнө ишенбейт да.

- Мен Дмитрий Медведевдин мындай ишенимине кошулбайм. Анын бирдиктүү валюта түзүү маселесин ойлоно башташыбыз керек дегенин күчүн көрсөтүү жана экономикалык биримдикти түзүү мүмкүнчүлүгү чоң экенин даңазалоонун аракети деп билем.

Ал эми Беларустун Улуттук банкынын мурдагы төрагасы Станислав Богданковичтин оюнча, адегенде Евразия союзун куруп, анан гана орток валюта тууралуу кеп кылуу шарт.

АКШ аскерий техникасын кимге калтырат?

Кыргызстан АКШдан ашууларды көзөмөлдөө үчүн учкучсуз башкаруудагы учак берүүнү сураган.

АКШ Ооганстандан чыкканда Борбор Азияда аскерий техникасын калтырышына Орусия каршы. Расмий Москванын азыркыга чейин байкаттырбаган бул турумун ушул аптада “Коммерсант” гезити ачыктады.

Кремлге жакын турган олигархтардын бири көзөмөлдөгөн басылма 15-июндагы санында дипломатиялык чөйрөдөгү булактарына шилтеме жасоо менен “Орусия үчүн мындай сценарий таптакыр кабыл алынгыс. Анткени ал биздин Борбор Азиядагы өнөктөштөрүбүз менен макулдашууларыбызга, ЖККУнун алкагындагы келишимдерге ачык каршы келет”, - деп белгилейт.

Бирок “Коммерсант” жазгандай, аталган уюмга мүчө өлкөлөр Москва Ульяновск шаарындагы аэропортту НАТОнун Ооганстандан чыгарылган жүктөрү үчүн өткөрмө бекет кылууну ЖККУ менен макулдашпай эле чечим кабыл алганын мисал тартып, АКШдан аскерий техника алууну макулдашууга толук укугу бардыгын айтышы мүмкүн.

Москвалык аскерий эксперт Павел Фельгенгауэр Орусиянын Борбор Азияда Батыштын аскерий техникасы ири өлчөмдө калышына каршылыгын төмөнкү себептер менен түшүндүрөт:

- Албетте Москвага бир нерсени бекер берип коюшканы эмес, сактоочу кампаларда бир нерсени калтырышары жакпайт. Москва үчүн ушул опурталдуудай сезилет. Себеби бул АКШнын Борбор Азиядагы аскерий туруму уланат дегенди туюндурат. Ал эми аскерий техника жана курал-жарак үчүн рынок катары Борбор Азия анчалык деле чоң эмес. Москванын Борбор Азия республикаларына жөнөткөн курал-жарагы көбүнесе бекер кетет. Акчасы барлар, алсак Казакстан заманбап куралды Орусиядан эмес, башка жактан сатып алууда. Бул жаатта Израиль менен кызматташтыгы бар. Президент Каримов да атайын аскер бөлүктөрү үчүн орусиялык эмес куралды сатып алып жүрөт. Маселе бул жерде рынок эмес, регионго геосаясий таасир жөнүндө жүрүп жатат.

“Коммерсант” гезити өз макаласында негизинен мурдагы советтик жана орусиялык аскерий техникага көнгөн Борбор Азияда АКШнын ири көлөмдө аскерий техникасы калса, тетиктерди да океандын ары жагынан алуу, адистерди ошол жактан окутуу зарылчылыгы жараларын, бул өз кезегинде орус танктары менен брондуу техникасы тейленген цехтердин жумушу азаярына алып келерине токтолгон.

Ашык эмес, керек жүк...

АКШ жана НАТО өлкөлөрү Ооганстандан жоокерлерин жана аскерий техникасын чыгарууда Борбор Азия өлкөлөрүнүн темир жана унаа жолдорун пайдалануу акысынын бир бөлүгүн аскерий техника менен төлөшү мүмкүн деген кеп сөздөр бул маселе боюнча сүйлөшүүлөр башталган жыл башынан бери эле жүрүүдө.

Сүйлөшүүлөр учурунда АКШдан аскерий техника сунуш кылып жатканын асыресе Кыргызстан менен Тажикстандын расмий өкүлдөрү жашырышкан эмес.

Бул маселе күн тартибинде турганын НАТОнун башка өлкөлөрү да билдиришкен.

Британиянын куралдуу күчтөр боюнча министри Ник Харви Дүйшөмбү шаарына февралда барганда буларды белгилеген болчу:

- Эгер ISAF мүчөлөрү түрдүү нерселерди калтырса, Ооганстан ар кыл куралдардын иретин таппай кыйналат. Биз Казакстан, Кыргызстан жана Тажикстан менен да сүйлөшүп, куралдардын кайсынысы аларга зарыл экенин аныктап жатабыз.

НАТО Борбор Азия өлкөлөрү менен Ооганстандан чыгуудагы транзит боюнча макулдашууга жетишкенин жакында жарыялады.

Дүйшөмбүлүк саясат таануучу Саймудин Дустовдун пикиринде, аскерий бюджеттери чектелүү экендигин эске алганда жардам же жол акысы үчүн берилүүчү батыштык үлгүдөгү аскерий техникага Тажикстан да, Кыргызстан да муктаж. Бирок мунун көпчүлүгү Өзбекстанга тийчүдөй:

- Албетте Тажикстанда Өзбекстан 2015-жылга карата ири көлөмдөгү аскерий техниканы, жарак-жабдыкты алып, Борбор Азиядагы эң кубаттуу аскерий держава болот деген камтамачылык бар. Мындай жагдай Ташкент менен бир топ талаш маселелери бар эки коңшусу: Тажикстан жана Кыргызстан үчүн жакшы эмес. Бул токочтун көбүрөөк кесиги Өзбекстанга тийип, аны Борбор Азиядагы кубаттуу аскерий державага айлантары талашсыз.

Былтыр күздө АКШ Конгресси Өзбекстанга аскерий жардам көрсөтүүгө тыюу салган санкцияны жойгон.

Тажикстандык саясат таануучу Саймудин Дустов кошумчалагандай, Өзбекстан учурда АКШ менен НАТО Ооганстандан чыкканда логистикалык кызматтын басымдуу бөлүгүн көрсөтүүгө умтулууда.

Муну Өзбекстандын темир жол каттамынын салыштырмалуу мыктылыгы жана Ооганстан менен түз байланышуусу да шарттоодо.

Кыргызстандын Коргоо министрлигиндеги Байкоочу кеңештин төрагасы Токтогул Какчакеев эгер АКШ жана НАТО тараптан аскерий техника сунуш кылынса, Бишкек да өз үлүшүн алып калышы керек деп эсептейт:

- Америкалыктар техникасын бизге таштап кетсе чоң эле жардам болот. Бирок бир маселе бар. Эгер алар бронетехникасынан таштаса, анын ок-дарысын бизге АКШдан алууга туура келет. Стандарт жагы өзгөрөт. Экинчи жагы - андай техника колубузга тийсе, биздин деңгээлибиз көтөрүлүп калат.

Коргоо кеңешинин катчысы Бусурманкул Табалдиев жакында АКШнын Борбордук командачылыгынын башчысы Жеймс Мэттис Бишкекте болгондо өлкө кайсыл курал-жаракка муктаж экендиги боюнча тизме сураганын, Кыргызстан учкучсуз башкаруудагы аппараттардан берүүнү өтүнгөнүн билдирген.

Көмүр чыры кайрадан күн тартибинде

Кыргызстанда быйылкы кыш үчүн алынуучу көмүргө жарыяланган тендерге байланыштуу чыр чыкты.

Айрым жарандык коомдун өкүлдөрү жана парламент депутаттары “Электр станциялар” ишканасы мыйзамды бузуп, тендерсиз Казакстандан көмүр алаарын сындап жатышат.

Быйылкы кыш сезону үчүн Бишкек жылуулук борборуна алына турган көмүр айланасындагы мыйзам бузууларды “Таза табигат” бейөкмөт уюмунун төрайымы Анара Дауталиева айтып чыкты. Анын ырастоосунда, “Электр cтанциялар” ишканасы мыйзамдарды одоно бузуп, бул борборго тендерсиз эле көмүр сатып алууну көздөп жатат:

- “Электр станциялар” ААК жетекчиси Аман Тентиев тендер өткөрбөстөн, түз эле сүйлөшүү менен көмүр аларын билдирди. Бул “Мамлекеттик сатып алуулар жөнүндө" мыйзамга каршы келет. Бул - коррупциялык иштин эле бир көрүнүшү. Алар Акаев учурунан башталган Ширшовдун системасын колдонуп, өз чөнтөгүн ойлоп, элге кыйынчылык туудурганы жатат.

Дауталиеванын маалыматында, буга чейин “Электр станциялар” ишканасы Бишкек жылуулук борборуна 680 миң тоннадан ашык көмүр сатып алуу боюнча тендер жарыялаган.

Тендер эрежелерине ылайык, атайын комиссия түзүлүп, анын курамына Дауталиева да мүчө болуп кирген. Аталган комиссия жаз айларынан тарта ишин баштап, натыйжада “Комко маркетинг” жана “Сары-Арка Энержи” аттуу эки казак ишканасы тендерден тандап алган. Андан соң Дауталиеванын сунушу менен аталган компаниялардын документтерин текшере келгенде айрым мүчүлүштүктөр табылып, Каржы министрлиги бул тендердин жыйынтыгын жокко чыгарат.

Бирок мындан кийин “Электр станциялар” ишканасы мыйзамда көрсөтүлгөн экинчи тендер жарыялагандын ордуна түз сүйлөшүүлөр менен эле Казакстандын Шабыркүл кенинен 386 тонна таш көмүр сатып алууну чечкен.

Мындан улам тендер боюнча мыйзамдын одоно бузулганын белгилеген Дауталиева тезинен кайрадан тендер өткөрүүнү талап кылууда.

Кыштын камын жайында көрүп...

Анткен менен “Электр станциялар” ишканасынын бул кырдаалга өз түшүндүрмөсү бар. Аталган ишкананын директорунун орун басары Аскаралы Кайбалиев тендерди өткөрбөй Шабыркүл кенинен көмүр алуунун себебин төмөнкүчө түшүндүрүүдө:

- Биз тендер өткөрүүгө каалообуз жоктугу үчүн эмес, убакыттын тартыштыгынан ушундай чечим кабыл алдык. Себеби бул маселеге бүтүндөй Бишкектин кыш айларындагы жылуулук маселеси көз каранды болуп турат. Ошондуктан азыртадан баштап кыймылдап, июлда көмүрдү ташып алышыбыз керек. Ал эми августтан баштап темир жолго чектөөлөр киргизилген жатат. Эгер кайрадан тендер өткөрсөк, эң аз дегенде 1 жарым ай керек болот. Бир жарым айдан кийин август болуп, биз керектүү өлчөмдөгү көмүрдү ташып келүүгө жетишпей калабыз.

Кайбалиевдин билдиришинче, жогорку сапаттагы Шабыркүлдүн көмүрү былтыркыга караганда 1 долларга арзандатылып, тоннасы 40 доллардан алынганы жатат.

Ал ортодо тендердик комиссиянын айрым мүчөлөрү башкача пикирди айтып чыгышты. Алардын бири, Жогорку Кеңештин депутаты Кожобек Рыспаев бийликтегилер өз кызыкчылыгы үчүн биринчи тендерде комиссия тандаган ишканаларга бут тосуп жатат деген пикирде:

- “Комко маркетинг” деген компания мыйзамдуу жол менен тендерде утуп алган. Анан өкмөт мунун четке кагып, мыйзамды бузуп, эми түз сатып алабыз деп жатат. Бирок ал ишканалардын документтери боюнча баары эле туура болчу. Эгер соңунда түз эле сатып алса, тендерге биз эмне үчүн комиссия болуп, чечим чыгардык эле? Бул негизи атайын эле оюн болуп жатат.

Адатка айланган аракеттер

Мындай пикирге “Түндүк электр” ишканасынын директорлор кенешинин мүчөсү Сагын Аргынбаев макул. Анын айтымында, энергетика тармагындагы коррупциялык схемалар азыр да айрым адамдар тарабынан улантылууда:

- Ширшовдун схемалары азыр деле улантылып, бийликтеги кайсы бир адамдар муну ачык колдонуп жатканына көзүм жетти. Эски кадрлар муну колдонуп, ар кандай мыйзамдарды бузуу менен коррупциялык схемалар аркылуу пайдага туйтунуп жатышат.

Бирок бул ишке мыйзамсыз кызыкчылыктар аралашып, коррупциялык схемалар болгонун “Электр станциялар” ишканасынын директорунун орун басары Аскаралы Кайбалиев мындайча четке какты:

- Эгерде былтыркыга караганда кымбат же сапаты жаман көмүр сатып алсак, бул иште кандайдыр бир кызыкчылык жатат деп күмөн санаса болот эле. Биз болсо быйыл арзан да, сапаты жагынан да жакшы көмүр алып жатабыз. Мындан улам ар кандай жүйөсүз божомолдорду толугу менен четке кагабыз.

Былтыр “Электр станциялар” ишканасы сатып алган көмүрдүн радиациялык өлчөмү нормадан 8-10 эсеге жогору экени дайын болуп, бир топ чыр чыккан. Анда Башкы прокуратура уулуу көмүрдү сатып алганы үчүн энергетика министри Аскарбек Шадиевге, “Электр станциялар” ишканасынын директору Аман Тентиевге, "Кыргыз темир жолдун" 2 санитардык дарыгерине жана Бажы кызматынын 2 кызматкерине кылмыш ишин козгогон.

Кийин министр Аскарбек Шадиевге козголгон кылмыш иши уулуу көмүргө тиешеси жок деген жүйө менен жабылса, Аман Тентиев жана башка жооптууларга ачылган иштер учурда Башкы прокуратура да тергелип жатат.

Кыргызстан-Тажикстан: Алаканы жакшыртса болот

Бишкекте кыргыз-тажик өкмөттөр аралык комиссия соода-экономикалык алаканы жакшыртуу, чек ара, жол маселелерин талкуулап жатат.

Тажикстандын өкмөттүк делегациясын транспорт жана байланыш министри Низом Хакимов баштап келди.

Кыргыз-тажик өкмөттөр аралык комиссиянын эки күндүк жолугушуусунда карала турган маселелер тууралуу Кыргызстандын транспорт жана байланыш министринин басма сөз өкүлү Гүлнара Кожахметова буларды билдирди:

- Бул жолугушууда ар тараптуу жана бир канча маселе талкууланат. Маселен, жолдор, транспорт жана коммуникациялык байланыштар боюнча сүйлөшүүлөр болот.

Эки тараптуу жыйында чек ара аймактарындагы соода-экономикалык алаканы өркүндөтүү негизги темалардан болмокчу. Кыргызстандын Баткен облусу Тажикстандын Согди облусуна караштуу 9 району менен чектешет. Согди облусунда 2 млн. калк, тагыраак айтканда Тажикстандын жалпы калкынын үчтөн бири жашайт. Андыктан Баткен облусу үчүн Тажикстан менен соода-сатыкты жакшыртуу пайдалуу экени талашсыз.

Лейлек районунун акими Тилеберди Арипов:

- Биздин Лейлекке жана Исфанага мөмө-жемиш, азык-түлүктөрТажикстандан келет. Ошондой эле курулуш материалдарын алабыз. Ал эми бизден аларга мал чарба продукциялары барат. Мындан тышкары, “Дордой” жана “Кара Суу” базарларынан буюм-тайым алып кетишет.

Тилеберди Арипов “Лейлек” эркин экономикалык аймагы аркылуу да кызматташтыкты күчөтүү зарылдыгын белгиледи:

- Тажикстандын Хожент шаарында да “Сугди” эркин экономикалык аймагы бар. Алар менен биздин ЭЭАнын ортосунда кызматташтык боюнча меморандум бар. Тажик ишкерлерге биздин аймактарга ишканаларды ачкыла деп сунуш кылганбыз. Алар тараптан да көп сунуштар бар.

Кыргызстандын Тышкы иштер министрлигинин билдиргенине караганда, Тажикстан менен 2011-жылы соода жүгүртүүнүн көлөмү 30 млн. долларды түзгөн. Ал эми Тажикстан бийлиги быйылкы жылы Кыргызстан менен соода-сатык кыйла өскөнүн белгилөөдө. Маселен, былтыр төрт айдын ичинде соода жүгүртүүнүн көлөмү 11 млн. болсо, быйылкы жылы ал 15 млн. долларды түзүп жатат.

Мамлекеттин салымы байкалбайт дешет

Деген менен ишкерлер Тажикстан менен жетиштүү деңгээлде соода-экономикалык кызматташтык жүрбөй жатат дешүүдө. Баткен облустук ишкерлер кеңешинин төрагасы Аваз Чотбаевдин айтымында, Тажикстандын эли менен кошуналык гана майда соода жүрүп, мында мамлекеттин ролу аз болуп жатат:

- Тажикстан менен мамилени жакшы кылсак, абдан пайдалуу болот эле, биздин элдин да жашоосу оңолмок. Себеби акыркы 4-5 жылда Хожент шаары жакшы өнүгүп жатат. Алар менен соода-сатык жүрсө, эки тарапка тең пайдасы көп болмок, айрыкча ишкерлерге пайдасы тиймек.

Ишкерлердин айтымында, соода жүгүртүүгө чек ара, жол жана бажы бекеттери тоскоол болуп келатат. Лейлек районунун акими Тилеберди Арипов бүгүнкү өкмөттөр аралык жыйында чек ара маселеси да талкуулана турганын билдирди:

- Көп тармактуу маселе каралат. Ошонун ичинде чек ара маселесин да көтөрбүз. Мисалы, бизде Максат - интернационал көпүрөсүнүн жана жолунун курулушу башталып, бирок тажиктер менен келише албай токтоп турат. Ошол боюнча да маселе көтөрүлөт.

Талдоочулар акыркы кездери чек ара жана башка иштер боюнча эки өлкөнүн өкмөттөр аралык жолугушуусу ыкчамдап калганын, бирок анын жыйынтыгы көрүнбөй жатканын айтышууда. Өткөн аптада Бишкекте талаштуу чек ара аймактарын тактоо боюнча эки өлкөнүн өкмөттөр аралык комиссиялары да жолугушкан болчу.

Орусия Кыргызстанды кызганып жатат

Кыргызстандын президенти 7-июнда Кытайга иш сапары менен барган.

Кыргызстандын Кытай менен ымала түзүп, ири долбоорлорду башташы айрым орусиячыл күчтөрдү чочута баштады.

Мындай маанай Бишкекте өткөн Кыргызстандын Кытай жана Бажы биримдиги менен мамилесин талкуулаган тегерек үстөлдө таасын байкалды. Кыргыз бийликтери улуттук кызыкчылыкка туура келген бардык өлкөлөр менен мамиле күтө турганын билдирүүдө.

Аза Мигранян КМШ өлкөлөр институтунун Бишкектеги бөлүмүнүн эксперти. Ал Кыргызстандын тышкы саясатындагы көйгөйлөрдү иликтеп келет.

Миграняндын айтымында, Кыргызстан азыркыдай оор кырдаалдан өз күчү менен чыга албайт. Мындан улам өлкө кызыкчылыгына дал келген күчтүү өнөктөш керек жана мындай мындай ролго эксперт Бажы биримдигине кирген өлкөлөрдү, айрыкча Орусияны көрүп жатканын билдирүүдө:

- Азыркы кыргыз коому жана кыргыз экономикасынын керектөөлөрүн эске алганда биз Евразиялык мейкиндикке багыт алышыбыз керек. Бул аймактагы өлкөлөр да бизди чакырып жатышат. Башкалар бул багытта бара жатканы үчүн эле эмес, мындай пайда көп болгону үчүн айтып жатам. Башка өлкөлөр менен кызматташтыкты өнүктүрүү керек, бирок абдан кылдат болуш керек.

Бишкектеги тегерек үстөлгө катышкан талдоочулардын көпчүлүгү Мигранян менен пикирлеш. Алардын баамында, Кыргызстандын кызыкчылыгына Орусия баш болгон Бажы биримдигине мүчө өлкөлөр төп келет жана Кытайга караганда бул өлкөлөргө артыкчылык бериши керек.

Орусияга жан тарткандын көпчүлүгү бул өлкөдө миллиондон кыргыз мигранттары иштегенин, күйүүчү майга көз карандылыкты жана узак мезгил тарыхый байланышты жүйө катары кармашат. Жогорку Кенештин депутаты Акматбек Келдибеков карапайым калк эчак эле өз тандоосун жасаганын белгилейт:

- Биз каалайбызбы, каалабайбызбы КМШ өлкөлөрү менен тарыхый жактан байланыштабыз. Буга кошумча болуп учурда бир жарым миллиондой жараныбыз Орусияда иштеп жүрүшөт. 5 миллиондон ашык калкыбыздын 1 жарым миллиону ким менен иштеп, кандай иштөөнүн жолун көрсөттү. Алар жыл сайын өлкөнүн 3 миллиард доллардан ашык акча салышат.

Долбоорлор да, убадалар да көп

Эксперттердин мындай чакырыктарына карабастан кыргыз бийликтери улуттук кызыкчылыкка туура келген бардык өлкөлөр менен мамиле күтөөрүн билдиришүүдө. Өкмөткө караштуу стратегиялык изилдөөлөр улуттук институтунун директору Мелис Жунушалиев буларга токтолду:

- Албетте Бажы союзу бизге көп мүмкүнчүлүктөрдү ачып берип жатат. Бирок башка жагынан бизге пайдалуу болсо Кытай менен байланыштарды күчөтө беребиз. Бул маанилүү инвестициялык долбоорлор болушу мүмкүн. Негизгиси, биз улуттук кызыкчылыкка дал келген тандоонун чегинде мамиле курабыз.

Эксперттер буга чейин көбүн эсе кыргыз бийликтери Орусияны негизги стратегиялык өнөктөш катары санап, анын айтканынан чыкпай келгенин айтышат. Бирок соңку мезгилде Кыргызстан Түркия, Кытай менен ымаласын күчөттү. Акыркы эле мисал катары Алмазбек Атамбаев Кытайга расмий сапар менен барып, Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан темир жолу, "Датка-Кемин" электр линиясы сыяктуу ири курулуштар боюнча макулдашты.

Мындай алакаларга удаа эле Бажы биримдигине жан тарткан билдирүүлөрдүн жасалып жатышын атайын уюштурулган иш-чара катары баалагандар чыгууда. Көз карандысыз эксперт Азамат Акелеев Орусия убада берген Камбар-Ата ГЭСин куруу, “Дастан” заводу боюнча өз милдеттерин аткарбаганын эске салып, Бажы биримдиги деле сөз жүзүндөгү пайдасыз долбоор болушу мүмкүн деп чочулайт:

- Бажы биримдигинин мындан ары иштеп кетишине күмөн санагандар арбын. Себеби узак мөөнөттүү стратегия көрүнгөн жок, жөн гана саясий максатта, кайсы бир өлкө жетекчилеринин жеке саясий кызыкчылыгына уюштурулган уюм сыяктуу сезилет. Ал эми Кытай менен дүйнөнүн баары кызматташууга кызыкдар болуп турганда бизда ушундан пайдаланышыбыз керек.

Кыргызстан Бажы биримдигине кириши акыркы эки жылдан бери талкууланып келет. Кыргыз бийликтери Орусия, Казакстан, Беларус мүчө бул уюмга кирүүгө даярдыгын билдирип, 2013-жылга чейин даярданууга убакыт сураган. Бирок коомчулукта Кыргызстан бул уюмга кирсе, баалар көтөрүлүп, Кытайдан алып сатуу менен алектеген миңдеген жарандар жабыр тартат деген пикирлер күч.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG