Линктер

шейшемби, 23-июль, 2019 Бишкек убактысы 00:14

Борбор Азия

Өзбекстан: доллар көздөн учат

Эми нак сумду банктан нак долларга айрыбаштай албайсың.

Өзбекстанда, Улуттук банк жарыялагандай, 1-февралдан тарта калкка эркин жүгүртүүдөгү чет элдик валюта, атап айтканда доллар накталай түрдө сатылбайт. Өзбек Улуттук банкынын бул жарыясы өз кезегинде “кара базарда” сумдун кунун кетирди.

Улуттук банк мунун максатын улуттук акча – сумдун ”өлкөдөгү жалгыз мыйзамдуу төлөм каражаты катары макамын көтөрүү”, “арам акча адалданышын алдын алуу боюнча эл аралык стандарттарды кармануу” деп чечмеледи.

Өзбек Улуттук банкынын ырастоосунда, мындай чара “жергиликтүү жана чет элдик тажрыйба терең иликтенген соң киргизилүүдө”. Өзбекстанда өлкө ичиндеги эсептешүүнү сумдан башка валюта менен жүргүзүү буга чейин эле мыйзамсыз деп саналчу. Бирок иш жүзүндө өкмөт эсептешүүлөрдө чет элдик валюта колдонулушу менен келишип келген. Демек Улуттук банктын акыркы жарыясы Ташкент бийликтери күнүмдүк каржы операцияларында сумдан башка акча колдонулушун чектөөгө чындап киришип калганынан кабар берсе керек.

Кошумча түйшүк

Улуттук банктын жаңы эрежелерине караганда, четке чыгууну каалаган жарандардын түйшүгү дагы көбөйчүдөй. Эми колуңдагы сумду курс кара базарга караганда төмөн коммерциялык банктардан нак долларга же еврго алмаштыра албайсың. Накталай эмес түрдө алмаштыруу үчүн да белгилүү бир шарттарды аткаруу керек.

Биринчиден, тигил же бул коммерциялык банкта эки эсеп болушу шарт. Бири сум, экинчиси чет элдик валюта үчүн. Экинчиден, чет элдик валютаны бир эсептен экинчиге которуу жолу менен гана сатып алыш керек. Үчүнчүдөн, чет өлкөгө чыккан кезде эсептеги акчаны VISA өңдүү эл аралык банк түйүнү аркылуу гана алса болот.

Өзбекстан Улуттук банкынын ысымын атоодон баш тарткан кызматкери “Азаттыктын” өзбек кызматына жаңы тартиптин чоо-жайы тууралуу буларды айтты:

- Чет элге кетип жатсаңыз VISA картасын алышыңыз зарыл. Адегенде банкка барып, арыз жазып, паспортуңуздун, билетиңиздин көчүрмөсүн тиркеп, сапарыңыздын максатын көрсөтөсүз. Сумду нак алып келсеңиз, аны банк эсебине саласыз. Анан алмашылган долларыңызды VISA карта аркылуу ала аласыз. Колуңузга нак акча берилбейт.

Эмгек мигранттар кантет?

Өзбек Улуттук банкы акча алмашуу жаатындагы жаңы тартипти жарыялагандан кийин эмгек мигранттары жана алардын туугандары катуу камтамага түшүп тургандай. Миллиондогон мигранттардан өлкөгө жылына миллиарддаган доллар келет.

Мигранттар банк же эл аралык акча которуу кызматтары аркылуу жөнөткөн каражатын туугандары буга чейин чет элдик валюта жана накталай түрдө ала алышчу.

Өзбек өкмөтү жаңы эрежеге ылайык, эмгек мигранттары чет өлкөдөн которгон каражаттар да банк эсептерине гана түшүп, анан аларды алмаштыруу талап кылынар-кылынбасы боюнча эч нерсе айта элек.

Ташкенттик экономист Дмитрий Поваров буга чейинки эреженин өзгөртүлүшүнө эл жеңил эле көнө койбойт деп эсептейт:

- Которулган акчаны алуу жагынан да чектөөлөр болот деген кеп-сөздөр бар. Дегеле мындай кеп –сөздөр жүрүп жатканына көп болуп калды. Которулган акча ошол учурдагы курс менен сумга алмаштырылып коюлат деген кеп –сөздөр бир жыл мурда эле чыккан. Кийинчирээк которулган акчанын баары эмес, анын 20, 30 же 50% алмаштырылат дешкен. Менимче эгер анда болсо, Өзбекстанда иштеп жаткан акча которуу системаларынын баары жөн эле жабылып калат. Бул система менен эч ким колдонбой койот. Банктар да акча которуулардан алып жаткан комиссиялык төлөмдөрдөн кол жууйт.

"Алгачкы таасир"

Өзбек Улуттук банкы киргизген жаңы эреженин алгачкы таасири адегенде эле “кара базардан” көрүндү. Өлкөдө илгертен эле эки башка курс бар. Биринчиси - Улуттук банктыкы, экинчиси - базардыкы. Коммерциялык банктар алмашуу курсун Улуттук банктыкына карап коюшат.

Коммерциялык банктардын курсу боюнча бир АКШ доллары 1-февралда 1980 сумга, ал эми “кара базарда” 3000 сумга бааланган.

Акча алмашуудагы жаңы эрежеден ириде майда соодагерлер жабыр тартат.
Акча алмашуудагы жаңы эрежеден ириде майда соодагерлер жабыр тартат.
Демек ортодогу айырма 30% ашты. Ал эми Улуттук банктын жарыясына чейин “кара базарда” бир доллар 2780 сумдан сатылып келген.

Кара базардагы курсту өз кезегинде майда ишкерлер, коңшу өлкөлөрдөн өз алдынча товар ташыган майда соодагерлер колдонушат. Бул катмарда белгилүү бир топтор монополдоштуруп алган коммерциялык банктардан долларды арзаныраак алуу мүмкүнчүлүгү жок.

Мындан сырткары долларга болгон суроо-талап калк арасында деле күчтүү. Анткени өзбекстандыктар деле инфляциядан коргоо үчүн жыйган-тергенин сум менен эмес, долларда сактагылары келишет.

Эгер валюта тартыштыгынан улам өзбек акчасынын базардагы курсу алдыда түшө бере турган болсо, кандайдыр бир жолдорду таап, Кыргызстандан акча алмаштырып кетүүнү көздөгөн өзбекстандыктар көбөйүшү мүмкүн.

Суу талаш Азиядагы стабилдүүлүккө коркунуч туудурат

Вахш дарыясындагы Сангтуда -2 ГЭСи, 5.09.2013

Талдоочулар Азия үчүн суу ресурстарын бөлүштүрүү - куралдуу кагылыштардын очогуна айланышы ыктымалдыгын айтышат.

Индиялык илимпоз Брахма Челани жакында АКШда чыккан китебинде жазганга караганда, суу талашы Азияда куралдуу кагылыштардын очогу болушу ыктымал.

Брахма Челани - Жаңы Делидеги Саясий изилдөөлөр борборунун профессору.

Челанини акыркы көлөмдүү эмгеги “Суу: Азиядагы эмки согуштун майданы” ушул маселеге арналган. Ал бул китепте Ооганстанда согуш тилкеси суулуу жана кургак болуп бөлүнөөрү, лашкер башчылар согушчандар менен чогуу өз жамаатына сууну бөлүштүргөн мурапка айланганын жазат.

Илимпоз “Азаттык” радиосуна курган маегинде суу Борбор Азия үчүн талаштуу маселеге экенине токтолду:

- Такталбаган чек аралар менен катар суу да жарылып кетчү проблема болуп баратат. Анткени Борбор Азиянын айрым бөлүгүндө чек ара аныкталып мыйзамдаштырылбагандыктан, cууну жана өкмөт аралык суу ресурстарын бөлүштүрүп - чегерүү маселеси бар. Бул суу үчүн мамлекет ортолук жана өлкө ичинде күрөштү жаратууда. Суу Борбор Азиянын стабилдүүлүгүнө коркунуч туудурган баарынан үлкөн проблема экени айкын. Ошондой эле Борбор Азия абдан суу тартыш регион болгондуктан, тартыш ресурстар үчүн күрөш жүрүүдө. Суунун башындагы чакан өлкөлөр: Кыргызстан менен Тажикстан гана суу ресурстарына эге. Алар түздүктө жайгашкан суунун негизги керектөөчүлөрү: Өзбекстан, Казакстан жана Түркмөнстандын алдында кичине жана алсыз.

Өзбек президенти Ислам Каримов да 2012-жылы 6-7-сентябрда Астанага расмий сапарга барган кезде суу ресурстарын пайдалануу жагы региондогу беш өлкө арасында масилеттешип чечилбесе, Борбор Азиядагы мамилелерди курчутуп жиберчү проблема болушу мүмкүн экенин, атүгүл “бул диний тирешүүдөн башка да согушка түртүшү ыктымал деп эскерткен.

Каримов Кыргызстан менен Тажикстанды атабастан, “коңшу өлкөлөрдү ГЭС кургандан мурда ал алып келчү проблемаларды билүү үчүн эл аралык экспертизадан өткөрүүгө” чакырган. Өзбек президенти муну менен Кыргызстандагы Камбар-Ата жана Жогорку Нарын ГЭСтерине, Тажикстандагы Рогун ГЭСине ишара кылды.

“Рогун суу сактагычынын курулушу бүтсө, Тажикстандын коңшулары менен болгон мамилесине кандай таасир этиши ыктымал?”

- Рогун дамбасын куруу совет заманындагы демилге. Бирок өзбек тараптын опузасынан улам токтоп калган. Тажикстан Вахш дарыясында совет доорунда долбоорлонгон Сангтуда ГЭСин да кургусу келет. Бирок өзбек тарап аскерий чара көрүлөт деп, расмий эмес түрдө, алтурсун ачык коркутту. Түздүктөн орун алган Өзбекстан региондо саясий жана аскерий жактан күчтүү экенин даңазалай алат деп ойлойм. Тажикстан менен Кыргызстан өздөрүн камоодо сезет. Алар дарыянын этегиндеги өлкөлөр макулдук бербегенден кийин долбоорду баштай албай коркуп турушат. Борбор Азиядагы чындыкты эске алганда, Рогун дамбасы же Вахш суу сактагычы качандыр бир кезде курулат деп ойлобойм. Эгер бул дамбалардын бири же экөө курулчу болсо, Өзбекстан алчу сууга таасир этет. Албетте ар бир суу сактагыч, айрыкча чоң плотиналар айлана чөйрөгө таасир берет. Бул чоң плотиналарды куруу совет мезгилинде сунуш кылынган.

Брахма Челани былтыр жарык көргөн китебинде Пакистан сууга таңсык өлкө экенин, ал эми Индия болсо өз сууларынын 80% Пакистанга бергенин, бул айланып келип, Индиянын гидрологиялык абалына тескери таасир этерин жазат. Андай бүтүмдүн себебин индиялык илимпоз “Азаттыкка” мындай деп негиздеди:

- Пакистанда суу маселеси начарлап кеткенинин жүйөсү мында: Пакистан азык-түлүктү экспорттоо үчүн өндүрөт. Сууга таңсык бул өлкө сууну көп талап кылган товарларды экспорттойт. Пакистан экспорттоо үчүн күрүч жана пахта өстүрөт. Бул экөө айыл чарбасында сууну эң көп ичкен өсүмдүк. Пакистан дүйнөдөгү күрүчтү көп экспорттогон үчүнчү өлкө жана дүйнөдөгү төртүнчү чоң пахта өндүрүүчү. Мунун өзү Пакистандын сууга болгон тартыштыгын экономиканы түп тамырынан өзгөртүү жана азыркыдай сууну көп ичкен өсүмдүктөрдү экспорттоону өзгөртүү аркылуу чечсе болорун далилдейт.

Кыргызстан, Казакстан, Орусия да Кытай менен суу маселесинде байланышкан. Себеби экс-советтик үч мамлекет ичке дарыялардын айрымдары Кытайдан башат алат же өтөт.

Профессор Брахма Челанинин айтышынча, Кытай сууну кандай пайдаланса да, Казакстан менен Кыргызстан ачыктан ачык нааразылык билдире албайт. Ырас, расмий Астана Кытайдын Кара-Иртыш дарыясына өз алдынча курулуш баштаганына нааразылыгын ачык айткан.

Илимпоздун оюнча, Орусия гана Кытай менен мыйзамый негизде сүйлөшө алат. Ал эми "Казакстан менен Кыргызстандын андай кудурети жок", дейт индус илимпоз.

Ташкенде Сулаймановду күтүп жатышат

Өзбекстан өз жараны Хабибуло Сулаймановду өткөрүп берүү талабын коюп жатат. Мекенинде Сулайманов диний экстремизм, бийликти күч менен кулатууга чакырган деп айыпталууда. Кыргызстандагы адам укугун коргоо уюмдар кыйноолор орун алган өлкөгө качкынды өткөрүп берүү эл аралык мыйзамдарга каршы келерин билдирүүдө.

Укук коргоочулардын маалыматы боюнча, Хабибуло Сулайманов мекенинде диний көз карашы үчүн куугунтукталып, 2001-жылы Бишкекке келип туруп калган. Ушул мезгилге чейин ал Хасан Хамидходжаев деген ысым менен Кыргызстанда жүргөн.

Өзбекстан тартип коргоо органдары Сулаймановго Интерпол аркылуу издөө жарыялаган. Кыргызстандын тартип коргоо органдары аны өткөн жылы октябрь айында кармашып, Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитетинин тергөө абагына отургузушкан. Өзбекстандын талабына ылайык, Сулаймановду өткөрүп берүүнү Кыргызстандын Башкы прокуратурасы чечип, Биринчи май райондук сотуна кайрылган. Райондук сот Башкы прокуратуранын талабын канааттандырган.

Хабибуло Сулаймановдун адвокаты Токтогул Абдыев райондук соттун чечимин жокко чыгаруу үчүн Бишкек шаардык сотуна кайрылган. Шаардык сот ишти кийинки жумада карашы белгиленди дейт адвокат Абдыев. Ал Сулайманов өткөрүлүп берилбеш керек дейт:
Жаранды сураган өлкөдө кыйноолор колдонулса, анда бул жаран ал өлкөгө берилбеш керек.

- Муну кайтарып берүүгө эч кандай негиз жок. Биринчиден, элдин баары билгендей, Өзбекстандын практикасында кыйноолор көнүмүш нерсе. Анын үстүнө биздин Башкы прокуратура кайтарып берүү жөнүндө токтомду чыгарууда мыйзам бузулган. Кайтарып берүү боюнча токтомду башкы прокурор же орун басарларынын бири чыгарыш керек эле. Бул жерде башкармалыктын эле прокурору чыгарган токтомдун негизинде кайтарып берип жатышат.

Адвокат ошондой эле Сулаймановго коюлган айыптар чаржайыт жана конкреттүү эмес деп белгиледи.

“Кылым шамы” укук коргоо уюмунун лидери Азиза Абдирасулова эгерде Сулайманов өткөрүлсө, Кыргызстан эл аралык мыйзамдарды бузат дейт:

- Себеби качкындар жөнүндө конвенцияда так, даана жазылган. Эгерде ошол башпаанек сураган жаран качып келген өлкөдө же ошол жаранды сураган өлкөдө кыйноолор колдонулса, өлүм жазасы мыйзамдардан алынып салына элек болсо, анда ал жаран ал өлкөгө берилбеш керек. Бул ачык, даана жазылган. Ошондуктан биз мыйзамдын аткарылышын эле Кыргызстандан сурап жатабыз.

Абдирасулованын айтымында, Сулаймановду үчүнчү өлкөгө чыгарып жиберүү максатка ылайык. Учурда эл аралык укук коргоочу уюмдар мунун үстүнөн иштеп жатканын адвокат Абдыев кошумчалады.

Кыргызстандын Башкы прокуратурасы Хабибула Сулайманов Өзбекстандын Башкы прокуратурасынын талабынан негизинде өткөрүлүп берилип жатканын билдирди.

Кыргызстан буга чейин да Өзбекстандан качып келген жарандарды өткөрүп берип келген. Маселен, Анжиян окуясынан кийин Кыргызстанга өтө качан жүздөгөн качкындардын бешөөсү Ташкендин талабы менен мекенине кайтарылган.

Казакстанда жүргүнчү учак кулап түштү

Учак кыйраган жер, 29-январь, 2013. (Айбек Алдабергеновдун фотосу, tengrinews.kz)

Көкчөтоо-Алматы каттамындагы учак бүгүн түшкү саат бирде Алматынын жанына кулап түштү. Кырсык 20 чакты адамдын өмүрүн алганы кабарланууда.

Казакстандын чукул кырдаалдар министрлигинин кабарына караганда, Scat компаниясына тиешелүү Көкчөтоо шаарынан чыккан Chellenger-200 учагы түшкү бирлер чамасында Алматынын жанындагы Гүлдала шаарчасына жакын жерге кулап түшкөн.

Учак туура саат бирде Алматы аба майданына конууга аракет жасаган. Бирок аба ырайынын катаалдыгынан улам, кайра айланып келүү үчүн бурулган учурда жерге кулап түшкөн. Алматыны эртең менентен бери туман каптап турган.

Аталган авиакомпаниянын маалыматы боюнча, кырсыктан 20 чакты адам ажал тапты. Азыр экипаж мүчөлөрү жана учакта канча жүргүнчү болгону тууралуу маалымат такталууда. Кырсыктын себеби учактын ичиндеги жазуу жабдыгын (кара куту) ачкандан кийин белгилүү болушу айтылып жатат.

Аэропорттун жадыбалына ылайык, Көкчөтоодон чыккан учак жергиликтүү убакыт боюнча Алматыга 12.55те келип конмок. Учак аба майданга беш чакырым аралыкта кулаган.

Азыр Казакстандын башкы транспорт прокуратурасы учактын кыйроо фактысы боюнча кылмыш ишин козгоду.

Scat авиакомпаниясы Казакстандын ичинде жана кошуна өлкөлөрдө жүргүнчүлөрдү ташыган авиа каттамдарды аткарат.

Депутат Кочкоров Баткенде эмне деген?

Жогорку Кеңеш депутаты Улукбек Кочкоров эл алдында сүйлөп жатканы тартылган видео тасма интернет айдыңында чоң талкууга түштү.

Тасма "Ата-Журт" фракциясынын депутаты Улукбек Кочкоров Баткендеги шайлоочулары менен жолугушуу учурунда тартылгандай. Анда депутаттын кыргыз-өзбек чек арасындагы кырдаал, эки өлкөнүн президенттери: Алмазбек Атамбаев жана Ислам Каримов тууралуу айткан сөздөрү камтылган.

Бирок депутат Кочкоров 28-январда кечке жуук атайын башка видео кайрылуу таратып, мурдагы видео тасмада айтылгандарды четке какты.

Бул видеокайрылуусунда депутат анын сөзүн бурмалап коюшканын, бул кыргыз жана өзбек элинин ортосуна от жаккысы келгендердин иши экенин айтат:

- Менин кайрылуу жасоомо айрым сайттарга жайгаштырылган Сох анклавы туралуу айткан сөздөрүмдү бурмалаган материалдар себеп болду. Бул жасалма видео тасма менин жеке позициям жана Баткенде эл арасында айткан сөздөрүм менен эч кандай байланышы жок. Кимдир бирөөлөр менен сөздөрүмдү бурмалап, эки бир тууган элдин жана эки элдин жетекчилигинин ортосуна түшүнбөстүктү жана ишенбөөчүлүктү орнотууга аракеттенип жатат. Мындай бузуку саясий аракеттер акыркы кездери күч алып жатканы байкалат. Биз аларга жол бербешибиз керек. Президент жана өкмөтүбүз коңшу өлкөлөр менен бир туугандык жана боордош мамиде түзүүгө болгон аракеттерин жасап жатышат. Бул ишке баардыгыбыз, парламент болобу, эл болобу, өзүбүздүн салымыбызды кошушубуз керек. Мен да Жогорку Кеңештин депутаты катары өз салымымды кошууга дайым даярмын.

Депутат Улукбек Кочкоров өзү Баткенден болот жана жакында жердештери менен жолугушууда айткан сөзү делген видео тасма бир күн мурда интернет сайттарга тараган. Тасмада депутат чек ара маселеси боюнча президент Алмазбек Атамбаев менен көзмө-көз жолукканы тууралуу элге айтып берип жатканы чагылдырылган:

- Эл менден талап кылып жатат, мамлекет мамлекеттик вазийпасын аткарсын, же анда чек арадан өзбек жарандары да өтпөсүн, эки тарапка бирдей шарт болсун, Оштон барып, өтүп келсин деген маселени коюп жатат, ушуну чечип бериңиз дедим...

Бул жерде сөз Сох анклавына жол жабылганга чейин жарандардын Өзбекстандын негизги аймагына кирип-чыгуусу тууралуу болуп жатат. Анткени Сохтогу өзбек жарандары Өзбекстанга түз эле кирип-чыкса, чек арадагы кыргыз жарандары кошуна өлкөдөгү тууган-уруктарына баруу үчүн 200 чакырымдан ашуун жол басып, Ош шаарынын жанындагы "Достук" чек ара бекети аркылуу өтүүгө туура келген.

Видеодо андан ары коңшулардын аскерий кудурети, өзбек президенти Ислам Каримовдун келечеги тууралуу сөз уланат.

“Ата-Журт” фракциясынын депутаты, атайын кызматтын мурдагы офицери Улукбек Кочкоровдуку делген бул тасма боюнча президенттин маалымат кызматы азырынча эч кандай комментарий тарата элек.

Мурдагы тышкы иштер министри Аликбек Жекшенкулов "Азаттыкка" бул видео коңшулардын өз ара ишенимине чок сала албайт деген көз карашын билдирди:

- Кыргызстан менен Өзбекстандын ортосуна ойногон ар кандай саясий күчтөр бар. Андайлар Кыргызстан менен Өзбекстандын ичинде да, тышында да бар. Буга Ташкент анчейин деле реакция кылбаса керек. Анткени буга чейин да канча жолу эки мамлекеттин ортосунда чагымчыл ойлор айтылган.

Баткендеги Сох анклавында 5-6 январда чыккан чек ара чатагынан бери эки өлкөнүн бир катар чек ара бекеттери жабык турат. Кыргызстан өз аймагындагы Өзбекстандын Сох жана Шаймерден анклавдарына, ал эми Өзбекстан өз аймагындагы Кыргызстандын Барак эксклавына өткөн жума сонунда бир жолу гуманитардык жүктөрдү өткөргөн соң жолдор кайра жабылды. Ошондой эле темир жол бекеттеринде бир жумадан бери токтоп калган вагондор да кечээтен тарта аз-аздап өткөрүлө баштаганы кабарланган.

Кыргыз президенти Алмазбек Атамбаев 14-январда өлкөнүн туруктуу өнүктүрүү стратегиясын жарыялап жатып, чек ара маселелерин чечүүдө сабырдуулук керектигин билдирген болчу:

- Ошол эле АКШ менен Канаданын чек арасы эки жүз жылдан бери тактала элек. Бизге эми жүз жыл кереги жок. Бирок кыска бир мөөнөттө чечип салалы деп айтсак да болбойт.

Ал эми Өзбекстандын президенти Ислам Каримов 18-январда Ташкенде өкмөт жыйынында кыргыз, казак, тажик жана өзбек элдерин эч ким уруштура албасын, бул элдер ага жол бербесин билдирген. Бирок ал ошол эле кезде чек арадагы коркунучтарга Өзбекстан жооп кайтарарын айтып келатат.

Носов насвайга каршы

Орусия -- ЛДПР депутаты Дмитрий Носов Мамдума жыйынында насвайдын зыяндуулугу тууралуу сүйлөп жатат. Москва, 25-январь, 2013.

Орусияда тамекиге каршы мыйзам борборазиялык мигранттардын сүймөнчүгү болгон насвайды бутага алууда.

Насвайдын жакшы жери андан түтүн чыкпайт, демек насвай тарткан киши айлана-чөйрөсүнө зыян келтирбейт. Насвайды оозуна салып койсо, тымпыйып отурган киши иш жүзүндө тамеки тартып жаткандыгын байкабай да каласыз. Жаман жагы албетте бул кургак тамекиде жүздөгөн зыяндуу заттар бар.

Насвайды өзбектер "нос" дешет. Мына эми Орусияда Мамдуманын Носов деген депутаты ага кастарын тигип калды.

Маскөөдө жашаган өзбекстандык мигрант жумушчу Алишер кандай мыйзам кабыл алышса да, насвайдан баш тарта албастыгын "Азаттыкка" мындайча билдирди:

- Насвайсыз болбойт да. Мында өзбектер көп, кимден сурасаң да таап берет. Бир кичинекей баштыгы 50 рубль турат. Тамеки татканга караганда, насвайдан көбүрөөк ыракат аласың.

Владимир Жириновскийдин оңчул ЛДПР партиясынан шайланган депутат Носов жума күнү насвайга акиташтан бери ар нерсени кошуп жиберишет, эми орус жаштары да ага кынык ала башташты деп ырастады.

"Көчө шыпыргандардан биздин балдар насвай алып, ден соолугун талкалап жатышат", - деген депутаттын сөздөрү борбор азиялыктарга каршы багытталгандыгын көпчүлүк илгиртпей баамдады.

Адистер да насвай зыян экендигин айтышууда. Орусиянын Ракка каршы биримдигинин мүчөсү, профессор Владимир Левшиндин айтымында, насвай тарткандар айрыкча ооз көңдөйүнүн рагына көп тушугат.

Анклавдар: Жолдор жабык бойдон

Чек арадагы Чарбак айылынын тургундары, Баткен

Баткендеги Өзбекстандын Сох, Кыргызстандын Өзбекстандагы Барак эксклавдарына жол качан ачылаары дале белгисиз.

Бирок эки тараптуу сүйлөшүүлөрдүн натыйжасында темир жолдогу чек аранын эки тарабында топтолгон жүк тарткан вагондор кыймылдай баштады. Кыргызстан менен Өзбекстан азырынча ушул токтоп турган жүктү ар кимиси өз тарабына өткөрүп алууну гана макулдашты. Темир жол бекеттеринин биротоло ачылар-ачылбасы да белгисиз.

Элдин эки талабы

Кыргызстандын Чек ара кызматынын башчысы Токон Мамытов узаган аптада Баткендин чек аралаш айылдарын кыдырып, элдин талабын угуп кайтты. Токон Мамытов Баткендин Өзбекстан менен чектешкен Чарбак, Согмент, Кайтпас, Жаш-Тилек айылдарынын жашоочулары менен жолугушканын айтып, алардын башкы талаптарына токтолду:

Токон Мамытов
Токон Мамытов
- Эл биринчи кезекте чек араны аныктап-тактоо иштерин аяктап, анан чек арабызды тоссо деп айтып жатышат. Экинчиден, коопсуздук маселеси. Чек аралаш айылдардын тургундары биздин, балдарыбыздын, айылыбыздын коопсуздугун сактап бергиле дешти.

Мамытов азырынча өзбек тарап менен анклавдарга гуманитардык жардам жеткирүү боюнча гана макулдашуу ишке ашканын кошумчалады.

25-январь күнү Өзбекстан Кыргызстандын Баткен облусу аркылуу дээрлик үч жумадан бери изоляцияда калган Сох анклавына 31 чоң унаа менен азык-түлүк жана кара май алып барган. Өзбекстан ушул эле күнү өзүнүн Шаймерден айылына Баткен аркылуу 17 унаа гумжардамын да өткөрүп алды.

Ал эми Кыргызстан Ош облусунун Кара-Суу районунан чыккан 2 КамАз, 1 кичи автобус жана 4 жеңил машина гумжардамын Өзбекстандын Бирлешкен айылы аркылуу Барак эксклавына жеткирип, атайын дарыгерлер тобу барактыктардын ден соолугун текшерип, отуздай тургунду Кара-Суу райондук ооруканасына алып келип карашууда.

Буга чейин Өзбекстан темир жолдогу төрт: Кызыл-Кыя, Кара-Суу, Жалал-Абад жана Шамалды-Сай өткөрмө бекеттерин жаап, Кыргызстандын жети жүздөй вагону чек аранын эки тарабында калган. Бул боюнча да сүйлөшүүлөр жүрүп, вагондор аз-аздан өткөрүлө баштады дейт Мамытов:

- Кара-Сууда эле 280 вагон турат, кечээ 22 вагон өткөрүлдү деди. Азыр да бирин-серин өтүп жатат. Көзөмөл өткөрмө бекеттери боюнча да сүйлөшүүлөрдү улантып жатабыз.

Токон Мамытов чек арадагы жүктөр ташылып бүткөн соң темир жол бекеттери кайрадан жабылышы мүмкүндүгүн, темир жолду толугу менен ачуу боюнча сүйлөшүүлөр улантылаарын кошумчалады.

Кыргыз-өзбек чек арасындагы Сох анклавындагы окуялардан кийин көпчүлүк чек ара бекеттери жабылган. 17-январда Өзбекстан 4 темир жол бекетин да жапкан болчу.

Эл эмнеге нааразы?

Анткен менен чек аралаш кыргыз айылдарынын тургундары бийликтерге дале нааразы болуп жатышат. Даттануубуздан такыр майнап чыкпай, эми айыл аксакалдарынан өкүлдөрдү атайын Бишкекке жөнөтүүгө камынып жатабыз дейт Баткендин чек арадагы Жаш-Тилек айылынын тургуну Касиет айым:

- Беш аксакалды Бишкекке жөнөтөбүз деп жатышат. Талаптарыбызды чечип беришсе жакшы болмок, кышта жумуш жок, көчөгө чыгып жолдорду тосуп, Өзбекстандын машиналарын өткөрбөй өзүбүз карап атабыз. Эртең эле жаз келсе талаа иштери башталат, анда биз эмне кылабыз? Өткөндө эле айылдан өкүлдөр Бишкекке барышса, баары чечилет деп жиберишкен экен. Аткарылган жок. Эми дагы 5 кишини Бишкекке жөнөтөбүз.

Ошентип 5-6-январда кыргыз-өзбек чек арасында болгон чатактан кийин чек араларды ачуу боюнча сүйлөшүүлөр натыйжа бере элек. Кыргызстан жаңжалдагы чыгымдарды төлөп берүүсүн талап кылып, Өзбекстандын Сох анклавына жолду жапса, 17-январдан тарта Өзбекстан кыргыз-өзбек чек арасындагы "Достук”, “Маданият”, “Кең-Сай” өткөрмө бекеттерине чектөө киргизип, Кызыл-Кыя өткөрмө бекетин 18-январдан бери толук жаап салган. Кийинчерээк эки өлкөнү туташтырган темир жол өткөрмөлөрү да өзбек тараптан толугу менен жабылган.

Чек аралардын жабылуусунан Өзбекстандын 60 миң калкы бар Сох районунун жана 300 чамалуу кожолук жашаган Кыргызстандын Барак айылынын тургундары жабыр тартууда.

Апта: Кумтөр чечими, депутаттар соту

Камактагы депутаттардын тарапкерлеринин акциясынан бир көрүнүш. Бишкек, 25-январь, 2013.

Өкмөт Кумтөр боюнча 2009-жылкы келишимди бузууну жактады. Кайсы күчтөр үчүнчү ыңкылапты көтөрө баштады?

Кыргыз өкмөтү Кумтөр боюнча 2009-жылы “Центерра голд инк” менен түзүлгөн келишимден чыгууну чечти. Мындай чечим 24-январда болгон өкмөттүн жыйынында Кумтөр боюнча түзүлгөн мамлекеттик комиссиянын корутундусунун негизинде кабыл алынды.

Өкмөттүн чечимин үч фракциядан турган башкаруучу коалиция да 25-январда карап, аны толугу менен колдоду.

Юстиция министри Алмамбет Шыкмаматовдун айтымында, кыргыз өкмөтү келишимди бузуу боюнча “Центерра голд” менен сүйлөшүүгө барууга аракет жасайт. Эгерде андан натыйжа чыкпаса, бир жактуу түрдө келишим бузулат.

Кыргызстан келишимден чыкса, “Центерра голд” эл аралык сотко кайрылышы күтүлөт. Ал сотто Кыргызстан утулуп калышы да мүмкүн дейт Шыкмаматов:

- Албетте биз эл аралык соттордон утулуп калышыбыз толук ыктымал. Биз ошол тобокелчиликтерден корксок, анда ушул келишимдер 2042-жылга чейин иштей берсин дешибиз керек. Анда 953 тонна алтындын 260 тоннасы казылса, дагы 700 тоннасы эмне болот? Биз ага бара албайбыз. Аны баарыңыздар түшүнүп турасыздар. Экинчи маселе - эл тарабынан шайланган парламент жоопкерчиликти алып, келишимди денонсациялап салыш керек.

Башкаруучу коалициянын жыйынында эл аралык сотторго чейин Кыргызстан атынан "Камеко" жана “Центерра голд” менен келишимдерди түзгөн кыргыз чиновниктерин жоопко тартып, келишимдин коррупциялык жана көз бойомочулук мүнөздө экенин далилдөө керектиги айтылды.

Кумтөр боюнча өкмөттүк комиссияны жетектеген экономика жана антимонополдук саясат министри Темир Сариев Кыргызстан үчүн эң зыяндуу келишим 2003-жылкы келишим экенин белгилеп, аны түзүүгө катышкан чиновниктердин ысмын атап өттү:

- Өкмөттөн Эмирлан Төрөмырзаев, Алымбаев, Макаров, Кириченко дегендер кирген. Жогорку Кеңештен Акылбек Жапаров менен Жеңиш Эшенкулов кирген. Премьер-министрдин кеңешчиси Богдецкий, аппарат башчысынан Мелис Сатыбеков, аппараттан Белковский, Жолдошев, “Кыргызалтындан” Камчыбек Кудайбергенов кирген. Мына ушул делегация бир айдын ичинде сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп, "2003-жылкы келишим туура, буга кол коюш керек" деп жыйынтык чыгарып беришкен.

Белгилүү болгондой, 2003-жылкы келишим боюнча Кыргызстандын "Кумтөрдөгү" 67% үлүшү кыскартылып, 33% болуп калган. 33% акциянын 17% дароо эле 82 млн. долларга сатылып кеткен.

2007-жылы "Кумтөр" боюнча кайрадан сүйлөшүү башталып, аны ошол кездеги өкмөт башчы Алмазбек Атамбаев жүргүзгөн.

"Центерра голддун" президенти Ян Аткинсон (оңдо)
"Центерра голддун" президенти Ян Аткинсон (оңдо)
“Ата Мекен” фракциясынын лидери Өмүрбек Текебаев "Кумтөр" боюнча 1993-жылы, 2003-жылы жана 2009-жылы келишимдерди түзүүгө катышы барлардын баарын жазалоону сунуштады. 2009-жылдагы келишимге караганда Кыргызстандын үлүшү аз болгон келишим 2007-жылы даярдалган.

Кумтөр боюнча өкмөт кабыл алып жаткан чечим “Ата-Журт” фракциясынын депутаты Садыр Жапаров жетектеген депутаттык комиссиянын корутундусунан аз эле айырмаланат. Эгерде Жапаров кенди улутташтыруу талабын койсо, Сариев жетектеген комиссия келишимден чыгып, жаңы келишим түзүүнү сунуштап жатат.

Башкаруучу коалициянын лидери Феликс Кулов өкмөттүн чечими Кумтөргө тезинен атайын башкаруучу дайындоо менен коштолуш керек деп эскертти. Куловдун айтымында, ансыз кенде иш токтоп калат же башка нерселер болуп кетиши мүмкүн. Ошондуктан Кумтөрдү дароо көзөмөлгө алуу үчүн атайын башкаруучу киргизүү зарыл. Куловдун бул сунушун Темир Сариев колдоп, өкмөт жана парламент тийиштүү чечимдерди кабыл алыш керек деди.

Башкаруучу коалиция толугу менен Темир Сариев жетектеген комиссиянын корутундусун жана сунушун колдоду. Эми маселе парламенттин жыйынында каралыш керек. Ал эми “Центерра голд инктин” өкүлдөрү кыргыз өкмөтү менен дурустап сүйлөшүүгө келбей жатат. Мекеменин сайтында да кыргыз өкмөтү кабыл алып жаткан чечимдерге жооп бериле элек.

Жолду жаптырган жаңжал

Сох жаңжалы кыргыз-өзбек мамилесинде бири-бирине каршы чараларды көрүү жарышына же жол согушуна алып келди. Адегенде кыргыз тарап Өзбекстандын Риштан районунан Сох анклавына баруучу жолду коопсуздукка байланыштуу жапса, экинчи тарап Сох анклавынын жанында жайгашкан Кыргызстандын Бөжөй айылына бара турган жолду жапты. Ага удаа эле Кара-Суу районуна караштуу Кыргызстандын Барак эксклавына жол жабылды.

Өзбек тараптын чечимдери андан кийин улам катаалданып отуруп, соңунда темир жолдорду жабууга алып келди. Ага чейин Ташкен "Достук" өткөрмө бекети баш болгон бир катар бекеттерди бир жактуу түрдө жапкан эле.

25-январда Кыргызстан Сох жана Шаймерден анклавдарына гуманитардык жүк үчүн жолду ачып берди. Өзбек тарап Баракка жол ачты. Бирок темир жолдор, өткөрмө бекеттер жабык турат.

Кыргызстан Нефтетрейдерлер бирикмесинин башчысы Жумакадыр Акенеев Өзбекстан аркылуу миңге жакын вагон өтпөй жатат дейт:

- Бүгүнкү күнү күйүүчү май жүктөлгөн 136 вагон Өзбекстандан чыкпай жатат. Кошуна мамлекеттин аймагынан өтө албай жаткан вагондордун саны миңге жакындап калды. Ошондуктан премьер-министр, президент Алмазбек Атамбаев тез арада киришпесе, биздин экономика үчүн абдан орчундуу маселе болуп жатат. Анткени жазгы талаа жумуштары башталганы турат.

Акенеевдин айтымында, өтпөй жаткан жүктүн арасында курулуш товарлары, жер семирткичтер, азык-түлүк бар.

Кыргызстан өкмөт башчысы же президенти Ташкен менен байланышка чыгып, маселени чечүүгө киришкени байкалган жок. Өкмөт башчы Жантөрө Сатыбалдиев темир жол маселесин министрлер деңгээлинде чечүүнү транспорт жана коммуникация министри Калыбек Султановго дайындаганы маалым.

Ошентип буга чейин эле мамилеси жылуу-жумшак болбогон эки кошуна мамлекет бири-бирине эшигин жаап, жолун тосуп отурган чагы. Кыш мезгилине окшоп тоңуп турган эки мамлекеттин мамилесин жумшартуу үчүн ким тарабынан жана качан кадам ташталары белгисиз. Болгону кыргыз тарап Ташкен менен тил табышуу үчүн активдүү аракеттерди көрүп жатканы, анын натыйжасы март айларында анык болоору айтылууда.

Абактан митингге умтулган депутат

Узап бараткан аптада Биринчи май райондук соту Жогорку Кеңештин депутаттары Камчыбек Ташиев, Садыр Жапаров жана Талантбек Мамытовдун ишин кароону улантты. 3-октябрдагы митингден кийин камакка алынган депутаттар өздөрүн күнөөлүү деп эсептебей турганын билдиришти. Садыр Жапаров абактан чыгып калса, башкы максаты Кумтөр боюнча митинг уюштуруу экенин айтса, Камчыбек Ташиев 3-октябрда бийликти басып алуу болбогонун айтты:

- Эч кандай кылмыш болгон эмес. Колубузда курал же таш жок болчу. Бир да адамдын бетин чийген жокпуз, жаман айткан жокпуз. Саясий жактан алып караганда мен туура иш жасадым жана мындан ары да ушундай кадамга даярмын. Мамлекеттик бийликти басып алууга аракет жасаган эмеспиз. Мен ар дайым айтып келем - биз бийликке күч колдонуп же зордук менен келбейбиз. Мен ал кадамды мамлекеттин, элдин кызыкчылыгын коргоонун негизинде жасадым. Ал эми мамлекеттик бийликти басып алууга эч кандай аракет жасаган эмеспиз.

Ташиевдин айтымында, ал саясий куугунтуктун айынын абакта отурат.

Президент Алмазбек Атамбаев бул маселе мыйзамдын алкагында гана чечилиш керектигин буга чейин билдирген.

Бирок депутаттардын камалышы юридикалык эмес, саясий маселеге айланып баратат. Анткени оппозициялык саясатчылар аны туу катары көтөрүп, элдик акцияларды уюштурууда. Андай акциялардын биринчиси Кара-Кулжа жана Өзгөн райондорунда өттү. Апрель ыңкылабы кезинде Алмазбек Атамбаевдин тилектеши болгон, азыркы кезде Камчыбек Ташиевдин адвокаты болгон Азимбек Бекназаров “биздин талап - камалган депутаттарды үй камагына чыгаруу. Бирок бийлик аны аткарбай жатат. Мурунку бийликтердин катасын кайталап, үчүнчү ыңкылапка алып баратат” деп билдирүүдө. Бекназаров ошондой эле Алмазбек Атамбаев Конституцияда каралбаган ыйгарым укуктарды өзүнө алып алды деп да айыптоодо.

Башкаруучу коалициянын мүчөсү Өмүрбек Текебаев азыркы кезде үчүнчү ыңкылап үчүн моралдык себеп жок деп эсептейт. Бирок Текебаев айрым маселелерде президент Алмазбек Атамбаевдин саясатына каршы келген жүрүштөрдү жасоого өтө баштады. Маселен, ал Камбар-Ата-1 жана Жогорку Нарында төрт ГЭСти куруу боюнча келишимди Кумтөр менен түзүлгөн келишимди кайталоо деп атады:

- Кумтөрдүн кейпин кийди деген ушул, карызды алар алып келишет, анын жарымын биз төлөйбүз. Калган жарымы ГЭСтин эсебинен төлөнөт. Орус тарап да ГЭСтин эсебинен төлөйт. Орустар өздөрү инвестор эмес. Ошондуктан мен муну туура эмес дейм. Мен Кумтөргө, "Центеррага" каршы добуш бергем. Эл алдында туура кылгам дейм. Мен ошол окуя кайра кайталанышын каалабайм.

Текебаев ГЭСтердин акциялары орус тарапка кайсы бир мөөнөткө гана берилиш керек деп эсептейт.

Кыргызстандагы энергетиктер бирикмесинин жетекчиси Жамалбек Түлөбердиев депутаттардын тынчсыздануусун негиздүү деп эсептеп, Орусия менен түзүлгөн келишимдин шартын Кыргызстан үчүн ыңгайлуу эмес деп эсептейт. Анын айтымында, Кыргызстан ГЭСти куруу үчүн орус тараптан насыя алып, анан аны төлөсө, анда эмне үчүн акциялар алардын колунда калыш керек?

ГЭСтер боюнча келишимдерди бийлик башындагылар эң ири жеңиш катары баалап келатат. Ал эми Кумтөр боюнча келишимди өзгөртүү мүмкүн эместигин президент Алмазбек Атамбаев билдирген жайы бар. Бирок өлкөдө түзүлүп келаткан саясий кырдаал же Темир Сариевдин саясий өз алдынчалыгы Кумтөр боюнча радикалдуу кадамдарга түртүүдө.

Саясий кырдаал демекчи, ал жаз алдында Кыргызстанда адатта кызыйт. Мына ошого кошумча шыкак бербеш үчүн бийлик “Центерра голд” менен түзүлгөн келишимден чыга турууну эп көргөндөй. Мүмкүн Темир Сариев оппозиция катарында жүргөн мезгилди эстеп, Кумтөр боюнча ва-банкка барууну чечти. Бийлик башындагылар болсо, саясий кырдаалга жараша ага каршы болгон жок.

Кандай болгон күндө да Кумтөр боюнча келишимди бузууну өкмөттүн колдоп чыгуусу узакка созула турган талаш-тартышка биринчи кадам. Ага экинчи кадам жаңы жумада парламент тарабынан коюлушу күтүлөт. Анткени Кумтөр боюнча өкмөттүк комиссиянын корутундусун Жогорку Кеңеш кароосу күтүлөт.

Мына ошентип кыргыз тарап Кумтөр боюнча келишимден чыгууга баратат. Эгерде “Центерранын” акционерлери жаңжалды ырбатпайлы десе, сүйлөшүүгө келишет, болбосо эки тарап эл аралык сотто беттешет.

Анклавдарга гумжардам баратат

Кыргызстандык ишкерлер Ооганстанга кийим сатат

АКШ Ооганстандагы аскерий контингент үчүн Кыргызстанда өндүрүлгөн товарларды, кийим-кечекти сатып алат. Мындай келишимге 24-январда Бишкектеги кыргыз ишкерлери менен АКШ Борбордук кол башчылыгы ортосунда кол коюлду.

Келишимге ылайык, кыргызстандык KSB Group аттуу ишкана АКШнын Ооганстандагы аскер контингентине күйүүчү май менен иштей турган генератор сатуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болду.

Аталган ишкананын директору Кубан Кожомуратовдун айтымында, АКШнын Коргоо министрлиги өткөргөн тендерге катышып, утуп алган.

- Биздин ишкана генераторлордун керектүү тетиктерин четтен сатып келип, Бишкекте курайт. Өткөн жылы “Кыргыз ишканаларынын порталы” долбоорунун жардамы менен тендерге катышканбыз. Бул портал АКШнын Коргоо министрлигинин керектүү буюмдар үчүн жарыялаган тендер тууралуу бизге кабарлап, жол-жобосун көрсөтүп турду. Натыйжада биздин ишкана АКШ тараптын бардык талаптарына жооп берип, жеңүүчү табылды. Эми марттын аягына чейин жалпы баасы 100 миң доллардан ашык каражатка эсептелген генераторлорду Ооганстанга жеткирип беребиз.

Бир топ жылдан бери АКШ өкмөтү Ооганстандагы аскер контингентинин муктаждыктары үчүн кыргызстандык товарларды сатып алууну сунуштап келген. Бирок кыргызстандык ишканалар америкалык тендерлердин жол-жобосун жакшылап билбей, аны ута алган эмес. Ошондуктан былтыр октябрдан тарта АКШнын соода палатасынын колдоосу менен кыргызстандык ишканалар үчүн долбоор ишке ашырылууда. Долбоордун эксперти Акылбек Жолдошев буларды билдирди:

- АКШ Ооганстандагы аскерлерин камсыз кылуу үчүн тендерлерди өткөрүп жүрөт. Ага биздин ишканаларды чакырат. Мына ушул АКШ заказчылары менен кыргыз ишкерлеринин ортосундагы байланышты чыңдоо үчүн долбоор ишке ашырылып жатат. Ага ылайык, АКШ керек болгон товарлар жөнүндө, тендердин жол-жобосу кыргызстандык ишкерлерге маалымат берип турабыз. Ошол эле учурда Кыргызстанда дал ушундай ишканалар бар деп америкалыктарга маалымат берилет.

Жолдошевдин айтымында, учурда кыргызстандык 120га жакын ишкана АКШ өткөргөн тендерге катышууда. АКШ тараптын да Кыргызстанда өндүрүлгөн товарларды сатып алууга кызыгуусу күч:

- АКШ биздин ишканаларды дараметин өтө жогору деп баалап жатышат. Алар негизинен Кыргызстандагы курулуш материалдары, керебет баштаган эмеректерге, кийим-кечени сатып алууга кызыкдар болуп жатат. Маселен, Караколдо бир тигүүчү цех Орусиянын ыкчам бөлүктөрүнө форма тигет экен. Ошол цех Ооганстандагы аскерлер үчүн кийим тигүүгө белсенип жатат.

АКШнын Борбордук командачылыгынын өкүлү, майор Том Гоерлингдин “Азаттыкка” билдиришинче, АКШ өкмөтү Ооганстандагы аскер контингентти камсыздоодо Кыргызстандын үлүшүн көбөйтүүгө кызыкдар:

- Биз Борбор Азия, анын ичинде кыргызстандык ишкерлер менен абдан тыгыз иштешүүгө абдан кызыкдарбыз. Маселен, бул өлкөлөрдөгү ишканаларга былтыр октябрдан тарта 20 түрлүү товар үчүн тендерге катышууга мүмкүнчүлүк бергенбиз. Эми февралдан тарта муну эки эсеге көбөйтсөк деген план бар. Муну менен Кыргызстандык ишканалардын тендерге көбүрөөк катышып, андан утууга мүмкүнчүлүгү жогорулайт.

Ошону менен катар Том Гоерлинг 2014-жылы “Манас” аба майданынан АКШнын жүк ташуу борбору чыгарылган күндө да мындай экономикалык карым-катнаш улана берээрин кошумчалады:

- 2014-жылы “Манастагы” жүк ташуу борбору чыгарылса деле кыргызстандык ишканалардын товарларын сатып ала беребиз.

Бул келишим кыргызстандык бизнес үчүн жакшы мүмкүнчүлүк ачылып жатканын кабарлайт. Мындай пикирди айткан Кыргызстан товар өндүрүүчүлөр бирикмесинин жетекчиси Гүлнара Өскөнбаева бул мүмкүнчүлүктү арттырууга мамлекет да өз көмөгүн көрсөтүшү зарыл экенин белгилейт:

- Биздин ишкерлер канчалык тендерлерге катышып, сырткы базарга чыгуу аракетин көрсө да алардын алы чектелүү болуп жатат. Ошондуктан мамлекет узак мөөнөткө жана пайызы төмөн насыяларды берип ишкерлерди колдоого алса, мындай мүмкүнчүлүктөн колдонуп калат элек.

АКШ Ооганстандагы коалициялык күчтөрү үчүн оболу Кыргызстандан азык-түлүк сатып алууга ынтызар болгон эле. Бирок Кыргызстанда өндүрүлгөн азык-түлүк америкалык стандарттарга жооп бербегени үчүн бул долбоор токтоп калган.

Кыргыз-өзбек темир жолу жабылды

Кыргыз-өзбек чек арасындагы темир жол бекети, Кара-Суу району, 23-январь, 2013.

Өзбекстан Кыргызстан менен эми темир жол өткөрмөлөрүн да жаап салды. Аз күн мурда кара жол да жабылган болчу.

Учурда чек арада эки тарапта тең жүздөгөн вагондор жол карап отурушканы кабарланууда. Чек аралаш аймакта жашаган туугандар да ары-бери каттай албай азапка түшүүдө.

Кара-Суу шаарынын жака белиндеги Өзбекстан менен чектешкан 11-кварталдагы темир жол түз эле коңшу өлкөгө кирип барат. Чек ара зымдарынын жанында түркүкчөдө бир жагында “Узбекистон темир йуллари”, а бир тарабында “Киргизская железная дорога” деген жазуулар турат. Андан арыракта эле өзбек чек арачысы автомат кармап, Кыргызстан жакты тиктеп турат. Поезд өтчү жолдо эч кандай зым, же атайын шлагбаум да жок. Бирок темир жолдун үстүн кар басып турганынан эле мында бир канча күндөн бери кыймыл жок экенин билүүгө болот.

Кара-Суудагы темир жол бекети, 23-январь, 2013.
Кара-Суудагы темир жол бекети, 23-январь, 2013.
Бир эле темир жол эмес, башка өтмө жайлардан өтүү да мүмкүн болбой турганын кварталдын комитет башчысы Акбаржан Арипжанов айтып берди:

- Темир жолдун чек арасы мобу биздин көрүстөндөн кийинки жер. Ошондон ары жагы Өзбекстанга карайт. Темир жолдун бул жак капталы дагы коңшу өлкөгө тиешелүү жер. Кечээ 2-3 күндөн бери поюздар такыр өтпөй калды. Жөнөкөй адамдарды өткөрүү пункттары деле жабык бойдон турат. Тууган-урук, келин-кесек менен эч эле катыша албай калдык. Чынын айтсак, өлгүдөй кыйналып жатабыз. Бул жактан эч кимди, ары да, бери да өткөзбөйт. Наркы бетинде Өзбекстандын аскерлери, биз тарапта Кыргызстандын жоокерлери. Бирок өзбек аскерлери эч кимди өткөзбөйт деп биздин жоокерлер бул жакты көп деле кайтарбайт.

Кара-Суунун дагы бир жашоочусу Калилжан азыр “Достук” өтмө бекетинен да адамдар ары бери каттай албай жатканын айтат:

Кара-Суу темир жол бекети, 23-январь, 2013.
Кара-Суу темир жол бекети, 23-январь, 2013.
- Мурдараак “Достук” бекети аркылуу ары-бери каттап аткан элек. Эми 15-январдан бери эч жакка каттай албай убарабыз. Кээде өтүп баратып эки өлкөгө тең тиешелүү эмес, нейтралдуу жерде, ортодо бир-эки күндөп калып калган учурлар болуп атат. Мобу кышкы суукта, ошол жерде калып жатышты. Өзбекстанга өтсөң мөөнөтү 3 күн гана. Үч күндун ичинде каттоого турушуң керек, же чыгып кетишиң керек. Чыкканга үлгүрбөй калсаң, айып салат. А алар Кыргызстанга өтсө 5 күнгө чейин эркин жүрө берет.

Аңгыча эле чек ара тилкесинде Өзбекстандын аскерлери көбөйүп бизди, атып жиберчүдөй акмалай башташты. Бизге кооптуу сезилген менен, жергиликтүүлөр мындайга көнүп деле калышкандай.

Кыргыз-өзбек темир жолунан негизинен курулуш материалдары, көмүр-отун, күйүүчү майлоочу майлар, тиричилик буюмдары, буудай жана башка азык-түлүктөр ары-бери ташылып турчу. Учурда Кара-Сууда 120дай, Ош шаарында 100дөй вагон чек аранын ачылышын күтүп турат. Алар Кыргызстанга, Өзбекстанга, Кытайга жана Казакстанга тиешелүү жүктөр. Өзбекстан тарапта да ушундай эле вагондор жолдун ачылаарын күтүп турушканы жөнүндө маалымат бар.

“Кыргыз темир жолу” ишканасынын Кара-Суу бекетинин башчысы Алижан Сайгазиев буларды айтат:

- 21-январда эмес, 17-январдан бери эле бизде каттоо жок. Өзбекстандын вагон ташып кете турган локомотиви бузулуп калыптыр деп жатышат. Негизи биздеги вагондордун баарын ошолордун Локомотиви тартып кетет. Ортодогу келишим боюнча ушундай болуш керек. Биз жүктөрдүн баарын Кыргызстандын башка жактарынан ушул жерге чейин ташып келебиз, алар бул жерден ары сүйрөп кетишет. Бул шылтоо эле болуп жаткандай. Анткени Кара-Суу ушинтип жабылып жатса, калган темир жолдор эмнеге иштебей турат. Муну аныкташ үчүн алар менен байланышсак жооп бербей жатышат.

Кара-Суудагы темир жол бекети, 23-январь.
Кара-Суудагы темир жол бекети, 23-январь.
Кыргызстан жана Өзбекстан темир жолдорунун жабылышы чек ара чатактарынын эле уландысы экенин серепчилер белгилешүүдө. Оштук байкоочу Эркин Абдыразаков “Азаттыкка” мындай деди:

- Бул Кыргызстандагы Сох анклавында эле болгон окуялардын уландысы. Бул биринчиден. Экинчиден, Өзбекстан өзүнүн амбициясын дагы көрсөтүп коёюн деп жатат. Булар Борбор Азиядагы биринчи, же таасирлүү, күчтүү мамлекет экенин сездирип коюш үчүн, саясатты мына биз аныктайбыз дегендей кылып аткандагысы. Алар ансыз деле ЖККУдан дагы, ШКУдан дагы, КМШдан дагы чыгабыз деп келаткан болчу да. Бирок эми өкмөтүбүз тез аранын ичинде сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп, Өзбекстанга мамлекеттик келишимдердеги милдеттерин эскертип коюшу керек. Маселени чечишпесе аймакта дагы нааразылыктар күчөп, дагы конфликттер чыгышы мүмкүн.


Кара-Суудагы кыргыз-өзбек чек арасы, 23-январь.
Кара-Суудагы кыргыз-өзбек чек арасы, 23-январь.
Серепчи темир жолдордун иштебей калышы эки тарапка тең экономикалык зыян алып келээрин кошумчалады:

- Эл аралык деңгээлдеги транзит жүктү кошуна мамлекетке алдын ала эскертип, себептерин айтып, макулдашып туруп, анан кийин гана жабыш керек эле. Бул албетте өзбекстандыктардын өздөрүнүн эрки. Ошентсе да аларда өндүрүлгөн азык-түлүктөр бышканда кайра эле бизге күнү түшөт.

Кыргызстан менен Өзбекстан чектешкен аймактагы Кызыл-Кыя, Кара-Суу, Жалал-Абад жана Шамалды-Сай темир жол өткөрмө бекеттерин Өзбекстан 21-январда өзү жагынан жаап койду деп кыргыз чек ара кызматтары кабарлаган. Кара-Суудагы бекет техникалык себептен улам жабылганы, ал эми калгандары боюнча өзбек тарап так маалымат бербегени айтылууда.

Кыргызстан Сохко гумжардам өткөрөт

Сохтун жанындагы Баткендин Чарбак айылы, 7-январь, 2013.

Баткен облусунун бийлиги Сох анклавына Өзбекстандын гуманитардык жардамын өткөрүүгө уруксат берди.

5-6-январдагы Чарбак чатагынан бери Баткендин ичиндеги Өзбекстандын Сох анклавына жол жабык турат. Мындан улам Өзбекстандын негизги аймагы менен байланыша албай калган Сохтун ичинде азык-түлүк, күйүүчү май жана көмүрдүн баасы кескин кымбаттап кеткени айтылууда.

23-январда Өзбекстандын Риштан районунан Сохко гуманитардык жүк алып жөнөгөн 20 чакты жүк ташуучу унаа чек арадан өтө албай артка кайтканы кабарланды.

Бирок Баткен облусунун башчысы Жеңиш Разаков өзбек тараптан Сохко гумжардам алып өтүү боюнча эч кандай кайрылуу болбогонун, ошентсе да кыргыз тарап андай жүктү өткөрүүгө макул экенин "Азаттыкка" билдирди.

- Алар тараптан эч кандай сунуш да, өтүнүч да болгон жок. Биз эл аралык нормаларга карап, анклавга жол берүүнү чечтик. Элге да түшүндүрүү иштерин жүргүздүк, эгер гуманитардык жардам өткөргүлөрү келсе, биз жүктүн да, кишилердин да коопсуздугун камсыздап, дарегине жетүүсүнө көмөк көрсөтүүгө даярбыз.

Буга чейин айрым маалымат каражаттары Өзбекстандын көз карандысыз укук коргоочулар демилгечи тобу өзбек бийлиги тарабынан топтолгон азык-түлүк жана күйүүчү май чек арадан өтө албай турат деп айтышканын жазып чыгышкан.

"Азаттыктын" өзбек кызматына ушул эле күнү ферганалык укук коргоочу Баходир Элибаев жүк артылган унаалар кечки саат беште артка кайтканын айткан:

- Риштандан чыкканда Кыргызстандын Бүргөндү аймагы башталат. Ошол жерде 60-70 чакты кыргыз жарандары жол тосуп турган экен. Айдоочулар кыргыз тарап ал адамдарга туура түшүндүрүп, жардамдын өтүшүнө мүмкүнчүлүк берилишин 4-5 саат күтүп турган. Андан майнап чыкпаган соң базага кайтып келишкен.

Бирок бул айтылган чек арада болгон "Азаттыктын" Баткендеги кабарчысы Жеңиш Айдаров мынча санда топтолгон адамдарды көрө албаганын, болгону 20 чакты адам жол тоспой эле жол боюнда турганына күбө болгонун кабарлады. Алар болгону эгер жол ачылса чек ара татиби эки тарапка тең бирдей болсун деген гана талаптарын айтышкан. Анткени Сохтогу бул окуяга чейин кыргыз жарандары Өзбекстандын кошуна турган Риштан районуна баруу үчүн сохтуктардай түз каттабай, 200 чакырымдан ашуун алыстыктагы, Ош шаарынын жанындагы "Достук" чек ара бекетинен өтүп, кайра ошончо чакырым жол басып келчү экен.

Бул арада жол жабылгандан бери Сохтун ичинде азык-түлүк баасы кескин кымбаттап, анклавдын эли кыйналып жатканы айтылууда. Ферганалык укук коргоочу Сохтогу абал боюнча "Азаттыктын" өзбек кызматына буларды билдирген:

- Сохтуктардын көбү Орусияда иштеп, бул жака акча салып турат. Сохтуктар ал акчаны Риштандагы банктан алып, кем-карчысын толуктап кетип турчу. Азыр деле Орусиядан акча жиберип атышат, бирок чек ара жабыктыгы үчүн Сохтон эч ким өтө албай жатат. Сохтун элинде азыр акчасы да калбай баратат. Жокчулуктан улам баалар болсо күн санап өсүүдө.

Баткен облусунун ичинде жайгашып калган Сох анклавы өзүнчө бир район. 19 айыл-кыштактан турган бул аймакта 60 миңдей калк жашайт. Жергиликтүү калктын 99 пайызы тажиктер. Аймак район макамын алган 1990-жылга чейин Өзбекстандын негизги аймагындагы Риштан районунун бир чарбасы болуп турган.

Чек аралар ушул күнгө дейре толук такталбагандыктан аймакта жер-суу талаштарынан улам эки элдин ортосунда тез-тез чыр-чатактар чыгып келет. Соңку мындай чатак 5-6 январда болуп, Сохтун Хушяр айылынын тургундары 30 чакты кыргыз жаранын барымтага алуусу жана аларга запкы көрсөтүүсү менен коштолгон. 7-январда барымтадагылар толук бошотулуп, ур-токмокко кабылгандардын сегизи ооруканага жаткан.

Барымта запкысына тушуккан жарандар 23-январда Кыргызстандын өкмөт башчысы Жантөрө Сатыбалдиевге кайрылганы белгилүү болду. Кайрылууга кол койгондор барымтада кармалып турган учурда жеген токмоктун кесепетин дарылоо үчүн узак убакыт жана көп каражат керек болорун белгилеп, дарылануу үчүн өзбек тарап 500 миң сом төлөп берүүсүн талап кылышууда.

Буга чейин өзбек тарап Сох жаңжалында келтирилген материалдык чыгымдардын бир бөлүгүн, тагыраак айтканда талкаланган машинелер үчүн 56 миң доллар төлөп берген.

5-январда тутанган бул соңку чатак Кыргызстан Чарбак айылындагы чек ара тозотуна электр мамыларын орнотуудан чыккан. Талаштуу аймакка электр мамыларын орноттуңар деген шылтоо менен топтолгон миң чакты өзбек жараны кыргыз чек арачыларына каршылык көрсөтүп, Баткендин Чарбак айылына бастырып киришкен.

Өзбек тарап бул окуяда беш жаранына ок тийип, жаракат алганын айтып чыккан. Бирок Кыргызстандын чек ара кызматы каршылык көрсөткөн өзбек жарандарына ок атылбаганын, эскертүү иретинде асманга гана ок чыгарылганын билдирген. Мына ошол окуядан бери жол жабылып, Сохко кирип-чыгуу токтогон.

Оторбаев: эл Сохко көз каранды болбош керек

Жоомарт Оторбаев

Чарбак чатагынан кийинки өкмөттүн чек ара аймактарын өнүктүрүү аракети тууралуу биринчи вице-премьер-министр Жоомарт Оторбаев “Азаттыкка” маек курду.

- Өкмөттүк жумушчу топ иштеп чыккан планга ылайык, Баткенде 51 айылды өнүктүрүү үчүн 3 миллиард сомдон ашык каражат керек экен. Сиз да Баткенге барып келгенден кийин чек арага жакын айылдарга 15-20 миллион сом бөлүнөрүн белгиледиңиз эле. Бул акча кайдан табылат? Бюджетте каралган эмес да?

- Туура, бул акча бюджетте каралган эмес. Бирок биз киреше бюджетинен ошол каражатты табышыбыз керек. Бул сөзсүз биз үчүн приоритет болот. Биринчи кезекте такталган чек араларды тосушубуз керек.

- Сох анклавынын айланасындагы кыргыз айылдарынын суу, жол маселелери качан чечиле баштайт?

- Чарбак айылын алсак, бул жерде бир жакшы булак бар. Мамлекеттик курулуш агенттигинин адистери Чарбак айылына сууну тартууга толук мүмкүнчүлүк бар экенин айтышты. Биз калган айылдардагы бардык маселелерди сөзсүз чечебиз.

Биз адегенде өзүбүздүн жарандарыбызга стабилдүү жашоону уюштурушубуз керек. Таза суу, жолдор, электр энергиясы жана тамак-аш менен камсыздашыбыз абзел. Экинчиден, инфраструктурага инвестиция жасашыбыз керек. Азыр Ош-Баткен-Исфана жолун донорлордун катышуусу менен куралы деп жатабыз. Бул менен чогуу электр зымдарын тартабыз. Суу маселесин чечүү үчүн каналдарды курууну көздөп жатабыз.

Азыр Бүргөндү массивине түрк кредитинен 7 миллион доллар каралган. Азыр бир компания тендерден жеңип алып, ишке даярданып жатат. Жылуулук келгенде ишти баштайбыз. Лейлек каналы боюнча да биз каражат булактарын издеп баштадык. Менимче, артыкчылыктуу багыт катары ирригацияга да көңүл бурсак, туура эле болот.

- Азыр Сох анклавы жабык турганы, бир канча кыргыз айылдары изоляцияда экени айтылып жатат. Мындай жагдай канчага чейин созулат?

- Сох аймагы жабык эмес. Өзбекстандын жарандарына чыкканга мүмкүнчүлүктөр бар. Бизде Бөжөй деген айыл бар. Бул жерде Өзгөчө кырдаалдар министрлиги менен жол куруп жатабыз. Бир айдын ичинде Сохту айланып өтүүчү жол даяр болот. Азыр Бөжөй айылынын тургундарына биз тик учак менен тамак-аш, суу, күйүүчү май жиберип жатабыз. Калган айылдарга да жолду түздөйбүз. Бул жагынан элге бир иш жасашыбыз керек. Эл эч кандай Сохко көз каранды болбошу керек.

- Буга чейин өкмөттүн Баткен облусундагы өкүлчүлүгү аймактагы кырдаалды талкуулоо сунушуна Өзбекстан тарап жооп бере электигин билдирген. Маселени, өкмөттүк деңгээлге алып чыгып чечсе болобу?

- Биз бардык жактан, акимдин, губернатордун жана Чек ара кызматынын деңгээлинде Өзбекстандын адистерине чыгып жатабыз. Бирок жергиликтүү деңгээлде байланыштар бар. Шашылыш маселелер боюнча сүйлөшүүлөр болуп жатат. Жолугушуулар да болуп жатат. Эми биз өзбек өкмөтүнөн жооп күтүп жатабыз.

- Кыргызстанга тиешелүү Өзбекстандагы Барак анклавынын тургундары да байланышсыз калышканын "Азаттыкка" айтышкан эле. Аларга кандай жардам көрсөтүлөт?

- Барак анклавын жаап коюшканын уктук. Бирок биз Барак айылынын тургундары менен түз байланыштабыз. Эгер маселе чыгып калса, биз өзүбүз аларга жардам беребиз. Бул жагынан эч кандай проблема болбойт.

Сох анклавы жабык эмес. Сохтон элди, товарларды чыгарганга мүмкүнчүлүк бар. Биз Сохтон чыга турган тургундарга коопсуз жолду уюштурабыз. Эгер керек болсо ички иштер кызматкерлеринин коштосу менен жарандарды же жүктөрдү жөнөтө алабыз.

- Маегиңизге рахмат.

Жылкычы бозой

Нусратила Нуридинов

Мургабдык мугалим Нусратила Нуридинов кыргыз жылкысынын тукумун сактап калуу ишине да аралаша баштады.

Нусратила Нуридиновдин кесиби мугалим, ошол эле убакта кыргыз жылкысын өстүргөн фермада иштейт:

- Атка кызыкканымдан улам, тогуз жашка караганда атам ат алып берген. Кичинекей ат эле, өңү көк болчу. Бизде боз деп коет. Ак-көк түстө болчу. Алты айлык кулун кезинде алып келген.

Жылкычы бозой
please wait

No media source currently available

0:00 0:08:18 0:00
Түз линк

Нусратила Нуридинов Тажикстандын Тоолуу Бадахшан автоном областында туулуп өскөн. Франциядагы жылкы жарманкесиндеи Памир павильонунда отурганыбызда, ал мага биринчи атын мингенде балдар кантип шылдың кылганын айтып берди:

Авиньон фестивалынан көрүнүш
Авиньон фестивалынан көрүнүш
- Кулунумду карап жүрсөм, балдар "эшек минип алыпсың" деп күлүшчү. Мен бул эшек​ ​эмес, ат деп, алар менен аябай урушчумун. Ошентип жүрүп, атым чоңойду, мен да онунчу класс болдум. Чоң болгондон кийин улуттук оюндарга, көк бөрүгө катыша баштадым.

Андан кийин тилекке каршы, атым өлүп калды. Ат жок, өзүм чоңоюп мектепте иштечүмүн. Үйдүн эң кенжеси болгондуктан, үйгө келип, мага ат алып бербейсиңер деп ыйлачумун.

Үйдүн эң кенжеси болгондуктан, үйгө келип, мага ат алып бербейсиңер деп ыйлачумун.
Нусратила

Бирок өзүм жылкыны көбөйтүштү максат кылып жүрдүм. Ошентип жүргөнүмдө атам дагы кайрадан ат алып берди. Аны минип алып, кубанычым койнума батпай жүрдүм, бирок аны бир күнү топоздун чоң букасы ичин жарып таштады.

Жолдуу болуп, мындан эки жылча мурда Бишкектен "Кыргыз аты" коомдук корунун өкүлдөрү келип, Нусратила жашаган Көөнө-Коргон айылында жылкы ферма ачабыз деп калышты. Жылкыга ыклас жигит алыстан келген конокторго барып учурашып, таанышты, ошондон көп өтпөй фермада иштеп калды:

- Эми ат алайын деп отурганымда, "Кыргыз аты" мекемесинен (өкүлдөр) Жаклин Рипардын демилгеси менен кыргыз жылкысын өстүрөбүз деп барып, учурап калдым. Экөөбүз сүйлөшүп, ошол боюнча жылкы өстүрүүгө аралашып калдым.

Мургабда илгери 400-500дөй жылкы болcо советтик доордо дээрлик тукум курут болуп кеткен.

Нусратилла кыргыз жылкы фермасында
Нусратилла кыргыз жылкы фермасында
Өткөн жылдагы Мургабдагы ат чабыш жарманкесинде 30 чакты жылкы келет деп атышкан, бирок 10дон ашыгыраак гана болду.

Мургабдагы Көөнө-Коргон айлындагы ферманы жаңы ачканда жылкычылар кыргыз жылкысын Ат-Башы, Алайга барып, атайын тандап алып келишкен. Бул Нусратиланын Кыргызстанга биринчи сапары эле:

- Жылкыны сатып алыш үчүн Мургабдан жөнөгөнбүз. Сулайман ашынанын (ред.: Сулайман Олжочиев – "Кыргыз аты" коомунун Мургабдагы координатору) машинасын минип алып, Ошко бардык. Оштон самолет менен Бишкекке келдик. Бишкектен такси жалдап алып, Ат-Башы районундагы Кызыл-Туу айылына бардык.

Күтүрөгөн жылкыны көрүп таң калдым, анткени Мургабда илгери Союз убактысында жылкыны жоготуп жиберишкен. Жылкыны айланчыктап жүрсөм, ат–башылыктар «Мургабда жылкы жок дейсиң, бирок өзүң жылкыны аябай кыйын билет экенсиң», деп күлүштү. Ал жерден 3 баш жылкы сатып алдык да, машинага жүктөп, Бишкекке алып барып, андан ары Ош аркылуу кеттик. Ноябрь айы болчу, жолдон Алайдан 1 жылкы алдык.


Ат-башылыктар алыстан жол арытып келген улутташтарын тамаша-чынга салып, "тажик" деп тергешти, бирок Нусратила ага териккен жок:

- Бизди жакшы кабыл алышты. Тажикстандан келген кыргызбыз десек, алар «тажик туугандар турбайсыңарбы» дешти.

Нусратила Мургабда башталгыч класстын мугалими болуп иштейт. Бош убактысында 4 жылкыны карайт. Мургабдан 8 чакырым аралыктагы бул чакан жай кыргыз жылкысынын тукумун сактап калуу максатында дүйнөдөгү биринчи жана азырынча жалгыз ферма болуп саналат.
Ат-башылыктардын бизди «тажик туугандар» деп тергегенине териккен жокмун.
Нусратила

Былтыркы кулундардын теги белгисиз болгондуктан сатып жиберишкен. Быйыл май айында эми кыргыз айгырынан экендиги анык болгон кулундар туулат деп күтүшүүдө:

- Эки жылдан бери "Кыргыз аты" менен Памирде кыргыз жылкысынын тукумун көбөйтүү боюнча иштеп жатабыз.

Жылкыларыбыз азыр жакшы, кыштын суугун сезбестен, тоолуу аймакта өсүп жатышат. Былтыр жылкыны жаңы эле алып барганда кар калың түшүп калып, тилекке каршы, аябай кыйналган элек. Кээ бир малдын төлү жакшы болбой, ордунан тура албай калды. Жем-чөп аз болуп, кар көп түшпөдүбү...


Нусратилла жердеши Сулайман Олжочиев (оңдо) жана "Ат чабыш" даректүү тасмасынын режисеру Филип Прүдаң менен Франциядагы жылкы фестивалында. Январь, 2013-ж.
Нусратилла жердеши Сулайман Олжочиев (оңдо) жана "Ат чабыш" даректүү тасмасынын режисеру Филип Прүдаң менен Франциядагы жылкы фестивалында. Январь, 2013-ж.
Кыргызстандан кийин эле дароо Францияга келген Нусратилла француздарды Мургабдагы тажиктер менен тектеш памирликтерге окшош эл экен деп калды.

Шыңга бой, жайдары мүнөз, ичинде кылдай карасы жоктой, күлмүңдөп сүйлөгөн 32 жаштагы саяпкердин башында желкесинен ылдый карышкырдын куйругу түшкөн тери малакай.

Аркы-терки баскан фестивал катышуучулары аны суктана карап калышат. Кыргыздардын кол өнөрчүлүк буюм-тайымдары коюлган Памир павильонуна келген коноктор менен ал «Bonjour, bonn journee» деп амандашып, француз тилин анча-мынча өздөштүрүп калды.

​Видеодо Францияда жаңырган күү:

Жылкы-жан фестивалында жаңырган күү
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:09 0:00
Жылкычы жигиттин айтымында, 4 миң метр бийик тоодон түшүп келген мургабчылар деңиз деңгээли менен дээрлик теңме-тең Европада өздөрүн жеңип сезип калышты.

Ал арада фестивал да бүтүп, мургабчылар Парижди көрүп, апта соңунда үйлөрүнө кайтышты. Нусратиланы суук 35 градуска жеткен Мургабда кичинекей окуучулары, чыт курсак эки уулу чыдамсыздык менен күтүп жаткан кез.

Мургабчылардан дубай салам

Мургабчылардан дубай салам
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:59 0:00

"Ат чабыш" тасмасынан үзүндү, Франция, 2013-ж.

"Ат чабыш" тасмасынан үзүндү, Франция, 2013-ж.
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:07 0:00

Барак айылы байланышсыз калды

2010-жылкы июнь коогасы учурунда барактыктар Кара-Суунун Ак-Таш айылындагы качкындар лагеринде баш калкалап турушкан.

Өзбекстандын аймагындагы Кыргызстандын Барак эксклавынын жашоочулары чек ара жабылгандыктан байланышсыз калды.

Бул тууралуу “Азаттыкка” кабарлаган Барак айылынын тургундары азык-түлүк жана отун-суу тартыштыгына кабылганын айтышууда. Ал эми Кара-Суу районунун акими абал көзөмөлдө экенин, чукул жардам көрсөтүүгө камылга көрүлгөнүн билдирди. 5-7-январда Баткендин Чарбак айылында чек ара чатагы чыккандан тарта эки өлкөнү байланыштырган бир катар чек ара бекеттери жабылган болчу.

Барактыктар эмне дейт?

Өзбекстандын ичинде жайгашып калган Ош облусунун Кара-Суу районуна караштуу Барак айылында 16-январдан бери Кыргызстан менен байланыш үзүлгөн. Буга өзбек тараптын чек ара бекетин жаап салганы себеп болгондугун Барак айылынын тургуну Алмаз Каримов билдирди.

- Биз Бирлешкен чек ара бекети аркылуу кирип-чыкчубуз. Азыр ал транзиттик жолубуз да жабык. Биз негизи Кара-Суу базарынан тиричилик кылчу элек. Жумушуна барчулар, ошондой эле студенттер азыр эч кайда чыга албай отурат. Бизде оорукана да жок, базар да жок.

Өзбекстандын аймагында жайгашкан Барак айылы Ош облусуна караштуу Кара-Суу районунун Ак-Таш айылдык округуна карайт. Барактын дагы бир тургуну Полот Умаров айылда азык-түлүк тартыштыгы чыкканын айтат:

- Эң орчундуу маселе бул - көмүр. Электр жарыгы да кечке жок болот. Анан макарон, ун, картөшкө сыяктуу майда-чүйдөлөрдөн жардам болсо дедик эле. Азыр бизден кабар алган киши жок. Азык-түлүк түгөнүп баратат. Биринде май, биринде ун түгөндү. Буга чейин дүкөндөрдө болгон азык-түлүктүн баары түгөндү. Базардан алып келчү элек. Азыр болсо жол жабык.

Бирине сала бири жабылган өткөрмө бекеттер

Барак Өзбекстанга анклав болуп калган Кыргызстандын жападан жалгыз айылы жана ал чек ара тилкесинен 1,5 чакырым алыстыкта орун алган. Анда 153 түтүн эл жашап, жалпысы миңге чукул адам бар. Барактыктар күн өткөн сайын Кыргызстанга кирип-чыгуу кыйындап баратканын айтышып, буга чейин эле өздөрүн көчүрүп алуу өтүнүчү менен президентке, өкмөт башчыга жана ЖК төрагасына бир нече ирет кайрылышкан.

Ал эми Кара-Суу районунун акими Тилекбек Матраимов ушу тапта Барак айылында түзүлгөн кырдаал көзөмөлдө деп ишендирди.

- Ошол айылдан шайланган жергиликтүү депутаттар жана айыл башчы бар. Алар менен күнүгө байланышып жатабыз. Айыл тургундары өздөрү кечээ эки буканы союп, бөлүп алышыптыр. Эми азыр өтүүгө жол бербей жатышпайбы. Бирок мурдагы күнү чек ара кызматынын бир полковниги Баракка кирип, кош бойлуу аялдарды алып чыкты. Ошол чек арачыга гана уруксат беришиптир. Азыр мамлекет иштерди жүргүзүп, сүйлөшүүлөр жүрүп жатпайбы. Азык-түлүк болсо, азырынча жетиштүү. Бирок биз бул жакта да азык-түлүк даярдап койгонбуз, жол ачылса эле киргизебиз.

Кыргызстан менен Өзбекстандын ортосундагы чек ара бекеттердин жабылышы Өзбекстандын Сох анклавы менен чектешкен Баткендин Чарбак айылында 5-7-январь күндөрү чыккан чырдан кийин болуп отурат. Ошондон кийин Кыргызстан Сохтун тегерегиндеги бардык чек ара бекеттерди жапкан. 60 миңдей калкы бар Сох районунун калкы да азыр Өзбекстандын негизги аймагы менен байланыша албай отурат.

Ал эми Өзбекстан 17-январдан тарта кыргыз-өзбек чек арасындагы “Достук”, “Маданият”, “Кең-Сай” жана башка өткөрмө бекеттеринен жарандарды жана унааларды бир тараптуу гана өткөрүп баштаганын Кыргызстандын чек ара кызматы маалымдаган болчу.

Кочкоров: Эл эки тарапка бирдей шарт болушун талап кылууда

Баткендеги жана Сох анклавындагы абал менен таанышып келген Жогорку Кеңештин депутаты Улукбек Кочкоров “Азаттыкка” ой бөлүштү.

- Сиз Чарбакта чатак чыккандан кийин Баткен жана Сох анклавындагы абал менен таанышып келдиңиз. Сох анклавынын ичиндеги кырдаал кандай экен?

- Чындыгында эле алар толугу менен изоляцияда болгондуктан азык-түлүк жана күйүүчү майдын баасы кымбаттап кеткен болчу. Бул көрүнүш улана бере турган болсо ал жакта жашап жаткан кошуна өлкөнүн калкына оор эле болот.

- Ал эми жергиликтүү тургундар эмне дешет?

- Кыргызстан аймагындагы жергиликтүү айылдардын тургундары Сох анклавын толугу менен изоляция кылууга ниеттери жок экенин айтып жатышат. Алар “кыргыздар кайсы чек ара бекетинен өтсө, булар да ошол бекеттен өтсүн” деп жатышат. Сохтуктар Чечме деген посттон чыгып, “Достуктан” киришсин деп айтып жатышат. Ал жакта Сохту Өзбекстандан бөлүп коёлу деген башка бир сөздөр айтылган жок.

“Эмне үчүн биз 230 чакырым бир тарабына барып, кайра эле ошондой чакырымдай жол жүрүп келип, өз туугандарыбыз менен катышабыз? Ошондой эле шарт өзбек тарапка болсун! Эмне үчүн өзбек бийлиги бизди бөлүп карайт?” деген сөздөр болду.

- Өзбек тарап Баткен облустук бийлигинин абалды сүйлөшүү боюнча сунушуна жооп бере элек. Демек, соңку чатактан кийинки жагдайды жергиликтүү деңгээлде жөнгө салууга болбой калдыбы?

- Чындап айтканда Сохто азыр эл кыйналып жатышат. Азык-түлүктөрү кымбаттап кеткен. Биз алардын Чечме (Кадамжай тарапта) жагынан чыгып, соода-сатык кылганына мүмкүнчүлүк беришибиз керек. Бул багытта биз тараптап тоскоолдук деле жок болсо керек деп ойлойм. Аны эки эл сүйлөшүп туруп, жасаш керек.

Буга чейин буларга суу, жайыт керек болгон. Биздин мыйзамдар боюнча бул эл аралык келишимдер менен чечилиши керек эле. Бирок Өзбекстан тараптан ошону келип чечүүгө кызыгуу жок. Айрым маалымат боюнча, өткөндө тополоң чыкканда Сох анклавынын калкы өзбек бийлигине катуу талаптарды койгон. Силер биздин маселени жыйырма жылдан бери чечпей, көңүл бурбай жатасыңар дешкен. Бирок эмнегедир расмий бийлик тарабынан жакшы, чечкиндүү иш-чаралар болбой жатат. Өздөрү биринчи кадам таштап, басып келбеген учур болуп жатат.

- Президент аппаратынын Тышкы саясат бөлүмү чек ара чатагы эми гана чечиле баштаганда Жогорку Кеңештин айрым депутаттарынын комментарийлери кырдаалды жөнгө салуу саясатына зыян келтирип жатат деп билдирди. Чындап эле айрым депутаттар абалды көбүртүп-жабыртып жиберген жокпу?

- Кандай болгонун так билбейм. Бирок депутаттар деле элге күйүп айтып жатышкан болсо керек. Балким бул дипломатиялык сүйлөшүүлөргө залакасын тийгизип жаткандыр. Бирок эми айтыш да кыйын...

Баткен: Сох боюнча сүйлөшүү токтоп турат

Сохтун жанындагы Чарбак айылында коопсуздук чаралары дале күчөтүлгөн абалда, Баткен. 16-январь, 2013.

Баткен облустук бийлиги өзбек тарапка чек арадагы абал боюнча сүйлөшүү ниетин билдиргени менен кошуналардан жооп жок.

Чарбак чатагынан улам эки жумадан бери Өзбекстандын 60 миңдей калкы бар Сох анклавы өлкөнүн негизги бөлүгү менен байланыша албай турат. Чек ара эки тараптан тең жабылган. 6-январдан бери чек аралары жабык турган Сох анклавынын ичинде ушу күндөрү тамак-аш тартыштыгы байкалып, күйүүчү май, отунга болгон баа өсүп кеткен.

Эки тараптуу расмий сүйлөшүүлөр 10-январдан бери токтоп турат. Баткен бийлиги кошуналар менен сүйлөшүп, абалды жөнгөрүү үчүн алгачкы кадам жасап, өзбек тарапка сүйлөшүү ниетин билдирген. Бирок облус башчысы Жеңиш Разаков кошуналар эмнегедир мындай сүйлөшүүгө кызыкдар болбой жатканын айтат:

- Баткен районунун акими аркылуу Өзбекстандын Сох райондук жана Фергана облустук акимчиликтерине кабар бердирдик. Фергана облустук акимчилигине телефон аркылуу да айттырдык. Сохтун айланасындагы маселени сүйлөшөлү деп өзүбүздүн биринчи кадамыбызды жасадык. Бирок алар тараптан эч жооп жок. Эгер аларга жол керек болгондо жооп беришмек. Демек аларга азырынча жолдун кереги жок окшойт. Зарыл болгондо алар да сүйлөшүүгө келип, өз сунуштарын беришмек да...

Чек аралардын жабык турганына байланыштуу Сохтун тегерегиндеги кыргыз айылдарында да каттам жаатында бир нече маселелер жаралган. Аймактагы чек арага байланышкан көйгөйлөрдү чечүү, жаңжалды иликтөө үчүн кыргыз өкмөтү тараптан мекемелер аралык жумушчу топ, атайын комиссия да иш алып барды.

Жеңиш Разаков азыркы тапта чек арада абал туруктуу болуп калганын кошумчалады:

- Негизинен Сох анклавынын айланасындагы биздин айылдарда абал жакшы. Биз өзгөчө абал киргизген айылдарыбызда тамак-аш, отун-суудан эч кандай кемчилик жок. Жол каттамдары бар. Биздин жарандарда зарыл муктаждыктар чечилди.

Сох анклавына жол жабык турган азыркыдай учурда маселени чечүүгө ириде өзбек тарап өздөрү кызыкдар болушу керек эле дегендер да четтен табылат.

Жергиликтүү журналист Султан Артыков кыргыз бийлиги Сохтун айланасындагы айылдардын кээ бир зарыл маселелерин дароо чечип, кошуналардан абалды жөнгөрөлү деген сунушту күтүшү керек эле деген пикирде:

- Маселе эки тараптан чечилиши керек. Биздин бийлик маселени чечели деп сунуш кылганына алар жооп бербей жатат. Биз үчүн Сохтун чек арасы жабык турганы анчалык деле трагедия эмес. 20-30 млн. сом жумшап, ошол кыргыз айылдарына жол маселесин чечкен соң, биздин облустун бийлиги сүйлөшүү маселесин өздөрү козгобой, кошуналардын сунушун күтүш керек эле.

Жергиликтүү калк болсо кыргыз бийлигине чек арадагы маселени биротоло чечүү үчүн чек араны аныктап, бөлүп алуу, тиешелүү жерлерди тосууну тездетүү зарылдыгын сунушташкан. Баткен району менен Өзбекстандын Сох анклавынын чектешкен аймагынын 40 пайызы али тактала элек. Такталган чек арадагы 1,5 чакырымдай жерге азыр кыргыз тарап казыктарды кагып, тосмолоо иштерин баштады.

Бул арада өзбек тарап Чарбак жаңжалында зыян тарткан кыргыз жарандарына материалдык чыгымдарын төлөп бере баштады. Кыргыз тарап чыгымдар толук төлөнмөйүн Сох анклавына жол ачылбастыгын эскерткен.

5-7 январдагы Сох-Чарбак жаңжалында Кыргызстандын 30 жараны барымтага алынып, бир күндөн кийин бошотулган.

Өзбек тарап бул окуяда беш жаранына ок тийип, жаракат алганын айтса, Кыргыз чек ара кызматы каршылык көрсөткөн өзбек жарандарына ок атылбаганын, чек арачылар эскертүү иретинде асманга гана ок чыгарышканын билдирген.

Мамытов: Чек арачы ток болсо, чеп бек болот

Кыргызстан менен Өзбекстан ортосундагы чек ара кризисин жоюу, каражат жагынан чабал, саны жагынан аз Кыргызстан чек ара кызматын күчтөндүрүү үчүн кандай аракет көрүлөөрү тууралуу “Азаттыкка” Чек ара кызматынын жаңыдан дайындалган төрагасы Токон Мамытов маек курду.

- Сох-Чарбак жаңжалынан кийин өкүм сүргөн чек ара кризисин жоюу үчүн биринчи кадамыңыз кандай болот?

- Адегенде Сох-Чарбак жаңжалынын чыгыш себептерин комплекстүү түрдө карашыбыз керек. Азыр бул чатакка 20 жылдан бери топтолуп, чечилбей калган маселелер түрткү болду деп байма-бай эле айтылып жатат. Мен деле андай пикирлерге кошулам.

Ачык эле айтайын, коңшу мамлекеттер менен чек арабызды толугу менен аныктап, тактамайын мындай чатактар боло берет. Дал ушундай олку-солку кырдаалда чек ара кызматынан чек аранын коопсуздугун камсыздоо үчүн кызматтык, аскердик тартипти күчөтүү зарыл.

Ар бир чек арачы, чек ара тозотунун командири алдына коюлган милдетти жана максатты так түшүнө билип, аны кайсы жолдор менен аткараарын билиши керек. Ошондуктан жетекчи катары ички тартипти күчөтүүнү колго алышым керек.

Экинчиден, чек арачылардан тартипти талап кылуу үчүн аларды социалдык камкордуккка алып, тиешелүү шарттарды түзүп беришибиз керек. Бул жакшы айлык акы, социалдык компенсациялар, жашаганга турак жай, аскерлерге болсо кийим-кече, сапаттуу тамак-аш.

Үчүнчүдөн, чек арада инженердик-техникалык тосмолор болот. Өкмөт жана жергиликтүү бийлик органдары менен биргеликте такталган аймактарга ушундай тосмолорду орнотууну уланта беришибиз керек. Мындан тышкары аскерлер арасындагы тартипти күчөтүү зарылдыгын да көрүп турам.

Маектин аудио вариантын бул жерден угуңуз:



- Ал эми конкреттүү Сох-Чарбак жаңжалындагы кризис боюнча эмнелер жасалат?

- Чек арачылар чек араны коргоо боюнча милдетин аткарып келишкен, аны уланта беришет. Муну менен катар дал ушундай кырдаалда коңшу өлкөлөрдүн чек арачылары менен биргеликте кырдаалдан чыгуунун жолдору да иштелип чыгышы керек. Ошондуктан коңшу мамлекеттин тиешелүү жетекчилери менен жолугуп, ушул боюнча сүйлөшсөк деген ойлор бар.

Сүйлөшүүлөр уланат

- Чарбактыктарга келтирилген материалдык гана эмес, моралдык да чыгымдар төлөнүш керек деген маселе коюлуп жатат. Демек ошонун баары эсептелип бүтүп, чыгымдар төлөнгүчө Сохтон чыккан чек ара тозоттору ачылбай турабы?

- Учурда Сохтун тегерегиндеги 5 чек ара өткөрмө бекети жабык. Мунун айынан Сох анклавынын ичинде эле эмес, анын айланасында калган Бөжөй, Таян, Согмент деген биздин айылдардын калкы деле жабыркап жатат. Ал тургай Кыргызстандын аймагынан бөлүнүп калган Бөжөй айылынын тургундарында азык-түлүк көйгөйү жарала баштады. Дагы жакшы, өкмөт тик учактар менен керектүү нерселерди жеткиргенге аракет кылып жатат.

Ошондуктан эл кыйналбашы үчүн ошол жактагы аким, губернатор, чек ара бекеттеринин башчылары ийри отуруп, түз кеңешип, тозотторду ачышыбыз керек. Биз үч тозотту ачсак, алар да ошол эле сандагы тозот ачкандай тил табышып, анан бул маселени чечүү керек болуп жатат.

Ал эми материалдык чыгымдарды төлөп берүү боюнча айтсак, азыркыга чейин айрымдарына тыйын-тыпыр алып келип төлөп кетишти. Дагы сүйлөшүүлөр болот, анда да төлөшөт. Бул маселелер бара-бара чечилип келатат.

- Бирок Өзбекстан жооп катары Оштогу "Достук" чек ара өткөрмөсүн жапты. Бул эки коңшу өлкө ортосундагы психологиялык согуштун башталышы эмеспи? Мындай тирешти жоюу үчүн Өзбекстандын Чек ара кызматынын башчысы менен сүйлөшүп жатасызбы?

- Жок, азырынча сүйлөшө элекпиз. Бирок жакын арада коңшу мамлекеттин чек ара кызматынын жетекчилери кездешип, сүйлөшүү боюнча даярдык көрүп жатабыз. Бирок ал кандай деңгээлде сүйлөшүү болоору азырынча белгисиз. Ошентсе да кайсы убак болбосун, кайда болбосун алар менен сүйлөшүүгө даярмын. Ал эми психологиялык согуш башталды дегенге мен кошула албайм. Бул жерде түшүнбөстүк болуп жатат деп айтаар элем.

Тынч жатпаган күчтөр

- Айрым билермандар Сох-Чарбак жаңжалына расмий Ташкент кызыкдар эмес болчу, кайсы бир кыянатчыл күчтөр тукурду деп жазышты. Буга сиздин комментарийиңиз кандай?

- Мен деле буга Ташкенттин, же Бишкек, Дүйшөмбүнүн тиешеси бар деп айта албайм. Аны далилдей турган фактылар жок. Мында өлкөлөр аралык, улуттар аралык, социалдык-экономикалык жана чек ара маселелерин чечилбегенинен эле болуп жатат. Бирок дал ушундай чек ара аймактарындагы жер, суу, жайыт талаштан айрым күчтөр, диний-экстремисттик топтор, мыйзамсыз куралдуу жана террорчул топтор колдонуп жатат.

Муну менен катар айрым өзбек бийлигине каршы же Кыргызстан менен Өзбекстан чатакташып калса, өзүнө упай топтоону каалап, кырдаалдан пайдаланалы деген саясий күчтөр да бар экенин эстен чыгарбашыбыз керек.

- Чек араны тактоодо эки тарап өзүнө ылайык карта менен иштөөнү талап кылып жатат. Эгер ушундай эле көгөрүп туруп алышса, талашты чечүүнүн башка кандай жолдору болушу мүмкүн? Мисалы, канча бир жылга мораторий жарыялоо же талаштуу жерлерди алмаштыруу сыяктуу жолдор бар дешет.

- Эми Союз таркаган соң анан курамына кирген 15 өлкө үч маселени чечүүгө киришкен. Алар: саясий, экономикалык жана чек ара маселелери. Себеби ал кезде бардык өлкөлөрдүн ортосунда эле чек ара жок болчу.

Ошол мезгилде ушул чек ара маселесин чечүүгө киришкенде Кыргызстан бир аз артта калды. Себеби өлкө ичиндеги саясий иштер менен алектенип эле чек арага көп көңүл бурбай койдук. Мисалы, коңшу мамлекеттер чек ара кызматтарын түзүшсө, биз 1998-жылга чейин аны кайтарууну Орусияга берип, алар кеткен соң гана мындай кызматты түзгөнбүз. Мына ушунун баары эле азыркыдай кырдаалга жол ачкан себептерден болууда.

Ал эми чек ара тактоо иштерин айтсак, бизде жалпы чек аранын узундугу 1373 чакырым, бул айрым маалыматтарда 1378 чакырым деп айтылып жүрөт. Мына ушунун 1100 чакырымы учурда такталып бүткөн. Ошентип 200 чакырымдан ашык 58 жер тилкеси тактала элек.

Мында Өзбекстан 1924-26-жылы бекитилген картаны көтөрүп жатат. Биз болсо 1956-58-жылдагы карта боюнча тактоону талап кылып жатабыз. Талаш-тартыш мына ушул жерде болуп жатат. Эми мындан чыгуу үчүн өз беттегенибизди эле кармап тура бербей стандарттуу эмес, башка жолдорду карашыбыз керек болуп турат.

Дүйнө жүзүндө анклав, эксклав деген чек арага байланыштуу чатакташа жүргөн 30-40 мамлекет бар. Алар анклав менен алмашып, же башка жол менен тил табышып, чечишип келатат. Ошондуктан биз да алардын тажрыйбасын эске алып, ордубузда тура бербей, маселени алдыга жылдыруунун жаңы жолдорун карашыбыз керек болуп турат.

- Чек ара азабын тарткан аймактардын тургундары жергиликтүү да, борбордук бийлик да суу жүрөктүк кылат, бекем тура албайт деп даттанышат. Мисалы, эки ортодо кичине эле чыр чыкса, коңшулардын аскерлери да, милициясы да өз жагына болушабыз деп жетип келишет экен. Ал эми кыргызстандык күч органдары теңелбейли деп четте карап турушат дешет.

- Мен биздин күч органдары теңелбейли деп эле четте турушпаса керек деп ойлойм. Биз тараптан тартип коргоо органдары буга көңүл буруп, тиешелүү чараларды көрүп, жылыш болуп келатат. Мисалы, акыркы эле окуяларда Баткен облустук прокуратурасы мыйзамдын негизинде чек араны бузуп өтүп, тартип бузгандарга кылмыш ишти убагында козгоп, Өзбекстан тарапка өткөрүп, жоопко тартууну талап кылып жатат.

ИИМ да, биздин кызмат да мындай жаңжалдын кайталанбашы үчүн көптөгөн иштерди аткарып жатат. Анан суу жүрөктүк кылып жатат деген туура эмес. Мындай маселелерди союл алып эле чуркабай, дипломатиялык жолдор аркылуу, акыл жана амал менен чечүү керек. Ошондо утуш биздики болот.

.

Апта: Транзиттик борбор, жабылган жолдор...

"Манас" аба майданындагы АКШ транзиттик борбору, 7-июнь, 2012.

Бишкекте "Манастагы" транзиттик борбордун тагдыры боюнча сүйлөшүүлөр өттү. Жогорку Кеңеш чек ара маселесин жабык талкуулады.

Кошмо Штаттар Ооганстандагы миссиясын дурустап аяктоонун үстүндө иштеп жатат. Бул маселени АКШнын президенти Барак Обама өткөн жумада Вашингтондо ооган президенти Хамид Карзай менен талкуулады.

Транзиттик борбордун тагдыры кайрадан талкууда

Ага удаалаш бул аптада АКШнын мамлекеттик катчысынын Түштүк жана Борбор Азия боюнча жардамчысы Роберт Блейк Бишкекке келди. Ал сапарынын максаты - Ооганстандагы антитеррордук миссияны аткарууда чечүүчү ролду ойноп жаткан транзиттик борбордун тагдыры боюнча сүйлөшүү экенин алдын-ала билдирип келди.

Кыргыз бийлиги Роберт Блейк менен жолугушуу болгонго чейин эле жообун берип, 2014-жылдан кийин "Манаста" аскердик компонент болбойт деп чыкты.

16-январда президент Алмазбек Атамбаев Роберт Блейкти кабыл алган учурда бул сөздөрүн дагы бир ирет тастыктады. Бирок мына ушундай бир жактуу жоопко карабай, транзиттик борбордун келечеги боюнча үмүтүн үзө электигин Америка тарап кыйытты.

Роберт Блейктин
айтымында, транзиттик борбор боюнча сүйлөшүү жүрүп жатат, ошондуктан азырынча бир жактуу айтуу кыйын:

- Азыркы мезгилде биз транзиттик борбор боюнча сүйлөшүүнүн үстүндөбүз. Ошондуктан анын жыйынтыгы боюнча чайкоочулук кылгым келбейт. Биз президент мырзанын "Манас" аба майданында коммерциялык-логистикалык борбор куруу боюнча максатын толук түшүнөбүз жана аны колдоого аларыбызды билдиргенбиз. Өзүбүздүн кеңешибизди бергенбиз.

Демек АКШ "Манас" боюнча бир канча варианттарды кармап турат. Анын бири - "Манаста" түзүлө турган коммерциялык-логистикалык борборго катышуу, экинчиси - соодалашуу же саясий кырдаалды өзгөртүү аркылуу транзиттик борборду сактап калуу болушу мүмкүн. Кыргызстандын мурунку тышкы иштер министри Аликбек Жекшенкулов Блейктин сөзүн мына ушул варианттарды эске алуу менен ар кандай түшүнүүгө болот дейт.

Кошмо Штаттар 2014-жылдан кийин Ооганстанда тынчтык орноп, расмий бийлик баарын көзөмөлдөп каларына ишене бербейт. Ошондуктан АКШ аскерлери чыгарылгандан кийин да ооган күчтөрүнө жардам бере ала тургандай шарт сакталып калыш керек. Демек "Манас" алар үчүн 2014-жылдан кийин да керек. Андан сырткары Кытай, Орусия көзөмөлүнө алууга умтулуп жаткан региондо базаны сактап калуу Вашингтондун геосаясий кызыкчылыгы үчүн да маанилүү.

Өз кезегинде Орусия Роберт Блейктин сапарына өзгөчө көңүл бөлүп, тыкыр көз салып турду. Муну орус маалымат каражаттарынын анын сапарын кеңири чагылдырып, олуттуу маани берүүсүнөн байкасак болот.

Транзиттик борбордун чыгарылышы боюнча Кыргызстандын эксперттик чөйрөсүндө бир жактуу пикир жок. Мурунку тышкы иштер министри Аликбек Жекшенкулов бул маселеде президенттин позициясын колдоп чыкты. Анын айтымында, Алмазбек Атамбаев шайлоо учурунда Транзиттик борборду чыгарууга убада кылган. Эми ошол убадасын аткарып жатат. Ал эми коопсуздук маселесин Кыргызстан ШКУ, ЖККУ менен чечүүгө тийиш дейт:

- Негизи бизди коопсуздукту Америка эмес, ЖККУ, ШКУга кирген өлкөлөр менен түзүлгөн келишимдер боюнча биргеликте Борбор Азияда коопсуздук маселесин камсыз кылабыз. Эгерде кимдир бирөө кол салса, ЖККУ мамлекеттери аскер менен да, аскердик жабдыктар менен да бизге түздөн-түз жардам бериш керек.

Аликбек Жекшенкулов Кошмо Штаттар Кыргызстанга өз мүмкүнчүлүгүнө жараша жардам берген жок, инвестиция салган жок деп да сынга алды.

Ал эми дагы бир мурунку тышкы иштер министри Муратбек Иманалиев транзиттик борбор Кыргызстандын тышкы саясатындагы негизги пайдубалдардын бири деп атап келатат. Транзиттик борбор чыгып кетсе, Кыргызстандын АКШ өкмөтү менен байланышы үзүлөт дейт:

- Бул жердеги проблема транзиттик борбор кыргыз-америка кызматташуусунун, байланышуусунун бирден-бир каналы жана механизми экендигинде жатат. Биздин ортобузда андан башка кызматташуу жок. Бул - байланыштын жалгыз каналы.

Талдоочулардын баамында, Кыргызстандын Кошмо Штаттар менен байланышы солгундаса, анда эл аралык финансылык уюмдар менен да кызматташуулар начарлашы күтүлөт. Коопсуздук жагында да маселе чыгышы ыктымал.

Ири мамлекеттердин Борбор Азия регионунда тирешүүсү бул жердеги өлкөлөрдүн карама-каршылыгын күчөтүшү ыктымал. Маселен, чек ара сыяктуу орчун маселелерди чечүүдө Кыргызстан Орусия, ЖККУга таянып, ал эми Өзбекстан Батышка таянып, ортодо тирешүүлөр курч мүнөзгө өтүшү мүмкүн.

Анын учкундары Сохто байкалып, ал жаңжал эки тараптан эшиктерди жабууга алып келүүдө. Маалым болгондой, Кыргызстан Сохко барчу жолду жапкандан кийин Өзбекстан бир жактуу түрдө "Достук" жана башка бир катар өткөрмө бекеттерди жаап салды. Андан ары карыз үчүн деп түндүк регионго газ берүүнү азайтты. Абал азырынча ушундай болуп турат.

Жолго чыккан "Жол картасы"

Ички саясатта бул жумада президент өлкөнү туруктуу өнүктүрүүнүн стратегиясын, же “Жол картасын” бекитип алууга жетишти. Стратегия беш жылга эсептелип, бул мөөнөт ичинде ички дүң продукцияны эки эсе көбөйтүү каралган.

Мамлекет башчысы Алмазбек Атамбаев өлкөнүн өсүп-өнүгүүсү үчүн мезгил келди дейт:

- Ички дүң продукция жыл сайын жок дегенде 7% өсүш керек. Айтылгандардын баары чыныгы ишке аша турган нерселер. Эгерде Кыргызстанда тынчтык эле болсо, өлкө өсүп, алдыга кете турган мезгил келди. Мындан да көп долбоорлор жазылбай калды. Аларды стратегияга жазып салууга бир аз эртерээк болду.

“Жол картасында” каралган экономикалык маселелер өкмөткө жүктөлдү.

Стратегия финансылык жактан бекемделген эмес деген күмөндөр да жок эмес.

“Ата Журт” фракциясынын лидери Мыктыбек Абдылдаев ал маселени ачык койду:

- Бул жерде өкмөт жоопкерчиликти кандай кылып мойнуна алат? Бул стратегияда өлкөнүн реалдуу тармагы боюнча долбоорлор өз-өзүнчө киргизилиптир. Алар кайсы мөөнөттө ишке ашырылат жана аларга кайсы булактардан каражат издейбиз? Эгер кредит болсо, кайсы банктардан, ал эми грант болсо, кайсы мамлекеттерден? Эгер бюджеттен болсо, ар бир жылга биз канча акча бөлөбүз?

Өкмөт башчы Жантөрө Сатыбалдиев ар бир долбоорду каржылоо булагы такталган деп ишендирүүдө. Жалпысынан “Жол картасында” 70 долбоорду аткаруу каралган.

Президент жана өкмөт “Жол картасын” кабыл алууда олуттуу кыйынчылыктарга кабылган жок. Бирок Сох, чек ара маселесинде кызуу талаш-тартыштар күтүп турду. Мына ошондуктан бул маселени караган парламенттин жыйынын жабык өткөрүү чечими кабыл алынды.

Парламент чечим кабыл алганга чейин президент өз жардыгы менен Чек ара кызматынын башчысы Закир Тиленовду кызматтан алып, анын ордуна “Ар-намыс” фракциясынын мүчөсү Токон Мамытовду дайындады.

Токон Мамытов бул кызматта буга чейин да иштеп келген. Ал эми депутат катары чек арачыларга айлык акыны көтөрүү демилгесин ырааттуу көтөрүп, ага жетишкен жайы бар. Демек чек арачылар аны дурус күтүп аларында шек жок.

Токон Мамытов өзү жаңы кызматка киришип жатып, негизги көңүлдү чек арачылардын социалдык абалын жакшыртууга жана ички тартипти бекемдөөгө бураарын билдирди:

- Ички тартип бекем болуш керек. Экинчиден, ички тартипти камсыз кылууну талап кылаардан мурда, аларга социалдык жактан шарт түзүш керек. Социалдык маселелер чечилбесе, мен кантип андан муну жасабайсың, аны жасабайсың деп сурай алам?

Парламент чек ара боюнча 19-январда токтомун кабыл алды. Анда Өзбекстан менен чек араны аныктоодо эгемендүүлүк жылдары жетишилген келишимдерге таянуу өкмөткө милдеттендирилди. Андай беш келишим бар экенин буга чейин парламент мүчөсү Исмаил Исаков билдирген:

- Бизде бир топ документтер бар. Өзбекстан боюнча айтып кетсем, биринчи документибиз 1991-жылы 14-мартта Кыргызстан менен Өзбекстан ортосунда түзүлгөн “Достук жана кызматташтык” жөнүндөгү келишим. Ошол келишимдин 3-беренесинде так жана ачык жазылган: тараптар Кыргызстандын жана Өзбекстандын аймактык бүтүндүгүн, СССРдин алкагында калыптанган эки өлкөнүн мамлекеттик чек арасын тааныйт жана сактайт деп. Ошону менен бирге кол тийбестигин так сактаганга да милдеттенет деп айтылган.

Исаковдун айтымында, андан кийин 1991-жылы Алматы декларациясы, 1992-жылы Минск декларациясы, 1994-жылы Москва декларациясы кабыл алынган. 1996-жылы Ташкенде кыргыз-өзбек түбөлүк достук жөнүндө келишимге жетишилген. Анда тараптар чек араларды таануу, аны бузбоого милдеттенишкен. Бул келишимдердин баарына өзбек жетекчиси колун коюп, парламенти ратификациялаган.

Жогорку Кеңештин токтомунда андан сырткары Сохтун айланасындагы Кыргызстан айылдарын облус борбору жана Айдаркен шаары менен туташтыруучу жолдорду куруу, чек ара боюнча сүйлөшүүлөрдү активдештирүү өкмөткө тапшырылды.

Кооптондурган пайыздар

Камбар-Ата-1 ГЭСинин тагдыры кайрадан таразага түшө баштады. Белгилүү болгондой, учурда ГЭСтерди куруу боюнча кыргыз-орус келишимдер Жогорку Кеңеште ратификациядан өтүүдө.

Келишим Кыргызстандын улуттук кызыкчылыгына туура келбесин буга чейин “Ата-Журт” фракциясынын мүчөсү Жылдызкан Жолдошева жалгыз көтөрүп келген болсо, эми аны колдогон депутаттар пайда боло баштады. Болгондо да Жолдошева айымдын кырчылдашкан оппоненти Өмүрбек Текебаев Камбар-Ата-1 ГЭСи боюнча келишимди колдой албасын, ал Кумтөр боюнча келишимди эске салып жатканын билдирип чыкты.

Эгерде Өмүрбек Текебаевдин бул позициясы бекем болсо, анда ал келишимдин тагдырына коркунуч туулушу ыктымал. Анткени Текебаев башкаруучу коалицияга кирген фракциянын лидери. “Ата-Журттун” таасирдүү депутаты Акматбек Келдибеков да Жогорку Нарындагы ГЭСтерди насыя алып эле курууну сунуштады.

ГЭСтер боюнча келишимдерге өткөн жылы сентябрда орус президенти Владимир Путиндин Бишкекке сапары учурунда кол коюлган. Ага ылайык, тараптар Жогорку Нарында төрт ГЭС, Камбар-Ата-1 ГЭСин курууну макулдашкан.

Кыргыз депутаттарын ал ГЭСтердин 50% орус тараптын түбөлүк ээлик кылуусу, ал эми долбоор өзүн актаганга чейин акциялардын 75% орустардын колунда болушу чочулатып, Кумтөр боюнча келишимди эске салып жаткандай.

Кошуна Тажикстан Орусия менен мына ушундай мазмундагы келишимден баш тартып, Иран менен келишим түзгөн. Ал келишимге ылайык, ирандыктар Сангутта-2 ГЭСин курууга 180 млн. доллар, тажиктер 40 млн. доллар бөлгөн. ГЭС курулуп бүткөндөн кийин сатылган электр энергиясы үчүн акчаны 12.5 жыл бою ирандыктар алып, андан кийин ГЭСти толугу менен тажиктерге өткөрүп берет.

Мына ушундай эле формуладагы келишимге Иран менен Армения Аракс дарыясында Мегрин ГЭСин куруу боюнча жетишкени да маалым. Мына ушундай мазмундагы келишим Кыргызстан үчүн ыңгайлуу эмеспи деген суроо туулат.

Жылкы-жан фестивалында жаңырган күү

Жылкы-жан фестивалында жаңырган күү
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:09 0:00

Эгер база кетсе...

Кыргызстан “Манастагы” транзиттик борборду чыгарса, АКШ өкмөтү менен карым-катнаш кандай болушу мүмкүн?

Коомдук саясат институтунун директору Муратбек Иманалиев Кыргызстан “Манастагы” транзиттик борборду чыгарса, АКШ менен карым-катнаш үзүлөөрүн эскертти:

- Бул база америка-кыргыз кызматташтыгын байланыштырган негизги түйүн. Эгерде бул базаны чыгарчу болсок, АКШ өкмөтү менен болгон бардык байланыштар үзүлөт деп ишенимдүү айта алам.

Иманалиевдин ою боюнча, Кыргызстанды дүйнөгө таанытып, ким менен болбосун эсептешүүгө мажбур кылган нерсе дал ушул база болуп саналат. Үлкөн дипломаттын билдирүүсү АКШ мамлекеттик катчысынын Түштүк жана Борбор Азия боюнча жардамчысы Роберт Блейктин 17-январда Бишкекке кезектеги сапарына туура келип отурат. Бул жолу да америкалык даражалуу өкүл АКШнын “Манастагы” жүк ташуучу транзиттик борборунун келечеги тууралуу кыргыз тарап менен дагы эле сүйлөшүүлөр жүрүп жатат деген пикирин айта кетти.

Президент Алмазбек Атамбаев менен АКШнын мамлекеттик катчысынын жардамчысы Роберт Блейк
Президент Алмазбек Атамбаев менен АКШнын мамлекеттик катчысынын жардамчысы Роберт Блейк
Ал эми Блейк менен жолугушууда кыргыз президенти Алмазбек Атамбаев антитеррордук күчтөрдүн транзиттик борбору боюнча келишим 2014-жылы аягына чыгарын дагы бир жолу эсине салып, “макулдашуу мөөнөтү аяктаган соң "Манас" аэропортунда аскерге тиешелүү эч нерсе калууга тийиш эмес” деди.

Роберт Блейктин белгилешинче, президент Атамбаев АКШга “Манас” аэропортунда транспорттук түйүн, башкача айтканда хаб түзүүнү сунуштаган. Эгерде хаб түзүлсө, АКШ Ооганстандагы аскерлерин Бишкектеги түйүн аркылуу киргизип-чыгарууга укугу бар, бирок аскерий эч нерсе болбойт жана азыркыдай дипломатиялык статустан ажырайт.

Эл аралык мамилелер боюнча эксперт Чынара Эсенгул 2014-жылы транзиттик борбор чыгарылса, АКШ Кыргызстан менен аскерий алаканы гана токтотуп, калган багыттарда иштеше берет деген ойдо:

- Аскерий маселеден тышкары идеологиялык фактор да бар. Ошол эле Роберт Блейк “Кыргызстан Борбор Азияда демократиялык жактан жакшы мисал болууда” деп айтпадыбы. Ошон үчүн Кыргызстан АКШ үчүн актуалдуу бойдон кала берет деп ойлойм, анткени биз кошуналарга караганда башкача жол менен баратабыз.

Жогорку Кеңештин депутаты Равшан Жээнбеков АКШ базасынан кыргыз жак саясий, аскерий жана акчалай пайда таап келатканына көңүл бурат:

- Транзиттик борбор коопсуздук жагынан алганда эле үч катмарга жооп берип атат: мамлекетке, аймакка жана глобалдык коопсуздукка. Экинчиден, жылына биздин бюджетке 60-100 миллиондогон доллар төлөп, экономикалык кызыкчылыгыбызга да жооп берет. Бул экономикалык кыйын абалдагы биздин мамлекетке чоң салым. Иманалиевдин айтканына толук кошулам, база чыгарылса, эки өкмөттүн ортосунда мамиле токтойт, анткени базадан башка АКШ өкмөтү менен кыргыз өкмөтүн бириктирген эч нерсе жок.

АКШ транзиттик борборду калтырууга болушунча жан үрөп, акыркы чечимге чейин сүйлөшүүлөрдү жүргүзөт. "Бирок саясий жана экономикалык кызыкчылыктарга карабай президент Атамбаев 2014-жылы транзиттик борборду биротоло чыгарары белгилүү болуп калды", - дейт саясат таануучу Марс Сариев. Сариевдин айтымында, АКШ менен Орусиянын геосаясий кызыкчылыктарынан улам азыр кыргыз бийлиги чайналып турган учуру:

- Кыргызстанга транзиттик борбор үчүн акча деле көп келип атат, бирок азыр биздин бийликтер чочулап жатышат. Анткени Орусия биздин стратегиялык өнөктөшүбүз, АКШ Ооганстандан аскерлерин алып чыгып кеткенден кийин Орусиянын колдоосун алалбай калбайлы деп коркуп турушат. Атамбаев да Бакиевдин катасын кайталап албайын деп коркуп жатат. Азыр эки дөөнүн ортосунда кысылып турабыз.

Марс Сариев 2014-жылы транзиттик борбор чыгарылгандан кийин АКШ өкмөтү Кыргызстанга жардамын токтотуп, байланыш токтоп калат деген пикиге кошулат:

- Американын Кыргызстанга болгон кызыкчылыгы - бул аскерий база. Башка кызыкчылыгы жок. Экономикалык, маданий жактан алганда деле, АКШ 20 жыл мурун элчилик ачкан бизде, эч кандай жылыш жок. Буларга база керек. Ошон үчүн азыр акыбал курч.

"Манас" аба майданында АКШ базасы 2001-жылы ачылган. Ал эми транзиттик борбор тууралуу келишим эки өлкө ортосунда 2009-жылы 5 жылдык мөөнөткө түзүлгөн. Борбордун ижара акысы үчүн АКШ жылына 60 миллион доллар төлөйт.

АКШнын мамлекеттик катчысынын Түштүк жана Борбор Азия боюнча жардамчысы Роберт Блейк “Манас” аэропортунда жайгашкан жүк ташуучу транзиттик борборду кошпогондо 1992-жылдан тарта АКШ Кыргызстанга 1,3 миллиард доллар жардам иретинде бергенин, былтыр транзиттик борбор да өзүнчө 200 миллион доллар төлөгөнүн белгиледи. Эмки жылы Кыргызстан бул транзиттик борборду чыгарса, андан түшчү каражаттын ордун ким кантип толтурат? – бул суроого азырынча жооп жок.

Тагдырлаш, көйгөйү бир кошуналар

Кыргызстан менен Тажикстан энергетика тармагында кызматташа алат.

Кыргызстан менен Тажикстан дипломатиялык мамиле түзүлгөндүн 20 жылдыгын белгилеп жатат.

Кыргызстан менен Тажикстан 1993-жылы январда дипломатиялык мамиле түзгөн. Дипломатиялык мамиленин жыйырма жылдыгын белгилеп жаткан эки өлкө көп жагынан окшош. Эки мамлекет тең социалдык-экономикалык кыйынчылыктардан арыла албай келатат. Бул өлкөлөр мунай, газга жакыр, бирок гидроэнергетикалык ресурска, сууга бай.

Энергетикалык маселелерин чечүү үчүн ири гидроэнергетикалык долбоорлорду турмушка ашырууга умтулуп келишет. Маселен, Кыргызстан Камбар-Ата ГЭСин, Тажикстан Рогун ГЭСин курууга аракеттенүүдө. Бул аракеттер Ташкендин каршылыгына туш болуп келатканы маалым. Транспорт, коопсуздук жагынан да Бишкек менен Дүйшөмбү окшош абалда.

Эки мамлекет тең ири саясий, опурталдуу окуяларды башынан өткөргөн. Мисалы, Тажикстан жарандык согуштан көп зыян тартса, Кыргызстан ыңкылаптардан туруктуулукка өтө албай келатат. Андай ыңкылапчыл көрүнүштөрдү тажик жетекчилиги кыртышы сүйбөгөнү да белгилүү.

Кыргызстандын Тышкы иштер министрлигинин маалыматы боюнча, эки өлкөнүн соодасы өсүү жолунда. Мисалы, мурунку жылдары эки тараптуу сооданын көлөмү 20 млн. доллардын тегерегинде болсо, акыркы жылдары ал 40 млн. долларга жакындап баратат.

Жол, транспорт багытында кызматташууда Кыргызстандын ролу жогору дейт Тышкы иштер министрликтин маалымат катчысы Нуржигит Кадырбеков:

- Азыркы мезгилде Дүйшөмбү-Хожент аркылуу Кыргызстанга жол салынып, Кыргызстандын Тажикстанды Орусия, Казакстан, Кытай менен байланыштыра турган коммуникациялык-транзит катары да мааниси өскөнү турат.

Бул функцияны Кыргызстан азыркы мезгилде да кайсы бир деңгээлде аткарып келатканы белгилүү.

Кыргызстандын Тажикстандагы мурунку элчиси Мирослав Ниязов Кыргызстан менен Тажикстан кызматташа турган чөйрөлөр тууралуу буларды билдирди:

- Бул эки өлкө Борбор Азияны 90% суу менен камсыз кылат. Ошондуктан эки өлкө гидроэнергетика тармагында келишимге келип, бир энерго алкак түзсө болот эле. Учурунда ошондой келишим Акаев жана Эмомали Рахмондун ортосунда болгон. Ошол энерго алкакты түзүп, биргелешип иштесек болот. Анткени Пакистан, Индия, Иран деген мамлекеттер электр энергиясына өтө муктаж.

Мургабда жашаган памирлик кыргыздар
Мургабда жашаган памирлик кыргыздар
Ниязов ошондой эле энергияны көп талап кылган аллюминий, жез, коло өндүрүү сыяктуу өнөр жайын өнүктүрүүдө да кызматташууга мүмкүнчүлүк бар экенин кошумчалады. Ал эми коопсуздук багытында кызматташуу эки тарапка тең пайдалуу дейт Ниязов:

- Бул өтө керектүү нерсе. Бул жөнүндө суроо да болбош керек. Эки өлкө жакын, көп жагынан окшош. Бул экөө биргелешип коопсуздук маселесин чечсе, абдан туура болот эле.

Кыргызстан менен Тажикстандын ортосунда айрым чечилбеген маселелер да бар. Маалым болгондой, эки өлкө чек араларын аныктап бүтө элек. Андан сырткары маданий байланыштар үзүлүп калды дейт журналист Мырзахалим Каримов:

- Мурдагы маданий-достук байланыштар алыстап кетти. Мисалы, илгери Тажикстандын Кыргызстандагы, Кыргызстандын Тажикстандагы маданият күндөрү өтчү. Ушул адабият, маданият майрамдары эки элди аябай жакындаштырып, бириктирип турчу эле. Бул нерселер жоголуп кетти.

Мырзахалим Каримовдун маалыматы боюнча, Кыргызстанда 50 миңдей тажик, Тажикстанда да ошончо санда кыргыздар жашайт. Бирок ал жактагы кыргыздар Кыргызстандан гезит-журнал албайт, телерадио дээрлик укпайт, көрбөйт. Жол, транспорт проблемасы алардын Кыргызстан байланышына да кыйынчылык туудурууда.

Сох: чыгымдар төлөнө баштады

Чарбакта жашаган балдар

Өзбекстандын жергиликтүү бийликтери 5-январдагы чек ара жаңжалында тарткан кыргызстандык жарандардын материалдык чыгымдарын төлөп бере баштады.

Бул аралыкта жаңжалга байланыштуу жолдору жабылып калган Сох анклавынын жана Бөжөй, Кара-Шоро айылдарынын тургундары азык-түлүксүз калышканын айтып жатышат. Чатактын кесепеттерин жоюу боюнча сүйлөшүүлөр жакынкы күндөрү башталат деп болжолдонууда.

Өкмөттүн Баткен облусу боюнча өкүлүнүн орун басары Саитжан Эратовдун “Азаттыкка” билдиргенине караганда, чыгымдарды төлөө 14-январда башталды. Бул максатта азыр Сох жана Баткен район акимдери баштаган эки тараптуу комиссия жаңжал чыккан аймактарда жүрүшөт:

- Эки тараптуу комиссиянын корутундусунун негизинде төлөтүп берип жатат. Баары жай-жайында. Эч ким нааразы болгон жок.

Эратовдун билдиргенине караганда, чыгымдар негизинен автоунааларга, электр өткөргүч чубалгыларга, айрым үйлөрдүн устун тийип талкаланган чатырларына байланыштуу эсептелип, акчалай төлөнүп жатат.

Анткен менен окуяга байланыштуу Сох анклавына кирип чыккан жол жабылуу бойдон турат. Мындай жагдай азыр эки тарапта тең жергиликтүү калктын тиричилигине залакасын тийгизип жатат.

“Азаттыктын” өзбек кызматы тактаган маалыматтарга караганда, 60 миң калкы бар Сох анклавынын тургундары күйүүчү-майлоочу майы, уну түгөнүп калгандыгын айтып жатышат. Ушундай эле кырдаалга тушуккандыгын Сох жолу аркылуу каттаган Баткен районун Бөжөй, Кара-Шоро айылдарынын өкүлдөрү да айтышууда. Жергиликтүү тургундардын бири Аким Гайназаров “Азаттыкка” буларды айтты:

- Бөжөй айылына эч кайсы жактан жол жок. Азыр эң кыйын маселе – ун, май маселеси болуп атат.

Ал эми Сох анклавынан Исмоилжон аттуу тургун жол жакында ачылбайт экен деген кеп кеңири айтылып жаткандыгын минтип билдирди:

- Жол али ачылбайт экен. Өкмөт жолугушуу 21-январда болот экен деп айтып жатат. Ага чейин дагы жети күн бар, адамдар айтып атышат, баары айтып атышат.

Азыр жол качан ачылары чынында эле беймаалым. Окуяга байланыштуу эки мамлекеттин Фергана жана Баткен облус бийлик башчыларынын деңгээлиндеги жолугушуусу 10-январдан бери жандана элек. Кыргыз тарап материалдык чыгымдар төлөнмөйүнчө сүйлөшүүгө барбай тургандыгын кошуналар менен алгачкы жолугушууда билдирген болчу:

- Сүйлөшүүлөр жүргөн жок. Биз чыгымдарды төлөйсүңөр, анан биз сүйлөшүүгө отурабыз дегенбиз.

Саитжан Эратовдун божомолуна караганда жаңжалдын кесепеттерин талкуулоого тараптар эми келерки эки-үч күн аралыгында Баткен шаарында же чек ара аймагында чогулчудай. Муну облустук бийлик өкүлү материалдык чыгымдардын төлөнүп бүтүп жаткандыгы менен негиздеди. Бул жолугушууда тараптар Сох анклавынын жанындагы жаңжалдын кесепеттерин ар кыл өңүттөн талкуулайт деп болжолдонууда. Анын ичинде моралдык чыгымдарды төлөө маселеси да көтөрүлөт деп билдирди Эратов.

Чарбак-Хушяр жаңжалында хушярлыктар чарбактыктардын бир тобун барымтага алып, денесине залал келтиргендиги тууралуу мурдараак маалымдалган. Жаңжалга Кыргызстандын чек ара тосотуна электр зымын кошуналардын аймагы аркылуу тартуу себеп болгон деген жүйө келтирилүүдө. Өзбекстандын айрым маалымат булактарында болсо кыргызстандык чек арачылар өзбекстандык үч жаранды ок атып, жарадар кылгандыгы тууралуу кабар тараган. Жергиликтүү бийлик мындай маалымат далилдене элек деп билдирүүдө.

Чарбак-Хушяр чатагын учурда Кыргызстан тараптан тармактар аралык комиссия жеринде териштирип жатат.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG