Линктер

дүйшөмбү, 22-июль, 2019 Бишкек убактысы 22:30

Борбор Азия

"Азаттыктын" жаңылыктары, 2-июль, 2014-жыл

"Азаттыктын" жаңылыктары, 2-июль, 2014-жыл
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:17 0:00

Кайда караба, тааныш-билиш...

“Фабула” гезити Айбек Шамшыкеев өлкөнүн бир эле салык кызматын депутаттар кантип “бийлеп” жатканын жазып чыкты.

“Алиби” гезити саясат таануучу Токтогул Какчекеевдин “Өзбекстан суу агымын кошо тескегиси келип жатат” деп аталган маегине окурман көңүлүн бурду. Эксперт Какчекеев Кыргызстанда да Украинадагыдай окуялар кайталанып калышы мүмкүн деген айың сөздөрдү алайлыктардын жол бууганын пайдаланып, элди чаң-тополоң кылуу менен бийликке жетүүнү көздөгөн саясатчылар чыгарып атканын, чындап келгенде өлкөдө андай кооптуу абал жоктугун айтты. Газ маселесине токтолгон Токтогул мырза, чабал жетекчилердин айынан эл газы жок олтурганын, Өзбекстан суубузду да өзү тескегенге аракет кылып, Американын эксперттерин колго алуу менен Нарын дарыясына кура турган ГЭСтери эл аралык стандартка жооп береби деген маселени көтөрүп, чыр чыгара албай турганын кеп кылды. Эксперт андан ары электр энергиясын 100 процент кымбат сатсак дагы казынадагы дефицит жоюлбастыгын, ал тургай суунун тартыштыгынан жакынкы жылдарда ГЭСтердин иштебей калуу коркунучу барын, анткени жүргүзгөн саясат туура болбой жатканын, кайсыл тармакты карабачыныгы адистер эмес, тааныш-билиштер толуп алганын айтты.

“Фабула” гезитине “Парламент эс алууга кетти. Келбегени оң го...” деген ат менен Баратбай Аракеевдин макаласы басылды.

Айбек Шамшыкеевдин макаласы “Масалиевдин “мандемдүү” саясаты жана “абийирдүү” депутаттар” деген ат менен жарык көрдү. Автор өлкөнүн башкы салыкчысы болуп иштеп кеткен Исках Масалиевдин тушунда казынага 1 млрд. 500 млн. сом жыйналбай калып экономикага оңбогондой сокку урулганын, кадр маселесин каалагандай калчаган Жогорку Кеңеш эң азы бир күн, эң көбү 6 ай депутатка жардамчы болуп иштеген тажрыбайсы жок, мурда салык тармагында иштеп көрбөгөн, кесиптери башка 100гө жакын адамды салык кызматына кызматка койдурганын белгиледи. Журналист андан ары факты менен сүйлөп, Салык кызматына эң эле көп өз жардамчыларын орноштургандардын алдында КСДПчы Акылбек Султанов турарын, ал: Азимов Ажимамат, Чынгараев Жыргалбек, Касымов Марс, Ахмедов Насирдин аттуу жардамчыларын салык кызматына орноштурганын, булардын депутатта жардамчы болгон эң көбүнүн 6 ай, аз иштегенинин 10 күндүк гана эмгек стажысы болгонун, “Ата Мекен” фракциясында 6 айдан ашык депутат боло калып, анан “Манас” аэропортундагы мыкты кызматтардын бирине кеткен Гүлниза Бейшенбиева 1 айдан ашуун жардамчы болгон Алыбаев Орозбекти шаардык салык кызматынын башчысынын орунбасары кылганга үлгүргөнүн, депутат Мадылбеков Жумалиев Марленди 1-Май райондук салык кызматынын башкы инспектору кылганын, кыргыздын чыгаан уулу Дооронбек Садырбаевдин карындашы Гүласал Садырбаева өзүнө 1 ай 21 күн кеңешчи болгон Абукаримов Сыргабекти Ысык-Ата райсалыгына башкы инспектор кылганын, “Республика” фракциясынын 12 депутаты 20дан ашуун жардамчыларын салык кызматынын “майлуу” жерлерине алпарып орноштурганын, парламентте “чоң муштум” деген атка конгон Мурашев Нурбек деген депутат 13 күн жардамчы болгон Жамаловду, Шерматовду, Карагозуевди, Эшимовду, Буркановду, Акназаровду салык кызматына алып барып, “Ар-намыс” фракциясынан Бөдөш Мамырова 17 күн жардамчысы болуп иштеген Бакиров Жолборсбекти Ош шаарынын Салык кызматынын башчысынын орунбасары кылганын, “Ата-Журт” фракциясынан депутат Надира Нарматова 2 ай жардамчы болгон Каримов Акылбекти бир районго салык кызматынын жетекчиси кылса, Курманбек Осмонов Мойдунов Улукбекти Октябрь райондук салык кызматына, Кыдыров Кубанычбекти Аламүдүн райондук салык кызматына улук инспектор кылганын, кыскартып айтканда 5 фракциянын 61 депутаты 100гө жакын жардамчыларын өлкөсүнүн эмес өз кызыкчылыктарынын арыгын чаптыруу максатында кызматка койдуруп, кадр маселесин да каалгандай калчап келишкенин, Масалиев деген улуу кишинин уулу Исках Масалиев болсо кылгылыкты кылып, кыл жип менен бууп салган бойдон учурда келерки шайлоого шаңдуу кирип баратканын баяндады.

“Кыргыз туусу” гезити Азимжан Ибраимовдун “Эми жолду буусаң 10 жыл түрмөгө түшөсүң” аттуу макаласын тартуулады. Автор мындан ары стратегиялык маанидеги жолду бир суткадан ашык мыйзамсыз буугандар 1 жылдан 3 жылга чейин, уюштуруучулары 5 жылга чейин кесилерин, жолду буугандардын айынан бейкүнөө адамдардын ден соолугу зыян тартса 4 жылдан 6 жылга чейин, кокус адам өлүмүнө апкелген окуя болсо 5 жылдан 7 жылга чейин, ал эми жол буугандар курал-жарак, жардыргыч заттарды колдонсо же бийлик өкүлдөрүнө каршылык көрсөтсө 8 жылдан 10 жылга чейин түрмөгө ыйлаган бойдон кете берерин кеп кылуу менен айрым саясатчылар мамлекеттин кызыкчылыгына каршы келген мындай наркысыз жорук-жосундарга каршы жазаларды дагы күчөтүү керектигин, алтургай мамлекет ирденип, тыңып, жашоосун оңдоп алганча ар кандай ызы-чууларга мораторий жарыялоо зарлдыгын айтып жатышканын жазып чыкты.

“Кыргыз туусу” гезити бүгүнкү санына Мамлекеттик салык кызматынын төрагасы Замирбек Осмоновдун “Коррупцияга каршы күрөшүүдө жылыш бар” деген сөзүн шилтеме кылган журналист Нарынкүл Назаралиеванын макаласын тартуулады.

Мырзакат Тыналиевдин макаласы “Акаевдин “бажасына” баары боло береби?” деген ат менен жарыяланып, анда Акаевдин Таластагы бажасы Келсинбек Саркишевдин мүлк талашуу окуясы тууралуу сөз болот.

Азаттыктын жаңылыктары, 1-июль

Азаттыктын жаңылыктары, 1-июль
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:11 0:00

Өзбекстанда бажы төбөлдөрү "торго түштү"

Өзбекстандын улуттук акчасы - сум

Июнь айында Өзбекстандын Мамлекеттик бажы комитетинин жүзгө жакын кызматкери камакка алынган. Бул жөнүндө өкмөттүк чөйрөлөрдөгү окуялардан жакшы кабардар Uzmetronom.com сайты өткөн бейшемби күнү кабарлады.

Алардын арасында комитеттин аткезчиликке каршы күрөшүү башкармасынын жетекчиси жана анын орун басары да бар. Алар мыйзамсыз жолдор менен алып келинген товарларды өлкөгө тоскоолдуксуз киргизип, чоң суммада казынага зыян келтирген деп шектелүүдө.

Өзбекстандын бажы кызматынын мартабалуу эки чиновниги камакка алынганын “Азаттык” радиосунун өзбек бөлүмүнө Ташкенттеги булактар обол 10-июнда билдирген. Ал жана кийинки маалыматтар боюнча, Мамлекеттик бажы кызматынын аткезчиликке каршы күрөшүү башкармалыгын акиминин орун басары Азиз Абдрахманов Ташкенттин сыртындагы айланма жолдогу Үч-Кахрамон деген жерде кечки саат беш ченде курулуп жаткан чайхананын ичин көрүп жүргөндө бет кап кийген адамдар келип, “Уаз” машинесине жүктөп кетишкен.

Өзбек журналисти Фарух Юсуфинин айтымында, Абдрахманов өзүнүн казак өнөктөшү менен чогуу куруп жаткан объект болочокто Ташкенттеги эң ири чайхана болмок экен:

- Бажы комитетинин мартабалуу чиновниги Азиз Абдрахманов чайхананы таасирлүү казак бизнесмен менен бирге куруп жаткан экен. Анын атасы да Өзбекстанбы же Казакстандын бажы кызматында чоң кызматта иштейт экен. Бирок анын фамилиясын тактай албадык.

Казак жигит Ташкенттеги “Мегапланет” соода борборунун ээси экенин, чайхананы курууга кеминде 500 миң доллар сарпталганын атын атабоону суранган булак “Азаттык” радиосуна айткан.

Бажы кызматынын аткезчиликке каршы күрөшүү башкармалыгын акими Азиз Хасанов да ушул эле Сурхан-Дарыя районунда камакка алынган.

- Эки мартабалуу чиновник тең Сурхан-Дарыя районунда кармалганын райондун бажы кызматындагы биздин булактар тастыкташты, - деди Ф. Юсуфи. - Бул маалыматты “Узметроном” сайты да ырастады. Ташкентте эмес, шаардан сырт жерде камакка алуунун себеби ашыкча ызы-чуудан качып жасалган. Анткени, алардын Улуттук коопсуздук кызматынынын жетекчилигиндеги таасирүү адамдарга жакындыгы бар болгондуктан, Ташкентте камакка алынса, алардын жардамы менен кутулуп кетиши мүмкүн эле деген версия бар.

Бажы кызматынын эки лөгүн камакка алуу операциясын Улуттук коопсуздук кызматынын ички коопсуздук башкармалыгынын акими Хаят Шарифкожоев жетектеген.

Башка бир булактардын айтымында, бажычылардын бири Улуттук коопсуздук кызматында жооптуу орундарда отурган ага-ини Хаят жана Жавдат Шарифкожоевдер менен тууганчылык жагы бар имиш.

Серепчилер азырынча торго Өзбекстандагы таасирлүү инсандардын коммерциялык иштерин аткарган жана өз чөнтөгүн унунтпаган чабак балыктар түшкөнүн айтышат. Ошон үчүн алар артында ким турганын айткан учурда дагы, мурда болуп келгендей, дөө балыктар эркин жүрө берет дешет.

Фарух Юсуфинин сөзүнө караганда, чоң чиновниктердин кызмат абалынан пайдаланып, жеке бизнесин жүргүзүүсү өлкөдө адатка айланган иш:

- Улуттук коопсуздук кызматынын, Ички иштер министрлигинин, Бажы комитетинин жетекчилиги арасында жеке ишкерлик менен алектенүү кеңири жайылган. Алардын баарынын өз бизнестери бар. А түгүл президенттин кенже кызы Лола Каримова жана күйөө баласы Тимур Тиллаев өлкөдөгү эң ири базар - Абу Сахи соода комплексинин ээси экени айтылып жүрөт. Аны өздөрү да жашырышпайт. Президенттин тун кызы Гүлнара Каримова массмедиага Абу-Сахи базары эч кандай салык төлөбөгөнүн, күйөө баласы менен сиңдиси импорттук товарларды алып келишип, соодадан күнүнө 20 миллиондон аз эмес пайда көрүшкөнүн эчен курдай айткан.

Статистикалык маалымат боюнча, өткөн 2013-жылы Өзбекстандын тышкы соодасы 9, 4 процентке өскөн жана 28, 9 миллиард долларды түздү. Анын ичинде тыш өлкөлөрдөн товар сатып алуу 7, 7 процентке өсүп, акчалай эсептегенде 13, 8 млрд долларга тете болду. Анын 3 проценти эл керектөөчү товарларга туура келет. Бирок ырасмий эмес маалыматтар боюнча, эл керектөөчү товарлар кеминде импорттун 20 процентин түзөт.

Өзбек укук коргоочусу Кыргызстанга киргизилбеди

Өзбек укук коргоочусу Кыргызстанга киргизилбеди
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:14 0:00

"Кыргызстанда "кара тизмеде" экенимди билген эмесмин"

Өзбек укук коргоочусу Васила Иноятова Бишкектеги бир жыйында сүйлөп жатат, январь, 2008.

Иноятова ушул сааттарда Стамбулда Венага учагын күтүп турганын “Азаттыкка” маегинде билдирди. Ал Кыргызстанга 2010-жылкы июнь окуяларынан бери биринчи ирет барганын айтты. Азырынча Кыргызстандагы бийликтер өлкөгө өзбекстандык укук коргоочунун киргизилбегенинин себебин чечмелей элек.

"Азаттык": Кыргызстанга сизди киргизишпегенин бийликтер өзүңүзгө түшүнүдүрүштүбү?

Васила Иноятова: Мен Бишкекте 29-июндан 2-июлга чейин болуп, ал жактагы эл аралык өнөктөштөрүбүз менен жолугушуум керек эле. Ал жолугушууга оюмда эч бир күмөнүм жок эле келгем. Мен бул жерде “кара тизмеде” экеним тууралуу бир да кабарым жок эле. Мени паспорт текшерген жерде кармап, эки милиция кызматкери менен четтеги бурчка отургузуп коюшту. Ошол жерде үч сааттай отурдум. Бир да суроомо жооп беришкен жок. Өзүмдү да бир жерде отурушумду талап кылып, керек болсо суу алганы барайын десем – ага да уруксат беришпеди.

Мени Кыргызстанга Хьюман Райтс Уотч уюму чакырган болчу. Мен анын жетекчиси Аллисон Гиллге телефон чалып, окуяны түшүндүргөндөн кийин ал эки сааттан кийин, түнкү үчкө жакын жетип келди. Бул жактагылар менен катуураак сүйлөшүү болгон окшойт, Гилл мага Стамбул аркылуу Парижге билет алып, жөнөтүп жиберишине булар ыраазы болушту. Бирок ал кеткенден 20 мүнөттөн кийин кыргыз чек арачылары бул билетти жараксыз деп таап, акчаны кайра Гиллдин картасына жөнөтүшкөнүн айтышты.

Өзбек укук коргоочусу Кыргызстанга киргизилбеди
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:14 0:00

Алар мага Кыргызстанда “Улуттар ортосунда кастыкты пайда кыла турган иштерге барган, Кыргызстанда тынчтыкты бузат” деп кылмыш иши ачылганын, азыр тийиштүү органдардын өкүлдөрү келип, мени менен сүйлөшөөрүн айтышты. Мени кайрадан бурчка отургузуп коюшту. Андан ары мен өзүмдүн жардамчыларым менен телефондо сүйлөшө баштагандан кийин мага кайра Стамбулга өзүм билет алып кете беришимди айтышты. Ошентип азыр Стамбулга келип отурам.

"Азаттык": Сизди Кыргызстанда тынчтыкты бузат деп айыптап жатышат дедиңиз. Кайсыл ишмердигиңиз үчүн андай айып коюлууда?

Васила Иноятова: Эгер мага каршы ушундай айып коюлуп, кылмыш иши ачылганы чын болсо, анда муну Ош окуялары учурундагы аракеттерим менен байланыштуу деп ойлойм. Мен төрт жыл мурун июндагы каргашалуу окуялар тууралуу оюмду ачык айтып, Кыргызстандын Ташкендеги элчилиги алдында пикет өткөргөм, кийин Брюссель, Гаага, Варшавада да ушундай акцияларга чыккам. Бирок мен ал жолугушуу-демонстрацияларда эки улуттун ортосунда кастыкты пайда кыла турган иштерди жасаган эмесмин. Мен ошондогу кан төгүүлөрдү борбордук бийлик токтотушу керектигине басым жасаган элем. Анда башаламандыктарды өкмөттүн башчысы гана токтото алат деп билдиргем. Болду. Башка ашыкча сөз болгон эмес. Ушунун айынан мен Кыргызстандын “кара тизмесине” кирип калганыма өтө тынчсызданып турам.

"Азаттык": Сиз Кыргызстанда эл аралык жыйналышка барышым керек эле дедиңиз. Ал эмне болгон жыйналыш эле? Кимдер менен жолукмаксыз?

Васила Иноятова: Мен Хьюман Райтс Уотч жана адам укугун коргоочу башка эл аралык уюмдардын өкүлдөрү менен Өзбекстандагы кырдаалды талкууламакмын. Өзүңүздөр билесиздер, ал уюмдардын Ташкенде өкүлчүлүгү жок, ошон үчүн жолугушуу Бишкекте өтмөк.

Азаттыктын жаңылыктары, 30-июнь

Азаттыктын жаңылыктары, 30-июнь
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:10 0:00

Өзбек укук коргоочусун Бишкекке киргизбей коюшту

Укук коргоочу Васила Иноятова "Азаттыктын" студиясында. Бишкек, октябрь, 2009.

Кыргызстанга келген өзбекстандык укук коргоочу, “Эзгулик” коомунун жетекчиси Васила Иноятова "Манас" аба майданынан чыгарылган жок.

Өзбекстандык укук коргоочу Васила Иноятованы 29-июнь күнү кыргызстандык чек арачылар “Манас” аба майданынан Бишкекке өткөрбөй коюшту. Бул окуя боюнча Чек ара кызматы азырынча комментарий бере элек.

“Кылмыш иши бар деп айтышкан”

Васила Иноятованы 29-июнь күнү кыргызстандык чек арачылар “Манас” аба майданынан Бишкекке өткөрбөй койгонун "Азаттыкка" Париждеги өзбекстандык укук коргоочулардын “Жалындуу жүрөктөр клубунун” башчысы Мутобар Тажибаева билдирди:

- Васила Иноятованы ага карата Кыргызстандын мамлекеттик түзүлүшүн өзгөртүүгө чакырык жасоо боюнча кылмыш иши бар деп коркутушуптур. Иноятова 2010-жылы Ош окуясы болгондо Ташкендеги кыргыз элчилигинин алдында бир катар нааразычылык акцияларды өткөрүп, чакырыктарды жасаган. Кечээ аны өткөрбөй кармаган кезде Кыргызстанда кылмыш иши бар деп айтышыптыр.

Васила Иноятова “Манас” аба бекетинде жети саат кармалып тургандан кийин 30-июндун таңында Стамбулга учуп кеткен, андан ары Парижге кетээри айтылууда.

Мутобар Тажибаеванын айтымында, бул окуя Кыргызстандын ачык-айкын, демократиялуу мамлекет деген атына көө жабат:

- Меним билишимче, Иноятованын Кыргызстанга келиши анын кесиптик иши менен гана байланыштуу болгон. Бул окуя Кыргызстанга көө жабат. Кыргызстанды демократиянын аралчасы деп айтышар эле. Азыр андай эмес экендиги далилденип жатат.

Адам укугу чек арага карабайт

Маалыматтарга караганда, Васила Иноятова Human Rights Watch уюмунун Бишкектеги өкүлдөрү менен жолугушмак. “Кылым шамы” бейөкмөт уюмунун башчысы, укук коргоочу Азиза Абдурасулова кыргыз бийлигинин укук коргоочуга карата мамилесин сынга алды.

- Адам укугу чек араны билбейт. Адам укугу Африкада же Америкада бузулабы, укук коргоочулар өз тынчсыздануусун билдире берет. Июнь окуясы боюнча Васила Иноятованын же башка укук коргоочулардын Кыргызстандын элчилигинин алдына чыкканын Кыргызстанга каршы экен деп эмес, алардын адам укугун, адам өмүрүн сактагыла деген талабы деп түшүнүшүбүз керек. 2005-жылы Анжиянда жүздөгөн адамдар атылганда биз дагы Бишкектеги Өзбекстандын элчилигинин алдына чыкканбыз.

Азиза Абдрасулова Кыргызстандын атайын кызматтарынын кара тизмесине түшкөндөр арбып баратканын кошумчалады.

- Кээде журналисттерди, айрым учурда укук коргоочуларды киргизбей коюу Кыргызстанда өнөкөт эле болуп калды. Мисалы акыркылардан болуп Кыргызстанга киргизилбегендерди айтсак: Виталий Пономарев, Ивар Дале, Бахтияр Хамраев, Нигина Бахриева бар. Кыргызстан адам укугун жарым-жартылай сактаган өлкө катары саналып, жарым-жартылай жабык өлкө болуп жатат.

Атайын кызматтардын генералы, мурдагы коопсуздук кызматкери Артур Медетбеков ташкендик укук коргоочулардын 2010-жылдагы жасаган билдирүүлөрү чындыгында эле Кыргызстандын бүтүндүгүнө зыян тийгизген деп эсептейт:

- Ташкенде гана эмес, Орусиядагы кыргыз элчилигинин алдында да ошондой акциялар болгон. Ал акцияларда Ош окуясы боюнча өздөрүнүн кескин пикирлерин айтып, Кыргызстандын бүтүндүгүнө чоң залакасын тийгизген сөздөр да болгон. Биздин укук коргоо органдары кайсы бир адамдар кирбеши үчүн “кара тизме” дейбизби, же кандайдыр бир шарттарды түзүп коюшу ыктымал. Себеби мындай тажрыйба көп эле мамлекеттерде бар.

Кыргызстандын Чек ара кызматы укук коргоочунун эмне үчүн Кыргызстанга киргизилбегени боюнча азырынча комментарий бере элек. Аталган кызмат расмий маалымат кийинчерек болорун убада кылды.

"Азаттыктын" кабарлары, 27-июнь

"Азаттыктын" кабарлары, 27-июнь
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:01 0:00

Тажик бийликтерине куралчан топ сөөмөй кезеди

Интернеттеги видеодо өзүлөрүн “Ансорулло” террористтик тобунун согушкерлери деп аташкан жаш жигиттер Тажикстанга кол салаарын эскертишкен

Тажикстан “Ансорулло” сыяктуу террористик уюмдардын коркутууларына көңүл бурушу керек. Мындай билдирүүнү тажик парламентинин төмөнкү палатасынын коргонуу жана коопсуздук боюнча комитет башчысы Амиркул Азимов жасады.

Июндун башында эле интернетте пайда болгон бир сааттык видеодо өздөрүн “Ансорулло” террористтик тобунун согушкерлери деп аташкан жаш жигиттер Тажикстанга кол салаарын эскертишкен.

Тажикстандын бийлик өкүлдөрү буга чейин жарыяланган видеого комментарий жасай элек болчу. Тажикстан парламентинин коргонуу жана коопсуздук боюнча комитет башчысы Амиркул Азимов мындай билдирүү жасаган алгачкы адам болуп калды. Ал өлкөнүн куралдуу күчтөрү кандай гана коркунуч болбосун туруштук бергенге даяр экенин айтты. Ошентсе дагы террористтик уюмдар жасаган бардык билдирүүлөргө олуттуу көңүл буруу зарыл экенин кошумчалады.

“Эгер душманың чымын болсо аны пил деп эсепте” деген макал бар. Биз террористтик уюмдардын билдирүүлөрүн көз жаздымда калтырбай, туура баа берип, алар менен күрөшүүгө даяр болушубуз керек. Ошентсе дагы биз өлкөнүн коопсуздугун сактоого даярбыз” - деди ал.

Мындай пикирге коопсуздук маселелери боюнча серепчи Комеб Жалилов дагы кошулат. Анын айтымында, “шамал болбосо чөптүн башы кыймылдабайт”, ошондуктан бул коркутуулардын артында бир негиз болушу мүмкүн.

Жалиловдун пикири боюнча, аймакта саясий оюндар жүрүп жаткан кезде, кырдаалга чагым салууга жол берилбеши керек. Бул абалды тышкы күчтөр өз пайдасына колдонуп кетиши мүмкүн.

Видеонун өзүнө келсек, интернетте өздөрүн “Ансорулло” тобу деп атаган куралчан 20дай чымыр денелүү жаш жигиттер ак карлуу тоо чокуларында машыгып жатканы чагылдырылган.

Видеодо 20дай чымыр денелүү жаш жигиттер ак карлуу тоо чокуларында машыгып жатканы чагылдырылган.
Видеодо 20дай чымыр денелүү жаш жигиттер ак карлуу тоо чокуларында машыгып жатканы чагылдырылган.

Алардын айтымында, тасма Ооганстанда тартылган. Тасмадан тарткан күндү же убакытты аныктаганга болбойт. Ал эми Тажикстандын атайын кызматтары бул видео кайрылуу боюнча эч кандай билдирүү жасаша элек.

Жигиттерди машыктырып, тиги же бул куралды кантип колдонуу керектигин үйрөтүп жаткан беткапчан адам орус тилинде сүйлөп жатат. Жүзү көрүнбөгөн согушкерлердин бири гранатометтон ок чыгарып туруп, Тажикстандын президентине кайрылып “Күт, биз келебиз жана Тажикстандагы дин безерлердин баарын өлтүрөбүз. Биз бул машыгууларды Тажикстандын дин безерлерин жоготуу үчүн өткөрүп жатабыз” дейт.

Видеонун узактыгы бир саатка жакын. Бардык кадрлар тажик тилиндеги, аларды мактап-жактаган ырлар менен коштолгон. Серепчилердин айтымында, жигиттер ооган диалектисин аралаштырып сүйлөп жатканынан улам, алар бир топ жылдан бери Ооганстанда жашагандай сезилет. Бул тасма Тажикстандын коопсуздук кызматынын өкүлү “Эл аралык террористтик уюмдар биригип, Борбор Азияда өз аракеттерин активдештирүүдө” деп билдирүү жасаган маалга туш келди.

12- июнда Дүйшөмбүдө орус серепчилери менен бирге өткөрүлгөн жыйында Тажикстандын коопсуздук кызматынын өкүлү Умед Назаров, өлкөнүн түндүгүндөгү Ооганстан менен чектеш аймактарда террористтик топтор болгон күчтөрүн жыйнап жатканын билдирген.

Ал бир нече дубандарда, Кундуз,Тахор чөлкөмдөрүндө жана Тоолуу Бадахшан автоном облусунун аймагында Өзбекстандын Ислам кыймылы, “Ансорулло” “Иттихаде жихаде ислами”, “Жундулхалифа” террористтик уюмдары жана жергиликтүү талиптердин топтору активдешип баратканын белгилеген.

22 - июнда Ооганстандын Кундуз аймагынын коопсуздук күчтөрү Тажикстанга эки этникалык өзбекти өткөрүп беришкен.

Бул Тажикстандын эки жараны Пакистандагы “Талибан” кыймылынын машыгуу лагеринде даярдык өтүп жүрүшкөн деп маалымдалган.

Ооган-Тажик чек арасынын жалпы узундугу 1400 чакырымды түзөт. Анын басымдуу бөлүгүндөгү татаал жер шарттары террористтик уюмдардын машыгуусуна жана маңзат ташуусуна ыңгайлуу дешет байкоочулар.

ГЭС курулушу илимпоздордун талашына айланды

Камбар-Ата ГЭСинин курулушу.

Испанияда өткөн жыйында өзбекстандык илимпоздор Борбор Азиядагы суу ресурстарын акыйкат бөлүштүрүү маселесин көтөрүштү.

Ташкенттик адистер тобу ГЭСтердин курулушу дарыялардын табийгый агымын бузуп, экологиялык катастрофага алып келет деп европалык илимий коомчулукту ынандырууга аракеттеништи. Кыргызстандык илимпоз-энергетиктер өздөрүнүн өзбек кесиптештеринин жүйөлөрүн четке кагып, ГЭСтердин курулушу кургакчылыкка алып келбестигин илимий жактан негиздешүүдө. Адис-талдоочулар Кыргызстан ГЭСтерди курууну Орусияга бергенине кооптонуп жатканын белгилешти.

Өзбек илимпоздору Барселонада

Барселонадагы жыйында гидротехника жаатындагы өзбекстандык илимпоздор Сыр жана Аму дарыяларынын башатында курулуп жаткан ГЭСтердин айлана-чөйрөгө зыяндуулугун белгиледи. Ташкенттик илимпоздор андан дарыялардын табийгый агымы бузулуп, айрыкча Арал деңизинин айланасын экологиялык коркунучка кептерин жүйө келтиришкен. Бирок мындай негиздеме менен кыргызстандык илимпоздор макул эмес. Илимпоз-энергетик, техника илимдеринин доктору Сүйөркул Кадыркулов Нарын дарыясына ири көлөмдө ГЭСтерди куруунун зыянсыздыгы совет доорунда эле далилденгенине токтолду:

Токтогул суу сактагычы
Токтогул суу сактагычы

- Сууну 6-7 ай бөгөп алып, ылдый жакка коё бербей тургандай бизде мүмкүнчүлүк жок. Электр энергияны иштеп чыгуу үчүн дайыма сууну агызабыз. Мында суунун берилиши чектелип, дарыянын төмөн жагындагылар жабыркайт дегенге илимий далил жок. Нарын дарыясына курула турган ГЭСтердин курулушунун зыянсыздыгы союз мезгилинде эле изилденип, далилденген. Эгерде зыяны болсо, буга бизди Москвадан көзөмөлдөп турган илимий изилдөө институттары жол бермек эмес. Ошондуктан өзбек туугандардын айтканы бул жөн эле саясат.

Орусиянын тузагына илинген ГЭСтер

2008-жылы Кыргызстан Камбар-Ата-1 ГЭСин курууну Орусияга берүү тууралуу келишимге кол койгон. Бирок кийин Ташкентке келген Орусиянын президенти Дмитрий Медведев Камбар-Ата-1 жана Рогун ГЭСтерин курууда коңшулардын кызыкчылыгы эске алынбаса, Орусия андай долбоорлорго катышпайт деп билдирүү жасаган. Бирок анткен менен Орусия 2012-жылы Жогорку Нарын каскадын курууну да өзүнө алган. Бирок ал келишимде Өзбекстандын кызыкчылыгын эске алуу жагы каралган эмес. Саясат таануучу Марат Мүсүралиев Ташкент учурда суунун буроосу Кремлдин колуна түшкөнүнө кооптонуп жатканын эске салды:

- Жакында эле Ташкенттен бизге конокко келген Мурат деген курсташ досум "Эмне үчүн ГЭСтериңерди орустарга курдуруп жатасыңар?" деген суроо койду. Ал Өзбекстандын ичинде “мындагы ГЭСтерди курган Орусия сууну жөнгө салуу укугуна ээ болуп, бизди дагы көз каранды кылып алат” деген кооптонуу бар экенин жашырган жок. Чын эле мындай пикирге макул болдум. Биз эмнеге биздин мамлекеттин колунда турган чоң рычагды Орусиянын геосаясий кызыкчылыгы үчүн беришибиз керек. Анын кесепеттери кандай болорун ойлошубуз керек го.

Кыргызстан кызыкчылыгын суу менен коргойт

Өзбекстан быйыл апрель айынын ортосунда “Кыргызгаз” Орусияга кетери менен Кыргызстандын түштүгүнө берилчү газды өчүргөн. Буга жооп катары кыргыз өкмөтү Өзбекстанга суу берген Чоң Наманган каналын бууй турганын эскертти. Анда Ташкент энергетикалык шакекчеден чыгып кетип, өлкөнүн жарымын жарыксыз калтырам деп кыйыткан. Өкмөттүн маалымат саясаты бөлүмүнүн өкүлү Мелис Эржигитов Чоң Наманган каналын жабуу маселеси азырынча күн тартибинен түшө электигин белгиледи:

Нарындагы ГЭСтин курулушу
Нарындагы ГЭСтин курулушу

- Вице-премьер-министр Абдрахман Маматалиев элүү жылдан бери ремонттон өтө элек Чоң Наманган каналын убактылуу жаап туруу боюнча сунушту өкмөттүн кароосуна жөнөткөн. Суу каналынын натыйжалуулугун арттыруу үчүн ал оңдоп-түздөөгө муктаж экени эске алынып, маселе өкмөттүн күн тартибине киргизилген. Жакында бул маселе өкмөттө каралып, бир чечим кабыл алынышы мүмкүн.

Чоң Наманган каналы Кыргызстандын Аксы районунун жарымын жана Өзбекстандын үч районун сугат суусу менен камсыздайт. Буга чейин Өзбекстан Нарын дарыясынын башатындагы ГЭСтердин курулушуна эл аралык экспертиза жүргүзүүнү талап кылып келген. Мындан улам, Ташкент газ маселесин буга чейин эле бир нече курдай көзүр катары көтөргөнү белгилүү. Кыргыз бийлиги бул маселеде Ташкент менен мунаса табууга ниеттенгенин айткан менен андан азырынча жыйынтык чыга элек. Ошол эле кезде эл аралык эксперттер болочокто Борбор Азиядагы суунун таңкыстыгы чыңалууга өбөлгө болушу мүмкүн деп божомолдошууда.

Азаттыктын жаңылыктары, 26-июнь

Азаттыктын жаңылыктары, 26-июнь
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:14 0:00

Украинадагы жикчилер арасынан өзбек жигит табылды

Украинадагы өзбек согушкери Бактияр. Сиверск, 22-июнь, 2014-жыл.

Украинадагы орусиячыл жикчилердин арасында өзбекстандык согушкерлердин бардыгы да ачыкка чыгууда. Катарына чет элдиктерди тартууга кызыкдар экенин жикчилердин өкүлдөрү да четке какпайт.

Украинанын чыгышындагы орусиячыл жикчилер Борбор Азия аймагынан чыккандарды урушка даярдыгы барлардын потенциалдуу булагы катары карашарын жаңы далилдер ишара кылууда.

22-июнь күнү "Рейтер" кабар агенттиги Донецк облусунун Сиверск шаарынан тарткан сүрөттө Калашников автоматын көтөргөн жаш жигит өзбекстандык Бактияр деп көргөзүлгөн.

Өзбекстандыктар чын эле куралчан жикчилердин катарына кире алар-албасын билүү аракетинде "Эркин Европа/Азаттык” радиосунун өзбек кызматынын кабарчысы өзүн Украинанын чыгышында “Донецк элдик республикасын” жарыялагандардын Москвадагы аскер комиссариатынын өкүлү деп атаган адамга өзбек жараны катары жашыруун байланышканда төмөнкүдөй жооп укту:

- Принцибинде бул мүмкүн. Бирок сиздин паспортуңуз орусиялык болбогондуктан атайын аракеттер талап кылынат. Ал үчүн биздин электрондук дарегибизге кат жазып, паспортуңузду көргөзүңүз. Сизге жооп бергенге аракеттенишет.

Эч ким тааныбаган “Донецк элдик республикасынын” өкүлү чет элдик согушкерлерге эч кандай акча төлөнбөйт, кызмат ыктыярдуу гана негизде болот деп ырастады.

Украиналык жикчилердин бул бирикмесинин Донбасстагы өкүлү болсо “Азаттыктын” өзбек кызматына алар өз катарына кимдерди алып жатышканы тууралуу буларды айтты:

- Биз уруштарда тажрыйбасы барларды, же аскердик адистиги барларды алууга аракеттенип жатабыз. Азыр мына ушул критерийлеге гана таянуудабыз. Мен сизге "Донецк элдик республикасынын Москвадагы аскер комиссариатынын телефонун бере алам. Ал жакка кайрыла аласыздар. Бул жерде куралдуу жардам, колдоо көргөзүүгө каалоо болушу керек.

Жикчилер буга дейре украин армиясынын тик учактарын, бир учагын атып түшүрүшкөнү да алардын арасында атайын даярдыгы барлар согушуп жатканын каңкуулайт.

Башында Украинанын чыгышындагы жикчилердин аскерий батальондору жергиликтүүлөрдөн куралды деп ырасталган. Бирок кийинчерээк согушкусу келгендер алардын катарына Орусиянын ар тарабынан, өзгөчө Түндүк Кавказдан, Грузиянын жикчил чөлкөмү Түштүк Осетиядан келип жатканы, аз санда борбор азиялыктар да бардыгы айтылган.

Алардын бир бөлүгү Украинадагы жикчилерге Орусияга жана проваслав чиркөөсүнө берилүү сезиминен улам кошулуп жатса, экинчи бөлүгү акча табуу мүдөөсү менен келгени маалымдалган.

Байкоочулардын баамында, борбор азиялыктардын Украинадагы урушка аралашуусундагы мүдөө - орус жарандыгын алуу болушу мүмкүн. Анткени апрелде Орусиядагы мигранттар кору эгер орус жарандыгы берилсе, өлкөнүн кызыкчылыгын кайсыл жерде болсун коргоого 100 миңден ашуун мигрант даяр деп ырастаган эле.

Жакында YouTube сайтында жарыяланган видеотасмада украин аскрлеринин колуна түшүп калган орусиялык жаш кадет интернеттеги чакыруудан улам келгенин, ага “Донецк элдик республикасынын” армиясына кошулса, күнүнө 1000 доллардан төлөөнү убада кылышканын айтып жатат.

Украинанын мамлекеттик “Укринформ” жаңылыктар агенттиги 23-июнда өлкө чыгышындагы уруштар үчүн Орусия айына 10 миң евродон сунуш кылып, француз легионунун ардагерлерин тартууга аракеттенгенин жазып чыкты.

Бразилия: аптаптуу чемпионат

Бразилия: аптаптуу чемпионат
please wait

No media source currently available

0:00 0:08:10 0:00

"Азаттыктын" жаңылыктары, 25-июнь

"Азаттыктын" жаңылыктары, 25-июнь
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:59 0:00

"Азаттыктын" жаңылыктары, 24-июнь

"Азаттыктын" жаңылыктары, 24-июнь
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:53 0:00

"Каримовдун ишенген адамы калбады"

Ислам Каримов, 17-октябрь, 2013-жыл

23-июнда өзбек президенти Ислам Каримовдун бийлигине туура 25 жыл толду. Анын тегерегиндеги азыркы кырдаал, жээн небересинин ымандай сырын төккөн интервьюсу тууралуу Лондондо жашаган өзбекстандык саясат таануучу Алишер Илхомов менен маектештик.

"Азаттык": Өзбек президенти Ислам Каримовдун жээн небереси орусиялык телеканалга интервью берип, ичиндеги сырын төктү. Бул айла жоктон жасалган акыркы кадам болдубу?

Алишер Илхомов: Мындай кадамга кадимки турмуштук жагдай себеп болду деп ойлойм. Гүлнара Каримова азыр Өзбекстандан чыга албайт, үй камагында отурат деп жатышат. Интернетке да чыга албайт, компьютер, телефондорун алып коюшкан. Баласы Ислам апасынын акыбалына тынчсызданып, айласы кеткенде таятасына, өзбек президенти Ислам Каримовго кысым көргөзүүгө аракет кылды. Маек учурунда кенже Ислам Каримов кырдаал өзгөрбөсө, чет өлкөдөн саясий башпаанек сураганга мажбур болоорун кыйытты. Андай болсо, Өзбекстандын президенти үчүн аябай уят иш болот. Президенттин небереси саясий башпаанек сурады деген чоң эле жаңжал да. Гүлнара Каримованын уулу апам дарыланышы керек, ууландырылгандан кийин ден соолугу начар, өлкөдөн чыгаргыла деген өтүнүч ишара жасады. Мен ушундай деп түшүндүм.

"Азаттык": Өзбекстандын президенти мүнөзү катаал, айтканынан кайтпаган адам катары сүрөттөлөт. Ушундай саясатчы азыр үй - бүлөсүндөгү жаңжал, эже-сиңди, эне-кыз ортосундагы уруш-талаштын ортосунда калып олтурат. Кайсыл жерден ката кетирди?

Алишер Илхомов: Менимче, президент Каримов улуу кызын болочок мураскору катары таптап, ага саясий жана финансылык капитал топтоо жагынан көп эркиндик берди. Келечекте ушул кызым үй-бүлөлүк коопсуздук, кол тийбестиктин кепили болуп берет деп ойлоду. Гүлнара Каримова атасынын колдоосуна шерденип, байлык топтоп, кайрымдуулук ишмердигин жайылтып, маданий, интеллектуалдык катмарды өзүнө тартып, Батыштын баалуулуктарын карманган прогрессивдүү адам катары имиджин күчтөндүрүп жаткан. Бирок эки чоң ката кетирип, чектен ашып кетип, атасынын ишеничинен таптакыр чыгып калды. Биринчиден, жеңил ойлуу, коомдук эрежелерге сыйбаган ээн-эркин жүрүш-турушу олуттуу саясатчы болуу кыялынан алыстатты. Экинчи жана андан да маанилүү катасы – Гүлнара Каримованын финансылык иштери Европада тергөөгө алынып, анын ысымы кооптуу кылмыш иштерге аралашып калды. Мындай жагдай Гүлнаранын гана эмес, бүткүл Каримовдордун үй-бүлөсүнүн топтогон капиталына коркунуч жаратты, анткени үй бүлөдө иликтей келсе финансылык байланыштар чубап чыга берет да. Кылмыштуу, коррупциялык бизнес жалгыз Гүлнаранын колунан келмек эмес, ага эң жогору жактан колдоо, калканч болгон үчүн ошондой иштер жасалды да. Ушул эки фактордон улам Өзбекстандын президенти улуу кызын саясий саябанга таптамак тургай, азыр көргүсү келбей кыжыры кайнап турган кез.

"Азаттык": Ислам Каримов Өзбекстандын биринчи жетекчиси болгонуна туура 25 жыл толду. Сиздин оюңузча, азыр ал кандай абалда? Кээ бирлер бийлигин өткөрүп берүү ниетин көргөзө баштады деп да жазып атышат...

Алишер Илхомов: Бирөөнө бийлигин өткөрүп берүүгө камданууда деген сөздөр негизсиз, жөн гана элди алаксытыш үчүн айтылган нерсе. Конституцияны өзгөртүү сунушу жасалып, Каримовдун бийлигин узартуу аракети башталды. Өзбек президентинин айланасында ал толугу менен ишене турган адам жок азыр. Каримовдун мүнөзү ошондой, ал негизи элдин баарынан шектенип, сестенип жашаган адам. Көзүнчө канчалык мактап, жагалданышкан сайын ал аябай сактанып турат. Ошондуктан менимче, ал ден соолугу жол бергенге чейин, акыр-аягына чейин бийликте отура берет, башкаларга бербейт. Түркмөнстандын президенти Бердымухамедовду көп мисалга келтирет экен, кечээ эле маркум Түркмөнбашыга кошомат кылып жүрдү эле, өзү бийликке келгенде аны кандай кылып атат деп.

"Азаттык": Өзбекстан коомчулугу президенттин үй-бүлөлүк жаңжалдарына кандай көз карашта? Каримовго боору ооруп, жаны кейип атабы, же сооп болот деп табасы кангандар көппү? Коомдо кыжырдануу күчтүүбү?

Алишер Илхомов: Эл адаттагыдай эле унчукпай көз салып турат. Албетте, үй-бүлөдөгү жаңжалдар президент Каримовдун кадырын көтөргөн жок. Андан башка да саясий-экономикалык көйгөйлөр кошулуп, азыр коомдогу нааразылык көп катмарлуу болуп топтолуп калган десек туура болор. Эл азыркы саясий режим чирип бүткөнүн, кызы-небереси аралашкан жаңжалдар ошол чириген бийлик тараптан чыккан сасык түтүн экенин түшүнүп турат. 25 жыл бийликтен кетпей отурган мамлекет башчылардын жолу акыр аягы жакшылык менен бүткөн жок, алар моралдык, саясий жактан жыдып, ирип-чиригенче отура берсе кайдан жакшылык болмок эле?

"Азаттык": Ушундай чарчап-чаалыккан, үй-бүлөлүк жаңжалдардан улам кабагы бүркөө президент Ислам Каримовдун азыркы маанайы Кыргызстан өңдүү коңшулары менен мамилесине да таасир этип аткан жокпу? Түштүккө газды жаап салышты, уксаңыз керек...

Алишер Илхомов: Эми баарынан шектенген, эч кимге ишенбеген мүнөзү өлкөнүн тышкы саясатына, коңшулар менен мамилелерине таасир этпей койбойт. Кыргызстандын артында Орусиянын кызыкчылыгы турат, коңшулар аркылуу Москва империялык дымагын ишке ашырууда деп шектенбей койбойт. Мурдагы СССРдин коркунучу бар деп ишенет. Коңшулар тууралуу сүйлөгөндө акылдуусунуп, аларды туура эмес кылып атышат деп сындаганды адат кылып алган. Негизи эле бийликте турганына 25 жыл болгон Ислам Каримов тегерегиндеги адамдарга да ишенбеген түнт, ачуулуу адамга айланды.

ШКУ экономикалык кызматташтыкты күчөтмөй болду

ШКУнун жага ага мүчө өлкөлөрдүн желеги.

Шанхай кызматташтык уюмунун Бишкектеги форумунда экономикалык кызматташтык чабал жүрүп жатканы тууралуу сөз болду.

Анда ШКУ ушул кезге чейин бир да экономикалык чоң долбоорду ишке ашырбаганы, уюм ичиндеги мамлекеттердин атаандаштыгы бар экени сөз болду. Кыргызстан болсо уюмдун алкагында экономикалык өнүгүүнү жана коопсуздукту камсыздоону үмүт кылууда.

Күттүргөн Өнүктүрүү фонддору

23-июнда Шанхай кызматташтык уюму өзүнүн Бишкекте өткөн 9-форумун экономикалык кызматташтыкка арнады. Анда ШКУ 13 жыл аралыгында эл аралык уюм катары таанылганы менен экономикалык кызматташтык, биргелешкен долбоорлорду ишке ашырууда кашаңдык кылып жатканы баса белгиленди. Маселен, Өнүктүрүү фонду жана Өнүктүрүү банктарын түзүү боюнча өткөн жылдары уюмга мүчө мамлекеттердин президенттери тарабынан чечим кабыл алынса да, алар кечеңдеп келе жатканы айтылды.

Кыргызстан болсо болочокто аталган фонддор аркылуу экономикалык долбоорлорду ишке ашырууга кызыктар болууда. Тышкы иштер министринин орун басары Аскар Бешимов буларга токтолду.

- Өнүктүрүү фонду жана Өнүктүрүү банкы аркылуу абдан төмөн пайыз менен акча каражаттары келмек. ШКУнун алкагында ошол акчалардын жардамы менен биргелешкен долбоорлорду ишке ашырууга болот. Ал жолдорду куруу, же экономикалык долбоорлор болушу мүмкүн. Аталган фонддор түзүлсө уюмдун ичиндеги ишкерлер арасында да байланыш күчөмөк.

Шанхай кызматташтык уюмунун баш катчысы Дмитрий Мезенцев ШКУ ичинде кабыл алынган чечимдерди ишке ашыруунун кечеңдеп жатышын уюмга мүчө мамлекеттердин экономикалык, саясий, аймактык жагынан кескин айырмаланганынан көрөт:

- Аталган фонддорду түзүү боюнча эксперттик деңгээлде иш-аракеттер жүрүп жатат. Биздин мамлекеттердин экономикалык масштабы, анын туруктуулугу жана алтын валюталык көлөмү бири-биринен кескин айырмаланат. Ошону менен бирге ШКУнун түпкү “ар бир мамлекет бир добушка ээ” принциби бирдиктүү финансылык механизмдер түзүлгөн кезде алардын калкынын санына, аймагынын көлөмүнө көз каранды болбостон, ийгиликтүү иштеп кетиши керек.


“Кытайдын Жибек Жолу”

Ошону менен бирге экономикалык долбоорлор ордунан жылбай келгендигин уюмдун ичиндеги Орусия менен Кытайдын атаандаштыгынан да көргөндөр болду. Бул тууралуу айткан Казакстан президентинин фондунун алдындагы Дүйнөлүк экономика жана саясат институту борборунун башчысы Айдар Амребаев учурда экономикалык кызматташтыкты өркүндөтүүгө саясий жагдай түзүлдү деген ойдо.

Ал эми Дмитрий Мезенцев Шанхай кызматташтык уюму Кытайдын жаңы экономикалык Жибек жолун ачуу боюнча сунушун кабыл алганын айтты. Бул эзелки Улуу жибек жолунда жаткан мамлекеттер арасындагы соода-экономикалык кызматташтыкты жандандыруу сунушу.

- Кытай лидеринин жаңы экономикалык Жибек жолу алкагын түзүү сунушун кабыл алдык. Бул сунуш келечекте соода-экономикалык кызматташтыкты күчөтүүдө зор ролду ойнойт. Ал боюнча ар бир тараптын өз ара кызматташтыгынын алгоритми түзүлүшү керек.


Мезенцев журналисттердин суроосуна жооп берип жатып, жаңы экономикалык Жибек жолу менен жакында түзүлгөн Евразия экономикалык союзунун ортосунда атаандаштык болбой турганын кошумчалады. Ошол эле кезде буга чейинки бир катар форумдардагы жана саммиттердеги сунуштар ишке ашпаганын айткан эксперттер айтылган сунуш-пикирлер ушул бойдон калабы деп чочулайт.

Украин окуясынын ШКУга таасири

Орусиядагы Стратегиялык изилдөөлөр институнун илимий кызматкери Иван Ипполитов болсо Орусиянын Украинанын айынан Батыш мамлекеттери менен болгон алакасынын начарлашы ШКУга мүчө мамлекеттерге да терс таасирин тийгизет деген ойдо. Ал буга Казакстандын мунай кендеринин 40 пайызын Батыш компаниялары иштетерин, ошону менен бирге казак мунайынын 75 пайызы Орусия аркылуу Батышка экспорттолорун мисал тартууда.

Кыргызстан ошол эле кезде уюмга мүчө мамлекеттердин арасында чек ара чатагы болбошу керек деген демилге менен чыкты.

- Өзүңүздөр көрүп жаткандай, азыр дүйнөдө өзгөрүүлөр болуп жатат. Мамилелер жакшы болбой, урушканга, согушканга чейин барып жатышат. Шанхай кызматташтык уюму аркылуу чек араларыбызды бекемдөө менен бири-бирибизге болгон ишенимди жогорулатууну көздөйбүз. Биз азыр Өзбекстан, Тажикстан менен кандай болуп жатканыбызды көрүп жатасыңар. Бирок ошол эле кезде баарыбыз бир уюмга мүчөбүз, -
деди тышкы иштер министринин орун басары Аскар Бешимов

Шанхай кызматташтык уюмуна алты өлкө – Кыргызстан, Казакстан, Кытай, Орусия, Тажикстан жана Өзбекстан мүчө. Ал эми форумда ШКУга толук кандуу мүчө болууга Пакистан, Индия жана Монголия кызыктар экендиги айтылды. Бул мамлекеттер азыр уюмда байкоочу мүчө макамына ээ.

"Азаттыктын" жаңылыктары, 23-июнь

"Азаттыктын" жаңылыктары, 23-июнь
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:23 0:00

Энергетика: үч өлкөнүн үлкөн дымагы

"Датка" көмөк чордону, Жалал-Абад облусу.

Борбор Азия регионунда Өзбекстанды кошпогон энергетикалык шакекче куруу демилгеси көтөрүлүүдө.

Казакстан-Кыргызстан-Тажикстан кире турган ал шакекчени куруу канчалык реалдуу?

Энергетикалык шакекчеден Ташкенди четтетүү демилгеси

Тажикстандын “Барки точик” энергетикалык холдингинин бөлүм башчысы Уйгулла Ходжаевдин орус маалымат каражаттарына билдирүүсүнө караганда, Казакстан, Кыргызстан жана Тажикстан бирдиктүү энергетикалык шакекче түзүүнү жактап жатышат. Айрым маалыматтарга караганда, бул долбоордун жүзөгө ашырылышына Москва дагы кызыкдар. Анткени муну менен Орусиянын интеграциялык долбоорлоруна катышпай жаткан Ташкенди "жазалоо" мүмкүнчүлүгү жаралууда.

Кыргызстандын “Электр тармактары” акционердик коомунун башчысы Медет Айткуловдун айтымында, Казакстан - Кыргызстан - Тажикстандын электр энергетикалык байланыштары азырга чейин деле үзүлгөн жок:

- Энергетикалык байланыштар бар. Тажикстан - Кыргызстан - Казакстан туташкан. Бирок Өзбекстанды бөлүп, өзүбүзчө шакекче түзөлү деген ой жок. Үч мамлекет биригип, өзүбүзчө шакекче түзөлү деген маалымат менде жок. Андай маселени талкуулай элекпиз.

Кыргызстандык эксперттердин маалыматы боюнча, Казакстан - Кыргызстан - Тажикстан энергетикалык шакегин куруу маселеси өткөн жылдан бери көтөрүлүп келатат. Бул шакекте негизги ролду "Датка - Кемин" жана "Хожент - Айгүл-Таш" жогорку чыңалуудагы электр зымдары жана көмөкчү чордондору ойноого тийиш.

Кытай менен Орусия да кызыкдар

Кыргызстандын мурдагы вице-премьер-министри Базарбай Мамбетов Казакстан да бул шакекченин курулушуна кызыкдар экенине токтолду:

- Алматынын тегереги дүркүрөп өнүгүп жатат. Ошондуктан электр энергиясына талап аябай жогору. Тартыштык абдан көп. Экинчиден, биздин Токтогул ГЭСинен келип аткан электр энергиясы абдан арзан. Алматынын тегерегинде бир килловатт саат электр энергиясынын баасы 6 цент. Биз болсо биринчи жолу 2.8 центтен сатып жатабыз. 2.8 цент да аларга арзан.

Базарбай Мамбетовдун айтымында, Өзбекстан өзүнүн ички энергетикалык шакегин түзүп алган. Бул Ташкендин Жаңы Ангрен газотрубиналык электр станциясын ишке киргизүүсү менен ишке ашкан. Бирок Ташкен айрым учурларда Кыргызстандын электр энергиясына муктаж болуп калат.

Энергетика боюнча адис Расул Үмбеталиевдин маалыматы боюнча, жаңы энергетикалык шакекчеге Кытай менен Орусия да катышууга кызыкдар:

- Эми азыр Тажикстан - Кыргызстан - Казакстан - Орусия - Кытайдын ортосунда сөз болуп атат. Менин оюмча, бул туура. Анткени кыш жана жай айларында электр энергиясын кээ бирөөлөр көп өндүрөт, кээ бирөөлөр аз өндүрөт. Ошондуктан энергетикалык шакечени түзсө болот. Бирок "Датка - Кемин" курулуп бүткөндөн кийин гана ал жөнүндө сөз кылууга арзыйт.

Үмбеталиевдин айтымында, бул долбоорду ишке ашыруу үчүн Кыргызстан менен Тажикстандын ортосунда 500 килловатт чыңалуудагы электр зымдарын тартуу зарыл. Бул үчүн дагы каражат керек.

Кыргызстан үчүн азырынча Өзбекстан чок ортосунда турган электр энергетикалык шакекчеден чыгуу мүмкүн эмес. Ошондуктан Кыргызстандын айрым чиновниктеринин газ кризисине жооп кылып, Чоң Наманган каналын оңдоо үчүн жабуу мүмкүнчүлүгү тууралуу сөзүнө Ташкен тарап бирдиктүү энергетикалык шакектен чыгуу мүмкүнчүлүгү менен жооп берип, Бишкектин талуу жеринен кармап койду. Бирок "Датка-Кеминдин" курулуп бүтүшү менен Кыргызстандын электр энергетикалык коопсуздугуна, башка шакектерди түзүүсүнө жол ачылмакчы.

"Азаттыктын" жаңылыктары, 20-июнь

"Азаттыктын" жаңылыктары, 20-июнь
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:09 0:00

Тышкы саясаттагы тымызын күрөш

Расмий Ташкен Ошко газ берүү боюнча кыргыз өкмөтү аткара алгыс талаптарды коюп жатканынын чети чыгууда.

Кыргызстан кошуналары менен мамилесин бузгусу келбейт. Бирок кошуналардын улуттук кызыкчылыкка туура келбеген талаптарын аткарууга барбайт.

Бул тууралуу айткан тышкы иштер министри Эрлан Абдылдаев газ маселесин жөнгө салууда Өзбекстан менен жүргүзүлгөн дипломатиялык сүйлөшүүлөр азырынча жыйынтык бербей жатканын жашырган жок. Ошол эле кезде министр өлкөнүн тышкы саясатындагы багытты Орусиянын таасири астында калды деген дооматты четке какты. Өзбекстандык саясат таануучу Фарход Талибов эки тараптын саясий жетекчилиги ортодо чыккан маселелердин чыныгы себептерин ачыктабай жатканы кыргыз-өзбек мамилеси курчуп кетти деген сөздөрдүн чыгышына негиз берип жатканын билдирди.

Имиштерге чулганган мамлекеттер аралык мамилелер

Ташкендин газды өчүрүшү, ага жооп катары Кыргызстандын Наманган каналын жабуу демилгеси эксперттик чөйрөдө кошуналардын ортосундагы тымызын тирешүүнүн башаты катары кабыл алынган болчу. Бирок тышкы иштер министри Эрлан Абдылдаев соңку мезгилдеги кыргыз-өзбек мамилесин мамлекеттердин ортосунда боло жүрчү кадимки көрүнүш катары баалады. Анткен менен “муштум” көрсөтүүдөн мурун тараптар маселени дипломатиялык жол менен чечүүгө барбай жатканы белгиленүүдө. Тышкы иштер министри Эрлан Абдылдаев газ маселесин жөнгө салуу боюнча Ташкен менен сүйлөшүүлөр натыйжа бербегенине токтолду:

- Мен Өзбекстандын тышкы иштер министрине Эль-Риядда жолукканда бул маселени көтөргөм. Ал киши бул чарбалык маселе деп жооп берген. Анан биз тиешелүү тараптар сүйлөшүп, маселенин тез арада чечилишин өтүнгөн болчумун. Бирок мага азыркы күнгө чейин ал жактан “Кыргызгаз” менен сүйлөшүүгө барбай жатышканы белгилүү.

Ош. 26-апрель, 2014-жыл.
Ош. 26-апрель, 2014-жыл.
Кыргызстандын түштүгүнө Өзбекстандын газды бууп салышынын түрдүү себептери айтылганы менен расмий Ташкен бул багытта турумун ачык билдире элек. Өткөн жумада Ташкен кыргыз өкмөтү аткара алгыс талаптарды коюп жатышынын чети чыккан. Өзбекстандык саясат таанучу Фарход Толибов эки тараптын маселенин чыныгы себептерин ачыктабай жатышы кыргыз-өзбек мамилесинин татаалдашып баратканы боюнча имиштердин чыгышына түрткү болууда дейт:

- Ортодо пайда болгон маселе чечилбей анын себептери ачык болбой жатышы жакшы эмес. Анан эки ортодо ар кандай ушактардын жана имиштердин чыгышы эки тарапка тең абийир алып келбейт. Бирок мына ошого карабастан эки мамлекеттин тең жетекчилиги бул маселенин өзөгү эмнеде экенин ачык жарыялабай турушат. Мындай жагдай эки тараптуу мамилелерге чайкоочулук кылууга жем таштоодо.


Улуттук кызыкчылыкты уттурбоо аракети

Ошол кезде эл аралык деңгээлдеги эксперттер расмий Ташкенге Кыргызстандын Орусиянын толук геосаясий таасирине киргени жакпай жатканын белгилешүүдө. Буга Нарын дарыясындагы ГЭСтерди курулушун курууну Кыргызстан Орусияга берип койгону мисалга алынган. Ошондуктан Өзбекстан ГЭСтердин курулушуна эл аралык экологиялык экспертиза жүргүзүүнү талап кылууда. Бул арада расмий Бишкек тышкы саясатын Орусиянын ыңгайына карап жүргүзүп, ал жагдай анын кошуналарынын кызыкчылыгына каршы келип жатканы боюнча божомолдор күчөдү. Тышкы иштер министри Эрлан Абдылдаев мындай кептерди четке кагып, учурда тышкы саясатта улуттук кызыкчылык алдыга коюлуп жатканын белгиледи:

Эрлан Абдылдаев
Эрлан Абдылдаев
- Биз Азия, Европа мамлекеттери жана АКШ менен өзүбүздүн тышкы саясатты натыйжалуу жүргүзүп жатабыз. Бирок мындай бир нерсени түшүнүшүбүз керек. Стратегиялык өнөктөш мамлекеттер деген бар. Буга биз менен тарыхый байланышы бар жана биз менен чектешкен мамлекеттер кирет. Кошуналарыбыз Өзбекстан жана Тажикстан менен сүйлөшүүдө биз “силердин кызыкчылыгыңар кандай, биз аны эске алалы, бирок силер дагы биздин кызыкчылыкты эске алышыңар керек” деп жатабыз. Биз газ, суу болобу же жер маселеси болобу мунаса табууга даярбыз. Бирок биз эч убакта өзүбүздүн улуттук кызыкчылыгыбызды бербейбиз.

Тең салмактуулук

Парламенттик оппозиция өкүлдөрү Кыргызстан Орусияга карай багыт алып, маселени чечүүнүн чылбырын ага толук берип койду деп айтып чыккан. Мында маселени чечүүгө үчүнчү тарап аралашканда анын аягы татаалдашып кеткен учурлар эл аралык практикада көп кездешери мисалга алынган болчу. Ошондуктан Кыргызстан ортодогу маселесин кошуналары менен эки тараптуу шартта чечип алганы дурус болмок деп жүйө келтиргендер да бар. Мурдагы тышкы иштер министри Руслан Казакбаев Кыргызстан үчүн дипломатиялык тең салмактуулукту сактоо маанилүү экенине токтолду:

- Коңшу мамлекеттер менен түшүнбөстүктөр болушу мүмкүн. Мында биздин Кыргызстандын кызыкчылыгын коргоо оңой болбойт. Бирок биз кошуналарыбыз менен эки тараптуу шартта маселени жөнгө салууга аракет кылышыбыз зарыл. Биздин стратегиялык өнөктөш Орусия менен болгон мамилебиз кошуналарыбызга же алыскы дос мамлекеттерге жакпашы мүмкүн. Бирок эгерде анда биздин улуттук кызыкчылыгыбыз бар болсо аны эске алуу менен саясат жүргүзүшүбүз керек.

Талдоочулар Борбор Азия мамлекеттери ортодогу келишпестиктерди чечүүдө өз ара кызматташуудан четтеп калганын айтып, мындай жагдай алардын арасындагы мамилелердин муздашына жана кез-кезде курчуп кетүүсүнө өбөлгө түзүп жатканын белгилешүүдө.

Тажикстан: бейстабилдүүлүккө ким кызыкдар?

Саймумин Ятимов.

Тажикстандын Улуттук коопсуздук комитети айрым чет өлкөлүк уюмдарды “өлкөдө кырдаалды курчутууга аракет кылып жатат” деп айыптады.

Ал арада, шейшембиде “чет өлкө үчүн тыңчылык кылган” деген шек менен Хорогдо кармалган илимпоз Александр Садыковдун сурагын жергиликтүү телеканалдан көрсөтүштү.

19- июнда Дүйшөмбү шаарында “Борбор Азиядагы жаңы коркунуч - чакырыктарга каршылык” деген аталышта илимий конференция өттү. Анда президенттин аппаратынан тарта, коопсуздук, чалгын кызматтарынын өкүлдөрү, башкы прокуратура, чет өлкөлүк уюмдардын өкүлдөрү да катышты. Мына ушул жыйында Тажикстандын Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитетинин төрагасы Саймумин Ятимов чет өлкөлөрдөн алынган грантка иштегендерге жана чет өлкөлүк ишканаларга эскертүү жасады.

“Тажикстанда бейөкмөт уюмдардын атын жамынып, айрым чет өлкөлүк атайын кызматтар – алардын аттарын айткым келбейт – өлкөбүздүн кызыкчылыгына каршы келген иштер менен шугулданып жүрүшөт, - деп баштады сөзүн Ятимов. - Чоң-чоң өлкөлөрдүн чалгын кызматтары кылмыштуу топторду жалдап, аларды биздеги тынчтыкты бузууга, коопсуздугубузга коркунуч жаратканга колдонушат. Мен ошолорго кайрылып айтаар элем: Биз жарандык согушту баштан кечирген кичинекей эле өлкөбүз. Уят эмеспи ушундай кылганыңар? Ай-ай-ай”.

Ятимов кайсыл уюмдар жөнүндө сүйлөп жатканын тактаган жок. Бирок мындан үч күн мурун Тоолуу Бадахшан автономиялуу облусунун борбору Хорогдо Социал-демократиялык партиянын памирлик лидери Алим Шерзамоновдон интервью алып жаткан жеринен окумуштуу Александр Садыков кармалган эле.

Бул окуя тууралуу коопсуздук кызматынын расмий билдирүүсүндө “Садыков чет мамлекеттердин биринин атайын кызматтары менен иштешкен” деген шек менен кармалганы айтылды. Ошол эле маалда, кайсыл мамлекет экени айтылбады.

Садыков, расмий маалыматта айтылгандай, Дүйшөмбү шаарында чет өлкөнүн жараны менен жолугушуп, акча үчүн Хорогго барып, ал жактан чалгын маалыматты чогултуп келиши керек болгон.

Англиядагы Экзетер университети үчүн азыр “Борбор Азиядагы конфликттерди чечүүнүн жолдору” деген темада илимий иш жазып жаткан илимпоз Александр Садыков өзү - Тажикстандын жараны. Буга чейин Торонто университетинде окуган конфликтолог учурунда Тажикстанда көптөгөн эл аралык уюмдарда иштегени айтылат.

Бул ирет ал Экзетер университенинин долбоорунун негизинде Дүйшөмбүгө келген илимий жетекчиси, профессор Жон Хизершоунун Тажикстанга сапарын британ элчилиги менен сүйлөшүшү керек болгонун, кийин жетекчиси ага Хорогдо илимий иш үчүн жасалышы керек болгон интервьюларды белгилегенин Садыковдун кесиптештери кабарлашкан.

Негизи Экзетер университетинин илимпоздору буга чейин да Хорогго келип, жаңжалдарды чечүүнүн жолдорун иликтеп жүрүшкөнү белгилүү. Бул ирет Садыков катышкан долбоор 2012-жылдагы масштабдуу аскерий операциядан жана быйыл май айындагы толкундоолордон кийинки абалды иликтөөнү максат кылган.

Бадахшандык активист Алим Шерзамонов аны менен интервью эч кандай жашыруун жерде эмес, шаардын борбордук паркында болгонун, Садыков университет тарабынан бекитилген атайын суроо-жооптун негизинде интервью жүргүзүп жатканын айтат.

Бейшембиде Садыковдун сурагы көрсөтүлгөн телепрограммада ал ушул интервью тууралуу айтып, анда Шерзамонов “Эгер 2012-жылы бадахшандыктар күч органдарына гана ишенбеген болсо, 2014-жылы өкмөткө да, Ага-Хан коруна да, Ага-Хандын өзүнө да ишенбей калды”, - деп айтканы кабарланууда. Шерзамонов өзү мунун баарын четке какты.

Мусулман-исмаилиттердин имамы, канзаада Ага-Хан IV Тоолуу Бадахшандын түпкүлүктүү эли саналган исмаилиттерге көптөн бери көмөктөшүп, социалдык-экономикалык абалын жакшыртууга багытталган түрдүү долбоорлорду каржылап келатат.

Кордун Тажикстандагы өкүлчүлүгүнүн башчысы Едгор Файзов “Азаттыктын” тажик редакциясына маегинде Хорогдо кармалган илимпоздун сурагы көрсөтүлгөн телепрограммада бул фонддун ишин да сынга алган билдирүүлөр айтылганын башка бирөөлөрдөн укканын айтты. Ага-Хан кору Бадахшанда, албетте, көптөгөн маселелерди чече албастыгын, бирок ал өлкөнү бейстабилдештирүүгө аракет кылып жатат деген таптакыр натуура экенин билдирди.

"Биздин бул иштерге бир да тийиштигибиз жок. Бизде андай натуура нерселерди жасаганга ашыкча акчабыз да, өлкөдө толкундоо кылалы деген ниетибиз да жок, - дейт Файзов. - Ага Хан кору абалды курчутууга эмес, тетирисинче, тынчтык, стабилдүүлүк үчүн иштеп келатат. Мен бул аймакта бизчелик натыйжалуу иштеген башка бир да эл аралык уюмду атай албайм".

Саясий аналитик Парвиз Мулложонов окумуштуу Садыковдун камалышы жана азыр чет өлкөлүк уюмдарга чабуулдун баары соңку айларда өлкөдө байкалган саясий тенденция тууралуу кабар берет дейт.

"Бир нече айдан бери өлкөдө байкалган башкы тенденция – Батышка каршы маанайдын ар кайсыл тармактарда көрүнүшү. Анын бир бөлүгү Украинадагы окуялардан чочулоо менен байланыштуу, дагы бир четинен, Орусия, орус маалымат каражаттарынын да бул сезимдин күчөшүнө салымы чоң, - дейт аналитик. - Акырындап бул абал өзгөрүп, чочулоо басаңдашы мүмкүн. Бирок жалпы кысмактоо аракети узак убакытка сактала турган нерсе. Менимче, чет өлкөлүк уюмдарга көп деле басым болбошу мүмкүн, антсе да жергиликтүү бейөкмөт уюмдарга кысым көрсөтүү менен башкаларга да белги бергиси келип жатышат".

Азаттыктын жаңылыктары, 19-июнь

Азаттыктын жаңылыктары, 19-июнь
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:07 0:00

Жер жылдызы Жерге-Тал: Хамид аке

Хамид Боронов өз музейинде, Жайылган айылы, Жерге-Тал

Жерге-Талдын Жайылган айылы жакында ардагер агартуучу, тарыхчы, Хамид Боронов Тажикстанда согуш башталган коогалуу мезгилде аймактын тарыхын сактап калыш үчүн мектептин бир бөлмөсүндө музей ачкан.

76 жаштагы Боронов аксакал элдик оозеки чыгармаларды да жыйнап келет. Ал түзгөн сүрөттүү альбомдор Жерге-Талдын, бул жактык таанымал адамдардын башка эч жерде жок антологиясы болуп саналат. Бийликтердин чечими менен музейди көчүрүү үчүн жаңы имараттын пайдубалы салына баштады. Тажикстандагы бул уникалдуу музейге Жаңыл Жусупжан баш бакты.


Хамит Боронов: 1990-жылы Тажикстанда кырдаал оорлоп кетти. 1992-жылы жарандык согуш башталганда, биздин жергиликтүү кыргыздар Кыргызстанга көчө баштады. Ал убакта мен улгайып калдым. Ушундай мезгилде элдин тарыхы жөнүндө кичине болсо да маалымат калтырсам, кыргыз-тажик тарыхтары аз-маз жазылаар бекен деген максатта 1993-жылы музей уюштурдум. Ошол мезгилде район өкмөтү Нусратулла Хасанов абдан колдоп, “Жакшы иш жасадыңыз аксакал” деп мага баа берип, келип ачып берген. Андан бери 20
жыл өттү. Музейге тарыхый, маданий, этнографиялык экспонаттарды чогултам. Райондо жакшы иштеп, эл үчүн кызмат кылган адамдарды изилдеп, фактылар менен жазып, сүрөттөрүн альбомго жайгаштырдым. Андан тышкары, элдик оозеки чыгармаларды чогулттум, көп кишилерди, тарыхый инсандарды магнитофондун кассетасына жаздырып, ырдатып, сүйлөтүп койдум. Азыр ошолордун үзүрүн көрүп жатам. Мамлекет, өкмөт, эл колдоо көрсөтүүдө. Азыр 3000ден ашык маданий, тарыхый, этнографиялык экспонаттарым бар. Алдыңкы адамдардын портреттерин алып келип коем, гезитке жарыялайм, ошолордун жакшы иштегендери жөнүндө пропаганда кылып, кыскасы элдин жакшы жактарын ачып, карыганда эл үчүн кызмат кылайын деген оюм бар. Элдин бардыгы, ар жерден келген адамдар мени колдоп жатышат.
Музейдин көрүнүшү
Музейдин көрүнүшү


Жаңыл Жусупжан: Мамлекет колдойт деп жатасыз. Кайсы түрдө колдойт? Акча береби?

Хамит Боронов: Акча бир, эки штат берген, ошол деле жакшы. Себеби, мурунураак кыргыздарды эч ким колдоп акча берген эмес, анткени мамлекет өзү жарды болчу.

​Жаңыл Жусупжан: Азыр ошол берилген штаттар барбы? Айлык төлөп береби?

Хамит Боронов: Бар, айлыгы аз, бирок китеп жана башкаларды сатып алганга жетет. Азыр өзүмдүн күчүм, мамлекеттин жардамы менен, жаңы музейдин фундаментин түптөп, дубалын көтөрүп койдум. Район башчысы музейди ошол жакка чыгаралы деп, азыр ошонун аракетиндебиз. Музей азыр мектептин бир классында жайгашкан, узуну 10, туурасы 4 метр. Жаңы салып жаткан имарат бүтүп, ал жакка музейди көчүрсөк, ушул өрөөндө райондун музейинен кийинки экинчи музей болуп калат.

Жаңыл Жусупжан: Райондук музейден айырмасы эмнеде?

Хамит Боронов: Биринчиден, экспонаты көп, экинчиден идеясы жакшы, жакшы адамдар жөнүндө маалыматтар чогултулуп, газетага берилип, элдик оозеки чыгармалар топтолуп, эл жапа тырмак колдоп, кызыгуу пайда болуп жатат.
Жергеталдык музейчи Хамид Боронов аксакал менен маек
please wait

No media source currently available

0:00 0:15:41 0:00
Түз линк

Жаңыл Жусупжан: Музейге эл көп келеби?

Хамит Боронов: Кыштактагылар кабар алганы тез-тез келип турушат. Биздин район тоолуу жер болгондуктан, кышында маданий эч нерсе жок. Эл келип китеп, гезиттерди окуйт, экспонаттар менен таанышат. Акылдуу кишилер кимдер, ким бар, дагы кандай адамдарды жазыш керек, ушунун ушундай жакшы иштери калган деп билип калышат. Эл келип көрүп, ким туура жазылган, ким туура эмес жазылган, өзү анализ жүргүзүп турат.

Жаңыл Жусупжан: Кайсы гезитерге жазасыз?

Хамит Боронов: Райондук гезитке жазып келем. Гезиттин аталышы мурун түрдүүчө аталып келди. Бир кезде “Каратегин” болду, азыр “Паеми Жерге-Тол” (кыргызча “Жерге-Тал жаңырыгы”) деп которулат.

Жаңыл Жусупжан: Жерге-Тал районунда кыргыз тилинде радио, телевидение барбы, же мурун болгонбу?

Хамит Боронов: Мурун радио бар болчу. Бардык жерде кыргыз тилинде жакшы берүүлөр болуп келген. Советтер Союзу мезгилинде Кыргызстанда чыккан басылмаларды, Өзбекстандан жакшы гезит-журналдарды, орустардан "Огонек" журналын алып окуп турчубуз.

Жаңыл Жусупжан: Бүгүнкү күндө кыргыз тилинде радио же телевидение барбы?

Хамит Боронов: Азыр жок.

Жаңыл Жусупжан: Качантан бери жок?

Хамит Боронов: Союз тарагандан бери.
Музейдеги уникалдуу альбомдун бир барагы.
Музейдеги уникалдуу альбомдун бир барагы.


Жаңыл Жусупжан: Туристтер, ошол эле Кыргызстандан кыргыздар Жерге-Талды көрөлү деп келсе, көрө турган кандай кызыктуу жерлер барбы?

Хамит Боронов: Биздин жер тоолуу. Көрө турган жакшы жерлер арбын, бирок ал жакка жетиш кыйын. Туристтер, альпинисттер келишчү мурун. Азыр деле вертолет менен келишет. Бизде туристтик база бар. "Пик Коммунизма" деп аталчу эле, азыр “Сомони” болуп өзгөргөн.

Жаңыл Жусупжан: Туристтер, альпинисттер азыр келбей калыштыбы?

Хамит Боронов: Мүмкүн, азыр деле келип жатышса керек. Биз чет жагындабыз, алар аралап жүрүшпөйт, ошондуктан биз көрбөйбүз. Бирок сөзсүз келиши керек, Сомони дүйнөдөгү эң бийик чокулардын бири, СССРдеги эң бийик чоку болгон.

Жаңыл Жусупжан: Коммунизм чокусун мурда Муз-Тоо дешкен экен,
Жашыл-Көл, Туюк-Көл деген жерлер бар экен. Аталыштары сонун экен, бул кандай жерлер?

Хамит Боронов: Биздин ары жагыбызда жайгашкан, так кыргызча Тоо-Чак деп коебуз. Ошол жакта майда көлдөр бар. Жашыл-Көл, Туюк-Көл деп Тоо-Чактын өзүн айтат. Чоң-Көл. Дагы Ачык-Алма деген жерде үңкүр бар. Үңкүргө кирип карасаңыз кийиктин, башка айбанаттардын сүрөттөрү тартылган. Азыр көпчүлүгү бузулуп калыптыр.

Жаңыл Жусупжан: Ал сүрөттөр кайсы кылымдардан калган?

Хамит Боронов: Эң байыркы доордон калган.

Жаңыл Жусупжан: Кытайлардын доорунанбы же Буддизмдин доорунанбы?
Боронов иш учурунда.
Боронов иш учурунда.


Хамит Боронов: Андан да мурунку убактардан калган болсо керек, адам баласы жаралган замандарда. Кыргызстандагы Саймалуу - Ташка окшош, жаныбарлардын сүрөттөрү тартылган. Азыр балдар бойлору жеткен жерлерин бүт бузушуптур. Эч ким так билбейт, Таш доордогу, адамдар жаңы пайда болгондогу сүрөттөр болсо керек.

Жаңыл Жусупжан: Кытайлардын күмбөздөрү Памирдин төмөн жактарында бар деп уктук. Бул жакта кандай күмбөздөр бар? Кыргыздын күмбөздөрү барбы?

Хамит Боронов: Күмбөздөрдөн Бурулчак деген жайлоодо узундугу 16 метрдей, туурасы 6 метр болгон “Манастын көрү” (Манастын кабыры, мүрзөсү) деген бар. Кыргызстан бул күмбөз тууралуу кабардар. Биздин кыштактын ак сакалдары күмбөзгө барганга уруксат бербей келишкен.

Жаңыл Жусупжан: Эч кимди киргизбей келишкенби?

Хамит Боронов: Өкмөттүк деңгээлде археолог, антрополог келсе ачтырабыз деп эч кимди жакындатышкан эмес. Мамлекеттен уруксат алып келген адам болсо, ошондо ачтырабыз дешкен. Манастын көрү дегенинин себеби, күмбөздө чоң таш бар, ал ташта кыргыздын көчү, кыргыздын турмушу чегилип түшүрүлгөн сүрөттөр бар дешет. Жайлоого чыккандардын көпчүлүгү, алардын жаш балдары ушуларды бузушкан. Өткөн жылы (бирөөлөр) келип, үстүнө палатка жаап, сүрөткө тартып кеткен экен.

Жаңыл Жусупжан: Тажикстандын башка жагында да кыргыздар бар дешет. Мургабды баарыбыз эле билебиз. Ал эми Тажиктандын түштүк тарабында кайсы кыргыздар бар? Алар качан, кайсы замандарда барып калышкан?

Хамит Боронов: Баары эле биздикилер менен бир доордо келген болсо керек. Кыргыз дагы Гисарда бар, Коргон-Төбөдө бар. Азыр кыргыздар көп эле жерде болуп калыптыр.

Жаңыл Жусупжан: Тажикстан жергесинде канча кыргыз бар?

Хамит Боронов: Мурун 80 миң деп айтышчу, азыр канча кыргыз бар экенин билбейм. Так айтуу кыйын, себеби, адамдар бүтүндөй көчүп жатышат, аралашып жатышат, тажиктешип кеткени бар.

Жаңыл Жусупжан: Сиз тарых музейин ачып, ал жакка кыргыздын маданиятына байланыштуу экспонаттарды чогулттум, маданий адамдар, ишмерлердин сүрөттөрүн койдурдум деп айттыңыз. Кандай маданий ишмерлер же ыр-күүлөрдү билген адамдар бар?

Хамит Боронов: Маданият боюнча бир убактарда тубаса ырчылар, бийчилер, комузчулар, элдик аспаптарды ойной билген жөндөмдүү адамдар болгон. Алардан Гүланда Шакирова деген болгон, китептери бар. Баян Шарипова деген кызыбыз бар эле, жакында Токмокко көчүп кетти. Гүлхан Орунбаева деген бар, өзү 10 - классты эле бүткөн, бирок эң жакшы жазат. Кайсы темада болбосун ыр жаза алат. Жигиттерден жакшы жазгандар бар. Шахиболо Шарипов деген бар эң жакшы жазат. Маможан Карабаев деген бар.

Жаңыл Жусупжан: Алардын чыгармалары кайсы жакка жарык көрөт?

Хамит Боронов: Алар чыгармаларын гезитке чыгарышат, мен канча болсо ошолордун баарын архив катарында музейге чогултуп коем.

Жаңыл Жусупжан: Жерге-Талдан жазуучулар чыкканбы?

Хамит Боронов: Мирзахалим Каримов деген жазуучу атасы тажик, энеси кыргыз, өзү Кыргызстанда жашайт. Азыр музейде китептери бар.

Жаңыл Жусупжан: Кыргызстандан окумуштуулар келип, силер менен, Жерге-Талдын тарыхы, маданияты менен таанышып, ошол жөнүндө көп-көп китептерди чыгарышсын, көп-көп кинолорду тартышсын.

Хамит Боронов: Кыргызстандан жакында “Кызыл-Туу” гезитинин редактору келип кетти. Мурунураак Совет деген киши урууларды изилдеп кетти. Кыргызстанга кандайдыр бир таасир кыла турган күч болсо, Кыргызстандан тышкары кыргыздарга жардамы тие турган болсо. Кыргыз болгондон кийин кыргызга ичиң ачышат экен. Улуттук сезим күчтүү болот экен.

Жаңыл Жусупжан: Бул жакта илгерки убактарда Кыргызстандан көп мугалимдер келип турушчу экен, азыр кандай?

Хамит Боронов: Жерге-Талдын агартуучулары кыргызстандыктар болгон. Кыргызстандыктар келип, сабаттуу кылышкан. Кыргызстандыктардын шарапаты (аркасы) менен ушул жердин адамдары бүтүндөй Кыргызстандан барып окуп келген. Азыр бул жактагы интеллигенциянын көпчүлүгү Кыргызстандан барып окуп келгендер.

Жаңыл Жусупжан: Сизге окшоп.

Хамит Боронов: Ооба.

Жаңыл Жусупжан: Ошол көз караштан алганда, бүгүнкү күндө деле Кыргызстан өкмөтү адистерди жиберели деп Тажикстан өкмөтү менен сүйлөшүп, Кыргызстан айлыгын көбөйтүп берсе, мугалимдер келсе, силерге зарылчылыгы барбы?

Хамит Боронов: Азыр бизде мугалимдер жетиштүү. Себеби, бизге берилген квотанын негизинде Ош, Жалал-Абад, Кызыл-Кыя, Бишкекке барып, окуп келип жатышат. Бизге жакшы, жылыга келип алып кетип жатышат. Ал жагынан жакшы ыраазыбыз.
Жайылган айылынан бир көрүнүш.
Жайылган айылынан бир көрүнүш.


Жаңыл Жусупжан: Кыргыздардын ушул жерлерге келип калганы тууралуу ар түрдүү ойлор айтылып келет. Мындан 3-4 кылым мурда келген, кийинчерээк келген, балким андан мурда келгендер бар деп. Сиздин тарыхчы катары бул ойлорго пикириңиз кандай?

Хамит Боронов: Кыргыздардын Жерге-Тал районуна келгени боюнча так маалымат жок. Айрым китептерде XVII кылымда келген деп жазылыптыр, ошону бир тарыхчы экинчи тарыхчыдан көчүрүп алып, цитата катары айтып келе жатат. Бирок чындыгында, биз XVII кылымда келген болсок жер - суунун аттарынын баары кыргыз тилинде жазылбайт эле да. Жерге-Тал районунда канча кыштак болсо, бардыгы кыргыз тилинде аталган. Мурун башка адамдар жашаган болсо ошолордун тилинде жазылган болушу керек эле.

Жаңыл Жусупжан: Ал эми тажиктер качан келе баштаган?

Хамит Боронов: Бул жер мурун кыргыз району болуп турган. Тажиктер мурун аз болушкан. Бул район Тажикстанга карап калгандан кийин, тажик улуттары келе башташкан. Тажиктер көбүнчө кыргыз тилде окуп, кыргыз тилде сүйлөп келишкен. Азыр элдин басымдуу бөлүгү тажиктер болуп, мектептер тажик тилине өтүп жатат. Тажик тили мамлекеттик тил болгондуктан, кыргыздар тажик тилинде сүйлөп, тажик маданиятын жакшы өздөштүрүүдө. Биздин жердеги тажиктер кыргыздын маданиятын, кыргыз тилин жакшы билишет. Азыр эки улут аралаш, көбүнчө аргындашуу, бүт эле чалыш - энеси тажик, атасы кыргыз, же атасы тажик энеси кыргыз, элдин көпчүлүк катмары ушундай болуп калды. Биздин эл эки тилде эркин сүйлөшөт.
Жайылган айылынын дасторкону
Жайылган айылынын дасторкону


Жаңыл Жусупжан: Ал эми жерлердин аталыштары сиз айттыңыз башынан кыргызча болуп келген деп. Биз жолдо бир, эки жерди көрдүк, өзгөргөн жерлер бар экен. Мисалы, Гүзар деген мурун Домбурачы экен, Кош-Тегирмен деген айылдын атын өзгөртүшүптүр. Силердин айылдын аты Жайылган экен, ал Чорсу деп өзгөрүлгөнүн айылдын кире беришинен көрдүк.

Хамит Боронов: Менин билишимче, аталыштардан 4-5 эле жерлер өзгөрдү. Ачык-Алма деген да өзгөрдү. Тажикчесин мен анча жакшы түшүнбөйм. Бул эми мамлекеттик саясат, ага мен киришпейм. Менин ага көз карашым деле жок, мен бир карыган кишимин, мамлекеттик саясатка аралашкым да келбейт, аралашпайм дагы.

Видеодо Хамид Боронов аксакалдын кыргызстандыктарга дубай саламы:
Жергеталдык агартуучу Хамид Бороновдун дубай саламы
please wait

No media source currently available

0:00 0:00:25 0:00

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG