Линктер

дүйшөмбү, 22-июль, 2019 Бишкек убактысы 12:10

Борбор Азия

Каримов президентикке ат салышат

Ислам Каримов жана Хатамжан Кетмонов

Өзбек президенти Ислам Каримов өлкө башчылык үчүн 5-мөөнөткө ат салышат. Анын талапкерлигин Либералдык Демократиялык партиясынын жана Ишкерлер кыймылынын биргелешкен жыйынында көрсөтүштү.

29-мартта өтчү шайлоодо Каримовго атаандаш катары Элдик Демократиялык партиянын лидери Хатамжан Кетмонов чыгары белгилүү болду. Бирок серепчилер анын талапкерлиги атаандаштык жаратуу үчүн коюлганын, Каримов турганда өлкөдөгү саясатчылар өз талапкерлигин даап көрсөтүшү күмөн экенин айтышууда.

Өзбек президенти Ислам Каримовдун талапкерлиги өзү түзгөн Либералдык Демократиялык партиясы менен Ишкерлер кыймылынын 15-январдагы биргелешкен жыйынында көрсөтүлдү. Мындай жол менен аталган партия президент Каримовдун жүргүзүп жаткан саясатын улантууга дагы беш жылдык мөөнөт мүмкүндүк берүүнү чечишти.

Президенттик шайлоо 29-мартта өтөт. 27-декабрда расмий башталган шайлоо өнөктүгүндө Каримов алгачкы талапкер болду. АКШда жашап жүргөн өзбек саясат таануучусу Ташбулат Юлдашевдин айтымында, Каримовдун кезектеги мөөнөткө ат салышары буга чейин эле белгилүү болчу:

- Ал чейрек кылымдан бери өлкөнү башкарып келатат. Бирок Баш мыйзам боюнча эки мөөнөт гана шайланууга укук бермек. Ага карабай 25 жылдан бери такта отурат. Эми Каримов өмүрүнө аягына чейин бул кызматта калууга аракет кылат. Анткени кызматтан кеткен күнү ал үчүн саясий жана физикалык жактан өмүрүнүн соңу болот. Ошондуктан ал акыркы огу калганча бийликте калууга аракет кылат.

Өлкөнү 25 жылдан бери башкарып келаткан 77 жаштагы Ислам Каримов 2007-жылы жети жылдык мөөнөт менен президенттикке шайланган. Бул шайлоодо эл аралык байкоочулар добуш берүү демократиялык талаптарга жооп бербегенин, реалдуу оппозиция болбогон катуу кайтаруудагы саясий кырдаалда өткөндүгүн билдиришкен.

Бирок эл аралык уюмдардын сынына карабай Каримов бийликти өз чеңгелине бекем кармап келатат. Бул жолку шайлоодо деле реалдуу талапкер болбой турганын байкоочулар билдиришүүдө.

Бирок Каримовдун талапкерлиги көрсөтүлгөн күнү Өзбекстандын Элдик Демократиялык партиясы өзүнүн Борбордук Кеңешинин төрагасы Хатамжан Кетмоновду президенттикке көрсөттү. 45 жаштагы жердиги анжияндык Кетмонов аталган партиянын төрагалыгына өткөн жылы шайланган. Ага чейин 2005-жылы элдик толкундоолор чыккан Анжиян вилайетинин акиминин орун басары болгон. Ал толкундоолордо 180ден ашык адам өлгөн эле.

Саясат таануучу Ташбулат Юлдашев Кетмоновдун талапкерлигин эл көзүнө шайлоо альтернативдүү өттү деп сооротуу үчүн гана койду деген пикирде. Андан башка саясатчылардан деле даап, шайлоого катышчулар жокко эсе, ошондуктан Каримовдун бешинчи мөөнөткө шайланары айкын дейт Юлдашев:

- Бул жолку шайлоо деле альтернативасыз өтөт. Ал эми анын жанында талапкерлигин коюп жаткандар бийликтен уруксат алып, эл көзүнө Өзбекстанда демократия бар деген сөздү ырастап коюш үчүн эле коюшат. Мисалы, буга чейин шайлоолордо Каримов экинчи жолу шайланып жатканда Элдик Демократиялык партиянын мурдагы лидери Абдулхафиз Жалалов деген профессор талапкерлигин коюп, шайлоо күнү Каримов үчүн добуш берген. Бул жолу деле ошондой болот. Альтернатива болбогон соң албетте Каримов кайра шайланат. Башкача болушу да мүмкүн эмес.

Юлдашев кошумчалагандай, Өзбекстанда оппозиция өз пикирин айтып, элге программасын тааныштырууга шарт жок. Мындай болгон соң карапайым калктын Каримовдон башка адамды көрүп-билиши деле мүмкүн эмес.

Чындыгында эле былтыр 23-декабрда өткөн парламенттик шайлоого оппозициячыл партиялар катышкан жок. Анда парламенттин мыйзам чыгаруу палатасына төрт партия Либерал-демократиялык, Элдик-демократиялык, Демократиялык Улуттук кайра жаралуу жана Социал-демократиялык "Адилет" партияларынын талапкерлери шайланып келди. Булардын баары президент Ислам Каримовдун саясатын колдошот.

Эки жыл мурда Конституция өзгөртүлүп, парламентке айрым укуктар берилгени айтылган. Анын алкагында президенттик мөөнөт жети жылдан беш жылга кыскарган. Ошентип Каримов бул жолу шайланса, 2020-жылга чейин Өзбекстанды башкаруу укугуна ээ болот.

"Азаттыктын" жаңылыктары, 15-январь

"Азаттыктын" жаңылыктары, 15-январь
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:12 0:00

Рахмон тажиктерге тарыхты үйрөтөт

Тажик президенти Рахмон окуучулар менен. Мургаб.

Тажикстанда билим берүү мекемелерине президент Эмомали Рахмондун “Тажиктер тарыхтын таризинде” аттуу китебин окуу сунушталды. Мындай буйрукту өлкөнүн Билим берүү министрлиги чыгарды.

Буга чейин Борбор Азияда Өзбекстан менен Түркмөнстанда президенттер жазган китептер мектеп программасына киргизилип, милдеттүү түрдө окутулчу.

Президент Эмомали Рахмондун “Тажиктер тарыхтын таризинде” аттуу китебин өлкөнүн мектептеринде жана орто окуу жайларында окутууну Тажикстандын Билим берүү жана илим министрлиги сунуштайт.

Министрликтин өкүлү Абдужаббор Алиевдин “Азаттыктын” тажик кызматына билдиргенине караганда, өкмөттүн буйругу тарых боюнча билимди жогорулатуу максатында сунушталат:

- Өлкөдөгү билим берүү жайларынын окутуучуларына бул китеп боюнча ар кыл талкууларды, тегерек үстөлдөрдү өткөрүү сунушталды. Китеп учурда бардык китепканаларга таратылды жана көпчүлүк мугалимдер окуп чыгышты.

Кесиби боюнча экономист Эмомали Рахмондун төрт томдон турган бул китеби алгач 2009-жылы басылып чыккан. Андан бери орус, араб, кытай, англис, француз жана немис тилдерине которулуп, бир нече жолу кайра басылды. Китепте тажиктердин тарыхы жана мамлекеттүүлүгү боюнча президенттин көз карашы менен ой-толгоолору баяндалат.

Президент Рахмондун калемине таандык жыйырмага жакын китеп басылып чыккан. Алардын арасында: “Арианадан Саманиддерге чейин”, “Тажикстандын төбөлсүздүгү жана улуттук кайра жаралуу” сыяктуу эмгектери өлкөнүн китепканаларынын эң кадырлуу жерлеринен орун алган.

Дүйшөмбүдөгү китеп дүкөндөрдүн биринин сатуучусу Бобожон президенттин калемине таандык китептер кымбат экенин айтууда:

- Китеп дүкөндөрдө президентибиздин бир нече китеби бар. Мыкты сапаттагы кагазга басылгандыктан, баасы жогору.

Коңшу өлкөнүн китепканаларында президенттин китептери көз жоосун алып тизилгени менен карапайым тажиктердин аларга кызыгуусу солгун. “Азаттыктын” тажик кызматынын кабарчылары сурамжылоого тарткан Дүйшөмбүнүн тургундарынын көбү Рахмондун кандай китептери бар экенин билбестигин айтышкан.

Буга чейин тажик президентинин китептери окуу программасына киргизилбей, дипломдук же илимий иштерди жазууда гана колдонулчу. Эми тажик бийликтери президенттин китептерин даңазалап, жайылтуу жагынан коңшу Түркмөнстан менен Өзбекстандан үлгү алышкандай.

Түркмөнстандын экс-президенти, маркум Сапармурат Ниязовдун "Рухнамасы" мектеп программасына милдеттүү түрдө киргизилип, жада калса окуучулар ал боюнча сынак тапшырчу. Ниязов өзүнүн “Рухнамасын” түркмөндөрдүн “адеп-ахлак конституциясы” деп атаган. Ага ылайык, өлкө жарандары жумушка орношордо, жада калса айдоочулук күбөлүк алып жатканда суроолорго жооп берчү.

Түркмөнбашынын көзү өткөн соң, “Рухнама” мектеп программасынан такыр эле алынып, милдеттүү сынак тапшырылбай калган. Анын ордуна түркмөндөрдүн жаңы аркадагы Гурбангулы Бердимухамедовдун бир нече эмгеги жана ал жөнүндөгү китептер мектеп программасына кирди. Тактап айтканда, 4-класстын окуучулары адабият сабагында президенттин "Дөөлөт кушу", "Тирүү уламыш”, “Жакшы ысым өчпөйт”, “Канаттуу тулпарлар” деген китептери, түркмөн жазуучусу Ташмамед Журдековдун “Чоң атанын кыялын орундаткан небере” аттуу романын, акын Амангүзел Шагулыеванын президентке арнаган ырларын окушат.

Өзбекстанда болсо президент Ислам Каримовдун “Өзбекстан төбөлсүздүккө жетишүү астанасында” аттуу китебин жогорку класстагы окуучулар милдеттүү түрдө окушат. Бул китептин негизинде Өнүгүүнүн өзбек моделин иштеп чыккан, суверенитетке жетүүдөгү кыйын сыноону жана тоскоолдуктарды эр жүрөктүүлүк менен жеңүүгө биздин элди баштап барган президенттин акылман, салмактуу жана келечекти көрө билген саясатынын маңызын окуучуларга түшүндүрүү ар бир педагогдун милдети” деп жазат өкмөттүк “Өзбекстан мугалими” гезити.

Ал эми Казакстанда эл башы Нурсултан Назарбаевдин китептери мектепте милдеттүү түрдө окутулбаганы менен “Казак тарыхчылар конгресси” деген бирикме Назарбаевдин китептерин мектеп программасына киргизүүнү утур-утур сунуштап келишет.

Кыргызстанда болсо туңгуч президент Аскар Акаевдин "Өткөөл мезгилдин экономикасы физиктин көзү менен", "Кыргыз мамлекеттүүлүгү жана "Манас" эпосу” тууралуу китептери, анын жубайы Майрам Акаеванын "Үмүттүн шооласы өчпөйт" деген китептери өз маалында кызуу талкууланган.

Ал эми 2010-жылы бийликтен кулатылган Курманбек Бакиев “Жолду жүргөн арбытат" жана 2005-жылдагы март ыңкылабы жөнүндө китептердин автору. Учурдагы президент Алмазбек Атамбаев болсо саясатка аралаша элек кезинде адабий котормо менен алектенген. Бийликке келгенден бери кандай китеп жазганы кабарлана элек.

"Азаттыктын" жаңылыктары, 14-январь

"Азаттыктын" жаңылыктары, 14-январь
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:15 0:00

Өзбекстан: Гүлнаранын иши быйыл жабылабы?

Гүлнара Каримова үй камагында.

Өзбекстанда президенттин кызы Гүлнара Каримовага байланышы бар делген ондогон киши соттолгону белгилүү болду. Ал эми үй камагында делген президенттин кызынын өзүнүн кылмыш иши сотко качан жетери анык эмес.

Байкоочулардын баамында, бул маселе быйыл жабылуу менен Каримова Өзбекстандын өзүндө акталышы эң көп дегенде символикалуу гана жаза алышы мүмкүн.

“Азаттыктын” өзбек кызматы өз булактарынан алган маалыматтарга караганда, түрдүү мөөнөттөргө соттолуп, эркинен ажыратылган алтымыштай адам - Ферганадагы мунай иштетүүчү, май чыгаруучу жана “Кубасай Кварц” заводдорунун директорлору, директор орун басарлары, бухгалтер – экономисттери.

2013-жылдын күзүнөн тарта камалгандардын үстүнөн сот иштери былтыр күздө башталган экен.

Ферганадан атын атабаган сот өкүлдөрүнүн бири орусиялык РИА -Новости кабар агенттигине соттолгондор бештен он беш жылга чейин кесилишкенин, айыпталган ишкана жетекчилери каржылык көз бойомочулукка барып, көзөмөлдөнбөгөн кирешени мыйзамсыз ыйгарып алганы жараяндын жүрүшүндө далилденгенин билдирген.

Өзбекстандын Башкы прокуратурасы буга чейин тараткан расмий маалымат боюнча, “Гүлнара Каримованын жетекчилиги астындагы уюшкан кылмыштуу топ” бир эле мунайды кайра иштетүүчү Фергана заводунан наркы “40,1 миллиард сумдук активдерди уурдап”, мыйзамсыз ыйгарып алган.

Гүлнара үй камагында. Сентябрь, 2014-жыл.
Гүлнара үй камагында. Сентябрь, 2014-жыл.

Башкы прокуратура ошондой эле Гүлнара Каримова да кирген кылмыштуу топ, “Узбекистан хаво йулларры” авиакомпаниясынын 5,5 миллиард сумдук активин, Coca-Cola ichimligi Uzbekistan LTD компаниясынын 11,9 миллиард сумун, башка ишканалар менен уюмдардан 102 миллиард сумдук активдерди алардын баасын атайылап төмөндөтүү жана башка ыкмалар аркылуу өзүнө уурдап жана ыйгарып алганын маалымдаган.

"Садага чабуулар"

Лондондо жашаган өзбекстандык саясат таануучу Алишер Илхамов “Азаттык” менен маегинде Өзбекстандын сот-прокуратурасынын иши эл аралык стандарттардан ат чабым алыс турарын эске салуу менен буларга токтолду:

- Соттолду делгендер бирөөнүн буйругун аткардыбы же өз алдынча эле аракеттеништиби, баары бир мыйзам алдында жооп бериши керек. Бирок эгер бирөөнүн буйругун аткарышкан болсо, анда байланыштары канчалык узак кеткени, көрсөтмөнү кимден алышканы да аныкталышы абзел. Менимче, алар күнөөлөнгөн иштер бийликке, өкмөткө жакын адамдардын катышуусу жок аткарылмак эмес. Эгер картинанын ушул бөлүгү көмүскөдө калса, албетте, биз прокуратуранын маалыматтарына ишене албайбыз. Эгер соттолгондордун байланыштары ачыкталбаса, аларды бийликке жакын адамдардын кылмыштарын, каржылык көз бойомочулуктарын жашыруу үчүн садага чабылгандар деп койсок болот.

2013-жылы октябрда камалды дегендердин арасында Гүлнаранын бир тууган бөлөсү, Ферганадагы бир нече заводго ээлик кылат делген Акбарали Абдуллаев да бар болчу. Бирок анын тагдыры белгисиз.

Ошол эле 2013-жылдын ноябрында Гүлнара Каримова өзү интернеттеги Твиттер социалдык түйүнүндө Ферганадагы заводдордогу мыйзамсыз иштер энеси Татьяна Каримованын “калканчы” астында ишке ашырылганын жазып чыккан эле.

Алтымыштай адамды кескен сот жараяндар Гүлнара Каримованын ишкер өнөктөштөрү же ага караштуу компанияларда иштейт делгендердин үстүнөн жүргөн алгачкы эле сот эмес.

please wait

No media source currently available

0:00 0:05:13 0:00
Түз линк

Рустам Мадумаров
Рустам Мадумаров

Былтыр июлда Каримованын Гаяне Авакян, Рустам Мадумаров деген эң жакынкы өнөктөштөрү кесилгени кабарланган. Алты жылдан соттолгон Авакян менен Мадумаров да мыйзамсыз ишкердик кылган, салык төлөөдөн качкан, арам акчаны адалдаган, чет элдик валютаны сыртка ири көлөмдө мыйзамсыз алып чыккан деп айыпталышкан эле.

Гүлнаранын ишке сотко жетери арсар

Былтыр марттан тарта үй камагына алынып, ал эми сентябрда Башкы прокуратура кылмышка шектүү катары расмий жарыялаган Гүлнара Каримованын өзүнүн кылмыш иши сотко жетер-жетпеси азырынча анык эмес.

Лондондо жашаган өзбекстандык саясат таануучу Алишер Илхомов “Азаттык” менен маегинде Гүлнаранын ишине айкындык марттын соңунда президенттик шайлоо өтүп, баары жөнгө салынгандан кийин кирерин болжолдоо менен буларга токтолду:

Uzbekistan: Alisher Ilkhomov, Uzbek political analyst based in Britain
Uzbekistan: Alisher Ilkhomov, Uzbek political analyst based in Britain

- Менин көз карашымда, иш сот алдына Гүлнара Каримова да келгендей кырдаалга жетпейт. Мен мындан абдан эле күмөн санап турам. Албетте сот жообуна аны курчаган, анын буйрук-көрсөтмөлөрүн, эркин аткарган адамдар тартылат. Балким Гүлнарага аны түрмөгө жеткирбей тургандай аз жаза берилет, балким мунапыс колдонулат. Бирок анын эркин аткаргандар садага чабылары анык.

Марттын соңундагы шайлоодо президент Ислам Каримов кайра шайланары күтүлүүдө. Шайлоонун артынан президент кызына байланышкан кылмыш иштер Өзбекстандын өзүндө аягына чыгарылышы же унуткарылышы мүмкүн. Бирок Батыштагы иштер кала берет.

Гүлнара Каримова былтыр мартта Швециянын TeliaSonera компаниясынын Өзбекстанда пара беришине байланышкан иште кылмышка шектүү деп аталган. Ал эми Швейцария өзбек президентинин кызын арам акчаны адалдоого катышы бар деп шектөөдө. Мындан улам Швейцарияда Өзбекстандын активи делген 900 миллион доллардай акча тоңдурулган.

"Азаттыктын" жаңылыктары, 13-январь

"Азаттыктын" жаңылыктары, 13-январь
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:15 0:00

Алматыда Мухтар Алиев жерге берилди

Алматыда Мухтар Алиев жерге берилди
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:54 0:00

Тажикстанда салафизм экстремисттик деп табылды

Абактагылар айт намазын окуп жатат. Тажикстан

Тажикстандын Жогорку Соту салафизм диний агымынын ишмердигин экстремисттик деп тапты. Өлкөдө бул агым кыянатчыл максатты көздөйт деп, интернет сайты да жабылды.

Кыргызстанда салафизмдин ашынган топторуна эле тыюу салынбаса, калган жактоочулары ээн-эркин эле иш алып барышат.

Тажикстандын Жогорку Соту салафи диний агымы боюнча чечимди былтыр 8-декабрда чыгарган. Бирок коомчулукка бул маалымат өткөн жума аягында гана белгилүү болду. Бул тууралуу өлкөнүн Ички иштер министрлигине караштуу академиясынын жетекчиси, генерал Журахон Мажидзода жазып чыкты. Генералдын өкмөттүк “Жумхурият” гезитинде жарыяланган “Салафиликтин беткабын жамынган ваххабизм” аттуу макаласында бул агым расмий түрдө экстремисттик агым катары таанылганы белгиленген. Мындан соң диний агымдын интернеттеги сайтына тыюу салынып, толугу менен жабылды.

Негизи Тажикстанда салафизмге 2009-жылы эле тыюу салынган эле. Анда бул агымдын активдүү мүчөлөрү делген бир нече киши кармалып, абакка кесилген. Алардын башында “Эшен Сирожиддин” деген ат менен белгилүү Сирожиддин Абдурахмонов жана анын уулу Киромиддин бар эле. Алар төрт жылга жакын абакка отурган соң 2013-жылы бошотулган.

Египет: Салафиттердин "ал-Нур" партиясынын "Бирге туруп, диний өлкө курабыз" деген чакырыгы. 31.12.2014
Египет: Салафиттердин "ал-Нур" партиясынын "Бирге туруп, диний өлкө курабыз" деген чакырыгы. 31.12.2014

Генерал Мажидзода бул кыймыл акыркы учурда ишмердигин кайрадан жандантып, “жаңы бет каптын” артында саясий максаттарды көздөп жатканын жазган. Ал белгилегендей, бул агымдын негизги максаты коомду “мусулман” “каапырга” бөлүп, “халифат” куруу. Ошондуктан агымды экстремисттик деп, тамырын толугу менен кыркуу туура чечим болду деп жазат Мажидзода.

Тажикстанда салафи агымына киргендердин саны көбөйүп баратканын айткан диний жана коопсуздук маселелер боюнча серепчи Фаруддин Ходизаде бийликтердин бул чечими туура болду деп эсептейт:

- Бул чечим өлкөдөгү диний чөйрөнү тартипке келтирүүнүн экинчи кадамы болду. Анткени 2009-жылы бул агымга Тажикстанда тыюу салынган эле. Эми болсо аны экстремисттик деп таап, мындай агымга мүчө болгондорду катуураак жазалаганы жатышат. Болбосо бул агымдын өкүлдөрү каржылык жактан да күчтөнүп жатышат. Маселен, Дүйшөмбүдө акча алмаштыруучу жайлардын көпчүлүгүнө ушул багытты кармангандар ээлик кылышат.

Азыркы учурда Тажикстанда салафилерден башка “Ал-Каида”, “Өзбекстан ислам кыймылы”, “Жамаати Таблиг”, “Талибан”, “Хизб-ут-Тахрир”, “Точикистони озод” жана башка онго жакын уюм экстремисттик деп табылган. Өткөн жылы алардын катарына “24 тобу” деп аталган оппозициячыл кыймыл да кошулган.

Биз сөз кылып жаткан салафизм агымына Борбор Азиянын Тажикстандан башка айрым өлкөлөрүндө да тыюу салынган. Бул агымды Сауд Арабиясы колдоого алып, каржылаары айтылып жүрөт.

Теология доктору, кыргызстандык диний серепчи Зайнабиддин Ажымаматов “Азаттык” менен маегинде белгилегендей, Кыргызстанда салафизмди экиге бөлүп карап жүрүшөт. Бул агымдын жихаддык идеясын колдогон айрым уюмдарына тыюу салынса, калганы ээн-эркин эле иш алпарат:

- Салафилер өз ара "суудий", "жихадий", "такфирий" ж.б. болуп бөлүнөт, Кыргызстанда "жихадий", "такфирий" салафилерге, башкача айтканда ашынган багыттарына тыюу салынган болсо, "суудий" салафилерге тыюу салынган эмес. Башкача айтканда, "суудий" салафийлер Кыргызстанда өз иш-аракеттерин ачык-айкын эле жүргүзүп келет. Кайсы салафий тобу болсо да диний көз караш менен бирге саясий көз карашты да идеологиялык негизде карманышат. Ошондуктан, кандай гана багыты болбосун, аны биздин өлкөдөгү диний абалга туура келбеген агым катары санасак болот.

Спорт ордосундагы жардыруу. 30-ноябрь, 2010-жыл
Спорт ордосундагы жардыруу. 30-ноябрь, 2010-жыл

Ошондуктан, эртеби-кечпи Кыргызстанда да бул агымга толугу менен тыюу салуу маселеси көтөрүлөт деген ойдо серепчи.

Ал эми Дин иштери боюнча мамлекеттик комиссиянын башчысы Орозбек Молдалиев агым мүчөлөрүнүн ишмердиги тыкыр иликтөөгө алынышы керектигин билдирген.

Кыргызстанда салафизмдин бир бутагы саналган “Жайшул Махди” тобу террордук уюм деп табылган. Бул уюмдун мүчөлөрүнө 2010-жылы Бишкектеги спорт сарайдын жанында теракт уюштурган, Бишкек милициясынын имаратынын жанында жардыруу даярдаган деген айып тагылып өмүр бою эркинен ажыратылган.

Мындан сырткары, өлкөдө ондон ашык диний уюм экстремисттик деп табылып, сот чечими менен аларга да тыюу салынган.

"Азаттыктын" жаңылыктары, 12-январь

"Азаттыктын" жаңылыктары, 12-январь
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:47 0:00

Мургабдагы интернат

Убайдылда Шайымов, мургабдык мугалим

Коңшу өлкөлөрдө жашаган кыргыздарга арнап, «Элимдин көрөңгөсү» рубрикасын тартуулайбыз. "Азаттыктын" рубрикасынын алгачкы санында Тажикстандын Мургаб районундагы Баш-Күмбөз айылындагы мектеп-интернаттын абалынан кабар алабыз.

Ооганстан менен чек арадан болгону 30 чакырым аралыктагы бул алыскы айылдагы мектепке жакында Бадахшан автоном областынын бийликтери жана борбордук тажик өкмөтү жардам көрсөтүп, жазында мектепти оңдоп-түзөп берүүгө сөз берди.

Баш-Күмбөз айлындагы мектептин мурдагы башталгыч класстар мугалими Убайдылда Шайимов "Азаттык" менен маегинде мектепке жардамдын алгачкы партиясы келип түшкөнүн, анда электр жарыгы жок айыл үчүн өзгөчө мааниге ээ болгон күн батареялары бар экендигин билдирди. Азыр Кара-Балтада жашаган Шайымов Мургабдан кайтып келе жатканда Жаңыл Жусупжан телефон менен байланышты.

Жаңыл Жусупжан: Жаңы жылыңар кут болсун. Силердин Баш-Күмбөз айлындагы мектеп-интернатка областын жетекчилиги дагы, анан тажик өкмөтүнөн дагы жардам болгону жатыптыр деген жакшы кабар уктук. Ал кандай жардам экен билдиңерби?

Убайдылда Шайимов: Жаңы жыл бирге болсун. Мектептин директору областка барган экен. Бир компания күн батареяларды белек кылып, интернаттын балдарына азык-түлүк бериптир. Ошол мектепте завуч өзү күбө болуптур, он бир кап ун, шекер, ак май түштү деп айтып келди.

Жаңыл Жусупжан: Бул эмне болгон мектеп, кайсы жерде жайгашкан? Өткөндө Дүйшөмбүдөн Мургабга келип кеткен кабарчы мектептердин абалы начар деди эле.

Баш-Күмбөз айлынын ардагер мугалими Абдилаат Ибраев
Баш-Күмбөз айлынын ардагер мугалими Абдилаат Ибраев

Убайдылда Шайимов: Мургаб районуна караштуу Баш-Күмбөз айылындагы мектеп-интернатында жыйырмадай уул бала жана он бештей кыз бала жашашат экен. Бул мектеп-интернат союз маалынан бери келе жатат. Заман өзгөргөндө интернатты жоюп, райондун өзүндө бир интернат кылабыз дешкенде, мен ошол жерден сөз сүйлөп, айылдын балдары 70-80 чакырым алыстыкта жайгашкан районго кантип барып окушат деп, интернатты ошол айылда калтыруусун суранып, сунуш киригизген элем.

Дүйшөмбү шаарынан Билим берүү министирлигинен он бештей адам делегация болуп келген эле. Ошолордун ичинен бирөөсү "макул, суранычыңарды талкуулап, орундатып беребиз" деп айткан эле. Ошол бойдон интернат сакталып калды. Мен өзүм ошол жашаган айылымда мугалимдик кесипте сегиз жылдай иштегем. Азыр ушул күндө президенттин өзүнүн фондусунан каражат бөлүнүп, азык-түлүк менен камсыз кылып турат. Жакында дагы келишип, жардам берип турабыз деп убада кылып кетишти.

Жаңыл Жусупжан: Мектептеги абалы кандай экен? Силер окуган, иштеген кездерден айырмасы барбы? Мектеп жакшы жылыйбы? Окуучулардын китептери жетиштүүбү?

Убайдылда Шайимов: Мен иштеп жүргөн кездегиден жакшы. Бирок окуу курал дегенден артта экен. Биз окуп жүргөндөгү окуу куралдарды эптеп жеткизип, түшүндүрүп, мугалимдер окутуп жатышыптыр. Мен өзүм мектепке кирип, абалы менен таанышып, күбө болуп чыктым, кыргыз тил, адабият, физика сабактарынан китептер аз санда экен. Бир класста он беш бала окуган болсо, кыргыз тил, адабияты төрт балага бирден берилет экен. Китеп жетишсиз.

Баш-Күмбөздөгү мектеп окуучулары танаписте ордо ойношууда
Баш-Күмбөздөгү мектеп окуучулары танаписте ордо ойношууда

Жаңыл Жусупжан: Силер интернат мектептин курамында деп айттыңар. Демек, интернатта окугандан башка дагы балдар барбы?

Убайдылда Шайимов: Ооба, интернатта жаткан балдардан тышкары айылдын балдары да келип, баары чогуу окушат. Айылдан сырткары тоодо жашаган чабандардын балдарынын турар жери жок, интернатта жашап окушат. Алар үчүн жата турган жерлеринде эки кабат койкалар коюлган, телевизор турат, окуу бөлмөсү бар. Бир гана китеп жетишпейт экен.

Жаңыл Жусупжан: Мургабдын жашоосу Ошко байланган эмеспи. Кыштын күнү ал жакка барып-келүү кыйын, тамак-аш, бензиндин баалары кандай экен? Ушул жагынан кыйнчылыктар барбы?

Убайдылда Шайимов: Мен Мургабдан жаңы чыктым, бүгүн эртелеп кар жаай баштаган эле. Бирок кудайга шүгүр, жол ачык экен. Элдер Оштон азык-түлүк алып барышып, Дүйшөмбүдөн азык-түлүк алып келишип, жашоо жакшы. Бирок азык-түлүк жана башкаларга баа Кыргызстанга салыштырмалуу өтө кымбат. Мисалы, бир килограмм шекер 8 самони (80 сом), ал эми Кыргызстанда 45-50 сом. Кытайдан да Көлмө өткөөлү аркылуу Дүйшөмбүгө азык-түлүк жана башкалар ташылат эмеспи. Бирок Кытайдын азык-түлүгүнө караганда Ошто өзүбүздүн таза тамак-аштар бар - суу май, Кара-Балтанын кумшекери дегендей.

Ошондойлор менен кудайга шүгүр, камсызбыз. Бирок жолдун алыстыгынан жашоо кыйыныраак. Мургаб районунда өтө чоң көйгөй - электр жарыгы жок. ГЭС деген жок. Союз маалында бар эле, эскилиги жетип калды. Азыр эл Кытайдан чыккан күн батареялары менен күн көрүп жатышат.

Казакстанда төлгөчүнү сөккөн киши сынга кабылды

Алматыдагы борбордук мечит, 26-октябрь, 2012-жыл

Казакстанда төлгөчү аялга атырылып коркуткан кишинин тасмасы сынга кабылды.

Муфтият жана башка диний өкүлдөр өлкөдө диний экстремизмдин күч алышына тынчсыздануу билдирип, жалпы эле салттуу диний түшүнүктөгү адамдар менен касташуулар көбөйгөнү айгине болду.

7-январда "Фейсбукта" төлгөчү аялды белгисиз эркек коркуткан тасма жайгаштырылган эле. Киши өзү камераны кармап тургандыктан анын ким экенин көрө албайсыз. Ал көчөдө кар үстүндө бир кызга бал ачып отурган аялдын алдындагы үстөлчөнү өтүгү менен көмөлөтө тээп ыргытканын көрөбүз жана орто жаштагы аялды орусчалап сөккөнүн угабыз.

Киши аялды "Аллахка ишен" деп көкүтүп, "бул жерге экинчи келчү болбо" деп ызырынат.

Кыздар туруп кеткенде, түрмөдөн эми чыккан кылмышкердей сөгүнгөн киши «мечитке баргыла, намаз окугула, Аллахтан сурагыла» деп, артынан сөгүнсө, адамдын төбө чачы тик турат.

Бул окуя качан, кай жерде болуп, кандайча бүткөнү белгилүү эмес. Видеону көргөндөрдүн көбү төлгөчү аялга асылган эркекти сындап чыгышты.

Канат Камбарбеков "жакпаса карабай кой, күч менен кудайга ишендире албайсың, төлгөчүлөргө бей-бечаралар кайрылышат" деп жазды.

Мурат Хажаев "Исламды кудайга жаккан ишиң менен жеткиришиң керек. Бул киши исламга үндөбөй эле, ага каршы үгүттөйт» деди.

Диний лидерлердин туруму кандай болду?

Казакстандын Мусулмандар биримдигинин жетекчиси Мурат Телибеков видео тасмадагы кишинин аракети «исламга көө жабууга тете» деп мүнөздөдү.

«Динди өтүгүнүн күчү менен үгүттөө нагыз исламга эч кандай тиешеси жок караңгы түркөйлүк (варварство)» деп билдирди Телибеков "Азаттыктын" казак кызматына.

Телибеков ошондой эле бул окуя расмий дин өкүлдөрү үчүн да, мамлекетик идеологдор үчүн да кооптуу белги экендигин эскертти. Анын айтымында, Казакстанда диний экстремизм күч алып жатканы менен, бийликтер идеологиялык алсыздыгын көрсөтүп, социалдык абал курч алып баратат.

Ал эми Казакстандын муфтиятынын диний-агартуу бөлүмүнүн өкүлү Муарат Абдулла уулунун кат жүзүндө берген жообунда: «Зөөкүрлүк динге көө жабат, мындай көрүнүштөрдөн мусулмандарды жек көрө башташат» деп айтылды.

Казакстандагы «эмчи-домчу, экстрасенс, бүбү-бакшылар «Адам жана руханий дарыгерлер» деген борборго биригишкен. Бул борбордун 11 облуста 600 күбөлүк алган адистер иштеген филиалдары бар.

"Армияга барайын десем акчам жок"

Айрым маалыматтарга караганда, Өзбекстанда шаардыктар армиядан кутулуу үчүн пара беришсе, айрым айыл тургундары армияга жазылып калыш үчүн эле миң доллар төлөөгө мажбур болуп жатышат.

Өзбекстанда ушул айда улуттук армияга чакыруу жарыяланды. Бул өлкөнүн куралдуу күчтөрү Борбор Азиядагы эң көп сандуу армия деп саналат.

Коңшу өлкөлөрдөй эле Өзбекстанда армиядан качкандар акча берип кутулушат. Бирок армияга барыш үчүн пара берүүгө мажбур болгондор бар экендиги айгине болууда.

Самарканд облусунун Пай-Арык ооданынын тургуну Шодиер "Азаттыктын" өзбек кызматына бир жылдык аскер кызматына катталайын деп, бирок акчасы жок баралбай калышы мүмкүн экендигин билдирди:

- Бир жылдык кызмат үчүн бир миң доллар төлөш керек экен, менде болсо андай акча жок. Ден соолугуң жакшы болсо, 800 доллар төлөшүң керек экен, төлөбөсөң аскерге албайт. Райондук коргонуу бөлүмүнө барсаң, болгону бир айга аскер кызматына жиберишет, ал эми акчасын төлөсөң бир жылга кетесиң.

Аскерге чакырылган 18 жаштагы балдар. Өзбекстан
Аскерге чакырылган 18 жаштагы балдар. Өзбекстан

Акыркы жылдары жумушсуздуктун айынан армияга барууну каалагандардын саны көбөйүүдө. Анын үстүнө армияда кызмат өтөгөндөргө иш табуу оңой жана университетке тапшырууда жеңилдиктер каралган.

Ошол эле мезгилде шаардыктардын арасында бир айлык кызматтан качкандар да жок эмес. Бир айлык кызмат өтөгөндөн кийин эки миллион сом төлөгөндөр бир жылдык кызматтан бошотулат. Бирок айрымдар ошол бир айлык кызматка да барбоонун айла-амалын издешет. Себеби армияда тамак-ашы, жашоо шарты начар, убакыт жөн эле текке кетет деп эсептешет.

Өзбекстандын Коргоо министрлигинде уландарды армияга алууда паракорлук жок деп ырастап келет. Министрликтин аты аталбаган кызматкери "Азаттыктын" өзбек кызматына 18ден 27 жашка чейинкилер катталган жериндеги коргонуу бөлүмүндө медициналык кароодон өтсө, армияга алынат.

Министрликтин маалыматы боюнча, бүгүн Өзбекстандын куралдуу күчтөрүндө 50 миңдей аскер, офицер кызмат өтүп жатат.

Президенттин 5-январдагы жарлыгына ылайык, аскер жашындагы жарандар армияга феврал-март айында алынып, ал эми бир жылдык кызматын өтөп бүткөндөр март-апрелде үйлөрүнө кайтышат.

"Кыргызстан" деп англисче айтуу кыйынбы?

"Кырзбекистан" деген өлкөнү тамашалап, жада калса картага да кошуп жиберишти.

Борбор Азия мамлекеттеринин аталышын ката жазган же айтып алган учурлар буга чейин да болгон. Борборазиялык аталыштар көпчүлүккө анчалык таанымал эмес бойдон кала берип жаткандай.

7-январда "Нью-Йорк Таймс" илгери Баткендеги барымтадан кутулган альпинист тууралуу макаласында Кыргызстандын аталышын "Кырзбекистан" деп жазып салыптыр.

Эртеси оңдоп, кечирим сураганын социалдык тармактарда талкуулап жатышат. Интернетте "Кырзбекистан" деген өлкөнү тамашалап, жада калса картага да кошуп жиберишти.

Бир кездери АКШнын мамлекеттик катчысы Жон Керри Кыргызстан менен Казакстанды "Кырзахстан" деп бириктирип салганын бүгүн да Youtube каналынан көрүүгө болот.

"New York Times" катасын мойнуна алды
"New York Times" катасын мойнуна алды

Америкалык дагы бир саясатчы Өзбекстанды айта албай, "ӨзүБекиБекиБекистан" деп боорду эзген эле.

"Нью-Йорк Таймс" басылмасынын "Кырзбекистан" деп жазганын талкуулаган социалдык тармактардын колдонуучулары кала берсе Твиттерде @kyrzbekistan деген аккаунт да ачып жиберишти. Анын алдында түрдүү тамашалар, мыскылдаган билдирүүлөр жазылып жатат. Бул аккаунттун бир заматта 800гө жакын окурманы пайда болгон.

Интернет колдонуучулардын айрымдары катанын айынан анча таанылбаган өлкө популярдуу болду десе, башкалары одоно ката кетирген басылманы айыптап жатышат.

Мигранттар орус армиясында кызмат өтөй алат

Орус президенти Владимир Путин чет элдик жарандар орус армиясында кызмат өтөшүнө уруксат берген жарлыкка кол койду.

Ага ылайык, 18ден 30 жашка чейинки чет элдик жарандар мындан ары беш жылдык келишимдин негизинде бул өлкөнүн куралдуу күчтөрүндө кызмат өтөй алышат.

Армияга жазылууну каалагандар, орус тилинде эркин сүйлөп, мурда кылмыш жоопкерчилигине тартылбаган болушу керек.

Аскерий аналитиктердин айтымында, буга чейин чет элдиктер орус жарандыгын алуу менен, же атайын документтердин негизинде гана кызмат өтөп келишкен. Алардын көбү мурдагы советтик өлкөлөрдөгү орус аскерий жайларына жиберилчү. Орусиянын Армения, Кыргызстан, Тажикстан сыяктуу өлкөлөрдө аскерий базалары жайгашкан. Мындан сырткары эл аралык коомчулук тааныбаган Абхазия менен Түштүк Осетияда да аскердик бөлүктөрү бар.

Эми 2-январда күчүнө кирген жарлыкка ылайык, келишимдик негизде кызмат өтөгөн чет элдик жарандар башка аймактардагы аскерий операцияларга да тартылышы мүмкүн. Мындай чаралар орус жана эл аралык мыйзамдарга ылайык ишке аша турганы көрсөтүлгөн.

Орус бийликтери мындай жарлыктын Украинанын чыгышындагы окуялар менен эч байланышы жок экенин билдирүүдө. Бирок бир катар аналитиктер Украинадагы акыркы окуялар жана эл аралык коалициянын Ооганстандан чыгарылышынан улам бул чараны Кремлдин өз армиясынын кубатын чыңдап, таасирин күчөтүү аракети катары баалап жатышат. Буга чейин эл аралык коомчулук Украинанын чыгышындагы жикчилдерге орус аскерлери жардам берип жатат деп күнөөлөп келген. Бирок орус бийлиги муну четке кагып келатат.

Жарлык жарыялангандан көп өтпөй Орусияда эмгектенип жүргөн мигранттар арасында армияга жазылууну каалагандар арбын экени айтыла баштады. Маселен, “Азаттыктын” тажик кызматы жазгандай, бул өлкөнүн жүздөгөн жарандары орус армиясына кошулуу ниетин билдирүүдө. Алардын бири, 20 жаштагы тажик жараны Орусияда мигрант болгончо аскерде кызмат өтөө жогору экенин айтат:

- Орусияда мигрант болуп жүргөндөн көрө армияда жакшы шарттар түзүлсө, кызмат өтөө жүз эсе жакшы. Эгер акы төлөнсө анда абдан жакшы болот. Мен сыяктуу көптөгөн жаштар буга даяр деп ойлойм.

Москвадагы кыргызстандыктардын “Кыргыз биримдиги” уюмунун төрагасы Абдыганы Шакировдун айтымында, жүздөгөн кыргыз жарандары мындай мүмкүнчүлүктөн пайдаланып калууну каалайт:

- Биз жарлык чыкканы бул жактагы кыргызстандыктар менен жолугуп, сүйлөшүп жатабыз. Көпчүлүгү эле аны колдоого даяр. Анын үстүнө Кыргызстан Бажы биримдигине кирип, Орусия менен жакындаган соң орус армиясында кызмат кылуу биздин мигранттар үчүн жакшы мүмкүнчүлүк болуп саналат.

Негизи чет элдиктердин орус армиясында кызмат өтөшүнө уруксат берген жарлык долбоору 2010-жылы эле даярдалып, Коргоо министрлигинин расмий сайтына да жайгаштырылган. Бирок ал кездеги президент Дмитрий Медведев аталган жарлыкка кол койгон эмес.

Былтыр 14-апрелде Орусия Крымды Украинадан аннексиялап алгандан бир нече апта өтпөй өлкөдөгү Мигранттар федерациясы чет өлкөлүктөрдүн аскерде кызмат кылышына уруксат сурап, бийликтерге кайрылган. Бул федерациянын лидери Мухаммед Амин Мадмуждер жүз миңдеген мигранттар дүйнөнүн кайсы бурчу болбосун кызыкчылыгын коргоого даяр экенин билдирген.

Орусиянын Федералдык миграция кызматынын маалыматы боюнча, учурда бул өлкөдө 11 миллионго жакын эмгек мигранты эмгектенип жүрөт. Акыркы жылдары өлкө бийликтери миграциялык жааттагы мыйзамдарды катаалданткан.

Тажик жихадчылары мекендештерин бутага алууга даяр

Өзүн тажикстандыкмын жана согуштагы атым Абу Умарион деп тааныштырган бул киши мурда да тасмаларда чыгып жүргөн.

Ирактагы "Ислам мамлекети" тобунун согушкерлери Тажикстанда “каапырларга" каршы жихад согушун баштоого ниеттенишүүдө.

"Ислам мамлекети" тобунун согушкерлери топтун башчысынан Тажикстанда жихад баштоого уруксат сурап кайрылгандыгы айтылган тасманы ачыкка чыгарышты. Тасмада 30 жашка чамалап калган сакалчан тажик анын жердештери "Ислам мамлекетинин" жетекчиси Абу Бакр ал-Багдадиге «Тажикстандагы каапырлар» менен согушуш үчүн мекенине кайтууну сураган кат жиберишкенин айтат.

"Азаттыктын" тажик кызматы билдиргендей, өзүн Тажикстандын Каратегин өрөөнүндөгү Нурабад районунда туулган, согуштагы аты Абу Умарион деп тааныштырган бул киши мурда да ушул сыякуу тасмаларда чыгып жүргөн. Ал бирок катты кабыл алган «эмирлер» Багдадиге катты жеткиргенден кийин ал уруксат бербегенин эскертип, «сабыр кыла тургула» деп айтышканын кошумчалайт. Абу Умариондун сөзү боюнча, эгер мүмкүнчүлүк болсо ал жердештери менен Тажикстандагы экстремисттик "Жамаат Ансарулло" деген топко барып кошулушмак.

Жардыруудан качып бараткан адамдар. Сирия
Жардыруудан качып бараткан адамдар. Сирия

"Жамаат Ансарулло" - Тажикстанда тыюу салынган диний экстремисттик топ. Анын качан түзүлгөнү белгилүү эмес, бирок ал биринчи жолу 2010-жылы сентябрда Хоженттеги жанкечтинин чабуулун өзүнө алгандан кийин аты чыга баштаган. Андан бери "Жамаат Ансарулло" тажиктерди «каапырларга» каршы жихадга чакырган бир нече тасманы интернетке чыгарды.

Топтун башчысы Амриддин Табаров Каратегин өрөөнүндөгү Нурабад районунан деп саналат. Кыргыздар басымдуулук кылган Жерге-Тал району бир кыйырында жайгашкан бул өрөөн Тажикстандагы жарандык согуштун мезгилинде бир нече жолу исламчыл оппозициянын колуна өткөн.

Былтыр жыл этегинде тажик бийликтери жергиликтүү тургундарды Сириядагы согушка үгүттөгөн "Жамаат Ансаруллонун" 11 мүчөсүн соттогон эле. Ал эми ушул дүйшөмбүдө Согди облусунда ондогон кишиге каршы Сириядагы согушка байланыштуу кылмыш иши козголду. Облус прокурору Шариф Курбонзода:

- Биз кылмыш ишин ачкан 35 кишинин 18и азыр издөөдө. Алар Сириядагы согушта жүрөт деп шектелүүдө. Мисалы, Согди облусунан бирөө Сирияда колуна автомат кармап сүрөткө түшкөн экен. Биз кылмыш ишин ушундай айныгыс далилдер болгондо гана ачабыз.

Соңку видеодо сүйлөгөн экинчи киши тажиктерди «Сирияга же Иракка келгиле, эгер силерди түрктөр өткөрбөсө, эмки жардыруулар Түркиянын өзүндө болот» деп эскертет.

"Ислам мамлекети" уюмунан баш калка издегендер үчүн лагер. Ирак, 6-ноябрь, 2014-жыл
"Ислам мамлекети" уюмунан баш калка издегендер үчүн лагер. Ирак, 6-ноябрь, 2014-жыл

Видеонун Иракта тартылгандыгын бышыктоо мүмкүн эмес. Андагы тартылган эки тажик жол боюнда туруп, машиналарды текшерип жатышканын көрөбүз. Алардын бири «жолоочулар тамеки же ичимдик ташып келе жатпагандыгын текшеребиз» дейт.

Экөө ошондой эле аялдардын паранжы жамынып жүрүшүн көзөмөлдөй тургандыгын айтышат. Тасмада Абу Умарион жүргүнчүлөргө арабча чалып сүйлөсө, беркилер ага таза араб тилинде «тамекибиз жок» деп жооп беришет.

Тажикстандын бийликтери Сирия менен Иракта согушуп жаткан тажик жарандары тууралуу ар башка маалымат берип келатышат.

Улуттук коопсуздук комитети ноябрда Сирияда 300 чакты тажик согушуп жатат деген. Бирок Ички иштер министрлиги Сирияда 200дөй тажик согушуп, алардын 50сү окко учкан деп билдирген.

Ал эми Британиядагы Эксетер университетинин Сириядагы тажик согушкерлерине байкоо салган изилдөөчүсү Эдуард Лемон интернеттен Сирияда 52 тажик бар экендигин эсептеп чыккандыгын "Азаттыкка" билдирген.

"Азаттыктын" жаңылыктары, 5-январь

"Азаттыктын" жаңылыктары, 5-январь
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:03 0:00

Царнаевдин сот иши башталууда

Бостондогу бир соода борборундагы монитордо Жохар Царнаев тууралуу көрсөтүүдө. 23-апрель, 2013-жыл

Бүгүн АКШда Бостон бомбалоосу боюнча сот иши башталууда. Жохар Царнаев 2013-жылдагы бомба жардыруусундагы үч кишинин өлүмү үчүн күнөөнү өзүнө алуудан баш тарткан.

2013-жылы 15-апрелинде Бостон марафонунда оозу бекем бекитилген эки мискей жарылганда үч киши өлүп, 260 чактысы жараат алган эле.

Жардыруу үчүн шектелген Жохар Царнаев адамдын өмүрүн кыюунун мындай кыянат жолун интернеттен, "ал-Каиданын" Йемендеги жолдоочулары чыгарган журналдан үйрөнгөнүн айткан.

Эл аралык масштабдагы тынчтык максаттагы спорт иш-чарасындагы бул кан төгүүдөн кийин АКШнын президенти Барак Обама Бостон, бир акындын сөзү боюнча, кудайдын мээри түшкөн шаар экендигин белгилеп, майрам кан булоонго айланганын, бирок америкалыктар Бостондун кайрадан куттуу шаарга айланышына аракет кылаарын айткан эле.

Бүгүн башталып жаткан сот мына ошол аракеттердин уландысы, күнөөлүүнү таап, аны жазалап, акыйкаттыкты орнотуу далалатындагы орчундуу окуя болуп саналат.

Бостондогу жардыруудан кийин, 15-апрель, 2013-жыл
Бостондогу жардыруудан кийин, 15-апрель, 2013-жыл

Бүгүн алды менен судьялар тандалаары кабарланууда. 3-январда сот Царнаевдин адвокатынын сот ишин кийинкиге калтыруу же аны Бостондон башка жакта өткөрүү сунушун чекте каккан эле.

АКШнын жарандыгын алган Жохар Царнаев марафондогу бомбалоодо үч кишинин өлүмү жана 260тан ашык адамдын жарадар болушу үчүн күнөөнү өзүнө алуудан баш тарткан.

Түбү Түндүк Кавказдан болгон Царнаев күнөөлүү деп табылса, өлүм жазасына кесилиши мүмкүн. Прокурорлор азыр 21 жашка караган Царнаев жана Кыргызстандын жараны болгон агасы Тамерлан марафон аяктоочу тилкеге жакын жерде жардыргыч мискей салынган баштыктарды таштап кеткен деп айтып келет. Тамерлан Царнаев полиция менен атышууда окко учкан.

Бүгүн АКШнын аймактык соту Жорж О'Тул 12 кишиден турган сот арачыларын тандашы керек. Анын колунда 1200 чакты талапкердин тизмеси бар. Алардын ичинен сот дагы алты арачыны алтернативалык тизмеге киризет.

​Царнаевдин адвокаты бул маселе дагы деле көпчүлүктүн бүйүрүн кызытып, маалымат каражаттарында кеңири чагылдырылып жаткандыктан, Бостон шаарында бейтарап сот арачысын табуу мүмкүн болбойт деп айтууда.

Бирок судья сот ишин Бостондон башка жакка көчүрүп, же кийинкиге калтыруу үчүн адвокат жетиштүү негиз келтирген жок деп тапты.

Сот арачылары сотто уккандарына гана таянып чечим чыгарышмакчы. Сот Жорж О'Тул ошондой эле өлүм жазасына анча кастарын тикпеген сот арачыларын да тандашы керек болот. Өлүм жазасына Масачусетс штатынын мыйзамдарында тыю салынган. Бирок Царнаевге федералдык айыптар коюлууда.

Бир тууган Царнаевдер марафон учурунда
Бир тууган Царнаевдер марафон учурунда

Царнаевдин бир кездери Кыргызстанда жашаган үй-бүлөсү АКШга жардыруудан 10 жыл мурда көчүп барып, Массачусетс штатынын Бостонго жакын Кэмбриж шаарында жашап калышкан.

Прокурорлордун айтымында, бомбалоодон кийин Бостондун чет жакасындагы үйдүн короосундагы көмкөрүлгөн кайыктын ичинде жашырынып жатканда Царнаев кайыктын капталына жардыруунун саясий максатта жасалганын далилдеген жазуу жазып калтырган.

Соттун маалыматына караганда, ал жазуулардын биринде «АКШнын өкмөтү биздин бейкүнөө жарандарды өлтүрүп жатат» десе, дагы биринде «бир мусулманга кол тийгизсең, баарыбызга оор келет» деп айтылган имиш.

Царневди коргоочулар командасында 20 жылдай почта аркылуу бомба жиберип, үч кишини өлтүргөн, дагы далайын жарадар кылган Тед Качинский, Атланта олимпиадасын бомбалаган Эрик Рудольф, 2011-жылы Аризонада элди туш келди атып, алты кишини өлтүргөн, америкалык мыйзамгерди жарадар кылган адамды коргогон адвокат Жуди Кларк бар.

Жогоруда аталгандардын үчөө тең өлүм жазасынын ордуна өмүрүнүн аягына чейин кесилген.

Ал эми айыптоочулар арасында Масачусетсте "ал-Каидага" көмөк көрсөткөндүгү үчүн соттолгон Тарек Механанын ишинде айыптоочу болгон АКШнын баш прокурорунун жардамчысы Алоук Чакра-варти бар.

Царнаевдин соту үчтөн беш айга чейин созулушу күтүлүүдө.

Ынтымагы аз, эрегиши арбын коңшулар

"Азаттык" радиосунун Борбор Азия кызматтары 2014-жылы чөлкөмдөгү өлкөлөрдү түйшөлткөн окуяларды бирге талкуулады.

Катышуучулар: “Азаттыктын” тажик кызматынын директору Сожида Жахфарова, өзбек кызматынын журналисти Октам Каримов жана казак кызматынын редактору Галым Бокаш.

"Азаттык": Урматтуу коноктор, Прага студиясында чогуу отуруп, 2014-жылдагы чөлкөм үчүн жана анын ичинде биздин өлкөлөр үчүн урунттуу окуялар кайсылар болду, сөздү ушундан баштасак...

О.Каримов: Келечекти аныктаган өзгөрүүлөр көп болду. Жыл соңунда Кыргызстандын Бажы биримдигине кириши региондогу күчтөрдүн позицияларын өзгөртөт. Өзбекстанда президенттин айланасында чуулгандуу окуялар болду, президенттин тун кызы Гүлнара Каримова үй камагына түшкөнү кабарланды, азырынча кандай отурганын эч ким барып көргөн жок.

Президенттин небереси - кичүү Ислам Каримов атайын билдирүүлөр менен чыкты. Мына эки апта мурун парламенттик шайлоо болду, жаңы депутаттардын тизмесин карасак, бир дагы академик, жазуучу, искусство адамдары жок. Өзбек парламентине өзбекстандыктар тааныган инсандар келген жок. Ал эми 2015-жылдын кызуу интригасы - 30-январда 77ге чыккан Ислам Каримовдун кайра шайланышы болчудай.

Сожида Жахфарова
Сожида Жахфарова

С.Жахфарова: 2014-жылы орчундуу окуялардын сабында: Кытай Тажикстанга алты миллиард доллардан ашуун кредит убада кылып, бул алды менен энергетикалык долбоорлорго жумшалары айтылды.

Сөз эркиндиги жаатында бийликтер соңку жылдары карманган принциптерден тайып, медианы кысымга алуу жүрдү, андыктан көпчүлүк журналисттер өзүн-өзү цензуралоого өтүштү. Бийликти сындоо азайды. Дагы бир орчундуу окуялар – кыргыз-тажик чек арасындагы чырлар болду. Бактыга жараша эки өлкөнүн өкмөттөрүнүн аракети менен чоң жаңжалга айланган жок.

2014-жылдын экинчи жарымы украин кризиси, Орусиянын бир чатырдын алдына мурдагы советтик өлкөлөрдүн башын коштуруу аракетин айтсак болот. Бажы союзу, Евразия экономикалык биримдиги сыяктуу бирикмелер түзүлдү. Дүйнөнү нес кылган “Ислам мамлекети” радикал тобу биздин регионду кыйгап өткөн жок.

Галым Бокаш
Галым Бокаш

Г.Бокаш: Казакстанда президент Нурсултан Назарбаев жеңүүчү болуп чыкты. Назарбаевдин режимине каршы күрөшкөн эң ири оппозициялык фигуралардын баары камакка алынды. Австрияда баш калкалап жүрүп, соңку кезде Мальтада турган мурунку күйөө баласы Рахат Алиев менен Казакстандын улуттук коопсуздук комитетинин мурунку төрагасы Айнур Мусаев экөө Венада камакка алынды. Эми соту болот. Назарбаевдин эң чоң оппоненти, мурунку банкир Мухтар Аблязов болсо Францияда камакка алынып, учурда аны Украинага же Орусияга экстрадициялоо боюнча сот жүрүп жатат. Мындан бир нече күн мурун Польшада бозгун макамында жүргөн Муратбек Кетебаев деген дагы бир оппозициялык белсендүү активист Испанияда кармалды.

Казакстанга соңку жылдары чет элдик лидерлер барбай калган. Быйыл Швейцариянын, Франциянын, эң осол делген Чехиянын президенти да барды. Мунай менен газдын эсебинен Назарбаев аймактагы салмактуу саясий оюнчу деңгээлинде калды.

Бирок Казакстанда ички проблемалар көбөйдү. Биринчиден: саясий интригалар, клан аралык кармаш катуу күчөдү. Азыр карагандылык кланды башка бир кландардын талкалап жатканы анык көрүнөт. Мурун Казакстанда генералдар, министрлер соттолгон эмес. Азыр он чакты генерал, мурунку министрлер соттолуп жатышса, анын ичинде экс-премьер Серик Ахметов үй камакта отурат. Ага жемкорлук, кызматтан кыянаттык менен пайдаланган деген айыптар тагылган, бирок бул клан аралык согуштун айынан болуп жатканын жана ал кармаш Назарбаевдин көзөмөлүнөн чыгып кеткенин элдин баары билет.

Президенттик үй-бүлөнүн ичинде дагы баланс тең эмес, ошондуктан азыр Дарига Назарбаеваны парламентте “Нур-Отан” фракциясына жетекчи кылып жогорку позицияга коюшту.

2014-жылдагы орчундуу окуя - үйсүздөрдүн козголушу болду. Жыл ичинде бүткүл өлкөдө үйсүз адамдардын биригүүсү байкалды. Алар Астанага келип, нааразылыктарын системалуу түрдө көрсөтө алышты. Астанадагы нааразалыктарды “Кичи Евромайдан” деп атап коюшту. Айта кетсек, үйсүздөрдүн полицияга каршы чыгуусу, өрттөө сыяктуу нааразылыктары жылдан жылга күчөп баратат. Ал тургай жылдын соңундагы өз кайрылуусунда президент Назарбаев алардын маселесине токтолууга мажбур болду.

ЕАЭБ: Өзбек бийлиги каршы, тажиктер ойлонууда

Г.Бокаш: Казакстан үчүн 2014-жылдагы эң маанилүү окуя – Евразия экономикалык биримдиги (ЕАЭБ). Украинанын чыгышы менен Крымдагы окуялардан кийин казактар катуу ойлонуп калышты. Орусия менен дүйнөдө кургактагы эң узун жети жарым миң чакырым чек арасы бар жана түндүк жана түштүк облустарында орус диаспоралары турган кезде Казакстан, албетте, кооптонот. Көптөр ойлогондой, эң ири орус диаспорасы АКШда эмес, Казакстанда, бул өлкөдө төрт миллиондой орус улутундагылар жашайт. Ошондуктан ЕАЭБ көпчүлүккө Советтер Союзунун кичи модели кайра тирилгендей таасир этти.

Октам Каримов
Октам Каримов

О.Каримов: 5-декабрда Өзбекстан Конституциясынын 22 жылдыгына багышталган салтанаттуу жыйында президент Каримов расмий тексттен четтеп, ушул маселеге токтолду. “Кийинки кезде совет доорун эңсегендер көбөйүп кетти. Мындай пикирлер кайдан чыгып жатканын мен билем” деген Каримов сүйлөп жаткан трибунасына муштумун кезеп туруп, “Эч качан, эч качан СССРге окшогон түзүмдөргө кайтпайбыз!” деди.

Ага чейин президент Каримовдун өзүн таң калдырган нерсе - Өзбекстанда орусиячыл көз караш күчтүү экени байкалды. Экинчиден, Орусиянын федералдык миграция кызматынын каттоосунда турган өзбек мигранттардын саны эки жарым миллион. Бул легалдашкан, катталган гана мигранттар. Алардын Орусияга каршы болуусу мүмкүн эмес, тескерисинче Орусия - Өзбекстандын мамилеси тыгыз болушун каалашат. Алар Орусия менен чогуу биримдикке кирип калсак, эч ким басым көрсөтпөйт деп ишенишет. Өзбекстанда калктын позициясы менен расмий саясат бири-бирине каршы келет. Мына Кыргызстан бул биримдикке кошулду, Тажикстан ага ыктаганын билдириптир. Анда Өзбекстандын түндүктөгү коңшусу Казакстан, чыгыштагы коңшусу Кыргызстан, түштүктөгү коңшусу Тажикстан - баары тең бир биримдикке кирип кетсе, батышындагы Түркмөнстан эле калат.

С.Жахфарова: Эртеби-кечпи Тажикстан дагы Евразия экономикалык союзуна мүчө болот. Өзүңөр билгендей, Тажикстандын кара май, алтын, газ сыяктуу табигый байлыктары жок, андыктан тажиктер бул бирикмеге кирбейбиз, башка жолду тандайбыз деп айта албайт. Мындан башка жол жок, коңшу Кыргызстан ал бирикмеге кирди. Биз чек аралашпыз. Негизги көйгөй да, максат да чек араны бекемдөө. Эгер биримдикке мүчө Кыргызстан өз чек араларын бекемдеп салса, Тажикстан Кыргызстан аркылуу эч кандай товар ала албай калса – кандай болот? Жалпысынан айтканда, учурда дүйнөдө болуп жаткан өзгөрүүлөрдөн улам чакан өлкөлөр саясий соодалашкан оюндарда мүмкүн болушунча өзүнө арбын пайда алууну көздөйт. Албетте Тажикстан бул бирикмеге кирээрден мурун биринчи кезекте Орусиядан көбүрөөк пайда көрүүгө аракеттенет.

Экинчиден, Орусия менен Тажикстан стратегиялык өнөктөш. Абдан көп сандагы мигранттарыбыз Орусияда жүрүшөт, айтор, маанилүү нерселер картага коюлган. Орусия болсо өз таасиринен кантип эле Тажикстанды чыгарып койсун. Албетте Кремлге анын уруксаты менен жашап, амири менен эсептешип туруусу маанилүү.

Дин: саясат, репрессия, коопсуздук

О.Каримов: Кийинки 10-15 жыл ичинде Өзбекстанда “Мемориал” уюмунун маалыматына таянсак, 15 миңдей киши диний негиздер менен абакта жатат. Өкмөт күч менен коомду дүнябий (светтик) кылууга аракет кылууда. Коопсуздук жагынан карасак, потенциалдуу коркунуч бар. Маселен, Кыргызстан менен салыштыра турган болсок, мындан 20-30 жыл мурун Анжиян менен Оштун тургундарын айырмалоо мүмкүн эмес болчу. Аялдардын кийингени, эркектердин жүрүм-турум окшош болсо, азыр кескин айырмаланат.

Кыргызстанда сакал койгондор бар, аялдар, айрыкча өзбек аялдар хижаб кийип жүрүшөт. Өзбекстанда муну көрө албайсыз, минтип отурса, Каримов бийликтен кеткенден кийин өлкөдө жарылуу болушу мүмкүн. Президент Каримов баарын күч менен кармап турат. Кала берсе, абакта миңдеп жаткандар бир кезде чыгышат, алардын үй-бүлөлөрү, жакындары, нааразы болгондор чыгат. Андыктан Өзбекстан азырынча качан атылып кетээри белгисиз дүрмөттөлгөн куралдай эле кырдаалда.

С.Жахфарова: Тажик бийликтери азыр исламга байланыштуу нерселерден “өз көлөкөсүнөн корккондой” эле чочуй баштады. Эч кандай радикалдык же экстремисттик маанайга тиешеси жок диний уюмдар кайырмакка илинүүдө.

Эч кимге белгисиз “Нури-Нахзат” деген топ жашыруун камераларды колдонуп, Тажикстандагы "Ислам кайра жаралуу" партиясынын активисттери делген адамдардын сексуалдык мүнөздөгү видеолорун тартып алып, интернетте жайылтты. Бул болсо коомго “мына силер туу туткан ислам жолундагы адамдар эл алдында бирди айтса, андан кийин таптакыр башка нерсени жасашат” деген кабарды жеткирүү эле. Муну менен тажик бийликтери “Ислам мамлекети” баштаган динчилдер бийликке келсе, эмне күтүп турганын өзүңөр аңдагыла деген максатты көздөп, аны калың элдин мээсине кылдат жеткирди. Ошондой катар-катар чыккан секс-видеолордон кийин исламчыл партия менен шайлоого барууга белсенген бир топ таанымал инсандар андан баш тартышты.

Г.Бокаш: Соңку убакта мурун Казакстанда болбогон бир тенденция бар. Казакстанда мусулмандар тек гана суннит багытында, ханафи мазхабындагы матрудия акыйдасында болуусу керек деген. Светтик мамлекет мындай диний риторика менен сүйлөбөшү керек. Биздин мусулмандар мына мындай болуусу керек деп айтканы туура эмес. Муну менен мамлекет арбитр макамынан айрылып калды.

Ал эми диний консервативдүү топтор: неосалафилер, салттуу исламчылар, сопулук - тасавүф – булардын баары менен тыгыз иштешүү керек. Азыр болсо мамлекет менен мусулмандардын ортосунда муфтият деген ортомчу бар. Муфтият – суннизмдин ханафи багытында жана матрудия акыйдасында. Жогорудагы топтор менен атайын кызматтар иштешет, ал тек гана террор менен коркутуу. Андыктан мындай кысымга алынган катмар Казакстанда калыңдап баратат. Анын үстүнө Казакстанда мунайдын акчасы, башка кирешелер бар, азыр сакалчан, багалеги кыска адамдар көбөйүп баратат. Мындай адамдардын радикалдашуусуна бийлик өзү түрткү болууда. Ошондуктан Караганды, Акмоло облустарынан, Экибастуздан Сирия менен Иракка кетип жаткандар өтө көп. Өзбекстан менен салыштырсак, Казакстандын калкынын саны аз, бирок Сирия менен Иракта согушуп жүргөн казактар өзбектерге караганда алда канча көп. Дагы бир кызык – үлкөн министрдин, агенттиктин төрагасынын, партиянын катчы деңгээлинде жүргөн радикалдык риториканы колдонгон динчил адамдар көп.

"Азаттык": Борбор Азиядагы мамлекеттер эгемендик алгандан бери чечилбей келаткан көйгөй - чек ара маселеси. Кыргызстандын Чек ара кызматы берген маалыматты карасак, 2014-жылы Кыргызстандын коңшу өлкөлөр менен чек арасында катталган түрдүү чыр-чатактардын саны кырктан ашкан. Алардын онго жакынында ок атылган. 32 жаңжал кыргыз-тажик, беши кыргыз-өзбек, экөө кыргыз-казак жана бирөө кыргыз-кытай чек ара тилкесинде болгон.

Мындан сырткары кыргыз-тажик чек арачылары арасында үч жолу куралдуу кагылышуу болуп, онго жакын чек арачы жараат алган. Борбор Азиядагы коңшу мамлекеттер канткенде эффективдүү кызматташып, бирге өнүгө алат, буга тоскоол болгон факторлор кайсылар - талкуунун аудиосунан уксаңыз болот:

Борбор Азиядагы орчундуу окуялар
please wait

No media source currently available

0:00 0:27:17 0:00
Түз линк

Баткен: Чарбак-Сохтогу “муз эрий элек”

Чарбак айылы, Баткен. 23-март, 2013-жыл

Баткендин Чарбак айылы менен Өзбекстандын Сох анклавына караштуу Ушар айылынын ортосундагы чек ара чырына туура эки жыл болду.

Кыргыз тараптан 30дай киши барымтага алынган бул жаңжал акыры чек арадагы абалдын өзгөрүшүнө түрткү болгон. Атап айтканда Кыргызстандын айылдары үчүн кошуналарга көз каранды болбогон жолдор салынып, суу, электр энергия маселелери чечилген.

Бирок дээрлик аралаш отурукташып, чек арада орун алган бул эки айылдын күнүмдүк мамилеси, алака-катышы калыбына келбей турат.

2013-жылдын январь айынын башында Өзбекстандын Сох анклавына караштуу Ушар айылынын тургундары Баткендин Чарбак айылына бастырып кирип, 30 кишини барымтага алуу чырынан кийин бир топко чек ара каттамдары жабылып, аймактагы кыргыз айылдарын көз карандысыз суу, жол, электр энергиясы менен камсыздоо маселелери курч коюлуп турду.

Ошондон кийин өкмөт андагы тез арада чечилчү маселер үчүн 370 млн. сом каражат бөлүп, Чарбак айылын ичүүчү таза суу менен камсыздап, айланма жол куруп, айылга медициналык тейлөө мекемесин чечип берди. Бирок кошуна мамлекеттин айылы менен мурдагы мамиле калыбына келген жок.

“Эки айыл эки жылдан бери бири-бирине каттабайт, соода-сатыгы да жок жашап келүүдө”, - дейт жергиликтүү Мирбек аттуу тургун:

- Эки жылдан бери, атап айтканда ошол уруш чыккандан бери карым-катыш, мамиле кылбайбыз, алака токтогон. Базарларыбыз да өзүнчө, эч мамиле жок. Мурда кирип-чыгып, той, мааракелерге барып турсак, азыр андай нерселер жок.

Жаңжалга чейин Өзбекстандын Сох анклавынын айланасындагы он чакты кыргыз айылдары өзбекстандык кошуналары менен соода-сатык кылып, жыйнаган түшүмүн ошолорго сатып келген.

Кыргызстандагы Сох анклавы
Кыргызстандагы Сох анклавы

Азыр болсо кошуна чек арачылар да көзөмөлдү күчөтүп, кирген-чыккан кишини тыкыр текшерип, жүк алып өтүү да кыйындап калган.

Чарбактагы мектеп мугалими Ашыралы мырза болсо, бир жагынан абалдын ушинтип турганы эле жакшы окшойт деген ойдо. Анткени эки эл бири-бирине катташпагандыктан жаңжал да болбой, кыргыз айылдары өз жайыттарын кенен пайдаланып калышканын айтат:

- Чарбак айылына таза суу келди. Андан тышкары жолдор оңолду. Түнкү саат экиби, үчпү, келиндердин төрөт сыяктуу иштери чечилип калды. Ошондогу уруштун кесепетинен азыр тажиктер менен мамиле жок. Алардын бак-дарактары кыргыз тараптан сугат суу жетпегендиктен гектарлап куурап жатат. Ошондуктан азыр булар суу бер, жайыт бер деши мүмкүн. Андан көрө мамиле ушундай суз болуп турганы эле жакшы.

Чек аралаш аймак тургундары ымала кылып, мамилесин андан ары улантып кетүүдөн кооптонушат. Чек арадагы майда соода-сатык кылам деп, же чарбагында өстүргөн бир аз түшүмүн сатам деп, кошуна чек арачылардын огунан каза болгон учурлар да катталып келүүдө.

Чарбак айылын Сох анклавынан бөлүп турган чек ара тилкеси. 7-январь, 2013
Чарбак айылын Сох анклавынан бөлүп турган чек ара тилкеси. 7-январь, 2013

Баткендеги Жаш саясатчылар клубунун лидери Бахрам Рахманкулов мамилени үзүп койгондо эки эл бирдей кыйналарын, анткени эки элдин тиричилиги бири-бири менен тыгыз байланышта экенин айтууда. “Эгер мамиле мурдагы калыбына келсе, андан эки тарап тең пайда көрөт”,- дейт жаш саясатчы.

- Чек арада жашаган эл экономикалык жактан бири-бирине көз каранды. Көптөгөн жылдардан бери экономикалык мамилелердин, соода-сатыктын шартында чек арада жашаган элде жашоонун наркы кыйла арзан болуп келген. Ал эми бүгүнкү күндө чек аранын биз тараптан, алар тараптан мажбурланып, жабылып турушу бул жактагы эки эл үчүн бирдей оор болуп жатат.

Жыл башынан бери кыргыз-өзбек чек арасында сегиз жаңжал катталып, мамилелерде чыңалуу жеңилдей албай турат. Эки жыл мурдагы жаңжалдан кийин кыргыз тарап Өзбекстандын Ушар айылына суу берүүнү токтотконунан улам 20 гектардай бактары куурап, боз талаага айланып калганын жергиликтүүлөр айтышууда.

Баткен облусунун ичинде жайгашкан Өзбекстандын Сох эксклавында 60 миңдей калк жашайт. Сох Өзбекстанга таандык болгону менен, анын басымдүү бөлүгү тажик улутундагылар.

Өзбек имамдары Жаңы жыл тосууга каршы эмес

Өзбекстан, Самаркан шаары. 28-декабрь, 2014-жыл

Өзбекстан мусулмандарынын диний башкармалыгы Жаңы жылды тосууга шарият уруксат берет деп эсептейт. Буга далил катары башкармалыктын сайтында жарыяланган атайын фатвада Курандын аяттары келтирилген.

Жаңы жыл алдында фатванын тексти Ташкенттин жана башка ири шаарлардын мечиттеринде жума намазда айтылуучу кутба катары окулганы айтылууда.

Көптөр муну имамдар Жаңы жылды майрамдоого уруксат берди дегендей түшүнүшкөн.

Өзбекстан мусулмандарынын диний башкармалыгынын жетекчи орун басары, шейх Абдулазиз Мансурдун айтымында, диний башкармалык Жаңы жылды тосууга уруксат бергени менен аны кеңири майрамдоого тыюу салынат.

- Пайгамбарыбыздан баштап биз ай жылнаамасы боюнча диний майрамдарыбызды белгилеп, орозо кармап, ажылыкка барабыз. Бирок бул деген мусулмандардын күн жылнаамасы менен иши жок дегенди билдирбейт. Биз дүйнө менен байланышыбызды, күнүмдүк жашообузду кадимки жылнаама менен өткөрөбүз да. Эгер бул календарь боюнча жыл жаңырып жатса, мусулмандар аны жакшы үмүттөр жана дубалар менен тосууга эмнеге болбосун? Бул жерде кеп Жаңы жылды тосуу жөнүндө болуп жатат, майрамды спирттик ичимдиктер жана балатыны кооздоо менен белгилөөгө, албетте тыюу салынат, - деди шейх Абдулазиз Мансур.

Интернеттеги Фейсбук жана башка социалдык тармактарда кызуу талкуу жараткан башкармалыктын бул фатвасында мындай деп жазылган:

Бишкектеги Жаңы жыл майрамынан бир көрүнүш. 31-декабрь, 2014-жыл
Бишкектеги Жаңы жыл майрамынан бир көрүнүш. 31-декабрь, 2014-жыл

“Биздин элдин арасында Жаңы жыл, аны тосуу, адамдардын бири-бирин куттуктоосу мусулманчылыктын принциптерине жатпайт, ал тургай бул христиандардын майрамы деген кептер айтылып жүрөт. Биз аларга 1-январь бул христиандардын майрамы эмес, бул христиандардын жылнаамасы боюнча бардык элдер үчүн жылдын башталышы деп айтаар элек. Жаңы жылдын биринчи күнүн тосууну диний майрам эмес, биздин жашообузга дагы бир жылдын кошулушун, алдыда өткөн жылы үлгүрбөй калган бардык иштерибизди жасоого ниет кылуу мүмкүнчүлүгү катары белгилесек болот”.

Quran.uz сайтында фатваны негиздөө катары Курандын Рум сүрөөсүнүн биринчи беш аяты келтирилген. Ал аяттарда мусулман майрамдарынан башка дүйнөдөгү окуяларга байланыштуу кайсы даталар белгиленсе болоору көрсөтүлгөн.

Мурда Өзбекстандын диний башкармалыгы Нооруз, 8-март жана башка майрамдарды белгилөө боюнча бир катар фатваларды чыгарган. Алар да момун мусулмандар жана интеллигенттер арасында кызуу талкууларды жаратып келген.

Гуантанамо туткундары Казакстанга келди

АКШ Гуантанамо түрмөсүнөн беш туткунду Казакстанга жөнөттү. Казак бийликтери аларга качкын макамы бериле электигин билдирүүдө. Жаңы жылдын так алдындагы бул кабар Казакстанда aйрымдардын бүйүрүн кызытууда.

АКШ Кубадагы аскер абагынан беш туткунду Казакстанга жибергени 30-декабрда маалым болду. Бул туткундардын үчөө Йеменден, экөө Тунистен. Алар АКШ көзөмөлдөгөн Гуантанамо Бей түрмөсүндө он жылдан ашык отуруп чыгышты. Алар убагында "ал-Каида" террордук уюму менен алакалаш исламчыл согушкерлер деген шек менен Пакистанда колго түшүрүлгөн эле.

Өз билдирүүсүндө Пентагон бешөөнү Казакстанга жөнөтүү тууралуу чечим «бир добуштан» кабыл алынгандыгын бышыктаган.

Казакстандын Тышкы иштер министрлиги бул адамдар АКШ бийликтери тарабынан «айыптоо үчүн жетиштүү негиз болбогондуктан» бошотулгандыгын билдирди. Министрликтин маалымдамасында, Казакстан аларды «өздөрүнүн жеке кайрылуусу жана Бириккен улуттар уюмунун Качкындар боюнча жогорку комиссарынын тийиштүү өтүнүчү менен катар Казакстан өзүнө алган эл аралык милдеттенмелердин жана гуманитардык себептердин негизинде» кабыл алып жаткандыгы айтылды.

Гуантанамо Бей
Гуантанамо Бей

Казакстандын Тышкы иштер министрлигинин кабарлашынча, бул бешөөнө качкын макамын берүү тууралуу чечим али кабыл алына элек. Алардын иши Казакстандын Ички иштер министрлигинин негизинде жана Казакстандын мыйзамдарына ылайык каралмакчы. Ал эми чыгымдарын эл аралык уюмдар көтөрө турган болууда. Мунун алдында Ооганстандын өкмөтү Гуантанамодон төрт ооган жараны чыгарылганын бышыктаган.

Ооганстандын Жогорку Тынчтык кеңешинин мүчөсү Казы Мухамад Амин Вакад «төртөө талиб бийлиги тушунда жогорку кызматтарда болгонун, ошондуктан АКШнын өкмөтү аларга издөө салып, Гуантанамого камаганын» билдирди. 20-декабрдагы сөзүндө ал «төртөөнүн эркиндик алышы ооган жергесинде тынчтык орнотууга салым кошот» деген үмүтүн кошумчалап, Гуантанамодо кала берип жаткан башка оогандар да бошотулат деген үмүтүн билдирген. Бирок Вакад Гуантанамодо кала берип жаткан 130га чукул туткундун канчасы оогандар экендигин айтуудан баш тарткан. Анын сөзүнө караганда, кыязы бошотулган оогандар өз мекенине кайтат. Ал эми андан мурда, ноябрда Гуантанамодон чыккан беш туткун Грузияга жана Словакияга жөнөтүлгөн эле.

Гуантанамодо «күнөөсү далилденбей, бирок коопсуздук абалга» байланыштуу өз мекендерине жиберилбей турган дагы башка туткундар бошотулууда.

Гуантанамонун жабылышын талап кылган активисттер
Гуантанамонун жабылышын талап кылган активисттер

Гуантанамо туткундарын башка өлкөлөргө өткөрүп берүү АКШ президентинин бул талаштуу түрмөнү жабуу далалатынын чегинде жүргүзүлүүдө. Бул түрмө 2001-жылдын 11-сентябрындагы АКШдагы террордук чабуулдардан кийин ачылган болчу. Аны укук коргоочулар
«мыйзамдык кара тешик» деп сынга алып келишет.

Пентагон Казакстанга жөнөтүлгөн тунис жарандары Абдел ал-Хакеми жана Абдулла Бин Али Ал-Луфти, ал эми йемендик туткундар Асим Табит Абдулла ал-Халаки, Мухаммад Али Хуссайн Канайна жана Сабри Мухаммад Ибрахим ал-Кураши экендигин маалымдаган.

Мындан бир нече күн мурда Гуантанамону жабуу боюнча президент Барак Обаманын атайын элчиси Клифф Слоан кызматынан кеткен эле. Айрым маалыматтарга караганда, Слоан туткундарды бошотуунун өтө жай жүрүп жаткандыгына абдан нааразы болуп келген. Мындай бошотууну Пентагон жактырышы керек.

Пентагондун мурдагы жетекчиси Чак Хейгелге өз кезегинде Ак үйдөн Гуантанамону тез арада бошотуу боюнча кысым болуп келген. Хейгел ноябрда иштен кеткен эле.

Казак бийликтери акыркы жылдары Казакстандын өзүндөгү исламчыл фундаменталисттерге карата катаал чараларды көрүп келатат. Өкмөт сынчылары "исламдык согушкерлер коркунучу деген шылтоо менен Назарбаевдин бийлиги өз оппоненттерин кысымга алат" деп келишет.

«Террорчулар» деп шектелген, мухиттин ар жагындагы түрмөдөн бошотулгандарды Казакстанда айрымдар шектенүү менен кабыл алды. "Азаттыктын" казак кызматынын сайтындагы комментарийлердин дээрлик бардыгы терс маанайда экендиги байкалды. Окурмандардын бири "бизде өзүбүздүн талиптердин ачык да, тымызын да колдоочулары жетиштүү" деп жазган.

Ислам Каримов 29-мартта "ат алмаштырбайт"

Ислам Каримов президенттик шайлоо оюнун бул ирет кандай өткөрөрү үч ай ичинде айкын болот.

Быйыл 29-мартта Өзбекстанда президенттик шайлоо болот. Ислам Каримов турганда өлкөдөгү башы көрүнгөн жетекчилерден кимдир бирөөнүн даап өзүн президентке талапкер көрсөтөөрү күмөн.

Ушундан улам“Кечүүдө ал алмашпайт” деген кепти жакшы көргөн президент Каримовбирден бир күчтүү талапкер катары өлкөнү дагы беш жыл башкарууга элден ырасмий мандат алышы мүмкүн.

27-декабрда Өзбекстанда президенттик шайлоо өнөктүгү ырасмий түрдө башталды. Азырынча саясый жарышка түшчүлөрдүн бири да өз ниетин ачык билдире элек. Эгер акыркы эки президенттик шайлоонун тажрыйбасын эске алсак, бул ирет да Ислам Каримовдон чылбыр талашчу көй кашка инсандардын чыгарына көп ишенич жок. Себеби, мурдакы СССР Эл депутатыПулат Акун баамдагандай,чейрек кылым өлкөнү чеңгелинде бекем кармаган Каримов андан жүгөн талашчу адамдарды “баш көтөртпөй” жок кылгандын механизмин мыкты билет:

-Каримов өз карьерасын бийликтин эң төмөнкү тепкичинен баштагандыктан мансапты колдон качурбоонун технологиясын абдан жакшы үйрөнгөн. Анысын пайдаланып, өзүнө каршы чыгышы же бийлигине коркунуч жаратышы мүмкүн адамдарды ырааттуу жок кылып келген. Ошондуктан өзбекстандыктар азыр бир да күчтүү саясатчыны билбейт. Андай адамдар болсо, иштен алынат же жок кылынат.

И. Каримов өз атаандаштарын ирдетпей жок кылууну 1990-жылы мартта Өзбек ССРинин Жогорку Кеңеши тарабынан президент шайлангандан кийин эле баштаган. 1991-жылкы президенттик шайлоодо ага чакырык таштаган белгилүү акын Мухаммед Салых “мамлекетке чыкынчылык кылды” деп айыпталып, өлкөдөн качып кетип жанын сактап калган. Башка бир болочок тизгин талашчу адам- Шүкүрулло Мирсаидов вице-президент кезинде кызматын кыянат пайдаланып, казынага 5, 6 млн доллар чыгым келтирген деп, мүлкүн конфискакациялоо менен үч жылгасоттолгон.Мирсаидов 1991-жылкы жалпы элдик президенттик шайлоонуальтернативдүү өткөрүүнү талап кылган жанаКаримовду 1991-жылы 19-августта ГКЧПны колдогон деп сындаган 200дөй депутаттын ачык катынын уюштуруучу деп шектелген.

Мындай куугунтуктоолордон кийин Ислам Каримов 1995-жылы референдум аркылуу бийлик мөөнөтүн беш жылга узаркан. Ал2000-жылы январда 92 % добуш менен кайра шайланат. Ошондо жалгыз атаандашы Абдулхафиз Жалалов шайлооканадан чыгар менен Ислам Каримовду колдоп добуш бергенин жарыя кылган.

2007-жылкы шайлоодо Каримовго бийлик өзү кошкон талапкерлер: парламент төрагасынын эки орун басары жана өкмөттүн карамагындагыАдам укугу боюнча улуттук борбордун мүдүрү атаандаш болушкан. Бул үч талапкердин бири дагы эч качан Каримовдун атына кыпындай да сын сөз айтышпаган. Эл аралык уюмдар 2007-жылкы шайлоо да жети жыл мурдакыдай эле калыс өтпөгөнүн айтып сындашкан.

Соңку жылдары Швецияда жашаган Пулат Акундун баамында, 2015-жылдын 29-мартындагы шайлоодо кайрадан эле Ислам Каримов жеңип чыгат. Себеби, 77 жаштагы “раис” бийликти башка бирөөгө ыраа көрбөйт жана башка бирөөгө калтыргандан коркот , дейт оппозициядагы өзбек саясатчысы:

-Ал бийликти аябай жакшы көрөт жана Өзбекстандагы эң жогорку мамлекеттик кызматты башка бирөөгө берейин деген ниети жок. Каримов бир нече кылмыш жасады. Мисалы, Анжиянда тынч демонстрацияга ок атылып, көп адам өлдү. Эгер Каримов президенттиктен кетсе, жоопко тартылышым мүмкүн деп коркот. Көптөгөн бейкүнөө адамдар репрессияланды, түрмөгө отургузулду. Кыйноолордон өлдү. Бул үчүн жоопко тартылышым мүмкүн деген кооптонуу Каримовдун өмүрүнүн акыркы мүнөтүнө чейин президенттик орунда турушуна себеп болушу мүмкүн.

2005-жылкы Анжияндагы коогалаңда, ырасмий маалымат боюнча,187 адам өлгөн. Бирок адам укугун коргоочулар жана күбөлөрдүн ырасташынча, аскерлер курал элге чыгарган октон 700дөй жаран курман болгон.

Өзбекстандын конституциясы боюнча бир адам эки мөөнөттөн ашык президент боло албайт. Ошон үчүн Каримовдо кезектеги шайлоого катышууга укугу жок. Бирок, 2014-жылы 15-майда Самаркандда болгон эл аралык илимий жыйында Каримов чет элдик дипломаттар жана окумуштууларга кайрылып: “Мени бийликте узактан бери отурат деп сындашат. Сындай беришсин, мен баари бир калам. Сындай беришсин, мен баари бир ишимди улантканды каалайм. Мунун эмнеси жаман?” деген жанаУлугбек 40 жыл ашык бийликте отурганын мөөр баскандай алардын эсине салган.

"Жагдай ушундай болуп калды, –дейт мурдакы СССРдин эл депутаты Пулат Акун.- Каримов ар жолу президенттик шайлоо жакындаганда эле кечүүдө атты алмаштырбайт деген сөзүн кайталайт. Биз 25 жылдан бери кечүүдөн өтүүдөбүз. Ислам Каримовдун Өзбек элин бул жээктен экинчи жээкке өткөрөйүн деген ниети барбы же жээкке чыгарам деп, дарыянын ортосунда чөктүрүп жибереби?"

Ислам Каримов президенттик шайлоо оюнун бул ирет кандай өткөрөрү үч ай ичинде айкын болот.

Австрияда Рахат Алиевге айып тагылды

Рахат Алиев

Казак президенти Нурсултан Назарбаевдин экс-күйөө баласы Рахат Алиев адам өлтүргөн деп Австрияда айыпталды.

Батыш маалымат булактарынын кабарлашынча, Рахат Алиев 2007-жылы “Нурбанктын” жетекчи-менеджерлери Жолдас Темиралиев менен Айбар Хасеновдун өлүмү боюнча айыпталууда.

Рахат Алиев өзү мындай айыптоону "ойдон чыгарылган жана саясий өч алууну көздөйт" деп башынан эле четке каккан. Ал кайын атасынын каарына кабылган кезде Казакстандын Венадагы элчиси болгондуктан, ошол бойдон мекенине кайтпай Австрияда саясий качкын ирети жашап жүргөн.

Рахат Алиев менен Нурсултан Назарбаев
Рахат Алиев менен Нурсултан Назарбаев

Рахат Алиев Нурсултан Назарбаевдин улуу кызы Дариганын мурдагы күйөөсү. 2007-жылы май айында Алиевге каршы Казакстанда кылмыш иши ачылгандан көп өтпөй Дарига Назарбаева күйөөсү менен ажырашканы маалымдалган. Дарига Назарбаева азыр казак парламентинин төмөнкү палатасы - Мажилистин төрагасынын орун басары жана “Нур Отан” партиясынын парламенттик фракциясын жетектейт.

Кийинки 2008-жылы Алматы шаардык соту генерал-майор Рахат Алиевди кылмыштуу топту түзгөн, адамдарды уурдаган жана бийликти басып алууга кам көргөн деп таап, сыртынан 20 жылга абакка кескен. Сот ошондой эле мурда өлкөдөгү кирешелүү салык кызматында төрага орун басары, анан төрага, Улуттук коопсуздук комитетинде жана Тышкы иштер министрлигинде биринчи орун басар кызматтарында иштеген Назарбаевдин мурдагы сүймөнчүктүү күйөө баласын бардык наамдары менен дипломаттык даражасынан ажыраткан.

Астана буга чейин Алиевди эки жолу Австриядан өткөрүп алууга аракет кылып, бирок Вена сот калыс өтпөйт деген негизде өтүнүчтү канааттандырган эмес. Анткен менен 2011-жылы Рахат Алиевге каршы өз алдынча тергөө баштаган. Ошентсе да экс-күйөө бала 2014-жылы июнда Австрия бийликтерине өз эрки менен келип, ошондон бери камакта кармалууда. Австрия полициясы тергөөнүн жүрүшүндө дагы башка саясий эмигранттар - Казакстан улуттук коопсуздук комитетинин мурдагы төрагасы Алнур Мусаевди жана Алиевдин экс-жардамчысы Вадим Кошлякты камакка алат.

Рейтерс агенттигинин билдиришинче, Р. Алиев күрөөгө койо берилиши ыктымал. Эгер сот аны күнөөкөр деп тапса, 10 жылга чейин эркинен ажыратылышы мүмкүн. Кээ бир булактардын (Associated Press, Reuters) маалымдашынча, журт башы Назарбаевдин экс-күйөө баласы Ата мекенинде калган өмүрүн абакта өткөрүшү мүмкүн же 40 жылга чейин кесилиши ыктымал.

Рахат Алиев 2009-жылы англис тилинде мурдагы кайын атасы Нурсултан Назарбаевди 1930-жылдардагы Америкада белгилүү үй-бүлөлүк мафиячыл топтордун башчысына салыштырып жана анын “былыктарын” ашкерелеген көлөмдүү китеп (The Godfather-in-law) жарыялаган. Китепти ал орус тилинде да чыгарган.

Азаттыктын жаңылыктары, 26-декабрь

Азаттыктын жаңылыктары, 26-декабрь
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:42 0:00

Өзбекстанда Норвегиядан келген мигранттар кесилди

"Өзбекстан" телеканалы көрсөткөн берүүдөн алынган сүрөт.

Норвегиядан Өзбекстанга кайткан алты эмгек мигранты 12-13 жылга эркинен ажыратылды. Аларга тыюу салынган уюмдарды түзгөн жана өлкөнүн конституциялык түзүлүшүнө каршы аракеттенген деген оор айыптар тагылды.

24-декабрда Ташкенттин облустук соту Норвегияда эмгек миграциясында жүрүп, ушул жылдын жазында Өзбекстанга кайткан Шухрат Илхомов, Даврон Рахмонов, Асад Рихсиев, Жахонгир Тожиев, Зафар Каримов, Ахмаджан Холиковду 12-13 жылдан эркинен ажыратты.

Айыпталуучуларга Өзбекстандын Кылмыш-жаза кодексинин 244 (тыюу салынган уюмдарды түзүү) жана 159 (Өзбекстандын конституциялык түзүмүнө каршы аракет кылган) беренелери боюнча айып тагылган.

12 жылга эркинен ажыратылган Шухрат Илхомовдун жубайы Дилноза Илхомова сот процессинде айыпталуучулар Норвегияда Сирияда согушуп жүргөн террорчулар жөнүндө видеолорду көрүшкөнүн моюндарына алганын айтты. Ал эми тыюу салынган уюмдарды түзүү, террорчуларга кошулуу максатында даярдыктан өтүү, бачабаздык кылган деген айыптарды толугу менен танышкан.

- Алар бардык коюлган айыптарды четке кагып, болгону видеолорду көрүшкөнүн моюндарына алган. “Билбегендиктен интернет аркылуу видеолорду көргөнбүз, андан башка мыйзамсыз эч кандай аракет кылган эмеспиз” деп атышат. Сотто өткөн күбөлөр дагы “эч кандай өкмөткө каршы аракеттер болгон эмес. Андан башкасын тергөөчү өзү кошуп койгонун” айтышты – дейт айыпталуучулардын биринин жубайы Дилноза Илхомова.

Ташкенттик укук коргоочу Елена Урлаева соттолгон алты киши Норвегияда бир нече жыл эмгек миграцияда жүргөндөн кийин 2014-жылдын жазында өз мекенине кайтканын айтат. Июль айында укук коргоо органдары камакка алгандан кийин алар кыйноолорго дуушар болгон. Андан соң өздөрүнө каршы көрсөтмө берүүгө мажбур болушкан.

- Жигиттерди аёосуз кыйнашкан, алты күн уйку беришкен эмес. Алар сотто кандай кыйноолорго тушукканын айтышып, жараланган тилдерин көрсөтүшкөн. Бирок прокурор да, сот дагы мындай фактыларга көңүл бурган жок. Анын ордуна алар тергөөчүнүн буйругу менен жазылган айыптарды моюнга алууга мажбурлашты, - деди “Азаттыктын” өзбек кызматына ташкендик укук коргоочу Урлаева.

Жогоруда аты аталган жарандардын иши сотто октябрь айынан бери карала башталган. Сот жараянына көз салган укук коргоочу Шухрат Рустамов соттолуучуларга жасалма кылмыш иши токулганын белгилейт. Аларга каршы 159-берененин колдонулушу туура эмес болсо дагы сот аны көңүлгө алган жок дейт укук коргоочу:

- Бул жасалма иш. Көбүнчө 159-берене туура эмес колдонулат. Бул берене кандайдыр бири аракет жасалганда колдонулат. Диний уюмдун ишине аралашканы үчүн аны колдонууга болбойт. Маселен, 159-берене бийликтин түзүлүшүнө кол салган, коркунуч жараткан адамдарга гана колдонулууга тийиш. Булар өздөрүнө жакпаган адамдарга каршы бул беренени колдонуп калышты.

Сот процесси жүрүп жаткан маалда эле «Өзбекстан» телеканалы “жихадчы-бачабаздарды” катуу сындай баштады. 11-декабрда аталган телеканалдын “Чыккынчы” деген берүүсүндө 37 жаштагы Шухрат Илхомов, 30дагы Даврон Рахмонов, 28деги Асад Рихсиев, 38 жаштагы Жахонгир Тожиев, 29дагы Зафар Каримов жана 34төгү Ахмаджан Холиков жөнүндө баяндалат. Телеканал сот өкүмү угула электе эле айыпталуучулар Норвегияда жашыруун экстремисттик топко мүчө болгон, аларга Осло шаарындагы Абдуваид деген имам башчылык кылган деп жарыялады.

“Өзбекстан” телеканалы качкын макамын алган өзбекстандык жарандарды диний экстремист, жихадчы жана бачабаз деп айыптагандан кийин Норвегия качкындарды депортациялоону токтоткон. “Борбор Азиядагы адам укуктары” уюмунун маалыматына караганда Норвегиядан Өзбекстанга кайткан 18 киши кысымга кабылып куугунтукталган.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG