Линктер

жекшемби, 21-июль, 2019 Бишкек убактысы 16:06

Борбор Азия

Ынтымагы аз, эрегиши арбын коңшулар

"Азаттык" радиосунун Борбор Азия кызматтары 2014-жылы чөлкөмдөгү өлкөлөрдү түйшөлткөн окуяларды бирге талкуулады.

Катышуучулар: “Азаттыктын” тажик кызматынын директору Сожида Жахфарова, өзбек кызматынын журналисти Октам Каримов жана казак кызматынын редактору Галым Бокаш.

"Азаттык": Урматтуу коноктор, Прага студиясында чогуу отуруп, 2014-жылдагы чөлкөм үчүн жана анын ичинде биздин өлкөлөр үчүн урунттуу окуялар кайсылар болду, сөздү ушундан баштасак...

О.Каримов: Келечекти аныктаган өзгөрүүлөр көп болду. Жыл соңунда Кыргызстандын Бажы биримдигине кириши региондогу күчтөрдүн позицияларын өзгөртөт. Өзбекстанда президенттин айланасында чуулгандуу окуялар болду, президенттин тун кызы Гүлнара Каримова үй камагына түшкөнү кабарланды, азырынча кандай отурганын эч ким барып көргөн жок.

Президенттин небереси - кичүү Ислам Каримов атайын билдирүүлөр менен чыкты. Мына эки апта мурун парламенттик шайлоо болду, жаңы депутаттардын тизмесин карасак, бир дагы академик, жазуучу, искусство адамдары жок. Өзбек парламентине өзбекстандыктар тааныган инсандар келген жок. Ал эми 2015-жылдын кызуу интригасы - 30-январда 77ге чыккан Ислам Каримовдун кайра шайланышы болчудай.

Сожида Жахфарова
Сожида Жахфарова

С.Жахфарова: 2014-жылы орчундуу окуялардын сабында: Кытай Тажикстанга алты миллиард доллардан ашуун кредит убада кылып, бул алды менен энергетикалык долбоорлорго жумшалары айтылды.

Сөз эркиндиги жаатында бийликтер соңку жылдары карманган принциптерден тайып, медианы кысымга алуу жүрдү, андыктан көпчүлүк журналисттер өзүн-өзү цензуралоого өтүштү. Бийликти сындоо азайды. Дагы бир орчундуу окуялар – кыргыз-тажик чек арасындагы чырлар болду. Бактыга жараша эки өлкөнүн өкмөттөрүнүн аракети менен чоң жаңжалга айланган жок.

2014-жылдын экинчи жарымы украин кризиси, Орусиянын бир чатырдын алдына мурдагы советтик өлкөлөрдүн башын коштуруу аракетин айтсак болот. Бажы союзу, Евразия экономикалык биримдиги сыяктуу бирикмелер түзүлдү. Дүйнөнү нес кылган “Ислам мамлекети” радикал тобу биздин регионду кыйгап өткөн жок.

Галым Бокаш
Галым Бокаш

Г.Бокаш: Казакстанда президент Нурсултан Назарбаев жеңүүчү болуп чыкты. Назарбаевдин режимине каршы күрөшкөн эң ири оппозициялык фигуралардын баары камакка алынды. Австрияда баш калкалап жүрүп, соңку кезде Мальтада турган мурунку күйөө баласы Рахат Алиев менен Казакстандын улуттук коопсуздук комитетинин мурунку төрагасы Айнур Мусаев экөө Венада камакка алынды. Эми соту болот. Назарбаевдин эң чоң оппоненти, мурунку банкир Мухтар Аблязов болсо Францияда камакка алынып, учурда аны Украинага же Орусияга экстрадициялоо боюнча сот жүрүп жатат. Мындан бир нече күн мурун Польшада бозгун макамында жүргөн Муратбек Кетебаев деген дагы бир оппозициялык белсендүү активист Испанияда кармалды.

Казакстанга соңку жылдары чет элдик лидерлер барбай калган. Быйыл Швейцариянын, Франциянын, эң осол делген Чехиянын президенти да барды. Мунай менен газдын эсебинен Назарбаев аймактагы салмактуу саясий оюнчу деңгээлинде калды.

Бирок Казакстанда ички проблемалар көбөйдү. Биринчиден: саясий интригалар, клан аралык кармаш катуу күчөдү. Азыр карагандылык кланды башка бир кландардын талкалап жатканы анык көрүнөт. Мурун Казакстанда генералдар, министрлер соттолгон эмес. Азыр он чакты генерал, мурунку министрлер соттолуп жатышса, анын ичинде экс-премьер Серик Ахметов үй камакта отурат. Ага жемкорлук, кызматтан кыянаттык менен пайдаланган деген айыптар тагылган, бирок бул клан аралык согуштун айынан болуп жатканын жана ал кармаш Назарбаевдин көзөмөлүнөн чыгып кеткенин элдин баары билет.

Президенттик үй-бүлөнүн ичинде дагы баланс тең эмес, ошондуктан азыр Дарига Назарбаеваны парламентте “Нур-Отан” фракциясына жетекчи кылып жогорку позицияга коюшту.

2014-жылдагы орчундуу окуя - үйсүздөрдүн козголушу болду. Жыл ичинде бүткүл өлкөдө үйсүз адамдардын биригүүсү байкалды. Алар Астанага келип, нааразылыктарын системалуу түрдө көрсөтө алышты. Астанадагы нааразалыктарды “Кичи Евромайдан” деп атап коюшту. Айта кетсек, үйсүздөрдүн полицияга каршы чыгуусу, өрттөө сыяктуу нааразылыктары жылдан жылга күчөп баратат. Ал тургай жылдын соңундагы өз кайрылуусунда президент Назарбаев алардын маселесине токтолууга мажбур болду.

ЕАЭБ: Өзбек бийлиги каршы, тажиктер ойлонууда

Г.Бокаш: Казакстан үчүн 2014-жылдагы эң маанилүү окуя – Евразия экономикалык биримдиги (ЕАЭБ). Украинанын чыгышы менен Крымдагы окуялардан кийин казактар катуу ойлонуп калышты. Орусия менен дүйнөдө кургактагы эң узун жети жарым миң чакырым чек арасы бар жана түндүк жана түштүк облустарында орус диаспоралары турган кезде Казакстан, албетте, кооптонот. Көптөр ойлогондой, эң ири орус диаспорасы АКШда эмес, Казакстанда, бул өлкөдө төрт миллиондой орус улутундагылар жашайт. Ошондуктан ЕАЭБ көпчүлүккө Советтер Союзунун кичи модели кайра тирилгендей таасир этти.

Октам Каримов
Октам Каримов

О.Каримов: 5-декабрда Өзбекстан Конституциясынын 22 жылдыгына багышталган салтанаттуу жыйында президент Каримов расмий тексттен четтеп, ушул маселеге токтолду. “Кийинки кезде совет доорун эңсегендер көбөйүп кетти. Мындай пикирлер кайдан чыгып жатканын мен билем” деген Каримов сүйлөп жаткан трибунасына муштумун кезеп туруп, “Эч качан, эч качан СССРге окшогон түзүмдөргө кайтпайбыз!” деди.

Ага чейин президент Каримовдун өзүн таң калдырган нерсе - Өзбекстанда орусиячыл көз караш күчтүү экени байкалды. Экинчиден, Орусиянын федералдык миграция кызматынын каттоосунда турган өзбек мигранттардын саны эки жарым миллион. Бул легалдашкан, катталган гана мигранттар. Алардын Орусияга каршы болуусу мүмкүн эмес, тескерисинче Орусия - Өзбекстандын мамилеси тыгыз болушун каалашат. Алар Орусия менен чогуу биримдикке кирип калсак, эч ким басым көрсөтпөйт деп ишенишет. Өзбекстанда калктын позициясы менен расмий саясат бири-бирине каршы келет. Мына Кыргызстан бул биримдикке кошулду, Тажикстан ага ыктаганын билдириптир. Анда Өзбекстандын түндүктөгү коңшусу Казакстан, чыгыштагы коңшусу Кыргызстан, түштүктөгү коңшусу Тажикстан - баары тең бир биримдикке кирип кетсе, батышындагы Түркмөнстан эле калат.

С.Жахфарова: Эртеби-кечпи Тажикстан дагы Евразия экономикалык союзуна мүчө болот. Өзүңөр билгендей, Тажикстандын кара май, алтын, газ сыяктуу табигый байлыктары жок, андыктан тажиктер бул бирикмеге кирбейбиз, башка жолду тандайбыз деп айта албайт. Мындан башка жол жок, коңшу Кыргызстан ал бирикмеге кирди. Биз чек аралашпыз. Негизги көйгөй да, максат да чек араны бекемдөө. Эгер биримдикке мүчө Кыргызстан өз чек араларын бекемдеп салса, Тажикстан Кыргызстан аркылуу эч кандай товар ала албай калса – кандай болот? Жалпысынан айтканда, учурда дүйнөдө болуп жаткан өзгөрүүлөрдөн улам чакан өлкөлөр саясий соодалашкан оюндарда мүмкүн болушунча өзүнө арбын пайда алууну көздөйт. Албетте Тажикстан бул бирикмеге кирээрден мурун биринчи кезекте Орусиядан көбүрөөк пайда көрүүгө аракеттенет.

Экинчиден, Орусия менен Тажикстан стратегиялык өнөктөш. Абдан көп сандагы мигранттарыбыз Орусияда жүрүшөт, айтор, маанилүү нерселер картага коюлган. Орусия болсо өз таасиринен кантип эле Тажикстанды чыгарып койсун. Албетте Кремлге анын уруксаты менен жашап, амири менен эсептешип туруусу маанилүү.

Дин: саясат, репрессия, коопсуздук

О.Каримов: Кийинки 10-15 жыл ичинде Өзбекстанда “Мемориал” уюмунун маалыматына таянсак, 15 миңдей киши диний негиздер менен абакта жатат. Өкмөт күч менен коомду дүнябий (светтик) кылууга аракет кылууда. Коопсуздук жагынан карасак, потенциалдуу коркунуч бар. Маселен, Кыргызстан менен салыштыра турган болсок, мындан 20-30 жыл мурун Анжиян менен Оштун тургундарын айырмалоо мүмкүн эмес болчу. Аялдардын кийингени, эркектердин жүрүм-турум окшош болсо, азыр кескин айырмаланат.

Кыргызстанда сакал койгондор бар, аялдар, айрыкча өзбек аялдар хижаб кийип жүрүшөт. Өзбекстанда муну көрө албайсыз, минтип отурса, Каримов бийликтен кеткенден кийин өлкөдө жарылуу болушу мүмкүн. Президент Каримов баарын күч менен кармап турат. Кала берсе, абакта миңдеп жаткандар бир кезде чыгышат, алардын үй-бүлөлөрү, жакындары, нааразы болгондор чыгат. Андыктан Өзбекстан азырынча качан атылып кетээри белгисиз дүрмөттөлгөн куралдай эле кырдаалда.

С.Жахфарова: Тажик бийликтери азыр исламга байланыштуу нерселерден “өз көлөкөсүнөн корккондой” эле чочуй баштады. Эч кандай радикалдык же экстремисттик маанайга тиешеси жок диний уюмдар кайырмакка илинүүдө.

Эч кимге белгисиз “Нури-Нахзат” деген топ жашыруун камераларды колдонуп, Тажикстандагы "Ислам кайра жаралуу" партиясынын активисттери делген адамдардын сексуалдык мүнөздөгү видеолорун тартып алып, интернетте жайылтты. Бул болсо коомго “мына силер туу туткан ислам жолундагы адамдар эл алдында бирди айтса, андан кийин таптакыр башка нерсени жасашат” деген кабарды жеткирүү эле. Муну менен тажик бийликтери “Ислам мамлекети” баштаган динчилдер бийликке келсе, эмне күтүп турганын өзүңөр аңдагыла деген максатты көздөп, аны калың элдин мээсине кылдат жеткирди. Ошондой катар-катар чыккан секс-видеолордон кийин исламчыл партия менен шайлоого барууга белсенген бир топ таанымал инсандар андан баш тартышты.

Г.Бокаш: Соңку убакта мурун Казакстанда болбогон бир тенденция бар. Казакстанда мусулмандар тек гана суннит багытында, ханафи мазхабындагы матрудия акыйдасында болуусу керек деген. Светтик мамлекет мындай диний риторика менен сүйлөбөшү керек. Биздин мусулмандар мына мындай болуусу керек деп айтканы туура эмес. Муну менен мамлекет арбитр макамынан айрылып калды.

Ал эми диний консервативдүү топтор: неосалафилер, салттуу исламчылар, сопулук - тасавүф – булардын баары менен тыгыз иштешүү керек. Азыр болсо мамлекет менен мусулмандардын ортосунда муфтият деген ортомчу бар. Муфтият – суннизмдин ханафи багытында жана матрудия акыйдасында. Жогорудагы топтор менен атайын кызматтар иштешет, ал тек гана террор менен коркутуу. Андыктан мындай кысымга алынган катмар Казакстанда калыңдап баратат. Анын үстүнө Казакстанда мунайдын акчасы, башка кирешелер бар, азыр сакалчан, багалеги кыска адамдар көбөйүп баратат. Мындай адамдардын радикалдашуусуна бийлик өзү түрткү болууда. Ошондуктан Караганды, Акмоло облустарынан, Экибастуздан Сирия менен Иракка кетип жаткандар өтө көп. Өзбекстан менен салыштырсак, Казакстандын калкынын саны аз, бирок Сирия менен Иракта согушуп жүргөн казактар өзбектерге караганда алда канча көп. Дагы бир кызык – үлкөн министрдин, агенттиктин төрагасынын, партиянын катчы деңгээлинде жүргөн радикалдык риториканы колдонгон динчил адамдар көп.

"Азаттык": Борбор Азиядагы мамлекеттер эгемендик алгандан бери чечилбей келаткан көйгөй - чек ара маселеси. Кыргызстандын Чек ара кызматы берген маалыматты карасак, 2014-жылы Кыргызстандын коңшу өлкөлөр менен чек арасында катталган түрдүү чыр-чатактардын саны кырктан ашкан. Алардын онго жакынында ок атылган. 32 жаңжал кыргыз-тажик, беши кыргыз-өзбек, экөө кыргыз-казак жана бирөө кыргыз-кытай чек ара тилкесинде болгон.

Мындан сырткары кыргыз-тажик чек арачылары арасында үч жолу куралдуу кагылышуу болуп, онго жакын чек арачы жараат алган. Борбор Азиядагы коңшу мамлекеттер канткенде эффективдүү кызматташып, бирге өнүгө алат, буга тоскоол болгон факторлор кайсылар - талкуунун аудиосунан уксаңыз болот:

Борбор Азиядагы орчундуу окуялар
please wait

No media source currently available

0:00 0:27:17 0:00
Түз линк

Баткен: Чарбак-Сохтогу “муз эрий элек”

Чарбак айылы, Баткен. 23-март, 2013-жыл

Баткендин Чарбак айылы менен Өзбекстандын Сох анклавына караштуу Ушар айылынын ортосундагы чек ара чырына туура эки жыл болду.

Кыргыз тараптан 30дай киши барымтага алынган бул жаңжал акыры чек арадагы абалдын өзгөрүшүнө түрткү болгон. Атап айтканда Кыргызстандын айылдары үчүн кошуналарга көз каранды болбогон жолдор салынып, суу, электр энергия маселелери чечилген.

Бирок дээрлик аралаш отурукташып, чек арада орун алган бул эки айылдын күнүмдүк мамилеси, алака-катышы калыбына келбей турат.

2013-жылдын январь айынын башында Өзбекстандын Сох анклавына караштуу Ушар айылынын тургундары Баткендин Чарбак айылына бастырып кирип, 30 кишини барымтага алуу чырынан кийин бир топко чек ара каттамдары жабылып, аймактагы кыргыз айылдарын көз карандысыз суу, жол, электр энергиясы менен камсыздоо маселелери курч коюлуп турду.

Ошондон кийин өкмөт андагы тез арада чечилчү маселер үчүн 370 млн. сом каражат бөлүп, Чарбак айылын ичүүчү таза суу менен камсыздап, айланма жол куруп, айылга медициналык тейлөө мекемесин чечип берди. Бирок кошуна мамлекеттин айылы менен мурдагы мамиле калыбына келген жок.

“Эки айыл эки жылдан бери бири-бирине каттабайт, соода-сатыгы да жок жашап келүүдө”, - дейт жергиликтүү Мирбек аттуу тургун:

- Эки жылдан бери, атап айтканда ошол уруш чыккандан бери карым-катыш, мамиле кылбайбыз, алака токтогон. Базарларыбыз да өзүнчө, эч мамиле жок. Мурда кирип-чыгып, той, мааракелерге барып турсак, азыр андай нерселер жок.

Жаңжалга чейин Өзбекстандын Сох анклавынын айланасындагы он чакты кыргыз айылдары өзбекстандык кошуналары менен соода-сатык кылып, жыйнаган түшүмүн ошолорго сатып келген.

Кыргызстандагы Сох анклавы
Кыргызстандагы Сох анклавы

Азыр болсо кошуна чек арачылар да көзөмөлдү күчөтүп, кирген-чыккан кишини тыкыр текшерип, жүк алып өтүү да кыйындап калган.

Чарбактагы мектеп мугалими Ашыралы мырза болсо, бир жагынан абалдын ушинтип турганы эле жакшы окшойт деген ойдо. Анткени эки эл бири-бирине катташпагандыктан жаңжал да болбой, кыргыз айылдары өз жайыттарын кенен пайдаланып калышканын айтат:

- Чарбак айылына таза суу келди. Андан тышкары жолдор оңолду. Түнкү саат экиби, үчпү, келиндердин төрөт сыяктуу иштери чечилип калды. Ошондогу уруштун кесепетинен азыр тажиктер менен мамиле жок. Алардын бак-дарактары кыргыз тараптан сугат суу жетпегендиктен гектарлап куурап жатат. Ошондуктан азыр булар суу бер, жайыт бер деши мүмкүн. Андан көрө мамиле ушундай суз болуп турганы эле жакшы.

Чек аралаш аймак тургундары ымала кылып, мамилесин андан ары улантып кетүүдөн кооптонушат. Чек арадагы майда соода-сатык кылам деп, же чарбагында өстүргөн бир аз түшүмүн сатам деп, кошуна чек арачылардын огунан каза болгон учурлар да катталып келүүдө.

Чарбак айылын Сох анклавынан бөлүп турган чек ара тилкеси. 7-январь, 2013
Чарбак айылын Сох анклавынан бөлүп турган чек ара тилкеси. 7-январь, 2013

Баткендеги Жаш саясатчылар клубунун лидери Бахрам Рахманкулов мамилени үзүп койгондо эки эл бирдей кыйналарын, анткени эки элдин тиричилиги бири-бири менен тыгыз байланышта экенин айтууда. “Эгер мамиле мурдагы калыбына келсе, андан эки тарап тең пайда көрөт”,- дейт жаш саясатчы.

- Чек арада жашаган эл экономикалык жактан бири-бирине көз каранды. Көптөгөн жылдардан бери экономикалык мамилелердин, соода-сатыктын шартында чек арада жашаган элде жашоонун наркы кыйла арзан болуп келген. Ал эми бүгүнкү күндө чек аранын биз тараптан, алар тараптан мажбурланып, жабылып турушу бул жактагы эки эл үчүн бирдей оор болуп жатат.

Жыл башынан бери кыргыз-өзбек чек арасында сегиз жаңжал катталып, мамилелерде чыңалуу жеңилдей албай турат. Эки жыл мурдагы жаңжалдан кийин кыргыз тарап Өзбекстандын Ушар айылына суу берүүнү токтотконунан улам 20 гектардай бактары куурап, боз талаага айланып калганын жергиликтүүлөр айтышууда.

Баткен облусунун ичинде жайгашкан Өзбекстандын Сох эксклавында 60 миңдей калк жашайт. Сох Өзбекстанга таандык болгону менен, анын басымдүү бөлүгү тажик улутундагылар.

Өзбек имамдары Жаңы жыл тосууга каршы эмес

Өзбекстан, Самаркан шаары. 28-декабрь, 2014-жыл

Өзбекстан мусулмандарынын диний башкармалыгы Жаңы жылды тосууга шарият уруксат берет деп эсептейт. Буга далил катары башкармалыктын сайтында жарыяланган атайын фатвада Курандын аяттары келтирилген.

Жаңы жыл алдында фатванын тексти Ташкенттин жана башка ири шаарлардын мечиттеринде жума намазда айтылуучу кутба катары окулганы айтылууда.

Көптөр муну имамдар Жаңы жылды майрамдоого уруксат берди дегендей түшүнүшкөн.

Өзбекстан мусулмандарынын диний башкармалыгынын жетекчи орун басары, шейх Абдулазиз Мансурдун айтымында, диний башкармалык Жаңы жылды тосууга уруксат бергени менен аны кеңири майрамдоого тыюу салынат.

- Пайгамбарыбыздан баштап биз ай жылнаамасы боюнча диний майрамдарыбызды белгилеп, орозо кармап, ажылыкка барабыз. Бирок бул деген мусулмандардын күн жылнаамасы менен иши жок дегенди билдирбейт. Биз дүйнө менен байланышыбызды, күнүмдүк жашообузду кадимки жылнаама менен өткөрөбүз да. Эгер бул календарь боюнча жыл жаңырып жатса, мусулмандар аны жакшы үмүттөр жана дубалар менен тосууга эмнеге болбосун? Бул жерде кеп Жаңы жылды тосуу жөнүндө болуп жатат, майрамды спирттик ичимдиктер жана балатыны кооздоо менен белгилөөгө, албетте тыюу салынат, - деди шейх Абдулазиз Мансур.

Интернеттеги Фейсбук жана башка социалдык тармактарда кызуу талкуу жараткан башкармалыктын бул фатвасында мындай деп жазылган:

Бишкектеги Жаңы жыл майрамынан бир көрүнүш. 31-декабрь, 2014-жыл
Бишкектеги Жаңы жыл майрамынан бир көрүнүш. 31-декабрь, 2014-жыл

“Биздин элдин арасында Жаңы жыл, аны тосуу, адамдардын бири-бирин куттуктоосу мусулманчылыктын принциптерине жатпайт, ал тургай бул христиандардын майрамы деген кептер айтылып жүрөт. Биз аларга 1-январь бул христиандардын майрамы эмес, бул христиандардын жылнаамасы боюнча бардык элдер үчүн жылдын башталышы деп айтаар элек. Жаңы жылдын биринчи күнүн тосууну диний майрам эмес, биздин жашообузга дагы бир жылдын кошулушун, алдыда өткөн жылы үлгүрбөй калган бардык иштерибизди жасоого ниет кылуу мүмкүнчүлүгү катары белгилесек болот”.

Quran.uz сайтында фатваны негиздөө катары Курандын Рум сүрөөсүнүн биринчи беш аяты келтирилген. Ал аяттарда мусулман майрамдарынан башка дүйнөдөгү окуяларга байланыштуу кайсы даталар белгиленсе болоору көрсөтүлгөн.

Мурда Өзбекстандын диний башкармалыгы Нооруз, 8-март жана башка майрамдарды белгилөө боюнча бир катар фатваларды чыгарган. Алар да момун мусулмандар жана интеллигенттер арасында кызуу талкууларды жаратып келген.

Гуантанамо туткундары Казакстанга келди

АКШ Гуантанамо түрмөсүнөн беш туткунду Казакстанга жөнөттү. Казак бийликтери аларга качкын макамы бериле электигин билдирүүдө. Жаңы жылдын так алдындагы бул кабар Казакстанда aйрымдардын бүйүрүн кызытууда.

АКШ Кубадагы аскер абагынан беш туткунду Казакстанга жибергени 30-декабрда маалым болду. Бул туткундардын үчөө Йеменден, экөө Тунистен. Алар АКШ көзөмөлдөгөн Гуантанамо Бей түрмөсүндө он жылдан ашык отуруп чыгышты. Алар убагында "ал-Каида" террордук уюму менен алакалаш исламчыл согушкерлер деген шек менен Пакистанда колго түшүрүлгөн эле.

Өз билдирүүсүндө Пентагон бешөөнү Казакстанга жөнөтүү тууралуу чечим «бир добуштан» кабыл алынгандыгын бышыктаган.

Казакстандын Тышкы иштер министрлиги бул адамдар АКШ бийликтери тарабынан «айыптоо үчүн жетиштүү негиз болбогондуктан» бошотулгандыгын билдирди. Министрликтин маалымдамасында, Казакстан аларды «өздөрүнүн жеке кайрылуусу жана Бириккен улуттар уюмунун Качкындар боюнча жогорку комиссарынын тийиштүү өтүнүчү менен катар Казакстан өзүнө алган эл аралык милдеттенмелердин жана гуманитардык себептердин негизинде» кабыл алып жаткандыгы айтылды.

Гуантанамо Бей
Гуантанамо Бей

Казакстандын Тышкы иштер министрлигинин кабарлашынча, бул бешөөнө качкын макамын берүү тууралуу чечим али кабыл алына элек. Алардын иши Казакстандын Ички иштер министрлигинин негизинде жана Казакстандын мыйзамдарына ылайык каралмакчы. Ал эми чыгымдарын эл аралык уюмдар көтөрө турган болууда. Мунун алдында Ооганстандын өкмөтү Гуантанамодон төрт ооган жараны чыгарылганын бышыктаган.

Ооганстандын Жогорку Тынчтык кеңешинин мүчөсү Казы Мухамад Амин Вакад «төртөө талиб бийлиги тушунда жогорку кызматтарда болгонун, ошондуктан АКШнын өкмөтү аларга издөө салып, Гуантанамого камаганын» билдирди. 20-декабрдагы сөзүндө ал «төртөөнүн эркиндик алышы ооган жергесинде тынчтык орнотууга салым кошот» деген үмүтүн кошумчалап, Гуантанамодо кала берип жаткан башка оогандар да бошотулат деген үмүтүн билдирген. Бирок Вакад Гуантанамодо кала берип жаткан 130га чукул туткундун канчасы оогандар экендигин айтуудан баш тарткан. Анын сөзүнө караганда, кыязы бошотулган оогандар өз мекенине кайтат. Ал эми андан мурда, ноябрда Гуантанамодон чыккан беш туткун Грузияга жана Словакияга жөнөтүлгөн эле.

Гуантанамодо «күнөөсү далилденбей, бирок коопсуздук абалга» байланыштуу өз мекендерине жиберилбей турган дагы башка туткундар бошотулууда.

Гуантанамонун жабылышын талап кылган активисттер
Гуантанамонун жабылышын талап кылган активисттер

Гуантанамо туткундарын башка өлкөлөргө өткөрүп берүү АКШ президентинин бул талаштуу түрмөнү жабуу далалатынын чегинде жүргүзүлүүдө. Бул түрмө 2001-жылдын 11-сентябрындагы АКШдагы террордук чабуулдардан кийин ачылган болчу. Аны укук коргоочулар
«мыйзамдык кара тешик» деп сынга алып келишет.

Пентагон Казакстанга жөнөтүлгөн тунис жарандары Абдел ал-Хакеми жана Абдулла Бин Али Ал-Луфти, ал эми йемендик туткундар Асим Табит Абдулла ал-Халаки, Мухаммад Али Хуссайн Канайна жана Сабри Мухаммад Ибрахим ал-Кураши экендигин маалымдаган.

Мындан бир нече күн мурда Гуантанамону жабуу боюнча президент Барак Обаманын атайын элчиси Клифф Слоан кызматынан кеткен эле. Айрым маалыматтарга караганда, Слоан туткундарды бошотуунун өтө жай жүрүп жаткандыгына абдан нааразы болуп келген. Мындай бошотууну Пентагон жактырышы керек.

Пентагондун мурдагы жетекчиси Чак Хейгелге өз кезегинде Ак үйдөн Гуантанамону тез арада бошотуу боюнча кысым болуп келген. Хейгел ноябрда иштен кеткен эле.

Казак бийликтери акыркы жылдары Казакстандын өзүндөгү исламчыл фундаменталисттерге карата катаал чараларды көрүп келатат. Өкмөт сынчылары "исламдык согушкерлер коркунучу деген шылтоо менен Назарбаевдин бийлиги өз оппоненттерин кысымга алат" деп келишет.

«Террорчулар» деп шектелген, мухиттин ар жагындагы түрмөдөн бошотулгандарды Казакстанда айрымдар шектенүү менен кабыл алды. "Азаттыктын" казак кызматынын сайтындагы комментарийлердин дээрлик бардыгы терс маанайда экендиги байкалды. Окурмандардын бири "бизде өзүбүздүн талиптердин ачык да, тымызын да колдоочулары жетиштүү" деп жазган.

Ислам Каримов 29-мартта "ат алмаштырбайт"

Ислам Каримов президенттик шайлоо оюнун бул ирет кандай өткөрөрү үч ай ичинде айкын болот.

Быйыл 29-мартта Өзбекстанда президенттик шайлоо болот. Ислам Каримов турганда өлкөдөгү башы көрүнгөн жетекчилерден кимдир бирөөнүн даап өзүн президентке талапкер көрсөтөөрү күмөн.

Ушундан улам“Кечүүдө ал алмашпайт” деген кепти жакшы көргөн президент Каримовбирден бир күчтүү талапкер катары өлкөнү дагы беш жыл башкарууга элден ырасмий мандат алышы мүмкүн.

27-декабрда Өзбекстанда президенттик шайлоо өнөктүгү ырасмий түрдө башталды. Азырынча саясый жарышка түшчүлөрдүн бири да өз ниетин ачык билдире элек. Эгер акыркы эки президенттик шайлоонун тажрыйбасын эске алсак, бул ирет да Ислам Каримовдон чылбыр талашчу көй кашка инсандардын чыгарына көп ишенич жок. Себеби, мурдакы СССР Эл депутатыПулат Акун баамдагандай,чейрек кылым өлкөнү чеңгелинде бекем кармаган Каримов андан жүгөн талашчу адамдарды “баш көтөртпөй” жок кылгандын механизмин мыкты билет:

-Каримов өз карьерасын бийликтин эң төмөнкү тепкичинен баштагандыктан мансапты колдон качурбоонун технологиясын абдан жакшы үйрөнгөн. Анысын пайдаланып, өзүнө каршы чыгышы же бийлигине коркунуч жаратышы мүмкүн адамдарды ырааттуу жок кылып келген. Ошондуктан өзбекстандыктар азыр бир да күчтүү саясатчыны билбейт. Андай адамдар болсо, иштен алынат же жок кылынат.

И. Каримов өз атаандаштарын ирдетпей жок кылууну 1990-жылы мартта Өзбек ССРинин Жогорку Кеңеши тарабынан президент шайлангандан кийин эле баштаган. 1991-жылкы президенттик шайлоодо ага чакырык таштаган белгилүү акын Мухаммед Салых “мамлекетке чыкынчылык кылды” деп айыпталып, өлкөдөн качып кетип жанын сактап калган. Башка бир болочок тизгин талашчу адам- Шүкүрулло Мирсаидов вице-президент кезинде кызматын кыянат пайдаланып, казынага 5, 6 млн доллар чыгым келтирген деп, мүлкүн конфискакациялоо менен үч жылгасоттолгон.Мирсаидов 1991-жылкы жалпы элдик президенттик шайлоонуальтернативдүү өткөрүүнү талап кылган жанаКаримовду 1991-жылы 19-августта ГКЧПны колдогон деп сындаган 200дөй депутаттын ачык катынын уюштуруучу деп шектелген.

Мындай куугунтуктоолордон кийин Ислам Каримов 1995-жылы референдум аркылуу бийлик мөөнөтүн беш жылга узаркан. Ал2000-жылы январда 92 % добуш менен кайра шайланат. Ошондо жалгыз атаандашы Абдулхафиз Жалалов шайлооканадан чыгар менен Ислам Каримовду колдоп добуш бергенин жарыя кылган.

2007-жылкы шайлоодо Каримовго бийлик өзү кошкон талапкерлер: парламент төрагасынын эки орун басары жана өкмөттүн карамагындагыАдам укугу боюнча улуттук борбордун мүдүрү атаандаш болушкан. Бул үч талапкердин бири дагы эч качан Каримовдун атына кыпындай да сын сөз айтышпаган. Эл аралык уюмдар 2007-жылкы шайлоо да жети жыл мурдакыдай эле калыс өтпөгөнүн айтып сындашкан.

Соңку жылдары Швецияда жашаган Пулат Акундун баамында, 2015-жылдын 29-мартындагы шайлоодо кайрадан эле Ислам Каримов жеңип чыгат. Себеби, 77 жаштагы “раис” бийликти башка бирөөгө ыраа көрбөйт жана башка бирөөгө калтыргандан коркот , дейт оппозициядагы өзбек саясатчысы:

-Ал бийликти аябай жакшы көрөт жана Өзбекстандагы эң жогорку мамлекеттик кызматты башка бирөөгө берейин деген ниети жок. Каримов бир нече кылмыш жасады. Мисалы, Анжиянда тынч демонстрацияга ок атылып, көп адам өлдү. Эгер Каримов президенттиктен кетсе, жоопко тартылышым мүмкүн деп коркот. Көптөгөн бейкүнөө адамдар репрессияланды, түрмөгө отургузулду. Кыйноолордон өлдү. Бул үчүн жоопко тартылышым мүмкүн деген кооптонуу Каримовдун өмүрүнүн акыркы мүнөтүнө чейин президенттик орунда турушуна себеп болушу мүмкүн.

2005-жылкы Анжияндагы коогалаңда, ырасмий маалымат боюнча,187 адам өлгөн. Бирок адам укугун коргоочулар жана күбөлөрдүн ырасташынча, аскерлер курал элге чыгарган октон 700дөй жаран курман болгон.

Өзбекстандын конституциясы боюнча бир адам эки мөөнөттөн ашык президент боло албайт. Ошон үчүн Каримовдо кезектеги шайлоого катышууга укугу жок. Бирок, 2014-жылы 15-майда Самаркандда болгон эл аралык илимий жыйында Каримов чет элдик дипломаттар жана окумуштууларга кайрылып: “Мени бийликте узактан бери отурат деп сындашат. Сындай беришсин, мен баари бир калам. Сындай беришсин, мен баари бир ишимди улантканды каалайм. Мунун эмнеси жаман?” деген жанаУлугбек 40 жыл ашык бийликте отурганын мөөр баскандай алардын эсине салган.

"Жагдай ушундай болуп калды, –дейт мурдакы СССРдин эл депутаты Пулат Акун.- Каримов ар жолу президенттик шайлоо жакындаганда эле кечүүдө атты алмаштырбайт деген сөзүн кайталайт. Биз 25 жылдан бери кечүүдөн өтүүдөбүз. Ислам Каримовдун Өзбек элин бул жээктен экинчи жээкке өткөрөйүн деген ниети барбы же жээкке чыгарам деп, дарыянын ортосунда чөктүрүп жибереби?"

Ислам Каримов президенттик шайлоо оюнун бул ирет кандай өткөрөрү үч ай ичинде айкын болот.

Австрияда Рахат Алиевге айып тагылды

Рахат Алиев

Казак президенти Нурсултан Назарбаевдин экс-күйөө баласы Рахат Алиев адам өлтүргөн деп Австрияда айыпталды.

Батыш маалымат булактарынын кабарлашынча, Рахат Алиев 2007-жылы “Нурбанктын” жетекчи-менеджерлери Жолдас Темиралиев менен Айбар Хасеновдун өлүмү боюнча айыпталууда.

Рахат Алиев өзү мындай айыптоону "ойдон чыгарылган жана саясий өч алууну көздөйт" деп башынан эле четке каккан. Ал кайын атасынын каарына кабылган кезде Казакстандын Венадагы элчиси болгондуктан, ошол бойдон мекенине кайтпай Австрияда саясий качкын ирети жашап жүргөн.

Рахат Алиев менен Нурсултан Назарбаев
Рахат Алиев менен Нурсултан Назарбаев

Рахат Алиев Нурсултан Назарбаевдин улуу кызы Дариганын мурдагы күйөөсү. 2007-жылы май айында Алиевге каршы Казакстанда кылмыш иши ачылгандан көп өтпөй Дарига Назарбаева күйөөсү менен ажырашканы маалымдалган. Дарига Назарбаева азыр казак парламентинин төмөнкү палатасы - Мажилистин төрагасынын орун басары жана “Нур Отан” партиясынын парламенттик фракциясын жетектейт.

Кийинки 2008-жылы Алматы шаардык соту генерал-майор Рахат Алиевди кылмыштуу топту түзгөн, адамдарды уурдаган жана бийликти басып алууга кам көргөн деп таап, сыртынан 20 жылга абакка кескен. Сот ошондой эле мурда өлкөдөгү кирешелүү салык кызматында төрага орун басары, анан төрага, Улуттук коопсуздук комитетинде жана Тышкы иштер министрлигинде биринчи орун басар кызматтарында иштеген Назарбаевдин мурдагы сүймөнчүктүү күйөө баласын бардык наамдары менен дипломаттык даражасынан ажыраткан.

Астана буга чейин Алиевди эки жолу Австриядан өткөрүп алууга аракет кылып, бирок Вена сот калыс өтпөйт деген негизде өтүнүчтү канааттандырган эмес. Анткен менен 2011-жылы Рахат Алиевге каршы өз алдынча тергөө баштаган. Ошентсе да экс-күйөө бала 2014-жылы июнда Австрия бийликтерине өз эрки менен келип, ошондон бери камакта кармалууда. Австрия полициясы тергөөнүн жүрүшүндө дагы башка саясий эмигранттар - Казакстан улуттук коопсуздук комитетинин мурдагы төрагасы Алнур Мусаевди жана Алиевдин экс-жардамчысы Вадим Кошлякты камакка алат.

Рейтерс агенттигинин билдиришинче, Р. Алиев күрөөгө койо берилиши ыктымал. Эгер сот аны күнөөкөр деп тапса, 10 жылга чейин эркинен ажыратылышы мүмкүн. Кээ бир булактардын (Associated Press, Reuters) маалымдашынча, журт башы Назарбаевдин экс-күйөө баласы Ата мекенинде калган өмүрүн абакта өткөрүшү мүмкүн же 40 жылга чейин кесилиши ыктымал.

Рахат Алиев 2009-жылы англис тилинде мурдагы кайын атасы Нурсултан Назарбаевди 1930-жылдардагы Америкада белгилүү үй-бүлөлүк мафиячыл топтордун башчысына салыштырып жана анын “былыктарын” ашкерелеген көлөмдүү китеп (The Godfather-in-law) жарыялаган. Китепти ал орус тилинде да чыгарган.

Азаттыктын жаңылыктары, 26-декабрь

Азаттыктын жаңылыктары, 26-декабрь
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:42 0:00

Өзбекстанда Норвегиядан келген мигранттар кесилди

"Өзбекстан" телеканалы көрсөткөн берүүдөн алынган сүрөт.

Норвегиядан Өзбекстанга кайткан алты эмгек мигранты 12-13 жылга эркинен ажыратылды. Аларга тыюу салынган уюмдарды түзгөн жана өлкөнүн конституциялык түзүлүшүнө каршы аракеттенген деген оор айыптар тагылды.

24-декабрда Ташкенттин облустук соту Норвегияда эмгек миграциясында жүрүп, ушул жылдын жазында Өзбекстанга кайткан Шухрат Илхомов, Даврон Рахмонов, Асад Рихсиев, Жахонгир Тожиев, Зафар Каримов, Ахмаджан Холиковду 12-13 жылдан эркинен ажыратты.

Айыпталуучуларга Өзбекстандын Кылмыш-жаза кодексинин 244 (тыюу салынган уюмдарды түзүү) жана 159 (Өзбекстандын конституциялык түзүмүнө каршы аракет кылган) беренелери боюнча айып тагылган.

12 жылга эркинен ажыратылган Шухрат Илхомовдун жубайы Дилноза Илхомова сот процессинде айыпталуучулар Норвегияда Сирияда согушуп жүргөн террорчулар жөнүндө видеолорду көрүшкөнүн моюндарына алганын айтты. Ал эми тыюу салынган уюмдарды түзүү, террорчуларга кошулуу максатында даярдыктан өтүү, бачабаздык кылган деген айыптарды толугу менен танышкан.

- Алар бардык коюлган айыптарды четке кагып, болгону видеолорду көрүшкөнүн моюндарына алган. “Билбегендиктен интернет аркылуу видеолорду көргөнбүз, андан башка мыйзамсыз эч кандай аракет кылган эмеспиз” деп атышат. Сотто өткөн күбөлөр дагы “эч кандай өкмөткө каршы аракеттер болгон эмес. Андан башкасын тергөөчү өзү кошуп койгонун” айтышты – дейт айыпталуучулардын биринин жубайы Дилноза Илхомова.

Ташкенттик укук коргоочу Елена Урлаева соттолгон алты киши Норвегияда бир нече жыл эмгек миграцияда жүргөндөн кийин 2014-жылдын жазында өз мекенине кайтканын айтат. Июль айында укук коргоо органдары камакка алгандан кийин алар кыйноолорго дуушар болгон. Андан соң өздөрүнө каршы көрсөтмө берүүгө мажбур болушкан.

- Жигиттерди аёосуз кыйнашкан, алты күн уйку беришкен эмес. Алар сотто кандай кыйноолорго тушукканын айтышып, жараланган тилдерин көрсөтүшкөн. Бирок прокурор да, сот дагы мындай фактыларга көңүл бурган жок. Анын ордуна алар тергөөчүнүн буйругу менен жазылган айыптарды моюнга алууга мажбурлашты, - деди “Азаттыктын” өзбек кызматына ташкендик укук коргоочу Урлаева.

Жогоруда аты аталган жарандардын иши сотто октябрь айынан бери карала башталган. Сот жараянына көз салган укук коргоочу Шухрат Рустамов соттолуучуларга жасалма кылмыш иши токулганын белгилейт. Аларга каршы 159-берененин колдонулушу туура эмес болсо дагы сот аны көңүлгө алган жок дейт укук коргоочу:

- Бул жасалма иш. Көбүнчө 159-берене туура эмес колдонулат. Бул берене кандайдыр бири аракет жасалганда колдонулат. Диний уюмдун ишине аралашканы үчүн аны колдонууга болбойт. Маселен, 159-берене бийликтин түзүлүшүнө кол салган, коркунуч жараткан адамдарга гана колдонулууга тийиш. Булар өздөрүнө жакпаган адамдарга каршы бул беренени колдонуп калышты.

Сот процесси жүрүп жаткан маалда эле «Өзбекстан» телеканалы “жихадчы-бачабаздарды” катуу сындай баштады. 11-декабрда аталган телеканалдын “Чыккынчы” деген берүүсүндө 37 жаштагы Шухрат Илхомов, 30дагы Даврон Рахмонов, 28деги Асад Рихсиев, 38 жаштагы Жахонгир Тожиев, 29дагы Зафар Каримов жана 34төгү Ахмаджан Холиков жөнүндө баяндалат. Телеканал сот өкүмү угула электе эле айыпталуучулар Норвегияда жашыруун экстремисттик топко мүчө болгон, аларга Осло шаарындагы Абдуваид деген имам башчылык кылган деп жарыялады.

“Өзбекстан” телеканалы качкын макамын алган өзбекстандык жарандарды диний экстремист, жихадчы жана бачабаз деп айыптагандан кийин Норвегия качкындарды депортациялоону токтоткон. “Борбор Азиядагы адам укуктары” уюмунун маалыматына караганда Норвегиядан Өзбекстанга кайткан 18 киши кысымга кабылып куугунтукталган.

Азаттыктын жаңылыктары, 25-декабрь

Азаттыктын жаңылыктары, 25-декабрь
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:43 0:00

Азаттыктын жаңылыктары, 24-декабрь

Азаттыктын жаңылыктары, 24-декабрь
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:12 0:00

"Азаттыктын" жаңылыктары, 23-декабрь

"Азаттыктын" жаңылыктары, 23-декабрь
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:21 0:00

"Азаттыктын" жаңылыктары, 22-декабрь

"Азаттыктын" жаңылыктары, 22-декабрь
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:30 0:00

Өзбекстанда бийликчил партияларга добуш беришти

Өзбекстан. шайлоо участкасы. 21-декабрь.

Өзбекстанда жекшембиде парламенттик шайлоо болду. Жарышка катышкан талапкерлердин бардыгы президенттин саясатын колдогон партиялардын өкүлдөрү.

Шайлоого ЕККУ болгону 20 байкоочусун жиберген. Себеби, уюмдун өкүлү билдиргендей, атаандаштык болбогондуктан толук кандуу миссия жөнөтүүнүн зарылчылыгы жок деген чечим кабыл алынган. Укук коргоо уюмдары болсо, өлкөдөгү адам укуктарынын абалын сындап келишет.

Борбордук шайлоо комиссиясынын төрагасы Мирза-Улукбек Абдусаламов шайлоо участкалары ачылгандан жети саат өткөндөн кийин добуш бергендердин саны 51 процентке жеткенин айтып, шайлоо өттү деп расмий жарыялады.

Парламенттин - Олий Межлистин төмөнкү, мыйзам чыгаруу палатасындагы 150 мандат үчүн 520 талапкер ат салышты. Алар Либерал-демократиялык, Элдик-демократиялык, Демократиялык Улуттук кайра жаралуу, Социал-демократиялык "Адилет" партиялары тарабынан көрсөтүлгөн. Тактап айтканда, талапкерлер 150 орундун 135и үчүн гана күрөштү. Анткени он беш орун атайын Өзбекстандын Экологиялык кыймылы үчүн бекитилип берилген.

Шайлоого чакыруу баракчасы. Өзбекстан.
Шайлоого чакыруу баракчасы. Өзбекстан.

Бул партиялардын бардыгы президент Ислам Каримовдун саясатын колдошот.

Өзбек мыйзамдары боюнча саясий партиялар жана алардын талапкерлери үгүт өнөктүгүн бюджеттен Борбордук шайлоо комиссиясы аркылуу ажыратылып берилген каражаттын эсебинен гана жүргүзүшөт

Өзбекстанда, расмий маалыматка ылайык, 20 миллиондон көп шайлоочу катталган.

Шайлоо комиссиясы өнөктүккө 300дөн ашуун эл аралык байкоочу көз салганын билдирди.

Европадагы коопсуздук жана кызматташтык уюму толук кандуу атаандаштык жок болгондуктан, байкоочулардын чакан тобун гана жөнөтүүнү чечкен.

Өзбекстан бийлиги көп жылдардан бери адам укуктарын бузуп, оппоненттерин куугунтуктагандыгы үчүн эл аралык укук коргоо уюмдарынын сынына кабылып келатат.

Декабрдын башында Нью-Йоркто жайгашкан "Хьюман Райтс Уотч" уюму расмий Ташкентти Конституция күнүнүн урматына жарыяланган мунапыска саясий себептерден улам камалган бардык туткундарды камтууга үндөдү.

Уюм ошондой эле өткөн сентябрда саясий жүйөдөн улам камакка алынып, абакта каза болгон 37 жаштагы Нилуфар Рахимжонованын өлүмүн жакшылап иликтөөгө чакырган.

Ислам КаримТашкент шаарындагы 644-шайлоо округунан добуш бергени айтылууда.
Ислам КаримТашкент шаарындагы 644-шайлоо округунан добуш бергени айтылууда.

- Атамдын "эң өкүнүчтүүсү Өзбекстанда саясий туткун болуу тазалыктын бир мөөрү болуп калды" деп айтканы бар. Сен саясий туткун болсоң, демек чынчыл адамсың. Тилекке каршы, Өзбекстандагы абал азыр ушундай, - деген октябрда АКШнын Хельсинки комиссиясынын пресс-конференциясында абактагы журналист Мухаммад Бекжановдун кызы Айгүл.

Шайлоо алдында Өзбекстандагы окуяларга адистешкен германиялык uznews.net интернет сайты жабылып калды. Анын алдында сайттын башкы редактору Галима Бухарбаеванын компьютери жана электрондук почтасы хакерлердин чабуулуна туш болгон. Бухарбаева ал үчүн Өзбекстандын жашыруун кызматын айыптоодо.

Анын компьютеринен алынган маалыматтар, анын ичинде Өзбекстандын ичиндеги журналисттерге төлөнгөн калем акынын квитанциялары кийин социалдык түйүндөрдө пайда болгон.

Ал эми келерки март айында Өзбекстанда президенттик шайлоо өткөрүлмөкчү.

Өлкөнү СССР кулагандан бери жетектеп келаткан 76 жаштагы Каримов май айында кызматта калуу ниетин кыйыткан.

Ал экинчи мөөнөткө 2007-жылдын декабрында дагы жети жылга шайланган. Эки жыл мурун болсо парламент президенттик мөөнөттү жети жылдан беш жылга кыскарткан.

Азаттыктын жаңылыктары, 19-декабрь

Азаттыктын жаңылыктары, 19-декабрь
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:25 0:00

Азаттыктын жаңылыктары, 18-декабрь

Азаттыктын жаңылыктары, 18-декабрь
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:05 0:00

Азаттыктын жаңылыктары, 17-декабрь

Азаттыктын жаңылыктары, 17-декабрь
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:11 0:00

Азаттыктын жаңылыктары, 16-декабрь

Азаттыктын жаңылыктары, 16-декабрь
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:05 0:00

Медетбеков: Пакистан окуясы сабак болушу керек

Артур Медетбеков.

Пакистан бийлигинин чечкиндүү күрөш жүргүзө албагандыгынын кесепетинен террорчулар ыплас зомбулугун жаш балдарды калкан кылуу аркылуу көрсөтүп жатышат.

Мындай пикирин Пешавардагы террордук чабуулга байланыштуу “Азаттыкка” берген интервьюсунда коопсуздук боюнча эксперт Артур Медетбеков билдирди

А. Медетбеков: Азыр дүйнөдө террористтик-экстремисттик уюмдардын күчөгөн маалы болуп атат. Ал эми Пакистанда медреселердин 50 пайызга жакыны экстремисттик багытта иштейт. Ал жактан окуп, таалим-тарбия алып келген кыргызстандыктар да аз эмес.

Андан тышкары СССР убагында Ооганстанда бийликти толугу менен жоготуу үчүн Пакистанда Талибан уюмдарына кеңири жол беришкен. Акыры ушул талибан идеясы чоң террорчул уюмдардын идеясы менен кошулуп отуруп, бул эки өлкөдө тең талиптер мамлекеттик деңгээлде катуу туруштук берип атат. Экинчиден, оогандык, пакистандык талиптер мурдагыдай бөлүнбөй, бир багытта иштөөгө ич ара сүйлөшүп атат.

Жанагы 500гө жакын баланын көбү Пакистанда талиптерге каршы күрөшкөн аскерлердин, офицерлердин балдары деген маалымат айтылууда. Ошон үчүн бул уюмдар аларга дагы бир жолу сокку уруп, мамлекеттик деңгээлдеги каршылык көрсөтүүнүн абдан ыплас ыкмасын пайдаланып, жаш балдарды калкан кылып, зомбулук коркунучун жаратууда.

Талибандын кол салуусунан 126 адамдын өмүрү кыйылды. Сүрөттө: жаракат алган бала ооруканада жатат. Пакистан. 16-декабрь, 2014
Талибандын кол салуусунан 126 адамдын өмүрү кыйылды. Сүрөттө: жаракат алган бала ооруканада жатат. Пакистан. 16-декабрь, 2014

​Кыргызстан да мындан чоң сабак алышы керек. Себеби, ар кандай маалыматтар боюнча 150-300 чамалуу кыргызстандык жаран Сирия, Ирак мамлекеттеринде террористтик уюмдардын катарында согушуп, тарбия, тажрыйба алып атышат.

“Азаттык”: Өзүңүз да айтып атасыз таасири күчөп кетти деп, дүйнөдө талиптерге карата ар кандай саясат жүрүп жатат. Акыркы окуялар, айрыкча Пакистандагы окуя талиптерге мамилени өзгөртүшү мүмкүнбү? Дүйнө мамлекеттери кандай саясат жүргүзүшү керек?

А. Медетбеков: Биринчи кезекте Пакистандын жогорку жетекчилери, укук коргоо органдары талиптерге каршы согушту күчөтүп, ордуна коюш керек. Бирок мамлекет жетекчилери бир колу менен муштап, бир колу менен жардам берип, булар менен оюнду өздөрү баштап коюшпадыбы. Мынабу түндүк Вазирстан аймагында Ооганстандын да, Пакистандын да бийлигинин көзөмөлү жок, терроризмдин уюгуна айланып калган. Ал эми Пешавардын аймагына Ооганстандан келген талиптердин саны бир нече жүз миңден ашып кетти. Алар көзөмөлсүз болуп калганы үчүн ошондой кадамдарга барып атат. Экинчиден, Пакистан бийлиги талиптерге каршы чоң күрөштү баштай албай жатат. Себеби, жогорку деңгээлдеги бийликтердин арасында ар кандай экстремисттик, террорчул идеяларга азгырылып кеткен саясатчылар бар. Үчүнчүдөн, бул окуя бир мамлекеттин ичинде болуп аткандан кийин дүйнөлүк деңгээлде башка мамлекеттер кирип, кийлигише албайт. Бирок Пакистан мамлекетинде болгон ушул окуя, экстремизм уюгу болуп кеткен түндүк Вазирстан жана талиптерге каршы күрөштө, албетте, жардам көрсөтө алат дейм. Биринчи кезекте АКШ менен Британия чоң жардамын берип атат.

Талибан кол салган мектептин окуучулары. 16-декабрь.
Талибан кол салган мектептин окуучулары. 16-декабрь.

“Азаттык”: Борбор Азия мамлекеттери да Талибандан коргонушу керекпи деген суроо туулат. Себеби, кошуна мамлекет лидерлери Ооганстандан коркунуч бар экенин эскертип жатышпайбы.

А. Медетбеков: Коргонуу зарылчылыгы бүгүн эле чыккан жок. Мурун эле башташ керек болчу. Дагы эле кечигип жатабыз. Ислам жихады деген террорчул уюмдардын ичине киргендердин көбү Фергана өрөөнү менен Каратегинден болушат. Алар - Тажикстан, Өзбекстан, Кыргызстан жарандары. Алардын негизги багыты “Ислам мамлекети” террорчул уюмунун картасына байланышкан. Сириядан Шинжаң уйгур автоном районуна чейин басып алып, халифат курабыз дегени Орто Азия өлкөлөрүнө коркунуч туудурбайт деп эч ким айта албайт.

“Азаттык”: Кандай аракет керек эми?

А. Медетбеков: Орто Азия мамлекеттери ШКУга киришет, ошондой эле Өзбекстандан башкасы ЖККУга кирет. Ошолор биригип, “Ислам мамлекети” уюмунун коркунучуна байланыштуу жаңы концепция иштеп чыгышы зарыл. Башка мамлекеттер менен оперативдүү маалыматтардын негизинде чоң иштерди жасаш керек. Анан Кыргызстандан чыгып кетип жаткан жарандарга тоскоолдук кылып, алдын алуучу иштерди жүргүзүү зарыл.

"Азаттыктын" жаңылыктары, 15-декабрь

"Азаттыктын" жаңылыктары, 15-декабрь
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:18 0:00

Каримов: Өзбекстан Ирактын тагдырын кайталашы мүмкүн

Көпүрөгө илинген кара байрак. Ташкент, 28-август, 2014-жыл.

Өзбек президенти Ислам Каримов 10-декабрдагы Путин менен болгон жолугушуусунда экстремизмге каршы күрөшүүгө жардам сурады. Ал арада ооган-түркмөн чек арасында дагы бир район талиптердин көзөмөлүнө өткөнү кабарланууда.

Ташкентте болгон эки презденттин жолугушуусунда Ислам Каримов Орто Азия аймагына Ооганстандан коркунуч өсүп баратканын айтып, орус президенти Путинден региондо экстремизм менен күрөшүүгө көмөк көрсөтүүсүн суранды.

Өзбек президенти Иракта жана Сирияда “Ислам мамлекети” тобунун мүчөлөрү көбөйгөнүн жана бул топтун бир канча өкүлү Ооганстанга кирип кеткенин айтып, Өзбекстан Ооганстан менен чектеш болгондуктан Ирактын тагдырын кайталап калуу коркунучу бар экенин жашырган жок:

- Ооганстандагы абалдын туруксуздугунан, терроризм жана маңзат агымынын көбөйгөнүнөн улам региондо коопсуздук маселелери келип чыгууда. Өзгөчө бизди бүгүнкү күндө куралдуу экстремиздин жана диний радикализмдин Орто Азияда гана эмес ага чектеш аймактарда да жайылып жатканы тынчсыздандырат.

Орус президенти Путин менен Ислам Каримов. Ташкент. 10-декабрь, 2014-жыл.
Орус президенти Путин менен Ислам Каримов. Ташкент. 10-декабрь, 2014-жыл.

Маалыматтарга ылайык, акыркы убакта 300гө жакын өзбек жараны Иракта жана Сирияда “Ислам мамлекети” кыймылын колдогон ар кандай аскердик топтордун катарында согушууда. Бул согушчандар Ооганстандагы экстремисттик топтор менен тыгыз байланышы бар экени да айтылууда.

Ушул жылдын март айында Сириядагы “Сабринин жамааты” аттуу өзбек жана дагестан согушчандарынан турган топтун “Ислам мамлекетинин” катарында согушуу үчүн ант бергени тууралуу маалымат тараган.

Мындан сырткары “Ислам мамлекетинин” өзбек террорчулары Иракта бир канча жанкечти жардыруу жасаган.

Ноябрь айында Сириядагы эң чоң өзбек аскердик кошууну “Бухори Жамааты” ооган талиптеринин башчысы молдо Омарды колдоого ант берген болчу. Ал кошуундун лидери, көмүскөдөгү таасирдүү адам катары эсептелген Шейх Салахуддин Сирияга барганга чейин көп убакыт Ооганстанда болгону белгилүү болгон. Бул топ Сириядагы "Жабхат ал-Нусра" тобунун катарында Алепподо согушуп жүргөнү жөнүндө видео тасма да бар.

Расмий Ташкент Ооганстандагы бейрасмий Өзбекстан Ислам кыймылынын (ӨИК) Ирак жана Сириядагы “Ислам мамлекети” тобу менен байланышы болгондуктан алар өлкөгө коркунуч туудуруусуна тынчсыздануусун билдирүүдө.

Ушул жылдын август айында Ташкенттин борборундагы көпүрөдө “Ислам мамлекети” тобунун желеги илинип тургандан кийин ӨИКтин “Ислам мамлекети” менен бекем мамиледе болууга касам ичкени белгилүү болгон.

Сириядагы өзбек согушкерлери молдо Омарды колдоого ант берүүдө.
Сириядагы өзбек согушкерлери молдо Омарды колдоого ант берүүдө.

Ал арада ооган-түркмөн чек арасында жайгашкан Хамяб районун талиптер басып алганы айтылууда.

Түркмөнстандын Жоушян аймагынын милиция башчысы “Азаттыктын” түркмөн кызматына берген маегинде, түркмөн күчтөрү Хамябда талиптер менен атышып бирок артка кайтканга аргасыз болгонун, жолдо аларды талип согушкерлери кайра ок менен тосуп алып, түркмөндөрдүн райондук террорго каршы күчтөрдүн башчысы менен кошо эки жоокер каза болгонун кабарлады.

Бирок бул маалыматтарды расмий Кабул али тастыктай элек.

Буга чейин Ооганстандын Түркмөнстан менен чектеш дагы бир Кайсыр районун талиптер басып алганы айтылган эле.

Эгемендикти алгандан бери чек ара маселесине анча көңүл бурбаган түркмөн бийлиги ушул жылдын октябрь айынан бери Ооганстан менен чектеш аймактарына бийик дубал тургузуп жана аң казып, жаңы чек ара постторун жайгаштырып баштаган.

Макаланы "Азаттыктын" стажеру Баатырбек Алымкулов даярдады.

Газ чыккан жерде балдар ууланды

Батыш Казакстан облусу, ууланган баланы ооруканага алып бара жаткан медицина кызматкерлери.

Өткөн айдын аягында Батыш Казакстан облусунун Березовка айылында 25 окуучу, бир канча чоң адам ууланып ооруканага түшкөн.

Айыл тургундары окуядан бир канча күн өтсө да массалык уулануунун так себептерин айтылбай жатканына нааразы. Алар бийликке өздөрүн тез арада башка жайга көчүрүү талабын коюшту.

28-ноябрда Батыш Казакстан облусунун Березовка айылында 25 окуучу эс-учун жоготуп, ооруканага түшкөнү маалым болгон. Балдардын ата-энелери ушунча убакыттан бери уулануу себебин биле албай келет.

Березовка айылынын тургундары маалымат берип жатышат. 9-декабрь. 2014-жыл. Орал
Березовка айылынын тургундары маалымат берип жатышат. 9-декабрь. 2014-жыл. Орал

​Ууланган балдардын биринин энеси Күнсулу Сарсенбаеванын айтымында, дарыгерлер иликтөө жыйынтыктары менен медициналык корутундуну дагы эле бербей отурат. Ал экинчи ирет ушундай окуя болуп жатканын айтты:

– Облустук бийликтен бизге жардам болот дешти. Бизге жол куруп, суу алып келбей эле койсун. Биздин талап – айылды башка жакка көчүрүү керек. Балдарга коюлган диагнозду он күн өтсө да колубузга беришкен жок. Бул ууланууга чейин балдарыбыздын мурдунан кан аккан. Үчүнчү жолу эмне болорун эч ким билбейт.

please wait

No media source currently available

0:00 0:02:24 0:00
Түз линк

Березовка айылынын тургундары жергиликтүү бийлик өкүлдөрү менен буга чейин да бир топ жолугушууларды өткөргөн. 1-декабрдагы жолугушууда облустук Экологиялык департаменттин башчысынын орун басары Ерлан Сапаров соңку текшерүүлөр уу газдын абадагы өлчөмү чектен ашпаганын көрсөткөнүн маалым кылган:

- Санитардык коргоо аймагында орнотулган 16 станциянын биринде да уулуу заттардын көрсөткүчү белгиленген даражадан ашыкча байкалган эмес.

Березовкага жакын жерде «Карачаганак Петролеум Оперейтинг» ишканасы газ өндүрөт. Ал айылга жакын жерлерге 16 сигнал-станцияларын орноткон. Бул жабдыктар абада күкүртүү суутектин көлөмү көбөйүп кеткенде белги берип турат.

Березовка айылында ууланган окуучулар. 4-декабрь. 2014-жыл. Батыш Казакстан облусу
Березовка айылында ууланган окуучулар. 4-декабрь. 2014-жыл. Батыш Казакстан облусу

Аталган айылда миңден ашуун адам жашайт. Демилгечилердин көчүрүү талабына 951 адам кол койгон. Алар өзүдөрүн “коркунучтуу экологиялык аймакта жашап жатабыз” деп эсептешет.

"Азаттыктын" жаңылыктары, 12-декабрь

"Азаттыктын" жаңылыктары, 12-декабрь
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:38 0:00

Беш өлкө эңсеген темир жол

Иран-Кытай темир жолунун курулушу көптөн бери айтылып келет.

Иран, Ооганстан, Кыргызстан, Тажикстан жана Кытай төрт жылдан бери өз ара талкуулап келаткан темир жол куруу долбоорунун алгачкы документине кол коюлду.

9-декабрда Дүйшөмбү шаарында өткөн талкууда курула турган эл аралык темир жолдун маршрутунун алгачкы планы талкууланды.

Тажикстан менен Кыргызстан темир жол рельстерин Европа стандартына өткөрүү керектиги аныкталды.

Ооганстан, Тажикстан, Кыргызстанды аралап өтө турган Иран-Кытай темир жолун куруу тууралуу төрт жыл мурда сөз башталганы менен, алгачкы макулдашуу жыйыны 9-декабрда Дүйшөмбү шаарында жыйынтыкталды.

Эл аралык темир жол долбоорун демилгелеген Иран, талкууда аталган жол эң оптималдуу альтернативдүү жүк ташуучу линияга айланат деп ишендирди.

Эл аралык жолдун курулушуна Ооганстан да кызыкдар экенин билдирип келет. Себеби, анын эң көп бөлүгү, тагыраак айтканда, 1148 чакырым аралыгы ооган шаарларын аралап өтөөрү пландалууда.

Ооганстан өкүлчүлүгү беш тараптуу жолугушууга алдын ала даярдалган маршрут планын да даярдап келген. Бирок дал ушул өлкө боюнча коопсуздук жаатында бир катар талаш суроолор жаралууда.

Ооганстандын темир жол башкармалыгынын башчысы Ямо Шамс өз кезегинде ооган бийлиги жолдун коопсуздугуна кепилдик берип, алгачкы иштерге 3 миллион АКШ долларын бөлүүгө даяр экенин айтты:

- Биздин өлкө темир жол курууда коопсуздук жагынан кепилдик берет. Жолдун багыты боюнча айтсам, Ооганстанда жол Гераттан башталып Майман, Шибирган, Мазари, Кундуздан Шерхан-Бандарга чейин созулат. Бул өлкөдөгү эң тынч аймактар. Жолдун курулушу көп адамдарды иш менен камсыз кылат.

Тажикстандын транспорт министринин биринчи орун басары Шерали Ганжалзода болсо Дүйшөмбүдөгү талкууда ар бир тарап иш алып баруу пландары менен бөлүшкөнүн билдирди:

- Тажикстанда жол Ылдыйкы Пянждан башталып, Руми, Яван, Вахдат, Файзабад жана Жерге-Тал райондору аркылуу Кыргызстанга өтүп кетет.

Эксперттер эгер долбоор ишке ашып калса, бул багыт Борбор Азиядагы бийик тоо аралаган алгачкы темир жол болуп каларын айтышууда.

Дүйшөмбү жолугушуусунда темир жол рельстерине байланыштуу маселеге да чекит коюлду. Тажикстан менен Кыргызстандын темир жолдун долбоорго кирген аралыктарын эл аралык стандартка өткөрүүсү макулдашылды. Эгер советтик талап боюнча эки рельстин аралыгы 1520 мм. болсо, эл аралык стандартта ал бир аз куушураак келип 1435 мм.

Беш тараптуу жолугушууда алгачкы протоколдорго кол коюлду. Эми алты айдан кийин Бишкекте долбоорду каржылоо маселеси боюнча жыйын өтөт.

Кыргызстан менен Тажикстан бул жол Өзбекстан, Казакстан аркылуу өтчү багыттарга альтернатива болот деген үмүттө.

"Азаттыктын" жаңылыктары, 11-декабрь

"Азаттыктын" жаңылыктары, 11-декабрь
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:59 0:00

Путин Өзбекстандын карызын кечмей болду

Путиндин Өзбекстанга сапары учурунда Каримов менен жолугушуусу. 10-декабрь, 2014-жыл

Орусия Өзбекстандын 860 млн. доллардан ашык карызын кечет. Кремл мындай кадамга президент Путиндин 10-декабрдагы Ташкенттеги сапары учурунда барды.

Андан тышкары эки мамлекеттин 2015-2019-жылдардагы экономикалык кызматташуусун өнүктүрүү жана тереңдетүү жөнүндө келишимге кол коюлду. Кээ бир серепчилер Москваны Өзбекстан менен мамилени чыңдоого Батыш өлкөлөрү Орусияга жарыялаган санкциялар мажбурлоодо дешет.

Ташкенттин Москва алдындагы жалпы карызы 890 млн. доллар болчу. Анын 500 миллиону негизги карыз, калган 365 миллиону тээ Борис Ельцин президент кезден төлөнбөгөн карыздын үстөк пайызы. Эки тарап 10-декабрда макулдашкандай, бул сумманын 25 миллионун Ташкент төлөйт. Ал эми 500 млн. доллар негизги карыз, Орусиянын финансы министри Антон Силуанов айткандай, Өзбекстан мамлекетинин борчун жеңилдетүүгө кетет же кечилет.

Москва, Кремл
Москва, Кремл

Кремл маалымдаганга караганда, Владимир Путин менен Ислам Каримов Ташкентте оболу жекеме жеке сүйлөшүп, кийин кездешүү кеңири форматта өттү.

Президент Каримов Орусияны Борбор Азияда бейкуттуктун фактору деп атап, айрыкча экстремизм жана диний радикализмдин чөлкөмгө болгон коркунучуна көңүл бурду:

- Жакында Эл аралык тынчтык күчтөрү чыгып кеткенден кийин Ооганстанда түзүлчү белгисиз жагдай, терроризмдин жана маң аткезчилигинин күчөөсү, өзгөчө, Борбор Азиядан сырт жактардагы согушчул экстремизмдин жана диний радикализмдин жылжыма экспансиясы жараткан олуттуу коркунучтар аябай тынчсыздандырууда.

Каримов Шанхай кызматташуу уюмунун 12-сентябрда Дүйшөмбүдө өткөн жыйыны учурундагы сыяктуу эле азыркы шартта жалган түшүнүккө азгырылбас үчүн Путин менен көз караштарды аныкташып туруусу керек экенин да белгиледи.

Президент Путин Өзбекстанда чукул арада парламенттик, анан президенттик шайлоо болоорун эске салып, эки саясий өнөктүктө Каримовго ийгилик каалады. Жана эки арадагы мамилеге токтолуп:

- Биз өз ара мамилени негизги документтерге ылайык түзөбүз. Анын бири - союздаштык алака жөнүндөгү келишим. Бул сөзгө чоң маани беребиз, - деди Путин.

Путиндин сапары учурунда Ташкенттин 0,5 млрд. доллар карызын кечүүдөн башка эки мамлекеттин 2015-19-жылдардагы экономикалык кызматташуусун өнүктүрүү жана тереңдетүү жөнүндө келишимге кол коюлду. Бул документ Өзбекстандын айыл чарба азыктарын Орусияга сатууну көбөйтүүгө жана “Лукойл” компаниясы тарабынан Бухара облусундагы Кандым газ кенин өздөштүрүүгө болочокто 5 млрд. доллар салууга жол ачат. Болочокто кен толук ишке кирсе, Каримовдун айтымында, жылына 8 млрд. кубометр газ өндүрүлөт.

Өзбекстандан алынчу жашылча жана мөмө жемиштери Евробиримдик, АКШ жана башка Батыш өлкөлөрү Орусияга жарыялаган санкцияга байланыштуу ички базарда пайда болгон тартыштыкты жапканга керек.

Санкция Орусия Крымды аннексиялап, Украинанын чыгышындагы жикчилдерди колдогонуна жооп ирети киргизилген. Москва да Батыш азыктарын экспорттоону кыскарткан.

Москвалык эксперт Виктория Панфилованын баамында, Ташкент кездешүүсүнүн негизги жыйынтыгы – бул Орусия-Өзбекстан мамилеси ырааттуу өнүгүп жатканын тастыктоо болду:

- Негизгиси, байкоочулар боолгологонго карабай, эки өлкө өз ара жакшы мамиледе экенин жана алакалары эч качан бузулбаганын ырасташты. Өзбекстандын тышкы соодасынын 25 проценти Орусияга туура келет. Өзбекстан да Орусиянын ири өнөктөштөрүнүн бири. Мына ушул нерсе жана алардын постсоветтик мейкиндиктеги өз ара кызматташууну тастыкташканы маанилүү деп ойлом.

Былтыр эки өлкө 4 млрд. долларга соода кылган. Быйыл тогуз айда өз ара соода 9, 4 процентке өскөн.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG