Линктер

ишемби, 20-июль, 2019 Бишкек убактысы 01:23

Борбор Азия

"Чет элдик агент" мыйзамы Казакстанга жетти

Бейөкмөт уюмдарды чет элдик агент катары таануу тууралуу мыйзам 2012-жылы Орусияда кабыл алынган.

Казакстанда "Чет өлкөлүк агенттер тууралуу" мыйзам долбоору даярдалууда. Эгерде ал кабыл алынса, бейөкмөт уюмдарга чет мамлекеттерден келген гранттарды өкмөт өзү бөлүштүрүп калат.

Жергиликтүү адам укугун коргоочулар мындай демилге жарандык коомдун ишмердигин чектөөгө багытталган деп билдирүү жасашты.

Ушу тапта Казакстандын Маданият жана спорт министрлиги "Бейөкмөт уюмдар тууралуу" мыйзамга да тийиштүү өзгөртүү-түзөтүүлөрдү даярдоодо. Анын маңызы эмне?

Бул суроого адам укуктары боюнча адистешкен казак журналисти Санат Урналиев мындай жооп берди:

- Жаңы мыйзамга ылайык, бардык гранттарды, анын ичинде «Сорос — Казакстан» фонду жана Батыш элчиликтери адам укугун коргоого берген каражаттарды өкмөттүн атынан Маданият жана спорт министрлиги бөлүштүрүп калат. Натыйжада, бейөкмөт уюмдар адамдардын укуктарын коргоо багытында көз карандысыз изилдөөлөрдү жүргүзө албай калат. Ишмердигин токтотот.

Ошентип, өкмөт тарабынан каржыланган жарандык уюмдар айткандай, «казак коому үчүн пайдасыз долбоорлор менен иштеген бейөкмөт уюмдар» жабылууга тийиш. Же алар адамдарды сергек жашоого жана гендердик теңчиликке үгүттөө, айлана-чөйрөнү жана тарыхый мурастарды коргоо, маданият жана искусствону өнүктүрүү, улуттук биримдикти чыңдоо сыяктуу социалдык маселелер менен алектениши керек.

Кеп болуп жаткан мыйзам долбоорунда бейөкмөт уюмдардын элдин саясий жана жарандык укуктарын коргоосу жөнүндө эч сөз жок.

Эл ичиндеги «кой терисин жамынган» жарандардын тонун тескери кийгизчү "Чет өлкөлүк агенттер жөнүндөгү" мыйзам долбоорунун демилгечиси Казакстан жарандар альянсы (кыскача КЖА) коалициясынын төрагасы Нурлан Еримбетов. Бул коалиция ырасмий түрдө казынадан каржыланган бейөкмөт уюм деп саналат.

Жергиликтүү серепчилер байкагандай, мурда «Сорос — Казакстан» фондунун байкоочулар кеңешине мүчө болуп жүргөн Еримбетов эки жыл илгери КЖАнын башчылыгына дайындалгандан бери өкмөттүн дилине ылайыктуу сөздөрдү сүйлөчү болгон.

Санат Урналиевдин байкашынча, мурда маалымат каражаттары жана жарандардын укугу үчүн күрөшүп жүргөн коомдук уюмдар казынадан каржылана баштагандан кийин бийликтин сөзүн сүйлөп калышкан.

- Азыр жарандык коомду куруу жаатында иш алып барган коомдук уюмдардын 90% өкмөттүн тапшырмасын аткарууда. Аларда эмгектенген кызматкерлер мансапкор өкмөттүк чиновникке айланды. Коомдук же бейөкмөт уюмдар мамлекеттен маяна ала баштагандан кийин эле өкмөттүк мекеменин көлөкөсү болуп калды.

Журналисттин айтымында, өлкөдө жарандык коом курууга салым кошкон бейөкмөт уюмдарга каршы жортуул Астана Москва менен саясий-экономикалык алаканы бекемдөөгө чечкиндүү аяк таштагандан кийин айрыкча күчөдү:

- Казакстан Орусия менен коюн-колтук алышкандан кийин өлкөдө антибатышчыл риторика күчөдү. Антиамерикалык маанай жайылтылууда. Бийлик элди чет өлкөдөн каржыланган адамдар мамлекеттин душманы, шпион, чет элдик агент деп коркуткан эски советтик жолойго түштү. Көрсө, адамдардын укугу, жашоосу, сөз эркиндиги өңдүү демократиялык дөөлөттөр мамлекетке караганда чет өлкөлөр үчүн маанилүү экен.

Казакстандык адам укугун коргоочулар сындап жаткан мыйзам долбоору 2012-жылы июль айында Орусияда кабыл алынган «Коммерциялык эмес уюмдар тууралуу» мыйзамды эске салат. Бул мыйзамда аныкталгандай, тыш өлкөлөрдөн же демөөрчүлөрдөн грант алган коомдук уюмдар автоматтык түрдө «чет өлкөнүн агентине» айланат.

Ал мыйзамды конституциялык нормалар боюнча кеңеш берчү Венеция комиссиясы сындап, Орусия өкмөтүн жарандык уюмдарды каттоо боюнча жобону өзгөртүүгө чакырган. Европа кеңеши алдындагы бул уюмга экс-советтик Борбор Азиядан Кыргызстан жана Казакстан гана мүчө.

Казакстан Москвадан төбөлсүздүк алгандан бери өлкөдө 27 миң чамалуу бейөкмөт уюм катталса, ушу чакта алардын 2 миңге жакыны гана калган. Алардын көпчүлүгү өкмөттүк куржундан жем жейт. Он чакты гана жарандык коомдор чет өлкөлөр же уюмдардын грантынын эсебинен жашайт.

Бейөкмөт уюмдарды «чет өлкөлүк агентке» теңеген мыйзам долбоору кыргыз парламентинде да сунушталган, азыр ал коомдук талкууда.

Иран чөлкөмдөгү соода динамикасын өзгөртөбү?

Хасан Роухани, Нурсултан Назарбаев жана Гурбангулы Бердыммухамедов Казакстан-Иран-Түркмөнстан темир жолунун ачылышында.

Иранга каршы санкциялардын жеңилдеши Борбор Азия өлкөлөрүнө кандай кошумча мүмкүнчүлүктөрдү ачат?

Борбор Азия Евразиянын чок ортосунда, соода жолдору тогошкон чөлкөмдө жайгашканы менен геосаясий жактан бир топ эле кысымда калган.

Ооганстандагы бейстабилдүүлүктөн улам түштүк соода жолу дээрлик жабык турса, Иранга каршы киргизилген санкциялар айынан Европага кетчү жол жабык. Батыштагы Каспий деңизи болсо анын тегерегиндеги мамлекеттердин укуктук чырына байланыштуу Борбор Азия өлкөлөрүнө кеңири соода потенциалын ача албайт.

Вашингтондогу Жакынкы Чыгыш институтунун өкүлү Алекс Ватанканын айтымында, учурда Борбор Азия өлкөлөрү түндүктөн Орусия, чыгыштан Кытай менен гана кеңири соода жүргүзө алат.

- Борбор Азия өлкөлөрү, тагыраак айтканда, Казакстан менен Түркмөнстан Орусия менен Кытайга соода жагынан көз карандылыкты азайтуу үчүн Ирандын геосаясий потенциалына кызыкдар.

Казакстан-Иран-Түркмөнстан темир жолунун ачылышы
Казакстан-Иран-Түркмөнстан темир жолунун ачылышы

Лондондо жашаган көз карандысыз ирандык эксперт Хусейн Ариан Иран Европа жана Перс булуңундагы өлкөлөргө жол ачып, Борбор Азиядагы өлкөлөрдүн соода динамикасын өзгөртүшү мүмкүн. Өзгөчө бул энергетика тармагына байланыштуу деп эсептейт.

- Иран эң алгач энергетика жаатында санкциялардын алынышын талап кылууда. Анткени дал ушул тармакка Тегеран көп чет элдик инвесторлорду тарта алат. Бул Иран экономикасына чоң түрткү болмок.

Иран бир эле мунай жана көгүлтүр оттун эбейгесиз көп запастарына ээ болбостон, Борбор Азия мунайын жана газын Европага жеткире турган, Орусияны айланып өтчү кыска жолду сунуштай алат.

Президент Хасан Роухани бул тууралуу өткөн айда Түркмөнстандагы сапары маалында билдирген. Ал эми Ирандын Улуттук газ компаниясы февраль айынын башында азербайжан жана түркмөн газын Түркия аркылуу Европага жеткире турганын жарыялады.

Евробиримдик Орусиянын газынан көз карандылыкты азайтуу үчүн көгүлтүр отту ар кайсы булактардан алууну издейт.

Евробиримдикке газ жеткирүү үчүн курулуп жаткан “Түштүк газ коридору” долбооруна Азербайжан жана Түркмөнстан кирет, эми жакында ага Казакстан менен Өзбекстан да кошулушу мүмкүн.

Марттын ортосунда Түркия менен Азербайжан Трансанатолиялык газ куурун салууну расмий баштады.

ТАНАП деп аталган куур аркылуу Азербайжандын “Шах деңиз-2” кенинен чыккан көгүлтүр от Батыш Европага жеткирилет.

Илхам Алиев жана Режеп Тайип Эрдоган "ТАНАП" газ куурунун ачылышында
Илхам Алиев жана Режеп Тайип Эрдоган "ТАНАП" газ куурунун ачылышында

Ошону менен катар эле байкоочулар билдиргендей, Иран аркылуу энергетикалык ресурстардын экспорттолушу үчүн бери дегенде беш же он жыл керектелет.

Эксперттердин айтуусуна караганда, Иран менен Түркиянын ортосунда аймактагы лидерлик боюнча атаандашуу башталышы мүмкүн жана албетте, ал Европага газ менен мунай жеткирүүдө өз кедергисин тийгизбей койбойт.

Түркиянын президенти Режеп Тайип Эрдоган 7-апрелде Иранга барды. Эки лидердин ортосундагы сүйлөшүүдө көңүл чордонундагы суроонун бири – газ боюнча маселе.

Вашингтондогу иликтөөчү Алекс Ватанка менен көз карандысыз эксперт Хусейин Ариандын айтканына таянсак, ирандыктар Ислам Революциясын Борбор Азияга жеткирүүнү кыялданган учурлар артта калды. 1990-жылдардын башында Иран Борбор Азиянын сунниттерине өз таасирин күчөтүү кадамдарын баштаган эле.

Ватанканын айтымында, учурда Иран Орусиянын Борбор Азиядагы лидерлигин талашууга даабайт. Ошол эле маалда Борбор Азия менен Иран азыр экономикалык жактан гана алака түзүүгө кызыкдар экенин Ариан белгилейт.

Борбор Азия өлкөлөрү буга чейин ар кандай деңгээлде Иран менен байланышын кармап келген. 1990-жылдардын соңунда Иран менен Түркмөнстанды туташтырган газ кууру курулган. Иран менен Казакстандын ортосунда мунай заттары боюнча макулдашууларга кол коюлган.

Өткөн жылдын аягында Казакстан, Түркмөнстан жана Иранды байланыштырган темир жолу ачылды. Ирандык компаниялар Тажикстандагы долбоорлорго, маселен “Сангтуда-2” ГЭСинин курулушуна инвестиция салган.

Хасан Роухани жана Алмазбек Атамбаев. Бишкек, 2013
Хасан Роухани жана Алмазбек Атамбаев. Бишкек, 2013

Миграциялык борбордо тажик жараны көз жумду

"Сахарово" миграциялык борбору

Москва облусундагы "Сахарово" миграциялык борборунда тажикстандык жаран каза болду.

Маалыматты Тажикстандын Орусиядагы элчилиги бышыктап, маркум өзүн жаман сезип кулаганын, азыр өлүмүнүн себептери текшерилип жатканын кошумчалады.

Тажикстандын Пенжикент районунун жашоочусу, 48 жаштагы Комилжон Эсанов жекшемби, 5-апрелде "Сахарово" миграциялык борборунда патент алып, керектүү кагаздарды бүтүргөндөн кийин коомдук транспорт жүргүчө ошол жакта түнөп калууну чечет. Атайын бөлмөдө отурган жеринен өзүн жаман сезгенде тез жардам машинесин чакырышат, бирок доктурлар аны куткара алышкан эмес.

Миграциялык борбордун башкы директору Николай Федосеев дароо Тажикстандын Эмгек жана миграция министрлигинин расмий өкүлү Асрор Одинаевди дүйшөмбүгө караган түнү болгон окуя тууралуу кабардар кылган.

Миграциялык борбор
Миграциялык борбор

Тажикстандын Москвадагы элчилигинин дипломаты Мухаммед Эгамзоданын айтымында, ушу тапта маркумдун сөөгүн мекенине жеткирүү маселеси чечилип жатат. Элчилик чыгымдардын жарымындайын өзү көтөрмөй болду.

Калган акчаны жердештери чогултууга аракеттенишүүдө.

Москвадагы тажик мигранттарынын башын бириктирген уюмдун жетекчиси Каримжон Йоров борбордогу шарттар анча жакшы эмес деп айтат:

- Ал жердеги шарттар оор эле. Элестетсеңер, бүтүндөй Москвадан толтура эл келет, түртүшүп кезекте турушат. Дагы жакшы жакындан бери күнү-түнү иштеп калды. Бир түндүн ичинде эле кезекте 3-5 миңдей киши турат. Ага чейин болсо 2-3 жуманын ичинде керектүү кагаз-документтерди чогултуш керек. Мунун айынан кээде айрым мигранттар жумуштарынан айрылып калган учурлар да болот. Бизге, укук коргоо борборуна ошондой проблема менен көп эле кайрылышат. Кышкысын палаткаларды орнотушту, бирок ал деле жардам бербейт экен.

Миграциялык борбор
Миграциялык борбор

1-январдан тарта Орусияда күчүнө кирген мыйзамга ылайык, чет элдик эмгек мигранттарына квота системасы жоюлуп, патенттик негизде гана жумушка алышат. Ал эми ал патентти алуу үчүн адегенде медициналык текшерүүдөн өтүп, орус тили, тарыхы жана мыйзамдары боюнча тест тапшырышы керек.

Маркумдун айылдашы Дилшод Ашуров да өткөн жекшембиде “Сахароводо” болуп, бирок патент алгандан кийин үйүнө кетиптир. Ал айтып бергендей, Эсанов Орусияга 5-6 жылдан бери келчү жана эч качан ден соолугуна даттанчу эмес:

- Комилжон акыркы жолу ушул январдын 25инде Тажикстандан Москвага 18 жаштагы уулу менен бирге келген. Биз турак коттедждерди курган бригадада чогуу иштечүбүз. Жумуш шарттарыбыз жакшы эле. Түн ичинде иштебейбиз, жаныбызда анча кыйнабайбыз. Биз маянага эмес, келишим боюнча иштейбиз деп макулдашканбыз. Мындайча айтканда, канча иш бүтүрсөк, ошончо төлөшөт. Комилжондун 4 баласы бар. Улуусу жаңы эле армиядан келип, азыр айылында.

Эсиңиздерге сала кетсек, бир нече жума мурун Кыргызстандын Москвадагы элчилиги Орусиянын Тышкы иштер министрлигине бул борбордун ишин көзөмөлгө алуу өтүнүчү менен нота жиберген. Буга сааттап кезекте турган мигранттардын көптөгөн даттануулары себеп болгон. Ошондон кийин борборду 24 сааттык режимге которушкан.

"Сахарово" миграциялык борбору

Казак эгемендигине шек келтирген аял соттолду

Татьяна Шевцова-Валова

Казакстанда өлкөнү Орусиянын курамына кошууга чакырган орус улутундагы жаран соттолду. Татьяна Шевцова-Валова төрт жылга эркинен ажыратылды.

Казакстанда өлкөнү улуттар аралык касташууну козуткандыгы үчүн Орусиянын курамына кошууга чакырган орус улутундагы жаран соттолду. 31-мартта Алматыда сот Татьяна Шевцова-Валованы төрт жылга эркинен шарттуу ажыратты.

Тергөөчүлөрдүн айтымында, ал социалдык тармактарда казактарды «чурки» деп мазактап, ошондой эле "Крым Орусияга кандай кошулса, Казакстан да Орусиянын карамагында болуш керек" деп жазган. Бул иш боюнча соттук териштирүү быйыл январда башталган.

Тергөө учурунда Шевцова-Валова үй камагына алынган болчу. Ал өзүнө коюлган айыптарды четке кагып келген.

Орусия Крымды былтыр аскер жиберип, жергиликтүү парламентти басып алууну уюштургандан кийин өзүнө кошуп алган. Крым сыяктуу эле казак жергесинде көп сандаган орус тилдүү калк жашайт. Ошол эле убакта Казакстан Орусиянын жакын шериги жана Москвадан 1991-жылы акыркы болуп өз алдынчалык жарыялаган өлкө болуп саналат.

Өлкөдө 17 миллион калктын ар бир төртүнчүсү орус тектүүлөр. Алардын көбү Орусия менен чектеш түндүк аймактарда жайгашкан. Эки өлкөнүн ортосундагы жети миң чакырымдык чек ара Евразия континентиндеги эң узун чек ара тилкеси болуп саналат. Анын айрым жерлери бүгүнкү күнгө чейин тактала элек.

Былтыр декабрда президент Нурсултан Назарбаев өлкөнү көз карандысыздык күнү менен куттуктап, "Казакстан өз алдынчалыкка ата-бабалардын талбас күрөшү, каны жана кажыбас эмгеги менен жеткен" деген эле.

Ал 2015-жылы монгол-түрк урууларынын башын бириктирген казак каганатынын 550 жылдыгы белгиленет деп жарыялаган. Бул орус президенти Путиндин август айында «казактарда эч качан мамлекеттүүлүк болгон эмес» деген ырастоосуна берилген жооп деп бааланган.

Назарбаев сүйлөгөн 15-декабрда баш калаа Астанада сот казакстандык жаран Евгений Вдовенкону Чыгыш Украинада орусиячыл жикчилдер тарабында согушканы үчүн беш жылга эркинен ажыраткан.

Бул күнү Орусиянын өкмөт башчысы Дмитрий Медведев ШОСтун жыйынына келип, Астанада жүргөн болчу.

Жихадчы президенттен кечирим сурады

"Ислам мамлекети" террордук тобунун катарында согушкан борбор азиялыктар

Ошто Сириядагы согушка катышкан деп шектелип үч жаран кармалды. Алардын бири бири Кыргызстандын элинен жана өлкө башчы Алмазбек Атамбаевден кечирим сурады.

Мындан бир жарым жыл мурун Сирияга барып, бир айга жакын атайын даярдыктан өтүп келген жарандар 26-мартта атайын кызматтар тарабынан Ошто кармалган. Алардын бири Сириядан келип, бир жарым жыл тынч жашаганын, эч ким менен согушуу ниети жок экенин айтып, кыргызстандыктардан кечирим сурап жатат.

- Мен үчүн жихад өзүмдүн напсим болуп калды. Бир капырды өлтүргөндөн көрө ага жакшы сүйлөп, динге тартканым туура экен. Биринчиден, мен Аллага тобо кылдым. Экинчиден, президентибиз Алмазбек Атамбаевден, соттордон жана жалпы Кыргызстан элинен кечирим сурайм. Кудай буюруп чыгып кетсем, жалпы адамзатка зыяным тийбейт.

"Ислам мамлекети" тобунун согушкери
"Ислам мамлекети" тобунун согушкери

Кармалгандардын бири 26 жашта. Ал 2006-жылдан тарта эл катары динге берилип, такай намаз окуй баштаган. Бирок 2011-жылы айыл мечитине имам болуп келген 20 жаштагы Сиражидин аттуу кишинин үгүтүнө берилип, үч таанышы менен бирге Сирияга аттанган. Ал азыр Сирияда 19 күн болгонун, буга чейинки оюнан кайтканын айтууда.

- Сирияга баргандан кийин 11-күндөн тарта машыга баштадык. Чуркадык, автомат аттык. Анан Башар Асаддын аскерлери турган жерден үч чакырым бери жактагы блок-постко алып барышты. Мен ал жерде турганда саат экиде вертолет менен бомбалап, танктардан ата башташты. Коркуп кетип, ыйлап артка качтым. "Кайра кетем" деп сурандым. Алар "сен кетсең УКМК кармап, камайт" дешти. Мен ошого да кайыл болуп келдим. Өз жеримде өлөйүн дедим.

Сириядагы согушка катышып, атайын даярдыктан өтүп келген үч жаранды атайын кызматтар бир жарым жылдан кийин кармашты. Кармалгандардын бири 1,5 жыл бою карызын төлөө үчүн кыш куюп, айдоочулук менен тиричилик кылып жүргөнүн айтты.

Сирияга барганым үчүн кечиргиле...
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:03 0:00

Улуттук коопсуздук кызматынын маалымат катчысы Рахат Сулайманов аларга жалданмачылык беренеси менен кылмыш иши козголгонун билдирди.

- Эл аралык террордук уюмдун үч мүчөсү кармалды. Алар Ош облусунун тургундары. Буга чейин Сириядагы согуштук аракеттерге катышып келген. Учурда аларга жалданмачылык беренеси боюнча кылмыш иши козголуп, убактылуу кармоочу жайга киргизилди. Тергөө жүрүп жатат. Алардын кийинки тагдырын сот чечет.

Сирияда согушуп жүргөн казакстандыктар
Сирияда согушуп жүргөн казакстандыктар

Буга чейин Сириядагы согушка катышкан деп кармалгандардын көпчүлүгү мурунку ойлорунан кайтканын айтышкан. Бирок аларды коркунуч жаратпайт деп ишенгендер аз. Адистер Сирияга баргандарды кечирүү же кечирбөө маселесинде ар бирине өз-өзүнчө мамиле жасалышы керектигин айтып келишет.

Конфликтолог Расул Авазбек уулу болсо, Атамбаев менен элден кечирим сураган жихадчылардын кайрылуусу моралдык гана күчкө ээ дейт.

- Бул укуктук маселе. Биздин Кылмыш-жаза кодексинде жалданмачылык деген берене бар. Эгерде алардын согуштук аракеттерге катышкандыгы далилденсе, Кыргыз Республикасынын мыйзамдарынын алдында жооп бериши керек. Ал эми кечирим берүү-бербөө маселесин президент чечпейт. Президенттин соттук маселеге киришкенге акысы жок. Ошондуктан алардын кечирим суроосу моралдык гана маселе.

Расмий маалыматтар боюнча Сирияда 300гө чамалуу кыргызстандык бар. Сириядан кайтып келгендердин элүүдөйү кармалган. Анын ичинен сегиз жаран беш жылдан сегиз жылга чейин кесилген. Дагы үчөө Ош шаардык соту тарабынан шарттуу кесилди. Жогорку Кеңеш депутаты Өмүрбек Текебаев Сирияда 500дөй кыргызстандык бар экенин айткан.

КМШ министрлери ЖККУ ролун талкуулайт

Сапар Исаков.

Бүгүн Бишкекте КМШ мамлекеттеринин тышкы иштер министрлеринин жыйыны башталат. Анда он бешке жакын маселе каралат. Талкуунун өзөгүн коопсуздук темасы түзөт.

Ошондой эле чек ара көйгөйлөрүн чечүү, маданий-гуманитардык байланышты чыңдоо жана өзгөчө кырдаалдардын алдын алуу боюнча кызматташтык каралат. Президенттик аппараттын тышкы саясат бөлүмүнүн башчысы Сапар Исаков жыйындын күн тартиби тууралуу “Азаттыкка” айтып берди.

“Азаттык”: Тышкы иштер министрлери карай турган маселелердин ичинде коопсуздук темасы да бар экен. Бул соңку учурда глобалдык проблемага айланган диний коопсуздукпу же башка маселеби?

Исаков: Негизи, коопсуздуктун бир канча жагдайы талкууга алынат. Арасында диний коопсуздук албетте, көтөрүлөт. Ооганстан тараптан келип жаткан коркунуч да каралат. Кечээ коңшу Тажикстанда ЖККУнун жыйыны болду. Анда тажик тарап уюм тарабынан буга чейин берилген убадалар аткарылбай жатканы тууралуу маселе көтөрдү. Бүгүнкү талкууда бул суроо дагы көтөрүлүшү мүмкүн. ЖККУ төрагасы Николай Бордюжа да келет. Сиз айткан диний кырдаал Кыргызстанда да олуттуу болуп турат. Биз мамлекетибиздин коопсуздугу тууралуу ойлонушубуз керек. Ал үчүн бизге жамааттык коопсуздук зарыл.

“Азаттык”: Өзбекстандан да өкүлдөр келет экен. Коңшулар менен соңку беш жылдан бери солгундап кеткен мамилени жандантуу жаатында жыйындын алкагында сүйлөшүү болобу?

Исаков: Жыйын жүрүшүндө бул маселе көтөрүлбөйт. Анткени, бул көп тараптуу чогулуш. Бирок эки тараптуу жолугушуу болушу мүмкүн. Ошондо мамлекеттер арасындагы ымала темасы каралат.

“Азаттык”: КМШ мамлекеттеринин тышкы иштер министрлеринин жыйыны канча күнгө созулат? Соңунда биргелешкен кандайдыр бир документ кабыл алынабы?

Исаков: Бул бир күндүк жыйын. Министрлер талкуудан соң президент Алмазбек Атамбаев менен да жолугушат. Жыйындын алкагында бир канча чечим кабыл алынып, документтерге кол коюлат. Кыргызстан 2016-жылдан тарта КМШга төрагалык кылат. Азыр төрагалык милдет Казакстанда. Бишкек анын орунбасарынын миссиясын аткарууда. Тышкы иштер министрлеринин бүгүнкү жыйынын келерки жылга даярдык катары карасак да болот. Бул талкуу абдан маанилүү. Кабыл алынган документтер түз эле президенттерге кол коюуга жиберилет.

АКШ тергөөчүлөрү Гүлнаранын сары изине түштү

Гүлнара Каримова түрк актеру Халид Эргенч менен

Үч ири эл аралык телекоммуникациялык компаниянын Өзбекстандын ички рыногуна кирүү үчүн өлкө бийлигине пара бергени боюнча бир нече өлкөдө ачылган кылмыш ишке америкалык тергөөчүлөр да кызыкты.

Кошмо Штаттардын Юстиция департаментинин кылмыш иликтөө бөлүмү Швециянын прокуратурасына өтүнүч жөнөтүп, Takiland ltd компаниясынын банк эсептерин камакка алууну суранды. Өтүнүч катта дал ушул компания VimpelCom, MTS жана TeliaSonera телекоммуникациялык компаниялары менен өзбек бийлиги ортосундагы коррупциялык келишимдерге ортомчулук кылганы жазылат.

Мындан улам учурда Швециянын Nordea банкындагы Гүлнара Каримовага тийиштүү Takiland ltd компаниясынын 30 миллион доллардан ашуун акчасы камакка алынды.

20-мартта жөнөтүлгөн америкалык тергөөчүлөрдүн расмий кайрылуусу “Азаттыктын” өзбек кызматына да түшкөн. Анда “АКШ жүргүзгөн иликтөөнүн жыйынтыгында VimpelCom, MTS жана TeliaSonera компаниялары Өзбекстандын телекоммуникация рыногуна кирүү үчүн лицензия алууга өзбек бийлигине пара бергени аныкталганы" жазылат.

Расмий документте белгиленгендей, Өзбекстанда түзүлгөн коррупциялык схема боюнча арам акча дүйнөнүн ар кайсы бурчундагы холдинг компаниялар жана банк эсептери аркылуу адалдаштырылып келген.

Баяндамада Гүлнара Каримова ортомчулар аркылуу МТС, TeliaSonera, VimpelCom компанияларынан бир миллиарддан ашык доллар алганы кеңири жазылган.
Баяндамада Гүлнара Каримова ортомчулар аркылуу МТС, TeliaSonera, VimpelCom компанияларынан бир миллиарддан ашык доллар алганы кеңири жазылган.

Швециянын Башкы прокуратурасынын Коррупция менен күрөшүү боюнча башкармалыгынын башчысы Гуннар Стетлер TeliaSonera компаниясы Өзбекстанда бизнес жүргүзүү үчүн Гүлнара Каримовага ири пара бергенин айтып, америкалык тергөөчүлөрдүн талабы бир нече өлкөдө жүргүзүлүп жаткан тергөө ишинин бир эле бөлүгү экенин кошумчалады.

21-мартта бул иш боюнча жүргүзүлгөн журналисттик иликтөөнүн жыйынтыктарын Норвегиянын Тонсберг шаарында өткөн атайын маалымат жыйында Уюшкан кылмыштуулукту жана коррупцияны иликтөө борбору жарыялаган.

Баяндамада Каримова кантип ортомчулар аркылуу Орусиянын МТС, Ucell брендинин алдында иштеген Швециянын TeliaSonera жана Beeline брендинин алдында иш жүргүзгөн VimpelCom компаниясынан бир миллиарддан ашык доллар алганы кеңири жазылган.

Швед прокуратурасынын өкүлү Гуннар Стетлердин айтымында, журналисттик иликтөөнүн жыйынтыктары андагы фактыларга дал келет.

Ал Швейцария банктарында азыр Takiland ltd компаниясынын 900 миллион доллары камакка алынганын жана бул акчанын баары Гүлнара Каримовага тиешелүү экенин билдирди.

2012-жылдан бери Европанын ондон ашык өлкөсүндө Өзбекстандын президенти Ислам Каримовдун тун кызы Гүлнара Каримова башкы фигурант деп эсептелген коррупцияга байланыштуу кылмыш иштери козголду. Өзбекстандын Башкы прокуратурасы дагы учурда Каримованын бизнесин текшерүүдө. Өзбек прокуратурасынын соңку билдирүүсүнө ылайык, президенттин кызы үй камагында жаткан кезде, 2014-жылдын күзүндө анын өнөктөштөрү камалды. Азырынча өз мекенинде Гүлнара Каримовага кандай айып тагылып жатканы так белгисиз.

Гүлнара Каримова дагы деле үй камагында экени айтылууда
Гүлнара Каримова дагы деле үй камагында экени айтылууда

Кыргыз-өзбек алакасы: алыскы туугандан...

Бишкекте өткөн Өзбекстандын маданият күндөрүнөн тартылган сүрөт.

29-мартта Өзбекстанда президенттик шайлоо өтүп, өлкөнүн азыркы президенти Ислам Каримов шайлоочулардын 90 пайыздан ашык добушун алып, кайрадан президент болуп шайланды.

Өзбекстандагы шайлоонун жыйынтыктарына эмне үчүн эки ажырымдуу мамиле болууда? Өзбекстан менен Кыргызстандын мамилесинин салкындап, жылыбай жатышына эмне себеп, кызматташтыкты жакшыртууга кандай өбөлгөлөр бар? “Арай көз чарай” талкуусунун катышуучулары: Кыргызстандын мурдагы тышкы иштер министри Аликбек Жекшенкулов жана Ош мамлекеттик университетинин доценти, серепчи Абдыжапар Аккулов.

“Азаттык”: Аликбек мырза, Өзбекстанда өткөн шайлоонун жыйынтыктарын КМШ, Шанхай кызматташтык уюму баштаган бир топ уюмдар өлкөнүн мыйзамдарына, демократиялык баалуулуктарга ылайык өттү дешсе, Европадагы кызматташтык жана коопсуздук уюму баштаган Батыштагы бир нече эл аралык уюмдар, тескерисинче, демократиялык стандарттарга ылайык эмес, көз боёмочулук, мыйзам бузуулар менен өттү деп баасын берүүдө. Бир окуяга эки башка мамиле, эки башка баа берилүүнүн түпкү себеби эмнеде деп ойлойсуз?

Аликбек Жекшенкулов: Эң негизги себеби Батыш менен Чыгыш демократияны эки башка түшүнөт, эки башка кабыл алышат. Америкадагы демократиянын да өз проблемасы бар, аларда эл түздөн-түз президентин шайлабайт, алардын жолу ошондой... Демократия деген – бул саясий маданият.

please wait

No media source currently available

0:00 0:07:29 0:00
Түз линк

“Азаттык”: Эмне чыгыш демократиясы жана батыш демократиясы деп бөлүшүбүз керекпи?

Аликбек Жекшенкулов: Бөлүш керек. Бизде деле чыгыш маданияты, батыш маданияты деген түшүнүк бар, экөө эки башка, айырмасы чоң. Демек демократиянын да ошондой айырмачылыгы бар...

“Азаттык”: Абдыжапар мырза, Өзбекстанда шайлоочулар эмне үчүн Каримов үчүн добуш беришүүдө деп сурашса, расмий өкүлдөр көпчүлүк эл Каримов стабилдүүлүктүн кепилдиги болгону үчүн добуш беришти деп айтышууда. Мындай коомдук пикир канчалык деңгээлде реалдуу чындыкты чагылдырат?

Жапар Аккулов: Кандай болгон күндө да бул Өзбекстан элинин тандоосу, шайлоо тынч өттү. Ал тандоо Ислам Каримов экендигин таанышыбыз керек. Демократия түшүнүгү дүйнөнүн аймактарында кандай мааниге ээ экендигин терең талдашыбыз керек. Бийлик алмашпаган жерде бийлик биротоло токтоп калгандай сезилип жатканы да бар. Борбор Азия өлкөлөрүнүн туруктуулугу, стабилдүүлүгү дегенде Ислам Каримовдун ролу өтө зор экендигинде күмөн жок, аны дүйнө таанышы, моюнга алышы керек. Шайлоо Ислам Каримовдун орду бекем экендигин дагы бир жолу көрсөттү.

please wait

No media source currently available

0:00 0:06:39 0:00
Түз линк

“Азаттык”: Аликбек мырза, Өзбекстан Борбор Азиядагы кубаттуу, таасирдүү мамлекеттердин бири, Кыргызстан үчүн кошуналык карым-катышы бөтөнчө маанилүү экендиги талашсыз. Кыргызстан менен Өзбекстандын ортосундагы ушул убакка чейин ар кандай деңгээлдеги жалпы 86 документке кол коюлган экен, ТИМдин маалыматы боюнча алардын 61и иштебей турат, анын себебин эмнеден көрөсүз?

Аликбек Жекшенкулов: Мынча документ иштебей жатат эмес, ким аны иштетпей жатат, ким ага жоопкер болушу керек деп маселе коюшубуз керек. Маселенин баары биз тараптан.

Кыргызстандын президенти Өзбекстанда акыркы жолу 2006-жылы болгон. Өзбекстандын президенти расмий сапар менен Кыргызстанга келбегенине 10 жылдан ашты. Алардын жолун түздөй турган, аткара турган дипломаттар керек, бизде кандай элчилер дайындалып жатат, өзүңөр билесиңер. Каалганы ачып, сууну сээп, жолду шыпырып тура турган булар дипломаттар болушу керек эле. Эң негизиси мамлекет жетекчилерибиз да ийкемдүү болуп, мамлекеттин кызыкчылыгы үчүн кадамдарды жасашы керек болчу.

Өзбекстанда президенттик шайлоо өттү

Ташкент шаарында добуш берген шайлоочу, 29-март, 2015-жыл

Борбордук шайлоо комиссиясы 29-марттагы президенттик шайлоого добуш берүүчүлөрдүн 91,01% катышканын билдирди. Шайлоонун алдын ала жыйынтыктары дүйшөмбүдө жарыяланат.

Борбордук шайлоо комиссиясынын төрагасы Мирзоулугбек Абдусаломов добуш берүү күнү эч кандай мыйзам бузуулар катталбаганын белгиледи. Шайлоонун алдын ала жыйынтыктары дүйшөмбү күнү жарыяланмакчы, бирок азыртадан эле Ислам Каримов төртүнчү жолу президенттикке шайланганын айта берсе болот.

77 жаштагы мамлекет башчы менен бирге бул жолку шайлоодо дагы үч талакпер ат салышты. Бирок сынчылар Элдик демократиялык партиянын өкүлү Хотамжон Кетмонов, Социал-демократиялык "Адилет" партиясынан Нариман Умаров жана Улуттук кайра жаралуу партиясынан Акмал Саидов бийликчил партиялардын өкүлдөрү экенин, алар элди Каримовдун пайдасына активдүү үгүттөп келишкенин айтышат.

Өзбекстандык укук коргоочу, учурда Парижде жашаган Мутабар Тажибаеванын айтымында, чыныгы оппозициянын бир да өкүлүнө шайлоого катышууга мүмкүнчүлүк берилген эмес. Өзбекстандагы оппозиция “жок кылынган, түрмөгө салынган, сүргүнгө айдалган же өлтүрүлгөн” – дейт өзү бир кездери саясий туткун болгон Тажибаева.

Кызыктуу факт 2000-жылкы президенттик шайлоо учурунда болгон. Ал жылы президенттиккке талапкер Каримовго жападан жалгыз атаандаш болуп чыккан Абдулхафиз Жалалов бюллетенин салгандан кийин, Каримовго добуш бергенин ошол жерде чогулган журналисттерге жарыялаган.

Өзбекстандын шайлоо мыйзамына ылайык, президенттикке талапкерлерди өлкөдө расмий каттоодон өткөн төрт партия гана көргөзө алат. Ал эми каттоодон өткөн саясий партиялардын бардыгы президенттин саясатын колдогондор.

Президент Каримов Ноорузда, Ташкент, 2015-жыл
Президент Каримов Ноорузда, Ташкент, 2015-жыл

Бул жолу Каримовдун талапкерлигин парламентте басымдүү көпчүлүктү түзгөн Либерал-демократиялык партия сунуштаган.

Өзбекстандын Борбордук шайлоо комиссиясы добуш берүүнүн жүрүшүнө 43 өлкөдөн келген 300дөй байкоочу көз салганын билдирди.

КМШнын шайлоого байкоо жүргүзгөн мониторинг тобунун жетекчиси Сергей Лебедев добуш берүү “деомкратиялык прициптерге” жооп бергенин айтты.

Европадагы Коопсуздук жана Кызматташтык Уюму өз баасын эртең берет деп күтүлүүдө. Бирок ЕККУ Өзбекстанда буга чейин өткөрүлгөн парламенттик же президенттик шайлоо болобу, эч качан демократиялык, эркин жана калыс өттү деп сыпаттаган эмес.

Ислам Каримов 1989-жылы ошол кездеги Советтик Өзбекстандын жетекчиси болуп дайындалган.

Өлкө көз карандысыздык алган 1991-жылдан бери үч ирет президенттик шайлоону жеңип, 1995 жана 2002-жылдары өз бийлигин референдум аркылуу узартып алган.

Конституция боюнча бир киши эки гана мөөнөт эң жогорку кызматты ээлей алат. Бирок Каримов 2007-жылы президенттикке ат салышканда, Баш мыйзамдагы бул чектөө тууралуу таптакыр айтылган эмес.

Өзбекстандагы президенттик шайлоо

Байкоочулар Өзбекстандагы стабилдүүлүктү президенттин авторитардык ыкмалары, коопсуздук күчтөрүнүн катуу көзөмөлү камсыздап келатканын белгилешет.

Анын үстүнө президенттин саясий атаандаштары көп жыл мурун эле өлкөдөн чыгып кетүүгө аргасыз болгон.

Ошол эле маалда акыркы кездери Каримовдун саламаттыгы тууралуу көбүрөөк айтылып келатат.

Үстүбүздөгү жылдын башында мамлекет башчы бир нече апта бою коомчулукка чыкпай калды. Анда атүгүл анын комада жатканы тууралуу кеп тараган. Андан соң эле Нооруз майрамында Каримовдун эл алдында бийлеп жаткан сүрөттөрү маалымат каражаттарында пайда болду.

Өлкөнүн Баш мыйзамына ылайык, президент кызматын аркалай албай калса, анын милдеттери Сенаттын спикерине жүктөлөт.

Акыркы жылдары исламчыл радикал топтор Өзбекстандын коопсуздугуна чоң коркунуч туудурган күчкө айланды. Пакистандын армиясы аскердик операция баштагандан бери, ал өлкөнүн алыскы тоолуу аймактарында баш пааналаган өзбекстандык согушкерлер Ооганстандын түндүгүнө, Өзбекстан менен чек аралаш жерлерге агылышканы айтылууда.

Андан тышкары, расмий маалыматтарга караганда, өзбекстандык 300дөй жаран Сириядагы согушка катышууда.

Аналитиктер алардын көбү Өзбекстандан эмес, Орусиядагы эмгек мигранттарынын катарынан жалданып кеткендер деп белгилешет.

Миграция демекчи, ушу тапта Орусиянын шаарларында болжол менен төрт миллиондой өзбекстандык жаран иштейт.

2013-жылы алар жалпы жонунан 6,6 миллион доллар мекенине которушса, былтыр бул сан кыйла азайган. Эми болсо Орусиядагы экономикалык кризиске байланыштуу өзбек мигранттардын салган акчасы кескин кыскарат деп күтүлүүдө.

Ушуга байланыштуу эмгек мигранттарынын көбү Өзбекстанга кайтып, жумушсуздардын катары калыңдоодо. Эксперттер бул өз кезегинде, социалдык чыңалууну күчөтүшү мүмкүн деп боолголошот.

Назарбаевдин эл тааныбаган атаандаштары

Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаев бешинчи жолу шайлоого аттанды.

Казакстандын Борбордук шайлоо комиссиясы өткөн жумада президентикке талапкерлерди каттоо аяктаганын жарыялады. 26-марттан тарта талапкерлер шайлоо өнөктүгүн башташты.

Өлкө башчылыгына "Нур Отан" партиясынан учурдагы президент Нурсултан Назарбаев, Казакстандын Коммунистик партиясынан Тургун Сыздыков жана өзүн-өзү көрсөткөн Профсоюздар федерациясынын башчысы Абелгази Кусаинов ат салышмай болду.

Нурсултан Назарбаевдин эки атаандашы тең казакстандыктарга анча таанымал эмес инсандар.

Бейшембиден тарта талапкерлер шайлоо өнөктүгүн башташты. 26-апрелде өтө турган мөөнөтсүз президенттик шайлоого катышуу каалоосун алгач отуздай адам билдирген.

Казакстандын президенттигине талапкер Тургун Сыздыков
Казакстандын президенттигине талапкер Тургун Сыздыков

Алардын айрымдары казак тили боюнча тил комиссиясынан өтпөй калса, башкалары жетиштүү кол топтой алган жок. Көбү шайлоого катышуудан өздөрү баш тартышты.

Талапкерлердин бири, 63 жаштагы Абелгази Кусаинов мурда Караганды облустук администрациясын, кийин бийликтеги «Нур Отан» партиясынын аймактык филиалын жетектеп келген.

Учурда оппозициялык саясатчылар жана активисттер бир ооздон Казакстан экономикалык кризисти баштан өткөрүп жаткандыгына байланыштуу алдыдагы мөөнөтсүз шайлоодо үнөмдөө болоору азыртадан байкалганын айтышууда.

Алар билдиргендей, Назарбаев үчүн бир атаандаш өтө аз, ал эми экиден көбү ал үчүн да каржылык жактан оор болуп калышы мүмкүн эле.

«Ар. Рух. Хак» уюмунун башчысы Бахытжан Торегожинанын айтымында, бул жерде башка дагы саясий себептер бар. Анын ичинде Ак ордонун реалдуу саясий атаандыштыкка карата мамилеси.

- Нурсултан Назарбаев реалдуу атаандаштыктан мурда кандай коркуп келсе, азыр деле ошол бойдон коркот. Ошондуктан эки эле эч ким тааныбаган атаандаштар тандалды. Албетте, шайлоочулардын бардыгы тең эле өздөрү тааныган Назарбаевге добуш берет да - дейт Бахытжан Торегожина.

Укук коргоочу алдыдагы шайлоо жана ага карата даярдык эч бир интригасыз, баары болжолдонгондой өтөөрүн кошумчалады.

Ал арада «Адам» журналынын башкы редактору Аян Шарипбаев Ак ордо тышкы жана ички саясаттагы кырдаалды эске алуу менен шайлоодо стабилдүүлүктү сактоо үчүн мына ушундай кадамга барып, Назарбаевге каршы эки гана адамды чыгарды деп эсептейт.

Анын пикиринде, Казакстанга тыштан таасир этчү эң негизги фактор- учурдагы Украинадагы окуялар.

Талапкерлер шайлоо өнөктүгүн башташты
Талапкерлер шайлоо өнөктүгүн башташты

- Украина менен Орусиянын ортосундагы мамиле учурда деңиздеги бороонду элестетүүдө. Ал эми Астананын кемеси мына ушул ташкындаган деңизде Крым же башка суроолор боюнча өз багытын туура таап кетиши абзел. Мындай кырдаалда Астана, албетте, кайсы бир талапкер өзүн башкача алып жүрүүсүн каалабайт. Кеменин капитаны бардык абалды өзү көзөмөлдөп турушу керек.

Саясат таануучу Бурихан Нурмухаммедовдун пикиринде, шайлоо өнөктүгүндө үч талапкердин калышы бул мыйзам ченемдүү көрүнүш жана Ак ордонун эч кандай тиешеси жок.

- Артында партиясы жок, өзүн-өзү көрсөткөндөр жетиштүү кол топтой албады окшойт, - деп кошумчалады Нурмухаммедов.

Президенттикке талапкерлигин көрсөткөндөр өлкөнүн бардык аймактарынан болжол менен 93 миңдей адамдын колун топтошу кажет эле. Расмий маалыматтарга ылайык, Нурсултан Назарбаевди колдогон 560 миңден ашык адамдын колу чогулган.

Тургун Сыздыков токсон сегиз миңден ашык, ал эми Абелгази Кусаинов жүз элүү миңдей адамдын колун топтоого жетишкен.

2016-жылы өтө турган президенттик шайлоону мөөнөтүнөн мурда өткөрүү демилгесин Назарбаев өзү төрагалык кылган Казакстан эл ассамблеясы февралда көтөрүп чыккан. Ассамблея «учурдагы экономикалык шартта шайлоону эртелей өткөрүү зарылдыгын» билдирген.

74-жаштагы Нурсултан Назарбаев Казакстанды 1989-жылдан бери башкарып келет. Ал 2011-жылы мөөнөтүнөн мурда өткөн шайлоодо төртүнчү жолу президент болгон.

Өзбекстандагы президенттик шайлоо

Нота менен чектелген чек ара сүйлөшүүсү

Кыргыз-өзбек чек арасын тосуу иштери. Жалал-Абад. 29-сентябрь, 2013-жыл.

Кыргызстан чек араларды тактоо ишин жандандыруу боюнча Өзбекстанга кезектеги нотаны жөнөтүп жатат.

Өткөн жылы Кыргызстандын Тышкы иштер министрлиги Өзбекстанга эки ирет ушундай нота жиберип, жооп алган эмес. Эгемендиктин алгачкы жылдарынан бери башкы көйгөйгө айланган чек ара маселеси боюнча кошуналар орток пикир таба албай келет.

Эки өлкөнүн чек арасын тактоо ишине байланыштуу акыркы жолугушуу 2014-жылы өткөн. Ошол жолугушууда кыргыз тарап буга чейин чек ара тилкеси такталган аймактар боюнча протоколго кол коюуну сунуштаган. Өзбек тарап сунушту жарым-жартылай колдоп, айрым аймактар боюнча гана протоколду бекитүү ниетин билдирген. Өкмөттүн чек араны делимитациялоо боюнча атайын өкүлү Курбанбай Искандаровдун айтымына караганда, кыргыз тараптын орток пикир табуу далалатынан майнап чыкпай жатат:

- Алар биздин сунушка жооп берсе, анда сүйлөшүүлөр улантылат. Бирок ал жакта президенттик шайлоо өтмөйүнчө жооп келбейт окшойт деп ойлоп жатабыз. Жооп болсо эле сүйлөшүүгө даярбыз.

Минтип эки тараптын кепке келе албай турушу кошуна жашаган эки элдин ортосундагы экономикалык карым-катышка да терс таасирин тийгизүүдө. Башканы айтпаганда да, Борбор Азиядагы ири базар саналган Кара-Сууда соода солгундап, аткезчилик күчөгөнү жашыруун эмес.

Дал ушул аткезчилик чек аралардагы жаңжалдарга, ок атууларга алып барууда. Жайыт, жол, суу талаш сыяктуу көрүнүштөр адатка айланып калганын жергиликтүүлөр байма-бай айтып келишет. Маселен, 2014-жылы кыргыз-өзбек чек арасында жашаган жергиликтүүлөр ортосунда беш ирет жаңжал чыкты. Алардын арасында киши өлүмү менен коштолгон ок атуулар да болуп жатканы буга чейинки маалыматтардан белгилүү.

Көптөгөн адистер кошуналардын чек ара маселелерин жөнгө сала албай жатышына саясий эрктин жетишсиздиги себеп болууда дешет. Чек ара маселелери боюнча адис Саламат Аламанов бул маселени чечүү мамлекет башчыларынын ачык сүйлөшүүлөрүнөн көз каранды экенин белгилейт:

- Ортодо түшүнбөстүктөрдү жоюу үчүн жогорку деңгээлде ачык сүйлөшүү керек. Ал эми комиссиянын деңгээлинде тил табыша албай калып жатпайбы. Ошондуктан жооп бербей жатышат. Нота аркылуу эле пикир алыша берген болбойт.

Ушуга үндөш пикирин коопсуздук иштери боюнча эксперт Талант Разаков да айтууда:

- Кытай, Казакстан менен чек ара маселесин чечип алдык. Өзбекстан, Тажикстан менен чечилбей жатканы өкүндүрөт. Бул жерде өлкө жетекчилеринин эрки, каалоосу керек. Тилекке каршы, мындай болбой жатат, ар кайсы шылтоону айтып жатышпайбы...

Айтор, Өзбекстан-Кыргызстан ортосундагы маселеси бар аймактар качан такталары эмес, тактоону жүргүзүү, сүйлөшүү качан жанданары арсар. Бул маселеге эки өлкө башчысынын салкын мамилесинин дагы кесепети тийип жатканын айткан серепчилер бар.

Кыргызстан менен Өзбекстандын чек арасынын узундугу 1378 чакырым, анын 320 чакырымы тактала элек. Өзбекстан тарап улуттук-аймактык бөлүштүрүү учурундагы 1924-27-жылдардагы кагаздарга таянса, Кыргызстан 1955-жылдагы паритеттик комиссиянын материалдарынын жана 1961-жылы чыккан жарлыктын негизинде иш алып барып жатканы айтылган.

Каныкенин уюлдук бизнестеги карааны

Гүлнара Каримова

Президент Каримовдун тун кызы Гүлнара Каримова Өзбекстандагы телекоммуникациялык компаниялардан кеминде бир миллиард доллар өндүрүп алган болушу мүмкүн.

Каримова тууралуу үстүдөгү кабар Уюшкан кылмыштуулукту жана коррупцияны иликтөө борбору жарыялаган баяндамада айтылат. Анда Каримова Өзбекстанда иштеген Батыштын уюлдук компанияларынан өлкөгө киргени үчүн ортомчулар аркылуу ири каражаттарды алып турганы жазылган. Бир жылдан бери үй камагында отурганы айтылган Каримовага каршы буга чейин Швейцария менен Швецияда тергөө башталган эле.

Баш кеңсеси Сараеводо жайгашкан журналисттик иликтөө уюму белгилегендей, документтер Гүлнара Каримова аралашты деп шектелген коррупциялык иштердин масштабы мурда маалымдалгандан кыйла кеңири экенин көргөзүүдө. Уюмдун эсебинде, чет элдик, анын ичинде Батыштын телекоммуникация компаниялары Өзбекстандын базарына кирген учурда Каримовага ортомчулар аркылуу пара жана үлүш иретинде бир миллиард долларга чейин каражат берген. Алардын арасында Орусиянын МТС, Швециянын TeliaSonera, баш кеңсеси Амстердамда жайгашкан Vimpelcom жана Eastwell сыяктуу компаниялары бар.

Гүлнара Каримовага пара бергендер арасында орусиялык МТС компаниясынын аты да аталууда.
Гүлнара Каримовага пара бергендер арасында орусиялык МТС компаниясынын аты да аталууда.

Баяндаманы даярдаган топтун жетекчиси Миранда Патручич иликтөөнүн жыйынтыгы тууралуу төмөнкүлөрдү билдирди:

- Гүлнара Каримова өлкөдөгү телекоммуникациялык компаниялардан 1 миллиард долларга жакын каражат алган. Бул сандар Каримова мурда айтылып жүргөндөн дагы ашынган ачкөз, коррупциянын масштабы болсо биз ойлогондон да кеңири экенин көрсөтөт. Бул документте 2001-жылы Гүлнара Каримова Өзбекстанга кайтып келгенден тарта ээлик кылган бардык каражаттары тууралуу маалыматтар камтылган. Биз дагы мындай иштер кантип жүргүзүлгөнүн иликтедик. Ал атасынын бийлигинен ашкере пайдаланып, ар кандай былыктарды зордук менен ишке ашырган экен.

Бул баяндаманы борбордун эксперти Миранда Патручич жетектеген ондон ашык журналист даярдаган. Алар үч жылга жакын миңдеген документтерди көтөрүп чыгышкан. Патручич иликтөө абдан дыкат жүргүзүлгөнүн билдирет:

- Мен бул иликтөөнү 2012-жылы баштагам. Анда 10 адамдан турган чакан топ иштеди. Алар бул ишке тиешелүү дүйнөнүн бардык тараптарына барып, төлөнгөн акча каражаттардын эсебин иликтеп, миңден ашык документ топтолгон. Документтерди иликтөөгө үч жылдан ашык убакыт кетти. Алар дыкаттык менен иликтенип, жөнөкөй адамдарга түшүнүктүү тилде жарыяланды.

Баяндамага ылайык, миллиондогон доллар Гүлнара Каримованын банктагы эсептерине түшүп турган. Бул үчүн Каримова уюлдук компаниялардын Өзбекстанда 3G лицензия алуу, оптикалык куурларды төшөө, WiMAX жана WiFi түйүндөрүн орнотуу тармактарында иштөөсүнө шарт түзүп берген. “Гүлнара талаптарына көнбөгөн компанияларды "жаптырып салам" деп коркутуп-үркүткөн. Ал аталган ишканалардан эч кандай акысы жок үлүштөрдү талап кылган. Адатта анын үлүшү 26 пайызга чейин болгон” деп жазылат баяндамада.

Гүлнара Каримова дагы деле үй камагында экени айтылууда.
Гүлнара Каримова дагы деле үй камагында экени айтылууда.

Каримованын айтканына көнбөй, анын каарына калгандардын катарында Өзбекстандан кетүүгө аргасыз болгон COSCOM ишканасы аталат.

Ошондой эле баяндамада 2001-жылдан берки Гүлнара Каримованын телекоммуникация тармагынан тапкан кирешеси эсептелген. Жакынкы айларда ал кирешелелер боюнча өзүнчө отчет жарыяланары айтылды. Ошондой эле журналисттик иликтөө борбору Каримованын ондогон банктар менен инвестициялык фонддордо сакталган жүз миллиондогон долларын ачыкка чыгарууну убада кылууда. Мындай жол менен журналисттер өзбек президентинин кызынын коомчулукка билинбеген “толгон-токой былыктары” көп экенин айтып жатышат.

Бир кезде атасы Ислам Каримовдун мураскери болот деп болжолдонгон, 42 жаштагы Гүлнара өткөн жылдан тарта бийлик, бизнес жана маданий чөйрөдөн четтеп, үй камагына алынганы маалымдалган. Маалыматтарга караганда, Гүлнара кызы менен дагы деле үй камагында.

Арам акчаны адалдоо фактылары боюнча учурда Швейцария менен Швецияда жүрүп жаткан тергөө Гүлнара Каримованын ысымы менен байланыштуу. Мындан сырткары өзбекстандык эрке айымдын Франциядагы 28 миллион долларлык мүлкү камакка алынган.

Өзбекстандын өзүндө да Гүлнара Каримова кылмышка шектүү катары аталып, аны менен кызматташкандардын бир нечеси түрмөгө түшкөн. ​

АКШ Борбор Азиядагы стратегиясын өзгөртүүдө

Борбор Азиянын кээ бир өлкөлөрүндөгү президенттердин картайганы да Ак үйгө стратегияны карап чыгууга түрткү болду дешет эксперттер.

Президент Барак Обаманын кеңсеси Борбор Азия боюнча стратегиясын акыркы мезгилде саясый-экономикалык жагдай өзгөргөнгө байланыштуу кайра карап чыкты. Анын себеби эмнеде? Ага эмне түрткү болду?

Ак үй Борбор Азия стратегиясын карап чыкканы жөнүндө “Азаттык/Эркин Европа” радиосуна Мамлекеттик департаменттин өкүлү билдирди. Жаңы документ, Конгресстин өкүлүнүн сөзүнчө, жакынкы жумаларда жарыяланат окшойт. Америкалык талдоочулар мурдагы стратегияны карап чыгууга Украинадагы кризис, Ооганстандагы абал, Орусия экономикасынын алсыздануусу, ошондой эле Борбор Азиянын кээ бир өлкөлөрүндөгү президенттердин картайганы түрткү болду дешет.

Мамдепартаменттин өкүлү жаңы стратегиянын мазмуну жөнүндө эч кандай маалымат берген жок. Бирок ал АКШ мурдагыдай эле Борбор Азия өкмөттөрү менен чөлкөмдөгү коопсуздукту камсыздоо, эл аралык экономика менен интеграцияланууну бекемдөө, адам укугун урматтоо жана башкарууну демократиялуу кылуу, эки жактын тең кызыкчылыгына ылайыктуу маселелер боюнча иштешүүнү уланта берерин айтты.

АКШлык расмий адамдар жаңы стратегия Вашингтондун буга чейинки Борбор Азия саясатынан олуттуу айырмаланбайт жана анда каралган Жаңы Жибек Жолу демилгеси АКШ жана НАТО күчтөрү Ооганстандан чыгып кеткенден соң региондогу өз ара сооданы колдоого багытталган дешет.

Борборазиялык кээ бир серепчилердин оюнча, Вашингтон береги долбоорду Кытайдын Борбор Азия аркылуу өтчү өз Жибек жолун ыкчам куруп жатканына жооп кылып иштеп чыккан болушу мүмкүн.

АКШлык ырасмий адамдардын айтымында, Америка менен Кытайдын региондогу аракеттери бирин-бири жокко чыгарбайт, тескерисинче, толуктап турат экен.

Аталган долбоор Борбор Азия менен Ооганстанды болочокто дүйнөлүк соода жолунун чордонуна айлантууну көздөйт деп билдирген 18-мартта АКШ Мамкатчысынын Борбор жана Түштүк Азия боюнча жардамчысынын биринчи орун басары Ричард Хогланд. Ал Борбор Азия менен Орусиянын саясый-экономикалык, коопсуздук эле эмес, адамдары ортосундагы байланышы да бекем экенин Вашингтон танбасын, бирок АКШ өкмөтү эч бир өлкө башка мамлекеттин саясый- экономикалык багытын бир жактуу түрдө аныктоого акысы жок деп эсептээрин баса белгилеген. Орусия Украинада жасап жаткан иштер Борбор Азиянын кээ бир өлкөлөрүн тынчсыздантканын айткан Хогланд- Москваны окуяларды антиамерикалык жана антиевропалык таризде чагылдырган пропагандага Борбор Азияны каптатып жатат деп сындаган.

Береги стратегияга байланыштуу Кошмо Штаттардын Өзбекстандагы мурдагы элчиси Жон Хербст НАТО аскерлеринин Ооганстандан чыгып кетүүсү Борбор Азияга жаңы түйшүк жаратат деген пикирин билдирди “Азаттык” радиосуна телефондон берген интервьюда:

- Борбор Азиядагы ислам экстремизминин келечеги деген эмне? НАТОнун Ооганстандын чыгып кетүүсү чөлкөмдүн коопсуздугуна коркунучтуубу? Албетте “Ооба” деп жооп берем. Пакистандан жана Ооганстандагы борборазиялык согушчандар Борбор Азияга келе баштаганына күбө болгону турабыз. Албетте бул Ашраф Ганинин өкмөтүнүн Ооганстанды туруктуу кылуу жөндөмүнө байланыштуу же талиптердин жеңгени, анан биз өлкөнүн мыйзамдуу шайланган бийлиги деп санаган бул өкмөткө ачыктан ачык коркунуч туудурат.

Жон Хербст былтыр августта президент Путин “Казактарда эч качан мамлекети болгон эмес” деп, 2008-жылы Украинага айткандай орой тилге салып, Орусия менен бирдиктүү мейкиндикте болгону казактар үчүн пайдалуу экенин каңгытканын эскерте кетти.

Казакстан Орусия башындагы Евразия экономикалык союзунун мүчөсү. Уюмга Кыргызстан май айында кошулганы турат.

Кээ бир эксперттер АКШнын Борбор Азия боюнча мурдагы стратегиясын таразалап көрүүгө Украина кризиси менен Ооганстандагы жагдайга катар Орусиянын экономикалык абалынын осолдошу жана Борбор Азиянын улгайган лидерлеринин мураскерлерди дайындоо боюнча “көмүскө” пландары түрткү берген дешет.

Ушундай пикирин АКШнын Улуттук коопсуздук кеңешинин Орусия жана Борбор Азия бөлүмүнүн 2012-14-жылдардагы директору Пол Стронски да “Азаттык” радиосуна айтты:

- Буга чейинки саясат коопсуздук маселесине көңүл бурган. Борбор Азия кандай алып караганда да Ооганстанда болуп жаткан окуялардын призмасында каралчу. Эми биз Ооганстандан чыгып кетип жатканда, аны-маанилүүбү же маанисизби - караш керек болду деп ойлойм. Дале Ооганстанда чоң коопсуздук маселелери бар. Мен маңзаттары жана экстремизмдин мүмкүндүгү жөнүндө айтуудамын. Бирок менин оюмча, биз башка маселелерге, ошондой эле туруктуулукка тиешелүү, экономикалык жана саясый модернизациялоонун кээ бир проблемаларына көңүл бурушубуз шарт. Чөлкөмдө бир инсанга байланган саясатка негизделген жана бийлик институттарына негизделбеген өлкөлөр бар. Булар узак мезгилдик проблемаларды жаратат. Өзгөчө кээ бир лидерлер өтө карыганда.

АКШнын Ташкенттеги мурдагы элчиси Жон Хербст да улгайган лидерлер жетектеген Борбор Азия өлкөлөрүндөгү бийлик алмашуулар демократия үчүн чоң сыноо болот дейт.

- Авторитардык мамлекеттердеги бийлик алмашууга байланыштуу коркунучтарды Борбор Азия менен тааныш көпчүлүк америкалыктар тарабынан демократия жөнүндө биз сүйлөгөн саясат үчүн сыноо ирети каралат. Себеби, демократия акыр аягында мыйзамдуу бийлик алмашуу эмеспи.

29-мартта Өзбекстанда жана 26-апрелде Казакстанда президенттик шайлоо болот. Эки өлкөдө тең башкы талапкерлер чейрек кылымдан бери тактыда отурган 76 жаштагы Ислам Каримов жана 74 жаштагы Нурсултан Назарбаев.

Өзбекстан: шаарды өзгөрткөн шайлоо шааниси

Каримовдун үгүт жарнагы

Өзбекстанда президенттик үгүт өнөктүгү жүрүп жатат. 29-мартта белгиленген шайлоо алдында президенттикке кайрадан аттанган Ислам Каримов өлкө аймактарын кыдырууда.

77 жаштагы талапкер барчу аймактарда массалык ишембиликтер өткөрүлүп, көчөлөр оңдолуп, үйлөрдүн чатырлары алмаштырылып, президентке көрүнүп калуу аракети жүрүп жатат.

Үгүт кампаниясынын алкагында учурдагы президент Ислам Каримов өлкө аймактарын кыдырып, шайлоочулар менен жолугушууда.

“Азаттыктын” өзбек кызматы жазгандай, Каримов барчу аймактардын бийликтери президенттин сапарына даярдык көрүшүп, көчөлөрдү асфальттап, чоң жол боюндагы үйлөрдүн чатырларына чейин алмаштырууда. Мындай даярдыкка буга чейин Кашкадарыя, Бухара, Анжиян жана Жизак дубандарынын жашоочулары күбө болду.

Өлкө башчынын кызыл тунукелүү чатырларды жактырганын билген аталган аймактардын жетекчилери Каримов өтчү көчөлөрдөгү айрым үйлөрдүн чатырларын алмаштырууга жетишкен. Президенттин сапары алдындагы Жизактагы өзгөрүүлөр тууралуу аталган аймактын жашоочусу Мамыржан Азимов "Азаттыкка" төмөнкүлөрдү айтып берди:

- Президент келердин алдында катуу даярдык жүрдү. Борбор жактагы үйлөрдүн чатырлары жаңыртылып, тунуке менен кайра жабылды. Бир көргөн киши ырахат алчудай. Бирок жакшылап карап көрсөң, көчө тарабы эле, эл көрчү жагы эле жаңыртылган. Көчөлөрдүн айрым бөлүктөрү асфальтталып калганын да байкадым.

Ал эми президенттикке башка талапкерлердин калк менен жолугушуусуна мындай шарт түзүлбөгөнүн Азимов кошумчалады.

Дал ушундай эле даярдык Сырдарыя облусунун борбору Гүлистан шаарында да болгон. Шаар тургундарынын кабарлашынча, президент келет делгенден бери калаанын борбордук көчөлөрү тазаланып, өңү өчкөн дубалдар кайрадан сырдалып, жолдогу жыртык-тешиктерге асфальт төшөлүп жатат. Атүгүл негизги көчө боюндагы турак үйлөрдүн терезесин пластикке алмаштырууга мажбурлап жатканын тургундардын бири телефон аркылуу "Азаттыкка” кабарлаган.

Ошол эле учурда президенттин сапарынын алдында аймактарда массалык ишембиликтер уюштурулуп, ага мамлекеттик кызматкерлер, студент, окуучулар тартылууда. Ошондой эле аймактардагы коопсуздук чаралары күчөтүлүп, президент барчу шаарларга бир күн бою унааларды киргизбей койгон учурлар болгон.

Активисттер президент менен жолугушууга тандалган гана адамдар катышып, алар алдын-ала даярдалган суроолорду берүү мүмкүнчүлүгү бар экенин билдиришүүдө.

Өзбекстанда президенттик шайлоо 29-мартта өтөт. Президенттикке талапкер катары учурдагы мамлекет башчыга атаандаш катары дагы үч саясий партиянын лидери көргөзүлгөн. Бейшембиден тарта шайлоого эртелей добуш берүү башталды. Өлкөнүн Борбордук шайлоо комиссиясынан билдиргендей, бул жараян 27-мартка чейин уланат.

Быйылкы шайлоого тушташ Өзбекстандын бозгундагы оппозициячыл активисттери да Интернетте виртуалдык шайлоо уюштурушууда.

Алар түзгөн виртуалдык шайлоо комиссиясы президенттикке 12 талапкерди каттаган. Алардын арасында бозгунда жүргөн саясий активисттер, укук коргоочулар жана Каримовго расмий атаандаш болуп, БШКнын каттоосунан өткөн Хатамжан Кетмонов, Наримон Умаров, Акмал Саидов бар.

Бирок 17-марттан тарта аталган комиссиянын сайтына хакердик чабуулдар болуп, ачылбай жатат. Виртуалдык шайлоо комиссиясынын төрайымы, укук коргоочу МутабарТажибоева “Азаттыктын” өзбек кызматына бул чабуулдун артында Өзбекстандын коопсуздук органдары турушу мүмкүн деген божомолун айтты:

- Албетте, бул хакердик чабуул. Биздин сайтка хостинг берген компания өкүлдөрү белгисиз бир IP-даректен чабуул болду деп билдиришти. Биз ал даректи текшерсек, өчүрүлгөн деп чыкты. Менин пикиримде, биздин сайтка акыркы учурда абдан көп кишилер кирип, өз добуштарын берип башташкан. Каримов менен атаандаш болгон үч талапкерге да добуштар берилип, буга олуттуу карагандар көбөйгөн. Ушундан улам бизге тоскоолдуктар кыла баштады деген себепти көрүп жатам.

Ошентип, Өзбекстанда президенттик шайлоого бир апта убакыт калды. Бул шайлоодо өлкөнү чейрек кылымдан бери башкарып келаткан 77 жаштагы Ислам Каримов кайра эле жеңип чыгары күтүлүүдө. Анткени Каримовго атаандаш болгусу келген үч саясатчынын талапкерлиги альтернативдүү шайлоо өттү деп, жымсалдоо үчүн гана жасалып жатканын саясат таануучулар белгилешет.

Эл аралык байкоочулар Өзбекстандын буга чейинки шайлоолорунун бирин да ачык, адилет жана демократиялуу өттү деп тааныган эмес.

Тажикстан: туугандар арасындагы никенин азабы

Туугандар арасындагы никеден тубаса майып төрөлгөн ымыркай. Хатлон облусу

Тажик бийликтери жакын туугандардын баш кошуусунан төрөлгөн балдарды каттоого киришти.

16-марттан тарта башталган иш-чарага Хатлон облусунда туугандар ортосундагы никеден төрөлгөн 1546 баланын майып болуп калышы себеп болду.

- Жалгыз бир тууган эжем экөөбүз туугандык катнашты бекемдейли деп, анын уулуна өз кызымды бергем. Мындай болоорун билген эмесмин, - деп көз жашын сүрткөн Зебо Каримова Хатлон облусундагы психиатриялык ооруканада 5 жаштагы небереси Анисжонду карап жатат.

- Кызым үчүнчү баласын ушундай оору менен төрөгөн соң күйөөсү таштап кетти. Мындан улам эжем экөөбүз да катташпай калдык, - деген Зебо небереси сакайып кетеринен үмүт үзбөйт. Небереси Анисжон төрөлгөндөн тарта баспайт.

Мындай окуялар Хатлон облусунда жүздөп катталат. Анисжондун дарыгери Хасан Назаровдун айтымында, алардын бөлүмүнө түшкөн он баланын алтоо туугандар ортосундагы никеден төрөлгөндөр. Алардын көбүнүн дене мүчөлөрү кем, же мээсинде кандайдыр бир мандеми бар.

- Айрымдар мындай майып балдарды айыктыруу мүмкүн эмес деген сөздөрдү таратышууда. Биз колдон келген аракетибизди көрүп жатабыз. Сакайып, жакшы болуп кеткендери да бар. Тилекке каршы, туугандар арасындагы никеде гендердин туура эмес келип калышы дал ушундай жагдайга алып келип жаткандай.

Облустук саламаттыкты сактоо жана социалдык коргоо башкармалыгынын маалыматына ылайык, аймактагы 9700 майыптын 15%дан ашууну тууган адамдар ортосундагы никеден төрөлгөндөр.

Жиликул райондук төрөт үйүнөн “Азаттык” радиосунун тажик кызматына кабарлашкандай, аймактагы туугандар ортосундагы никеде турган 16 аялдын алтоосунун курсактагы баласынын дене мүчөсүнүн бир жери жетишпегени аныкталган. Мындан улам алар боюнан алдырууга аргасыз болушкан.

2000-жылдардын соңунда Тажикстандын медицина кызматкерлери депутаттарга кайрылып, эки, үч ата гана өткөн туугандардын үй-бүлө куруусуна тыюу салууну сунушташкан. Анда мыйзамчылар мындай чараны маселени чечүү жолу эмес деп атап, сунушту четке каккан.

Андан он беш жыл өтпөй бул маселе курчугандан курчуп, быйыл президенттин деңгээлинде көтөрүлдү. Президент Эмомали Рахмон быйыл 23-январда элге жасаган кайрылуусунда:

- Дагы бир жолу баса белгилейм, бул маселени коомчулук жана эл менен бирге чечүү керек. Бул көйгөй тууралуу ойлонгула. Болбосо тыюу салган мыйзам чыгарабыз. Мектеп программасына "Үй-бүлө сабактары" деген сыяктуу сабак киргизүүнү сунуштайм, - деп айтты.

Социолог, эксперт Фируз Саидов Германиянын DW радиосуна берген маегинде Тажикстандагы туугандар арасындагы никенин өсүшүнүн ар кайсы аймакта ар кандай себептери бар экенин айткан. Маселен, Зеравшан өрөөнүндө бул көрүнүштүн өрчүп кетишине элдин караңгылыгы түрткү болууда:

- Элдер көп жылдан бери жабык жашашат. Сырткы дүйнө менен диалог өтө аз. Мына ошондон улам бири-бирине үйлөнө беришет.

Дагы бир себеп-кылымдан бери келаткан кландар арасындагы салттар.​ Саидовдун айтымында, маселен коомдун жогорку баскычындагы диндар үй-бүлөлөр арасында өз ара кудалашуу кеңири тараган көрүнүш.​

Рахмондун уулунун саясий дүбүртү

Рустам Эмомали

Тажик президенти Эмомали Рахмон улуу баласын антикоррупциялык мекеменин башчылыгына дайындады. 27 жаштагы Рустам Эмомали 2013-жылдын аягынан бери Бажы кызматын жетектеп келген.

Бул дайындоону тажик коомунун бир бөлүгү президент өзүнө мураскер даярдап жатат деп кабыл алса, бийликтин тарапкерлери Рахмон ишенген адамын дайындоо аркылуу коррупция менен күрөштү күчөтүүгө аракет кылууда деп сыпатташууда.

Рустам Эмомали Бажы кызматын 2013-жылдын аягынан тарта жетектеп, генерал-майор деген жогорку чинди алууга да жетишкен.

Жаштыгына карабай президенттин тун уулу өлкөдөгү таасирдүү адамдар катарына кошулганына бир нече жыл болду. Анын саясий карьерасы 2009-жылдын апрелинде Тажикстандын Жаштар союзунун төрага орун басары болуп дайындалышы менен башталган. Андан соң атасы түзгөн Тажикстандын Элдик-демократиялык партиясынын аткаруу комитетине мүчөлүккө кирип, өлкө башчынын сүймөнчүк уулу кызматтан кызматка көтөрүлүп келатат.

Ал ушул убакыт аралыгында Тажикстандагы мамлекеттик мүлк жана инвестициялар комитетинде, Бажы кызматында бир нече жогорку кызматты ээлеп, өлкөнүн башкы бажычысы да болду. Муну менен катар өлкөнүн Футбол федерациясынын президенттигин да аркалап, өзү да курамында ойногон “Истиклол” командасын Тажикстандын бир нече жолку чемпиону кылууга жетишти. Ошондой эле борбор калаа -Дүйшөмбү шаардык кеңешинин депутаты болуп шайланды.

Рустам Эмомали УЕФА президенти Мишел Платини менен 10-октябрь, 2012-жыл
Рустам Эмомали УЕФА президенти Мишел Платини менен 10-октябрь, 2012-жыл

Рустамдын дал ушундай “баш айланткан” карьерасына буга чейин тажик коомчулугу көз жуумп келсе, бул жолку Финансылык көзөмөл жана коррупцияга каршы агенттигинин башчылыгына дайындалышы кызуу талкуулар менен коштолду. Анткени Тажикстанда коррупция олуттуу проблема бойдон кала берүүдө.

Эл аралык Transparency International уюму дүйнөдөгү коррупциянын деңгээли боюнча 2014-жылы жарыялаган баяндамасында Тажикстан 152 - орунду ээлеген. 175 өлкөдө жүргүзүлгөн сурамжылоодо Тажикстан коррупция кеңири жайылды делген Борбор Азия өлкөлөрүнүн ичинен акыркы орунду алган. Ушундан улам президенттин өз уулун жооптуу кызматка дайындашын эксперттер эки түрдүү жорушууда.

Рахмонду өлкөдө үй-бүлөлүк башкаруу орнотту деп сындагандар мындай жол менен Эмомали өзүнө мураскор даярдап жатат деген божомолду айтышууда. Дүйшөмбүлүк саясат таануучу Саидмуддин Дустов бул дайындоону “пландалган жүрүш” катары баалайт.

Саясат таануучу Дустов
Саясат таануучу Дустов

- Менин оюмча, Рахмон өз уулун 2027-жылкы президенттикке даярдоодо. Анткени, президент өз уулун башкалар жөндөй албаган тармактарга жетекчи кылып, өтө жөндөмдүү адам катары көрсөткүсү келип жатат. Анан кайсы бир мезгил өткөн соң президенттикке ат салышууга жол ачылат. Бирок эмнеге 2027-жылы? Анткени Рахмон Борбор Азиядагы башка авторитардык өлкөлөрдүн башчыларына караганда жаш жана мамлекетти дагы он жылдай жетектөөгө энергиясы жетет.

Ал эми бийликтин тарапкерлери болсо Рахмондун бул кадамын коррупцияга каршы күрөштү күчөтүү аракети катары түшүндүрүшүүдө. Тажикстандын президентине караштуу Стратегиялык изилдөөлөр институтунун жетекчи орун басары Сайфулло Сафаровдун пикиринде, бул дайындоо коррупция менен күрөштү күчөтүүгө өбөлгө болушу мүмкүн:

- Коррупция боюнча маалыматты жакын кишиден, өз уулуңдан алуу башкалардан алууга караганда алда канча жакшы. Анткени башкалар өз кызыкчылыгын ойлоп, тууганы, дос-тамырынын жасаган ыплас иштерине көз жуумп коюшу мүмкүн. Ошондуктан бул дайындоону оң бааласа болот.

Эмомали Рахмон Кытай лидерине үй-бүлөсүн тааныштырууда. 13-сентябрь, 2014-жыл
Эмомали Рахмон Кытай лидерине үй-бүлөсүн тааныштырууда. 13-сентябрь, 2014-жыл

Рустам Эмомали тажик президентинин мамлекеттик кызматта иштеген жалгыз баласы эмес. Улуу кызы Озода тышкы иштер министринин биринчи орун басары, анын күйөөсү Жамалиддин Нурали болсо финансы министринин орун басарлыгын аркалайт. Рахмондун дагы бир күйөө баласы Ашраф Гулов Тажикстандын Москвадагы башкы консулу. Мындан башка өлкө башчынын бир туугандары, алардын балдары жана кудалары өлкөдөгү жогорку кызматтарды ээлеп келишет.

Балдарын жогорку кызматтарга дайындоо Борбор Азиянын дээрлик бардык өлкөлөрүнө мүнөздүү көрүнүш. Маселен, Казакстанда президент Нурсултан Назарбаевдин тун кызы Дарига парламенттин вице-спикери, анын уулу 30 жаштагы Нурали Астананын акиминин орун басары. Жакында Австрияда өз жанын кыйганы айтылган Дариганын мурдагы күйөөсү Рахат Алиев оппозицияга өтө электе бир катар жогорку кызматтарды аркалаган. Дагы бир күйөө баласы Тимур Кулибаев "Самрук-Казына" фондун жетектеген өлкөдөгү күркүлдөрдүн бири.

Ал эми Өзбекстан президенти Ислам Каримовдун улуу кызы Гүлнара кезегинде өз өлкөсүнүн БУУдагы өкүлү болуп, ири бизнеске ээлик кылган. Бирок бир учурда атасынын саясий мураскору болот деп болжолдонгон Гүлнара былтыртан тарта бийлик, бизнес жана маданий чөйрөдөн четтеп, үй камагына алынганы кабарланып келет.

Кыргызстанда мурдагы президенттер Аскар Акаев менен Курманбек Бакиевдин өз балдарын бийликке алып келүү аракети 2005 жана 2010-жылдагы ыңкылаптардын негизги себептеринин бири болгон.

Түркмөнстанда митинг өткөрүүгө уруксат берилди

Авторитардык режим өкүм сүргөн Түркмөнстанда нааразылык акциялары абдан эле сейрек көрүнүш.

Түркмөнстанда митинг өткөрүүгө биринчи жолу расмий уруксат берилди. Тиешелүү мыйзамга өлкө президенти Гурбангулы Бердымухамедов кол койду.

Документ ушул жылдын 1-июлунан тарта күчүнө кирет.

11-мартта жарыяланган мыйзамда митинг, демонстрация сыяктуу массалык иш-чараларды Түркмөнстандын өлкөдө туруктуу жашаган, жаш курагы он сегизден өткөн жарандары жана саясий партиялар, коомдук бирикмелер, диний уюмдар уюштура алары көрсөтүлгөн.

Бирок андай акцияларды өлкөдө тыюу салынган саясий партиялар, коомдук бирикмелер жана диний уюмдар уюштура албайт, ошондой эле чет өлкөлүк жарандардын же уюмдардын колдоосу менен өткөрүүгө болбойт.

Түркмөнстан эгемендикке жеткен 1991-жылдан бери мындай мыйзам алгачкы ирет кабыл алынып отурат. Борбор Азиянын бул жабык өлкөсүндөгү окуяларды чагылдырган “Түркмөнстан хроникасы” интернет басылмасынын башкы редактору Фарид Тохбатулиндин пикиринде, бул мыйзамдын кабыл алынышына өткөн жылдын соңунда Ашхабадда өткөн нааразылык акциялар түрткү болду. Анда баш калаанын Парахат-7 микрорайонунун 50гө чукул тургуну шаар бийликтеринин көп кабаттуу үйлөрүндөгү кондиционерлерди алуу буйругуна каршы чыгышкан эле. Бул акция күч ала баштаганда, шаар мэри өзү келип тургундар менен сүйлөшүүгө мажбур болгон:

- Бул акция тууралуу кабарлар эл аралык маалымат каражаттарына чыгып кетип, сүрөт, видеолоруна чейин жарыяланган. Ошондо бийлик өзүн коргоо үчүн чара көрүүнү чечип, ушундай мыйзам кабыл алууну чечкендей. Муну менен бийлик митингдерди токтотуу боюнча өз аракеттерин мыйзамдаштыра алат, - деди Фарид Тохбатулин.

Мыйзамга ылайык, массалык иш-чаралар Түркмөнстанда таңкы саат жетиден эрте эмес башталып, түнкү саат онго чейин аякташ керек. Анын катышуучуларына өз жүздөрүн жашырып, беткап кийип же башка буюмдарды колдонуусуна тыюу салынат. Ошондой эле жанына курал же куралга окшошкон буюмдарды алып жүрүүгө болбойт.

Эң негизгиси митинг, демонстрациялар түркмөн президентинин резиденциясынан, парламент жана өкмөт имараттарынан, мамлекеттик телевидение жана радионун имаратынан, дипломаттык өкүлүчүлүктөрдөн жана консулдуктардан, аскерий имараттардан бери дегенде 200 метр алыс жерде өтүш керек.

Акциянын уюштуруучулары алдыдагы иш-чара тууралуу жергиликтүү бийликке күн мурунтан маалымдоосу да талап кылынат.

Ашхабаддык активист Нурберди Нурмухаммад “Азаттык” менен маегинде бул мыйзамдын кеч болсо да кабыл алынганы жакшы жышаан экенин белгилегени менен, башка бир катар байкоочулардай эле анын иштеп кетээринен күмөн санайт:

- Бул мыйзам тыш дүйнө үчүн, Түркмөнстан тууралуу эл аралык коомчулуктун оюн өзгөртүүгө багытталып, кабыл алынгандай. Бул мыйзам менен жакшы, демократиялуу мамлекет көрүнүп, өлкө ичиндеги адам укуктары, бейөкмөт уюмдар боюнча абалды жаап-жашырууну көздөшкөндөй. Бирок эми кабыл алынгандан кийин жакшы багытта иштейт деп үмүттөнүп туралы.

Авторитардык режим өкүм сүргөн Түркмөнстанда нааразылык акциялары абдан эле сейрек көрүнүш.

Билгендердин айтымында, өлкөдө антиөкмөттүк демонстрация акыркы ирет мындан жыйырма жылча мурун болуп, анын катышуучуларынын көбү баңгилер жана аракечтер катары түрмөгө салынган.

Түркмөн бийликтеринин саясатына, аракетине жеке-жарым каршылык билдиргендер психиатриялык ооруканага күч менен жаткырылган учурлар кездешет.

Аалым Мухаммад Садыктын мурасы

Мухаммад Садык Мухаммад Юсуф

Аалым-диниятчы Мухаммад Садык Мухаммад Юсуф 11-мартта Ташкентте түбөлүк сапарга узатылды.

Ал Борбор Азия жана Казакстан мусулмандарынын диний башкармалыгынын акыркы башчысы жана Өзбекстан күнкорсуздук алгандан кийин туңгуч шайланган муфтийи болгон.

Ислам динине байланыштуу көптөгөн илимий эмгектердин автору, расмий Ташкентке жакпай өлкө эгемендик алгандан кийин Ата журтун калтырып, бир нече жыл тыш өлкөдө жашаган. Аалым исламчыл террорчуларды, “Ислам мамлекети” согушкер уюму сыяктуу топторду, салафийлерди тайманбай сындаган.

63 жаштагы Мухаммад Садык Мухаммад Юсуф 10-мартта баскетбол ойноп жатып, жүрөгү кармап жан берди. Ислам дүйнөсүнө белгилүү илимпоз-уламанын пайгамбар жашына чыгып калганына карабай, спортко убакыт бөлүп, ден соолукка чоң маани бергени диниятчылар чөйрөсү үчүн чанда кездешчү сейрек көрүнүш.

Кыргызстан мусулмандарынын диний башкармасынын мурдагы төрагасы Кимсанбай ажы Абдрахмановдун айтымында, Мухаммад Садык Мухаммад Юсуф 1989-жылы Борбор Азия жана Казакстан мусулмандарынын Ташкенттеги баш кеңсесин жектектеп турганда да спорт менен машыгуусун токтоткон эмес.

"Мухаммед Садык Ташкенттеги ислам институтунун окуу программасын заман талабына ылайык реформалоодо ректор катары чоң роль ойногон" дейт Кимсанбай ажы. Кимсанбай ажы Абдрахманов 1980-жылдары Мухаммад Садык менен чогуу Ташкентте диний башкармалык чыгарчу “Советтик чыгыш мусулмандары” журналында, андан соң муфтиятта чогуу эмгектенген.

Мухаммад Садык Мухаммад Юсуфтун жаназасы
Мухаммад Садык Мухаммад Юсуфтун жаназасы

Мухаммад Садык горбачевдук кайра куруу кезиндеги алгачкы эркин шайлоодо СССР эл депутаты болуп шайланып, Москвадагы съезддерде диний эркиндикке байланыштуу суроолорду батыл ортого салып турган. Анын диний кызматка катар коомдук турмушка активдүү катышуусу, бийликтен өзүн эркин кармоосу күнкорсуз Өзбекстандын жаңы лидери Ислам Каримовдун чөйрөсүнө жага бербейт.

“Мухаммед Садыкты түрмөгө салуу аракети болгон. Үйүнө граната ыргытып жардырышкан. Ал ошондон кийин Казакстан аркылуу чет өлкөгө чыгып кеткен”- деди тажикстандык диний жана саясий ишмер Ажы Акбар Туржонзаде. Туржонзаде Ташкенттеги Ислам институтунда Мухаммед Садык менен бирге окуган жана экөө өмүр бою санаалаш болушкан.

Ошондон улам Мухаммад Садык 1993-1997-жылдары Ливияда, андан соң Түркияда жашап жүрүп, 2000-жылдардын орто ченинде расмий Ташкенттин ыкласы боюнча ата жерине кайтып келет. Андан кийин Мухаммед Садык убактысын негизинен илимге арнайт. Ал “Сунниттердин ишеними”, “Ыйман тазалыктан”, Куранды жана хадистерди колдонуунун өзгөчөлүгү жөнүндөгү “Усул фикх” жана башка эмгектеринде инсандын укуктарына да көп көңүл бурат. Өзүн мусулман деп көкүрөк койгулагандан, башка бирөөлөрдү динбезер деп сындагандан көрө руханий жактан таза болуп, адамдарга сабырдуулук менен мамиле кылганга үндөйт. Ошол эле учурда Орто Азия калктарынын кылымдар калыптанган салттарын чанбоого үндөйт.

“Адамдык жактан алганда Мухаммад Садык Мухаммад Юсуф чыныгы аалым, такыба инсан эле. Өзүбүздүн Борбор Азия элдеринин ханафий мазхабын-окуусун бекем туткан. Өздөрүн салафийлер, вахабийлер деген адамдар менен тайманбай күрөшкөн. Артында өзү жазган китептери калды. Ал күн сайын өз ойлорун кагазга түшүрүп, жок дегенде 25-30 барак жазып турчу,” -дейт маркумдун досу жана санаалашы Ажы Акбар Туржонзаде.

Мухаммад Садык Ташкендеги муфтияттын кызматкерлери менен
Мухаммад Садык Ташкендеги муфтияттын кызматкерлери менен

Мухаммад Садык Мухаммад Юсуф менен 1990-жылдардын башында таанышып калып, 2000-жылдардын ортосуна чейин кээ бир учурда телефондон баарлашып турдук.

“Ыйман, Ислам, Куран” деген китебин которуп, үзүндүлөрүн кыргыз тилинде журналда жарыяладым. 1991-жылы болсо керек, Мухаммад Садык мага интервью берип жатып, Имам Саракси Өзгөн шаарындагы зынданда жатып, Куранга тафсир – комментарий жазганын айтты. Ал жөнүндө Ливияда университетте окуп жүргөндө окугам, бирок булагы эсимде жок деген.

Тилекке каршы акыркы жылдары чоң аалым маалымат каражаттарынан бөлүнүп калган. Бир жыл мурда тегерегиндеги жардамчылары ар кандай шылтоо айтышып, Мухаммед Садык менен такыр байланыштырбай коюшкан.

Туржонзаде айткандай, бүтүн ислам ааламы, Сауд Арабиясы, Египет, Кувейт, Катар, Пакистан, Индустан, Африка, өзүбүздүн Борбор Азиянын улама-диниятчылары чоң аалым катары тааныган инсандын артында калган мазмундуу эмгектери ага эстелик, динзарларга насыят.

Назарбаев кайрадан шайлоого бармай болду

Нурсултан Назарбаев "Нур Отан" партиясынын жыйынында.

Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаев 26-апрелде өтө турган мөөнөтсүз президенттик шайлоого катышат. Бул жөнүндө ал бүгүн өзү төрагалык кылган, бийликтеги “Нур Отан” партиясынын курултайында жарыялады.

Астанада өткөн “Нур Отан” партиясынын курултайында алгач партия мүчөлөрү сөз сүйлөп, казакстандыктар президентти колдоп, дагы бир жолу талапкерлигин коюуну суранып жатышканын шардана кылышты. Алардын бири академик Кенжегали Сагадиев:

- Казакстандын эл башчысы ааламдагы кагылышууларга көңүл кош болбостон, биримдикке чакырып, тынчтык үчүн ат салышып, калктар арасында ынтымак орнотуу үчүн күрөшкөн чоң даражага көтөрүлө алды. Ушунун баары Нурсултан Назарбаев өлкө башчылыгына ылайыктуу талапкер экенин көрсөтүп турат. Ошондуктан агайын, туугандар баарыбыз бир ооздон Нурсултан Назарбаевди президенттикке талапкер катары көрсөтөлү.

Партиялаштарынын бул өтүнүчүнө президент Нурсултан Назарбаев курултай башталгандан эки саат өткөн соң макулдугун берди:

- Биз мамлекеттүүлүгүбүздү бекемдөө үчүн алга жылышыбыз абзел. Мен ошондуктан жаңы, катаал максаттарды сунуш этүү үчүн сиздердин талапкерлигимди сунуш кылганыңыздарга макул болом.

Назарбаев дүйнөдөгү мамлекеттердин дээрлик бардыгы геосаясий жана экономикалык көйгөйлөрдү баштан кечирип, жер жүзүндө абал оорлоп баратканын жана негизги экспорттоочу товарларга баанын төмөндөгөнү казак бюджетине да өз кедергисин тийгизип жатканын айтты.

Казак президентинин пикиринде, өзү сунуштаган “Нурлуу жол” программасында экономикалык туруксуздукка туруштук берчү чаралар бар. Бул программаны президент өткөн жылдын ноябрь айында сунуштаган.

74 жаштагы Назарбаев 6-мартта шайлоого катышуу боюнча чечим кабыл ала электигин билдирген. Анда “Мен Казакстан эгемендик алгандан бери башкарып келатам. Балким театрдагыдай декорацияны алмаштыруу зарылдыр” деп бир катар суроолорго жем таштаган. Бирок көпчүлүк эксперттер белгилегендей, шайлоо алдында коомчулуктун бүйүрүн кызытып туруп, Назарбаев бешинчи ирет шайлоого аттанмай болду.

Казакстанда адатка айлангандай президенттик шайлоо мөөнөтүнөн мурда өтөрүн өлкөдөгү оппозициячыл социал-демократиялык партиянын жетекчилеринин бири Петр Своик былтыр октябрда эле жазып чыккан болчу.

Ал “Азаттык” менен маегинде шайлоону мөөнөтүнөн мурда өткөрүү демилгесине түрткү берген жана казак бийлигин камтамага салган тышкы, ички факторлор катары Украинадагы кырдаалды, Орусиянын АКШ жана Европа менен чатагын, Орусияга каршы киргизилген санкцияларды атаган эле.

Своиктин пикиринде, казак бийликтеринин негизги стратегиясы- азыр аталган факторлор түшүнүктүү жана аныкталган форматка ээ болот деген үмүттө күчтүү позицияны ээлөө.

Оппозициячыл саясатчы болжолдогондой эле, 2016-жылга белгиленген президенттик шайлоону мөөнөтүнөн мурда өткөрүү демилгеси 14-февралда Казакстан калк ассамблеясы тарабынан чыкты. Назарбаев төрагалык кылган ассамблея учурдагы шартта “экономикалык саясатты бекемдөө үчүн” шайлоону эртелей өткөрүү зарылдыгын билдирген. Аны өлкөдөгү бийликке жакын партия, уюмдар кош колдоп жактап, Назарбаевди кезектеги шайлоого талапкерлигин коюуга үндөп чыгышкан. Назарбаев ушуну менен бешинчи ирет президенттик шайлоого баратат.

Назарбаев бешинчи ирет президенттик шайлоого барат
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:34 0:00

Назарбаев бешинчи ирет президенттик шайлоого барат

Назарбаев бешинчи ирет президенттик шайлоого барат
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:34 0:00

Кувватовго кыргыз паспортунун берилиши иликтенүүдө

Умарали Кувватов

Стамбулда киши колдуу болуп өлгөн тажик оппозициячысы Умарали Кувватовдун кыргыз паспорту боюнча Тышкы иштер министрлиги маалыматтарды расмий тактап берүү өтүнүчү менен Түркияга кайрылды.

Ал арада тажик оппозициячысы Умарали Кувватов былтыр Бишкекте жашаганы жана саясий качкын макамын алууга аракет кылганы айтылууда.

Түркиянын маалымат каражаттарында Стамбулда киши колдуу болуп өлгөн тажик оппозициячысы Умарали Кувватовдун жанында кыргыз паспорту бар экендиги тууралуу кабар чыгар замат 7-мартта Кыргызстандын Тышкы иштер министрлиги маалыматты тактап берүү өтүнүчүн Түркиянын Тышкы иштер министрлигине жолдогон.

Министрликтин маалымат катчысы Турдакун Сыдыковдун айтымында, учурда бул окуя боюнча Кыргызстандын Стамбулдагы консулдугу иш алып барууда:

- Тактоо иштеринин үстүнөн Стамбулдагы биздин башкы консулдугубуз иштеп жатат. Алардын билдиришинче, бул кабар маалымат басылмалары аркылуу эле тарап жатат. Биз Түркиянын Тышкы иштер министрлигине маалыматты тактап бергиле деп кайрылганбыз. Азырынча расмий жооп келе элек.

Тажик оппозициячысы Кувватовдун былтыр 23-февралда Түркияга Кыргызстандын паспорту менен киргени тууралуу Hurriyet гезити да ишембидеги санына басып чыккан. Макала автору Фырат Алкач “Азаттыктын” кабарчысынын суроолоруна жооп берип жатып, Кувватов Стамбулга Кыргызстандын паспорту менен киргенин жана документ жасалма же мыйзамсыз болушу мүмкүн экени да айтылып жаткандыгын маалым кылган. Журналисттин айтымында, оппозициячынын өлкөгө мыйзамсыз киргени аныкталгандан кийин полиция аны өз көзөмөлүнө алган.

Ал арада Кувватов былтыр Бишкекте жашап кеткени да айтылууда. Учурда Бишкекте жашап жаткан тажикстандык активист Марат Мамадшо Кувватов Бишкекте деп айтылып жатканда бир нече жолу жолугууга аракет кылган:

- Былтыр кайсы бир маалда Кувватов Бишкекте жашаган деп уккам. Ал Бишкекте БУУнун Качкындар боюнча жогорку комиссарлыгынан качкын макамын алууга да аракет кылган экен. Анын агасы да Кыргызстанда жашаганын угуп жүрөбүз. Мен да так маалымат алуу үчүн бир нече жолу жолугууга аракет кылгам.

Бул маселе боюнча Ички иштер министрлигине кайрылганыбызда тажик оппозициячысы да 2012-2014-жылдар аралыгында эки миңден ашуун мыйзамсыз жол менен берилген паспорт алгандардын арасында болушу мүмкүн деген божомол жооп алдык.

Министрликтин маалымат катчысы Бакыт Сейитовдун билдиришинче учурда мыйзамыз документ берүү фактылары боюнча жооп бере турган органды аныктоо жагы кечеңдеп жатат:

- Учурда “паспорт берүү системасы өлкө коопсуздугуна доо кетирип жатат” деген маселе бекеринен көтөрүлүп жаткан жок. Муну жарандык кызмат катары эсептебей, милицияга кайтаруу керек. Бир орган жооп бериши керек. Учурда бирөө экинчисине шылтап, жоопкерчиликтен кутулуп кетүүдө. Ал тургай башка өлкөнүн жарандарына да берилип кетип жатпайбы. Кылмышкерлер колдонуп жүрөт. Катуу көзөмөл жок болууда. Паспорт бергендер жана Соцфонддо иштегендер миң доллардай акчага жасалма паспорт жасап берип жатпайбы.

Кувватовду 5-марттан 6-мартка караган түнү Стамбулда үй-бүлөсүнүн көз алдында атып кетишкен. Түрк полициясы Кувватовдун өмүрүнө кол салган деп шектелген үч адамды кармады.

Борбор азиялыктардын Кобанидеги изи

Орус тилдүү согушкерлер тууралуу тасма

Социалдык тармактарда “Ислам мамлекети” тобунун катарында урушуп жүргөн орус тилдүү согушкерлер тууралуу тасма жарыяланды. Тасма Кобани шаарынын чеке белиндеги айылдардын биринде тартылгандай.

Орус тилдүү согушкерлерди баяндаган тасма Youtube сайтына 9-мартта жарыяланды. Анда орус тилинде сүйлөшкөн согушкерлерди көрүүгө болот. Сөздөрүнө караганда Борбор Азия жана Кавказдан баргандар сыяктанат.

Бул тасма жарыяланары менен социалдык тармактардагы “Ислам мамлекети” тобунун орус тилдүү жактоочулары аны бири-биринен көчүрүп тарата баштады.

Тасманын качан тартылганы белгисиз. Бирок анда Ирактын Кобани шаарынын жака белиндеги кыштактарда күрт күчтөрү менен салгылаш тартылган өңдүү. АКШ баштаган эл аралык коалициялык күчтөр 8-мартта согушкерлердин Кобанинин айланасындагы турумдарына абадан сокку урганын кабарлаган. Анын натыйжасында согушкерлер ээлеп турган беш позиция бошотулганы маалым болгон.

Кобани шаары
Кобани шаары

Негизи күрт аскерлери авиациянын жардамы менен январда Кобанидеги согушкерлерди сүрүп чыгарып, көзөмөлдү колуна алышкан. Сириянын түндүгүндө Түркия менен чек аралаш жайгашкан бул шаар үчүн күрөш алты айдан ашык жүргөн болчу.

Cогушкерлер күрттөр жашаган шаарды курчап алып, тегерегиндеги күрт айылдарына тынымсыз соккуларды уруп турган. Мындан соң калаага Түркия аркылуу күрттөрдүн пешмерга аскерлери киргизилген.

“Ислам мамлекети” тобунун согушкерлери шаардын түндүк жагындагы кыштактарды гана ээлеп калганы айтылган. Интернетте жарыяланган тасма аталган кыштакта тартылган болушу мүмкүн деп болжолдонууда.

"Ислам мамлекетинин" согушкерлери
"Ислам мамлекетинин" согушкерлери

Негизи борбор азиялыктардын жана кавказдыктардын Кобани үчүн урушка катышып жүргөнү мурда эле айтылган. Былтыр ноябрда негизги курамын чечен улутундагылар түзгөн "Катибат ал-Акса" аттуу топ өкүлдөрү интернетке атайын тасма жайылткан эле. Анда Муса Абу-Юсуф Шишани аттуу чечен улутундагы согушкер Европадагы чечендерди “Ислам мамлекети” тобуна кошулууга чакырган. Бул адам ошо тапта Кобаниде экенин жарыялап, бул шаардын элин күрттөрдөн жана коммунисттерден коргоп жатканын жар салган.

Андан соң 21-февралда да бир тасма таратып, анда “Ислам мамлекети” тобу Кобанинин жанындагы айылдарды басып алып жатканын шардана кылган. Ал эми андан мурун согушкерлер арасында жүрөт делген казакча сүйлөгөн өспүрүмдөр тууралуу бир нече тасма жайылтылган.

Эл аралык кризистик тобунун эсебинде, ушу тапта Ирак менен Сирияда бүлгүн салып жаткан "Ислам мамлекети" жихадчыл тобунун катарында 500дөн ашуун адам борбор азиялык, Татарстан, Кавказдан барган дагы жүздөгөн согушкерлер бар.

Hurriyet: Кувватов Түркияга кыргыз паспорту менен кирген

Умарали Кувватов

Түркиянын маалымат каражаттары кабарлагандай, тажик оппозициячысы Умарали Кувватовдун өмүрүнө кол салган деп шектелген бир нече киши кармалды.

Ал маалда Түркиянын Hurriyet гезити Кувватов былтыр февралда бул өлкөгө Кыргызстандын паспорту менен киргенин жазды. Бир нече айдан бери Стамбулда жашап жаткан саясатчыны 5-марттан 6сына караган түнү атып кетишкен.

Haber7.com, Нaberturk.com жана Sondakikahaberleri.info.tr интернет порталдары 9-мартта маалымдашкандай, "Группа 24" кыймылынын лидеринин өлүмүнө тиешеси бар деп кармалгандардын үчөө тең Тажикстандын жараны. "Булактардын ырастоосунда, бирөө Умарали Кувватовду ууландырууга аракеттенген, экинчиси үйдүн жанында кайтарып турган, ал эми үчүнчүсү ок чыгарган. Акыркысынын сүрөтү маркумдун 11 жаштагы баласынын көрсөтмөсү менен тартылган", - деп жазды сөз болгон интернет басылмалар.

Нaberturk.com маалымдагандай, түнкү операция учурунда камакка алынган эки киши Кувватов менен тааныш болчу. Азырынча Түркиянын полициясы бул маалыматтар боюнча расмий комментарий жасай элек.

Умурали Кувватовдун сөөгүн машинеге жүктөшүүдө. Түркия
Умурали Кувватовдун сөөгүн машинеге жүктөшүүдө. Түркия

​Hurriyet гезитинин кабарчысы Фырат Алкач 7-марттагы макаласында Кувватовдун былтыр февралда Түркияга Кыргызстандын паспорту менен киргенин жазган. Анын айтымында, оппозициячынын өлкөгө мыйзамсыз киргени аныкталгандан кийин ал полициянын көзөмөлүнө алынган.

- Ал киши Стамбулга Кыргызстандын паспорту менен кирген экен. Ал паспорту жасалма болушу мүмкүн экени да айтылып жатат. Өзү да буга чейин Кыргызстандын паспорту менен киргенин айтыптыр. Болгондо да мыйзамсыз жол менен келиптир, - деп айтып берди биздин кабарчыбызга түркиялык журналист.

Кувватовдун сөөгү 9-мартта Стамбулдагы көрүстөнгө коюлду. Аны менен коштошууга келгендер " бул тажик президенти “Эмомали Рахмондун кылганы” деген жазууларды кармап, президентти “диктатор” деп атап жатышты.

Ал эми “Азаттыктын” тажик кызматынын жазганына караганда, Тажикстандын Восе районунун 30 жаштагы тургуну Сулаймон Каюмов кол салуудан кийин негизги шектүү катары аталууда.

Жакындарынын айтымында, Кувватов 5-марттан 6сына караган түнү ошол кишинин үйүнөн чыгып бараткан кезде ок жеген. Каюмовдун туугандары болсо ишкерлик менен алектенген Сулаймон Түркияга бир жабдык сатып алуу үчүн барганын айтып беришти.

Кыргыз паспорту
Кыргыз паспорту

Маркумдун жубайы Кумринисо Хафизованын 7-мартта билдиргенине караганда, бала-чакасы менен бирге Каюмовдун үйүнөн тамак ичкенден кийин бардыгы өзүн жаман сезе баштаган. Ууланышканынан шек санашып, үйгө баргандан кийин дароо догдурга кайрылмак болушкан. Бирок сыртка чыгып бараткан жеринен Кувватовду артынан белгисиз адам башка атып өлтүргөн. Түрк маалымат каражаттары тергөөчүлөр жүргүзгөн экспертиза маркумдун кол салууга чейин ууланганын тастыктады деп жазышат.

Кувватовдун 2 баласы азыр дарыгерлердин көзөмөлүндө. Жубайы күйөөсүнүн зыйнатына даярдануу үчүн 7-мартта ооруканадан чыккан.

Бир кездери Рахмондун жакындарынын бизнес өнөктөшү болгон Кувватов кийин оппозицияга өткөн. Дүйшөмбүдө ал көз боёмочулук үчүн изделип жаткан. Ал иштин артында саясат турат деп ырастаган Кувватов мекенинен 2012-жылы чыгып кетип, "Группа 24" деген оппозициялык кыймылды түптөгөн. Өткөн жылдын октябрында тажик өкмөтү кыймылды экстремисттик топтордун “кара тизмесине” киргизген болчу.

Элимдин көрөңгөсү: Атыркүл саяпкер

Улак тартыштын кыргызстандык күйөрманы жана сүрөөнчүсү, ноокаттык ишкер айым Атыргүл Арзылдабекова Жерге-Талда жылкыларын оюнга салды.

"Азаттыктан" коңшу өлкөлөрдөгү кыргыздардын турмушуна арналган "Элимдин көрөңгөсү" программасынын жаңы санын сунуш этебиз. Программа бул ирет айтылуу Кара-Тегин өрөөнүндөгү улак тартыш өнөрүнө арналат. Кыргыз, тажик, ооган чабандестери күйүп ойногон байыркы көчмөндөрдүн бул ойуну Жерге-Талда дал ушул азыркы кыш айларында күч алат. Аны билген кыргызстандык жергеталчылар ал жактагы улакчыларга ат алпарып турушат. Ушул тапта улак тартыштын кыргызстандык күйөрманы жана сүрөөнчүсү, ишкер айым Атыргүл Арзылдабекова Жерге-Талда жүрөт. Кара-Тегин өрөөнүндө көк бөрүдө ким кимди утуп жатканын билүү үчүн ишкер айым менен телефондон Жаңыл Жусупжан байланышты.

please wait

No media source currently available

0:00 0:21:47 0:00
Түз линк

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG