Линктер

ишемби, 20-июль, 2019 Бишкек убактысы 07:11

Борбор Азия

Каримов катышкан майрам

Каримов катышкан майрам
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:15 0:00

Тажикстанда ИМдин байрагын илгендер кармалды

Нурек шаарындагы "Ислам мамлекети" уюмунун мүчөсү делгендер. 29-август, 2015-жыл

Тажикстанда буга чейин Шахритус шаарчасына да ушул сыяктуу желек илип кетишкендер колго түшкөн.

Кармалгандар “азгырыктан” улам ушундай аракетке барганын айтышууда. Экстремисттик “Ислам мамлекети” уюмунун кара туусун Хатлон облусунун Нурек шаарына илген 14 жаран кармалганын Тажикстандын Ички иштер министрлиги кабарлады. Колго түшкөндөрдүн эң улуусу 37, эң кичүүсү 21 жашта.

Алар алгач «Ислам мамлекети» кыймылынын согушкерлери менен интернет аркылуу байланышып жүрүшкөн. Соңунда уюмду чындап колдой тургандыктарын билдирүү үчүн ушундай аракетке барышкан.

Кармалгандардын бири, Давлиё Саидов «Азаттыктын» тажик кызматына буларды айтып берген:

-“ Ислам мамлекетинин” согушкери Юнус деген бала менен таанышып, таалим алып, кабарлашып жүргөнбүз. Анан ал бир күнү “силер бизди чындап колдосоңор, биздин тууну Тажикстанга илгиле” деди. Биз балдар базарга барып капкара кездеме сатып алып, ага ак боёк менен “Ислам мамлекети” уюмунун ураанын жазып, желек жасадык. Кийин шаардын бордордук көчөсүнө алып барып илип койдук. Муну далилдөө үчүн телефондон сүрөткө тартып, WhatsApp аркылуу Сирияга, Юнуска жөнөттүк.

Давлиё Саидов менен кармалгандардын дагы бир нечеси мындан аз убакыт мурдараак эле ишмердүүлүгү токтотулган Тажикстандын "Ислам кайра жаралуу партиясынын" мүчөлөрү экендигин айтышат. Алар буга чейин тажик жергесинде Халифат орнотуу идеясын тымызын жайылтып келишкенин билдиришти.

- “Биздин өлкө жалаң ислам эрежелери менен гана жашаган өлкө болушу керек” деген идеяны Тажикстандын Ислам кайра жаралуу партиясынын Нуректеги лидерлери бизге мурдатан эле айтып келген. “Ислам мамлекети” уюмуна киргенден кийин мен бул идеяга дагы көп азгырылып кетипмин. Азыр эми абдан өкүнүп атам. Биздин идеялар таптакыр туура эмес болгон экен, - дейт Нурек шаарынан кармалган топтун башчысы Давлиё Саидов.

“Ислам мамлекети” тобунун кара байрагын илген учур Хатлон облусунда ушуну менен экинчи жолу катталып отурат. Август айынын баш ченинде эле Нуректин жанындагы Шахритус шаарчасында «Аллах» деген жазуу менен кошо, экстремисттик уюмдун туусун көрүнө жерге тагып кетишкен.

Тажикстандык Ички иштер министрлигинин маалымат кызматы кабарлагандай, бул иш боюнча да сегиз жаран кармалган. Булардын эң башкы уюштуруучусу Махмадали Абдуллоев болгону 15 жашта. Курдаштарын ушул жолго алып кирген Абдуллоев өзү карматпай качып кеткен.

Кармалып калган окуучулардын бири Рамазанбек Худайбердиев өзүнүн классташынан кантип алданып калганын айтып берүүдө:

- Досубуз Махмадали Абдуллоев «Ислам мамлекети» уюмунун мүчөсү болчу. Башында ага көп берилбей эле жүргөнбүз. Анан ал Курандан бир канча аяттарды таап, бизди да ошол уюмга тартып кирип кетти. Махмадали Сириядан Абусаид деген согушкер менен байланышып, «кара байракты өзүңөр жашаган аймакта илгиле» деген тапшырма алды. Биз балдар чогулуп Шахритус шаарындагы көп кабаттуу үйлөрдүн бирине илдик. Аны Махмадали сүрөткө тартып Сириядагы жетекчисине жөнөткөн. Анан Абусаид “ушул байракты тажик жеринде ачык желбиреткен күн келет” деп айтыптыр. Бирок эми гана аракеттеримдин баары туура эмес болгонун аңдап атам.

Кармалган окуучулардын башка бири тажик ички иштер кызматкерине айткандай, аларды сырттан башкарып турган “Ислам мамлекети” кыймылынын өкүлү ким өз жанын кыюуга даяр экенин сүрүштүргөн. Алар муну менен Шахритус шаарчасынын ички иштер имаратын жардырууну көздөшкөн.

Учурда бул окуучулар окуган мектеп жетекчилери жана алардын ата-энелери катуу эскертүү алды. Ата-энелердин бири Тойчубай Ташев баласы үчүн өкүнүп турат:

- Балдардын тарбиясына жакшы маани бербегенибиздин акыры ушуга алып келди. Баарын эми түшүнүп атабыз. Согушкерлер биздин балдардын сабатсыздыгын пайдаланып, өз максаттарын ишке ашырып алышты. Мен башка ата-энелерге да эскеретет элем, “биздин балдардай болуп, радикалдарга кошулуп кеткиче, минтип камалып калгыча, балдарыңарды жакшылап карагыла”.

Ата-энелердин күйүтүнө карабай эки окуядан жалпы 22 адам, анын ичинде жашы жете электер да кылмыш жоопкерчилигине тартыларын тажик күч органдары белгилешет.

Өткөн жылы Өзбекстанда кара байрак илинген окуя катталган. Ташкенттин борборуна илинген желек Жакынкы Чыгышта “халифат” жарыялаган “Ирак жана Леванта Ислам мамлекети” тобунун желегине окшош болгон. Ушул жыл башында “Ислам мамлекетинин” туусунун фонунда тартылган Бишкектин сүрөттөрү Фейсбукта жайылган болчу.

Назарбаевдин музейине баары эле кире албайт

Назарбаев борборундагы Назарбаевдин айкели. 25-август, 2015-жыл.

Астанадагы Назарбаев борборунда көрүүчүлөр үчүн алгачкы экскурсиялар уюштурула баштады.

Айрым оппозициялык саясатчылар аны жеке адамга сыйынуунун дагы бир белгиси катары сыпатташса, президент тарапкерлери аны Назарбаевге сый-урмат көрсөтүү экенин айтып, бул иштин эрөөн-терөөнүн эске алышпайт.

2012-жылы ачылган борбор заманбап, чатыры айнектен салынган тогуз кабат имаратка былтыр көчүрүлгөн.

Бул жерде “Биринчи президенттин китепканасы” жана “Мамлекет башчынын фонду” жайгашкан. Нурсултан Назарбаев ачылыш салтанатында жаңы имарат жеке каражатка салынганын ырастап, президенттердин борборлору дүйнөнүн көпчүлүк өлкөлөрүндө бардыгын, жаш муун ал жерден мекен тарыхы, тил боюнча билим аларын белгилеген.

Акысыз экскурсия азырынча китепканага гана уюштурулуп турмакчы. Бирок ага жеткиче бир нече жолу текшерүүдөн өтүү керек. Борборго чөнтөк телефон, фотоаппарат, камера жана компьютер алып кирүүгө уруксат берилбейт. Кире бериште ар бир киши сөзсүз паспорт же башка документ көргөзүүгө тийиш.

Экскурсиячы Динара Жасымбаеванын айтуусунда, имаратты мамлекеттик күзөт кызматы кайтарат, себеби бул жерде президенттин иш кеңсеси, жеке китепканасы жана буюмдары сакталат. Айрым маалыматтарга караганда, Назарбаев “маал-маалы менен” борборго келип турат.

Биринчи кабаттагы чоң холлдон баштап, президенттин көптөгөн айкел, сүрөттөрү коюлган.

Коюлган буюмдардын арасында башка мамлекеттердин башчылары, Пеле же Рафаэл Надаль өңдүү белгилүү спортчулар тартуулаган белек-бечкектерди, Назарбаевдин курал коллекциясын да көрсө болот.

Андан тышкары президенттин ар кайсы жылдары кийген кийим-кечеси, жаш кезиндеги, үй-бүлөлүк архивден алынган сүрөттөрү коюлган.

Эл башынын курал коллекциясын мергенчи мылтыктар, 20дан ашуун тапанча жана револьверден тышкары 1910-жылы чыгарылган «Максим» пулеметун да камтыйт.

Экспонаттар Нурсултан Назарбаевдин идеяларын, ишмердигин изилдеген окуучу-студенттерге абдан чоң эмоциялык таасир тийгизерин борбордун кызматкерлери бир ооздон белгилешет.

- Биздин китепканада "Дүйнөнү өзгөрткөн идеялар" деп аталган интерактивдүү билим берүү борбору иштейт. Мектеп окуучулары, студенттер үчүн көптөгөн сабак өтөбүз, дарс окуйбуз, ар кыл интерактивдүү иш-чараларды уюштуруп келебиз, - дейт Динара Жасымбаева.

Ал эми үчүнчү кабатта орун алган «Тунгуч президенттин китепканасы» фондуна Назарбаев үйүндөгү айрым китептерди да тапшырган. Бирок бул жерде китептердин электрондук версиясын гана окуй алышат.

Китепкананын директору Сандугаш Абсадирова айтып бергендей, окурмандык күбөлүк бардыгына эле берилбейт:

- Окурмандардын саны чектелген. Күбөлүктөр президент администрациясынын, министрлик мекемелердин кызматкерлерине гана берилет. Бул топко ошондой эле магистратура, аспирантурада окугандар, мамлекет башчынын өмүр баянын, ишмердигин, азыркы Казакстандын тарыхын изилдегендер кирет.

Катардагы жарандар болсо китепкананын сайтындагы атайын форманы толтурууга тийиш.

Назарбаевдин борборунан тышкары Астанада казак президентин даңазалаган, ишмердигин пропагандалаган башка жайлар да биртоп.

Он жылдан ашуун убакыттан бери баш калаада тунгуч президенттин музейи иштейт. 2014-жылы ачылган Казакстандын Улуттук музейинде да Назарбаевге арналган көптөгөн буюм-тайымдарды көрүүгө болот.

Саясатчы Жармахан Туякбай бул өңдүү музей-борборлорду, айкелдерди жеке адамга сыйынуунун дагы бир белгиси катары сыпаттайт:

- Акыркыжети-сегиз жылдан бери жеке адамдын керт башына сыйынуу адатын байкап келатабыз. Бир адамдын ишин, бийликте турганда жасаган иштерин даңазалоо, көкөлөтүү барган сайын жайылууда. Мен көргөзмө, китепканалар гана эмес, тирүү кишиге эстелик орнотуу жөнүндө да айтып жатам. Мунун бардыгын жеке адамга сыйынуунун белгиси деп эсептейм.

Ал эми мажлис депутаты Мурат Абенов бир инсандын ишин, сиңирген эмгегин, жетишкендиктерин баалоодо жаман эч нерсе жок деген пикирде.

Назарбаевдин борбору 2012-жылы казак мамлекет башчысынын токтому менен түзүлгөн.

Назарбаевдин китепканасы эшигин ачты
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:28 0:00

Каримов майрамда бийге түштү

Каримов майрамда бийге түштү
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:43 0:00

Тажикстан: оппозициялык партия мыйзамсыз деп табылды

Душанбеде "Ислам кайра жаралуу" партиясынын съездине даярдык, 14-декабрь, 2014-жыл

Тажикстандын Юстиция министрлиги 28-августта "Ислам кайра жаралуу" партиясынын ишмердигин мыйзамсыз деп жарыялады. Партия жетекчилиги болсо муну куугунтук катары кабыл алып, мыйзамдарды бузбаганын ырастоодо.

Тажикстандын расмий "Ховар" агенттиги "Саясий партиялар жөнүндө" мыйзамга ылайык партиянын баштапкы бөлүмдөрү өлкөнүн көпчүлүк шаар, райондорунда болууга тийиш экендиги көрсөтүлгөн.

Ал эми Юстиция министрлигинин маалымдашынча, "Ислам кайра жаралуу" партиясынын 58 шаардык жана райондук уюмдары өз иштерин токтотушкан. "Андыктан "Ислам кайра жаралуу" партиясы өзүн жалпы республикалык партия деп атай албайт жана курултай өткөрө албайт", - деп жазылган министрдин орун басары Хаким Мирсайзад кол койгон катта.

Партия төрагасы, жарым жылдан бери чет өлкөдө жашап келаткан Мухиддин Кабири “Азаттыктын” тажик кызматына курган маегинде бул маселе "Ислам кайра жаралуу" партиясынын Жогорку саясий кеңешинин чукул жыйынында караларын айтты.

Кабиринин биринчи орун басары Саидумар Хусайни министрликтин катын партиянын ишмердигин толугу менен токтотуу эскертүүсү деп сыпаттарын айтып, андай укук Жогорку Сотко гана берилгенин белгиледи.

- Ар кандай билдирүү, коркутуп-үркүтүү, куугунтуктоо, бийликтин басмырлоосунан тажадык. Мыйзамдуу партияны эмне кылгылары келет? Максаты кандай экенин эч түшүнбөйбүз.

Юстиция министрлигинин эскертүүсүнө чейин партиянын Дүйшөмбү шаардык комитети маалымат жыйынын өткөрүп, 15-сентябрга пландалган курултайга даярдык көрүү иштерин талкуулашкан.

"Алдыңкы курултай 2011-жылдын 24-сентябрында чогулган. Андыктан жаңы курултай өткөрүп, партия органдарынын жаңы жетекчилигин шайлоого тийишпиз", - дейт Хусайни. Партия жетекчиси курултайды уюштурууга болгон материалдык мүмкүнчүлүктөр жумшаларын айтты.

Партиянын пресс-жыйыны адегенде «Шератон» мейманканасында уюштурулмак. Бирок партия жетекчилери айтышкандай, отелдин администрациясы жыйын башталарга жакын уруксат бербей койгондуктан, менчик үйлөрдүн биринде чогулууга аргасыз болушту.

Маалымат жыйынында партиянын кеңсесин тезирээк кайра ачуу талабы да айтылды. Ага чейин кеңсе жайгашкан имараттын мурдагы жана азыркы кожоюндары ортосунда чыр чыккандыктан, бийлик аны жаап салган. Партия жасаган билдирүүдө бул кадам кысым көргөзүү жана аны дискредитациялоого, курултайды үзгүлтүккө учуратууга багытталган иш катары бааланган. Хусайнинин пикиринде, бийлик башкача ой жүгүрткөн адамдарды саясий сахнадан алууну көздөп жатат.

Тажикстандын өкмөт көзөмөлүндөгү маалымат каражаттары бир нече айдан бери жарандардан "Ислам кайра жаралуу" партиясын жабуу боюнча кайрылуулар түшүп жатканын жазышууда. Өткөн жылы партиянын айрым мүчөлөрү тигил же бул кылмыш ишине аралашканын маалымдаган макалалар байма-бай жарык көрүп келген.

Катарында 45 миңдей киши бар делген "Ислам кайра жаралуу" партиясы Тажикстандагы абройлуу оппозициялык партия болуп эсептелет. Быйыл мартта болгон парламенттик шайлоодо партия орундардан кол жууп калган. Буга чейин төмөнкү палатада эки депутаты бар болчу.

Бийлик партия калктын ишенимин жоготуп койгонун билдиргенден көп узабай, социалдык түйүндөрдө улам бир мүчөсү анын катарынан чыгып жатканы тартылган тасмалар пайда боло баштаган.

Юстиция министрлиги партияга мүчөлүктөн баш тарткан ондогон кишилерден кат жана жер-жерлердеги баштапкы уюмдардын жабылышы тууралуу маалымат түшкөнүн билдирген. Бирок партия жетекчилиги ал кайрылуу каттар бийликтин кысымы менен жазылганын белгилеп, алардын эч кандай таасири жоктугун айтып келатышат.

Назарбаевдин китепканасы эшигин ачты

Назарбаевдин китепканасы эшигин ачты
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:28 0:00

Өзбекстан: айласыз пахта терген дарыгерлер

Пахта теримге чыккан студенттер. Өзбекстан. 2014-жыл

Өзбекстанда медициналык кызматкерлерди пахта терүүгө кайрадан мажбурлап чыгаруу башталды. Хорезм облусундагы 400дөй дарыгер талаада бир канча күндөн бери пахта терип жүрүшөт.

Пахта теримге чыкпагандар “кызматтан айдалып кетиши" ыктымал.

Хорезм облусунун Жаңы-Арык районундагы Медициналык бирикме кызматкерлеринин «Азаттыктын» өзбек кызматына жөнөткөн кайрылуусунда 23-августтан бери дарыгерлерди жапырт пахта талааларына айдап жатышканы айтылат.

- Дарыгерлерди жана мээрбан айымдарды мажбурлап пахта терүүгө алып чыгып жатышат. Башкы дарыгер Умид менен бөлүм башчы Базром мырзалар өзгөчө төрөткананын кызматкерлерин, өзгөчө мээрбан кыздарды “ишке чыкпасаңар кызматтан кетирем” деп коркутуп атышат, - деп айтылат кайрылуу катта.

Кайрылууда пахта теримден жүдөгөн дарыгерлердин арыз-арманы жазылган:

-Таңга жуук саат жети жарымда атайын автобус менен алып кетишет. Кечкисин сегиз жарымга чейин иштетишет. Эң начар, паясы анча өспөгөн, кумдуу, жыланы көп жерлерге бизди салып атышат. Иштегенибиз үчүн эч кандай акча да төлөшпөйт же тамак беришпейт. Кошо алып барган нан менен помидор, бадыраңыбызды жеп гана эптеп иштеп атабыз.

Кайрылууга байланыштуу «Азаттыктын» өзбек кызматынын кабарчысы Жаңы-Арык райондук медициналык бирикмеге телефон чалды. Кабарчынын суроолоруна жооп берген мээрбандардын бири күнүнө 400 дарыгер пахта жыйноого чыгып жатканын тастыктады:

- Күнүнө кеминде 350дөй, болбосо 400дөй кишини пахта теримге чыгууга мажбурлап жатканы чын. Бир нече күндөн бери дарыгерлер бейтаптарды карагандын ордуна этек көтөрүп алып талаада жүрөт. Куриктом деген кыштактын пахтасын терип атабыз. Операция болгон же оорулуу дарыгерлерден башка бардык дарыгер талаадабыз. Айылдагы амбулатордук пункттардын кызматкерлери да биз менен кошо пахта теримге чыгып кетишти,- деди атын атагысы келбеген мээрбан айым.

Жумушка чыккысы келбеген дарыгерлер кызматтан жөн эле кетирилбей, айып пул төлөшөрү эскертилүүдө. Хорезм облусунун Жаңы-Арык районундагы медициналык бирикмесинин жетекчиси Умид Жуманиязов болсо бул маалыматтарды четке кагууда:

- Пахта териминин мөөнөтү эми башталат. Мени кечирип коесуз, бирок эч нерсе башталбай жатып эле ушунча ызы-чуу чыгарганыңар туура эмес. Бул кептин баары жалган. Бийликтер расмий буйрук берсе гана дарыгерлер ишке чыгышат. Ага чейин эч ким талаага чыккан жери жок,-деди башкы врач Умид Жуманиязов.

Хорезм облусунун Жаңы-Арык районундук акимчилиги кабарлагандай, пахта терим сезону башталган, бирок элди пахта теримге уюштурууга облустук бийликтерден расмий буйрук келе элек.

Расмий маалыматтарга ылайык, 15-августтан тарта Өзбекстандын Сырдарыя, Сурхандарыя жана Кашкадарыя облустарында элди пахта талаага жумушка алып чыгуу расмий бекитилген.

“Азаттыктын” өзбек кызматына түшкөн маалыматтарга караганда, башка облустарда да жооптуу кызмат жана мамлекеттик мекеме жетекчилери өз кызматкерлерин пахта терүүгө жөнөтүүдө. Теримге негизинен мугалимдер, дарыгерлер жана башка социалдык тармактын кызматкерлери чыгышат.

«Эзгулик» укук коргоо уюмунун байкоосунда, бул жылы да Өзбекстандын бардык аймагында пахта терим өнөктүгү мажбур тартипте өтүүдө. Аталган бирикме жарандарды күчтөп пахта тердирүүсү боюнча түшүндүрмө берүүсүн талап кылып Өзбекстандын Башкы прокуратурасына кайрылган.

Астанада активисттер кармалды

Астанада активисттер кармалды
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:59 0:00

Этникалык кыргыздарга эки жыл бою жетпеген китеп

Мургап. Аличор кыштагы.

Тажикстанда жашаган этникалык кыргыздар үчүн мындан эки жыл мурда Билим берүү жана илим министрлиги бөлгөн 14 миңге жакын окуу китеби дале дарегине жете элек. ​

Жөнөтүлчү китептер жыл санап Кыргызстандын Тышкы иштер министрлигинде жатат. Ал ортодо тажикстандык кыргыздар жыртылган саналуу китептер менен жаңы окуу жылын баштамай болду.

Жергеталдын Сары-Кенже айылында мугалим болуп иштеген Куштарбек Саитов он жылдан бери колуна жаңы китеп кармай элегин айтууда. Быйылкы жаңы окуу жылын дагы жыртылган, аты эле калган эски китептер менен окууну баштаганы жатат.

- Он жыл мурда келген китептер менен окутабыз. Эскилиги жеткен, тытылып бүткөн, эптеп эле пайдаланып жатабыз. Көркөм адабияттар жок. Анча-мынча китепти Кыргызстандан сатып келишкен. 7-класстан 11-класска чейин кыргыз тил, адабияттары керек. Андан сырткары көркөм адабияттарга муктажбыз. Бизде китепкана деген жок.

Тажикстандын Жерге-Тал аймагында дээрлик кыргыздар жашайт. Алардын саны 40 миңге жакын. Анда жалпысынан 59 мектеп болсо, анын 22и кыргыз, калгандары аралаш мектептер. Анда жети миңдей кыргыз улан-кыздар окуйт. “Кыргыз тилдүү адабий жана окуу китептери жетишсиз болгондуктан көбү эне тилин унутуп жатат", – дейт Кыргызстанда жашаган жергеталдык жазуучу Аким Кожоев.

- Былтыр мектептерди көрүп келдим. Дээрлик бардыгында эле китеп жок. Бардык жерде мугалимдин колунда бирден китеп бар, ал да качан барганы белгисиз. Аябай эскирип, жыртылган. Мугалимдер дарс сыяктуу окуп берет экен, окуучулар жазат. Кыргыз мектептеринин абалы ушундай. Бул жакка келип Билим берүү министрлигине барсам, алар эки жыл мурда эле китеп бөлүнүп, Тышкы иштер министрлигине өткөрүлүп берилгенин айтышты. Алар болсо эки миңин дипломатиялык почта аркылуу, калганын Чоң-Алай - Сары-Таш аркылуу Чек ара кызматы менен бирге жеткирип беришмей болгон экен. Мен ТИМге кайрылганда бир жумада чечип беребиз дешкен, ошол бойдон жок. Башында чалып аттым эле, кийин тажап чалбай да калдым. Каттаган айдоочулар менен сүйлөшүп, ошолордон берели деп сунуштадым эле. Эки жылдан бери мага кагаз ишин бүтүрүп бербей жатышат. Азыр ал китептин дарегин таппай жатышат. Ошого сиздерге кайрылдык, жардам болсо деп.

Жергеталдык, мургабдык кыргыздар үчүн Билим берүү жана илим министрлиги эки жыл мурда сегиз аталыштагы 13 миң 500 окуу китебин бөлгөн. Министрликтин өкүлү Бакыт Рысбековдун “Азаттыкка” тастыкташынча, аны жеткирип берүү жоопкерчилигин Тышкы иштер министрлиги алган.

- Мындан эки жыл мурда Тышкы иштер министрлигинин Тажикстанда жашаган этникалык кыргыздарга окуу китебин бөлүү жөнүндө атайын буйрук чыккан болчу. Ошондо сегиз аталыштагы Кыргызстандан чыккан китептер берилген. Алар: география, Кыргызстандын тарыхы, кыргыз адабияты, кыргыз тили китептери жөнөтүлгөн.

Тышкы иштер министрлигинин маалымат кызматы алгач бөлүнгөн китептер ТИМге жете электигин белгилеген. Бирок кийин китеп боюнча вице-премьер-министр Тайырбек Сарпашевдин тапшырмасы бар экенин белгилеп, бирок эки жыл мурдагы китептер боюнча маалыматтарды тактап берүүгө убада кылды.

Ал ортодо жергеталдык кыргыздар китеп таңкыстыгынан улам тажик тилиндеги китептерди которуп окууга мажбур болуп отурушат.

- Тилдин жоголуп жатканынын биринчи себеби – китеп болууда. Буга ачык айтыш керек, Кыргыз мамлекети да күнөөлүү. Жерге-Талдан келген мугалим менен сүйлөшүп калдым. Бизге китеп барбагандыктан Билим берүү бөлүм башчысы тажик тилиндеги китептерди которуп окутасыңар деп мажбур кылып жатат дейт. Мындай кыла берсек, биздин балдардын тили келечекте тажиктешип кетет, тилибиз жоголот. Кыргыз катары жоголуп кетебиз деген ой менен элдин көчкөн себеби да ушунда болуп атат. Экономикалык себептен да ушул негизги себеп болууда, - дейт Кожоев.

Учурда билимге суусаган жергеталдык менен мургабдыктар китеп маселесин чечип, бөлүнгөн китептердин дайынын таап берүүнү кыргыз бийлигинен өтүнүп жатышат.

Казакстанда уран байытылчу банк курулат

Улбиндеги заводдо радиоактивдүү зат салынган челек

Казакстанда байытылган уран сакталчу биринчи эл аралык банк Атомдук энергия боюнча эл аралык агенттиктин Венадагы кеңсесинен көзөмөлдөнүп, башкарылмай болду.

Мындай келишимге 27-августта Астанада Казакстандын тышкы иштер министри Эрлан Идрисов менен МАГАТЭнин башкы директору Юкия Амано кол коюшту. МАГАТЭнин мүчөлөрү атомдук электр станцияларына жарды байытылган уранды коммерциялык рыноктон сатып алууга мүмкүн болбой калган шартта, уран банкын сатып алышат.

МАГАТЭнин башкы директору Юкия Аманонун Астанадагы салтанатта сүйлөгөн сөзүндө банк 2017-жылы толук ишке кирери маалымдалды. Жарды байытылган суюк уран банкы Казакстандын түндүк чыгышындагы Өскемен шаарындагы Улбин металлургиялык заводунун аймагында жайгашат. Бул ишканада, МАГАТЭ билдиргендей, ядролук материалдарды иштетүүнүн жана сактоонун 60 жылдан ашуун тажрыйбасы бар. Казакстандын улуттук атомдук компаниясына таандык завод ушу тапта АЭСтер үчүн жарды байытылган урандын таблеткаларын чыгарат.

Болочокто МАГАТЭге мүчө өлкөлөр эл аралык рыноктон атомдук реакторлоруна отун сатып ала албаган жагдайда аны Казакстандагы уран банкынан сатып алышарын Юкия Амано шейшемби күнү Венада маалымдады:

"Казатопром" кызматкери уран салынган идишти текшерүүдө
"Казатопром" кызматкери уран салынган идишти текшерүүдө

- Бул МАГАТЭнин директорлор кеңеши тарабынан жактырылган абдан маанилүү долбоор. МАГАТЭнин жарды байытылган уран банкы рынок экономикалык эмес себептерден иштебей калган учурда базарды жарды байытылган уран менен камсыздоого салым кошот.

Президент Назарбаев уран банкын куруунун тарыхый маанисин өлкө букараларына түшүндүрүү зарыл экенин белгилеп, Казакстан өзүнүн уранды байытуучу ишканаларын курбай эле “уранды тынчтык максатында пайдаланууга шарт түзүп" жатканын Астанадагы салтантта белгиледи. “Себеби, кайсы бир өлкө өз ядролук программасын уранды байытуудан баштаганда баары тынчсызданат. Бул уранды мыйзамсыз жайылтуу тобокелчилигин жаратат”,- деп айтты президент Назарбаев.

Иран менен Батыш арасындагы мамиле 10 жылдай илгери мына ушул жарды уранды байытуу маселесинен келип чыккан. Батыш өлкөлөрү Иран уран байытып, атомдук бомба жасоону көздөп жатканынан шектенип, аябай кооптонушкан.

АКШнын мурдагы сенатору Сэм Нанндын айтуусунда, уран банкы ядролук куралдардын жайылуу жана террорчулардын колуна түшүү коркунучун азайтат. Сэм Нанн “Ядролук коркунучту азайтуу демилгеси” фондунун тең төрагасы жана аткаруучу директору. Бул уюм уран банкын куруу демилгечилеринин бири. АКШдагы миллиардер Уоррен Бафет Өскеменде уран банкын курганга 50 миллион доллар кошконун Сэм Нанн Астанада Рейтер агенттигине маалымдады.

Алтай Абибуллаев
Алтай Абибуллаев

Казакстандын Тышкы иштер министрлигинин өзгөчө тапшырмалар боюнча элчиси Алтай Абибуллаев бейшемби күнү “Азаттык” радиосунун казак бөлүмүнө берген маегинде Өскемендеги уран банкынын муздатылган цилиндрлеринде 90 тоннага чейин 4.95% дейре байытылган суюк уран сакталарын айтты:

- 60-90 тонна дегенибиз – 1000 мегаватт электр кубаты. Ал отун менен бир атомдук электр станция 1 миллион элдүү шаарды үч-төрт жыл бою электр кубаты менен камсыз кыла алат.

Абдулаевдин айтуусунда, Өскеменде курулчу уран банкы МАГАТЭнин ээлигинде болот жана уюмдун Венадагы кеңсесинен көзөмөлдөнүп, башкарылып турат. Казакстан банкты курууга даяр инфраструктурасын гана берет.

МАГАТЭнин эсебинде, уран банкы 150 миллион доллар турат. Бул акча банкты 10 жыл иштеткенге жана аз байытылган уран сатып алганга жетет. Интерфакс-Казакстан агенттигинин билдиришинче, банк толук бойдон ыктыярдуу демөөрчүлөрдүн эсебинен каржыланат. Жаңы банкты курганга “Ядролук коркунучту азайтуу демилгеси” фонду 50 млн. доллар, АКШ өкмөтү 49, 54 млн. доллар, Евробиримдик 25 млн. доллар, Бириккен Араб Эмирлиги 10 млн. доллар, Норвегия 5 млн. доллар кошкон.

Тажик жаранын өлтүргөн орус аскерлери соттолду

Федор Басимов менен Ильдар Сахапов сотто.

Тажикстандагы таксистти өлтүрүүгө айыпталган эки орус аскери абакка кесилди. Орус аскер гарнизондук соту Федор Басимовду 17 жылга, Ильдар Сахаповду 13 жылга эркинен ажыратты.

Ал эми каза болгон таксисттин жакындары айыптууларды өмүр бою эркинен ажыратууну талап кылышууда.

Орусиянын Тажикстандагы 201-аскер базасынын эки жоокери - Федор Басимов менен Ильдар Сахаповдун үстүнөн чыгарылган өкүмдү Орусиянын аскер гарнизондук соту чыгарды. Орусия аскерлерине жергиликтүү таксист Рахимжан Тешебаевди өлтүргөн деген айып коюлган.

-Тешебаевди атайылап өлтүрүүгө айыптуу деп табылып, Федор Басимов 17 жылга жана Ильдар Сахапов 13 жылга эркинен ажыратылсын. Булар катаал тартиптеги абакка кесилет. Экөөнүн тең аскердик чиндери толугу менен алынып салынсын, - деди Тажикстанга келген Орусиянын аскер гарнизондук көчмө сотунун судьясы Дмитрий Норвинд акыркы өкүмүн угузуп.

Сот мындан сырткары эки айыптууну маркумдун үй-бүлөсүнө 1 млн. рубль өлчөмүндө материалдык кун төлөп берүүгө милдеттендирди. Кун акынын 40% Сахаповго, 60% Басимовго жүктөлдү.

Айыпталуучулардын адвокаты Абдукайым Юсуповдун айтуусунда, Ильдар Сахапов соттун чечимине нааразылык билдирип, жогорку инстанцияга кайрыларын билдирген. Федор Басимов болсо апелляция жазууну эп көргөн эмес.

Мамлекеттик прокурор Александар Корниенко буга чейин айыптууларды 14 жылдан 18 жылга чейин эркинен ажыратууну талап кылган эле. Ал эми өлтүрүлгөн Рахимжан Тешебаевдин жакындары күнөөлүүлөрдү өмүр бою эркинен ажыратууну суранып келишкен.

Жабыр тарткандардын жактоочусу Нигора Хаитова сот чечимин комментарийлеп жатып, буларды билдирди:

- Рахимжан Тешебаевди өлтүрүшкөндөн кийин Басимов курман болгон жарандын унаасынан 37 миң 500 рублды алып кеткен. Ошого ал көбүрөөк убакытка эркинен ажыратылып жатат. Бирок биз бул эки аскерди өмүр бою эркинен ажыратылышын талап кылып жатабыз.

Орус аскерлери өлтүрүп койгон тажик таксисти Рахимжан Тешебаевдин мууздалган денеси былтыр көл жээгинен табылган. Ал адамдарды ташып, акча таап тиричилик кылчу. Ошол күнү ал орус аскерлерин жеткирип баратып, чатакташып кеткен.

Каза болгон Тешебаевдин апасы Хикоят Тешебаева сотто каңырыгы түтөп отурду:

- Уулумду эч күнөөсүз эле өлтүрүп коюшту. Аны балдарына мектеп формасын алам деген акчасын жанында алып бараткан жеринен өлтүрүп кетишкен. Эми балдары мектеп формасы турмак, атасы да жок калышты. Үч бала жетим калды. Аялы болсо көзү азиз, майып болчу. Мен болсо 200 сомони пенсия алам. Эми бул балдарын, үй-бүлөсүн ким багат?

Бул Тажикстанда орус аскерлери катышкан биринчи эле окуя эмес. 2009-жылы сентябрда Тажикстанда милициянын капитаны, таксист болуп акча тапкан Амир Муродовдун сөөгү табылган. Белгилүү болгондой, таксистти Тажикстандагы 201-орус аскер базасында кызмат өтөгөн Вячеслав Чернов менен Дмитрий Кучма чырлаша кетип, өлтүрүп салышкан.

Армениядагы Орусиянын базасынын 19 жаштагы аскери Валерий Пермяков аскерден качып башка жакка кетүү үчүн жергиликтүү үй-бүлөлөрдүн биринен жети кишини, анын ичинде жаш балдарды өлтүрүп салган. Ал мыйзамсыз курал алып жүргөнү боюнча соттолгон, бирок адам өлтүрүү боюнча соту боло элек.

Кийинчерээк Армениянын Гүмри шаарындагы орус базасынын аскери башка бир орусиялык жоокерди бычактап өлтүрүп салган.

2012-жылы 1-январда Молдовиянын Приднестровье аймагы менен чек арасында орусиялык жоокер 18 жаштагы Вадим Писарды көзөмөл бекеттен машинасы менен өтүп баратып, баш ийбей койгону үчүн атып салып, ал кийин ооруканада көз жумган.

2014-жылдын 6-апрелинде Крымда орусиялык жоокер Евгений Зайцев Украинанын аскер кызматкери Станислав Карачевскийди атып салган. Бул Орусия Крымды аннексиялап жаткан учур болчу жана андан украин армиясы толугу менен чыгып кете элек эле.

Орусиянын Арменияда, Беларуста, Кыргызстанда жана Тажикстанда аскер базалары бар.

Тажикстан: туулган күн үчүн жигитти жазалашты

Амирбек Исаев

Дүйшөмбү шаар соту туулган күнүндө түшкөн сүрөттөрдү Фейсбукка жайгаштырган жигитти айып пулга жыкты. Тажикстанда аш-тойлорду, үй-бүлөлүк маараке-салтанаттарды өткөрүүнүн өзүнчө жол-жоболору иштелип чыккан.

25 жаштагы Амирбек Исаев туулган күнүндө түшкөн сүрөттөрүн Фейсбукка жайгаштырып жатып, анын арты сот менен аяктары үч уктаса да түшүнө кирбесе керек. Прокурорлор Дүйшөмбү шаар сотунда Исаевдин мыйзам бузгандыгын далилдеш үчүн дал ошол сүрөттөрдү пайдаланышты.

Чакан кече баш калаадагы жаштар арасында барктуу пабдардын биринде ушул жылдын 5-июнунда уюштурулган. Исаевдин айтуусунда, бардыгы болуп 13 жакын достор чогулган жана бардыгы “ичкен-жеген пулун өздөрү төлөшкөн”.

Туулган күндү жоро-жолдоштор менен кафе-ресторандарда белгилөө Тажикстанда мыйзам бузуу болуп эсептелиши мүмкүн. Жобо жеке той-кечелерди уюштуруунун эрежелерин, чакырылган коноктордун санын, сарпталган акча-каражаттын өлчөмүн жана убактысын аныктайт.

Ага ылайык туулган күндү тар чөйрөдө, үй-бүлө ичинде гана майрамдоого уруксат берилген.

“Мен андай мыйзам бар экенин жакшы билем. Бирок ал той-топурга акчасын эпсиз чачкан элге каршы деп ойлочумун, - дейт Исаев. Анын туулган күнүн белгилөөгө 450 сомони же 85 доллар кеткен:

- Мен бул мыйзамга каршы эмесмин. Мага айып пул салышканда адегенде абдан кыжаалат болдум. Бирок анан кайра жакшылап ойлосом бул мыйзам туулган күндөрүн белгилөөгө эбейгесиз акча чачып жаткан аткаминерлерди же бай кишилердин жаман адаттарын тыюуга багытталганын түшүндүм. Бирок алар мурда кандай майрамдашса, ошондой эле улантып жатышат. Жөнөкөй кишилерди болсо айыпка жыгышууда.

Ошентип, Исаев айыптуу деп табылып, 4 миң сомони же 630 АКШ долларын төлөөгө милдеттендирилди. Ушу тапта башка ишке өтүп жаткан жаш адис үчүн бул, албетте, абдан чоң акча.

Август айында шаар соту анын апелляциялык арызын четке кагып, райондук сот чечимин күчүндө калтырды.

Каада-салттарды тескөө мыйзамы 2007-жылы президент Эмомали Рахмон кымбат той-аштарга ашыкча каражат сарптоо адаты тажиктер үчүн чоң жүк болуп жатканын айткандан кийин кабыл алынган.

Рахмон көпчүлүк эл маараке, каада-жөрөлгөлөргө деп карызга белчесинен батып жатышканын жарамсыз өнөкөт катары сыпаттаган.

Мыйзам үйлөнүү тоюна 150 адамды, баш кошуп жаткан жаштардын жакындарын гана чакырууга жол берет.

Той ээси бийликке атайын кат жолдоп, меймандардын саны, канча машина болору, кандай тамак-аш берилери, канча килограмм күрүч же эт жумшалары тууралуу толук маалыматты алдын-ала берүүгө милдеттүү.

Исаев сүрөттөрүн Фейсбуктан алып салып, ата-энеси, жоро- жолдошторунун жардамы менен айып пул төлөөгө акча чогултуп жаткан кези.

"Бул туулган күнүмдү өмүрүмдүн аягына чейин эстеп жүрөм", - дейт ал.

Өзбекстанда газ кууру жарылды

Газ куурунун жарылуусун камерага тартып алышкан

Өзбекстанда газ куурларынын жарылуусунан чыккан өрт өчүрүлдү. Буга чейинки күбөлөрдүн 16 адам жаракат алды деген маалыматы тастыктала элек.

24-августта кечки саат 21:00 чамасында Ташкен облусунун Жогорку Чирчик районундагы “Жаңы-жер-Ташкент” газ магистралында катуу жарылуу болгон. “Достук” чарбасынын аймагы аркылуу өткөн газ куурундагы жарылуунун жалыны биртоп жерлерде көрүнгөн.

Өрттү он чакырымдай алыстыктан көргөн Фейсбуктагы “Ташкенттин айдоочулары” тайпасынын колдонуучуларынын бири мындай деп жазды:

- Мен окуя болгон жерден бир нече чакырым алыс жашайм. Чынында жарылуу аябай катуу болду. "Тарс" эткенде асманга жалын көтөрүлүп, жарылуунун толкуну бизге чейин жетти. Менин үйүмдүн терезелери силкилдеп, дубалдар жер титирөө болгондой титиреп жатты.

Ташкен облусунун ички иштер бөлүмүндө иштеген адамдын «Азаттыктын» өзбек кызматына кабарлашынча, кырсык болгон жердеги жалынды Чирчик шаарынын өрт өчүрүүчүлөрү шейшембиде таңга жуук толук өчүрүп бүтүштү. Учурда газ куурларын оңдоо иштери жүрүүдө.

Анын айтымында, газ магистралынын жанында турак жайлар болбогондуктан жабыр тарткандар жок.

-Жарылып кеткен куурдун диаметри 1200 мм болгон. Алгач 50 метрлик жери күйгөн экен, анан катуу жарылып кетиптир. Жарылуу болгон аймакта бир нече гектар айдоо эгиндери жараксыз абалга кептелди. Бирок жаракат алган, мерт болгон адамдар жок,- деди Ташкендин ички иштер бөлүмүнүн атын атагысы келбеген кызматкери.

Буга чейин окуяга күбө болдук деген адамдар интернетте “газ куурунун жарылуусунан 16 адам жаракат алганын, алар ооруканада дарыланып жатканын” жазышкан. Расмийлер азырынча бул маалыматы тастыкташа элек. Жаракат алгандар дарыланып жатат делген Чирчик шаарындагы оорукананын дарыгери “Азаттыкка” буларды билдирди:

- Мен эки күндөн бери бейтапканада мөөнөттө турам. Жарылуудан жабыр тарткандар бизге келип дарыланып жатат экен деген маалыматтар жалган. Бизге келген жок.

Окуя орун алган жерде Өзбекстандын Ички иштер министрлигинин, Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин жана «Узбекнефтегаз» улуттук холдинг компаниясынын жетекчилери келишкен. Кырсыктын себептерин атайын түзүлгөн комиссия иликтөөгө алууда.

Газ куурларына ээлик кылган «Узтрансгаз» ишканасы өрттүн айынан Жогорку Чирчик районундагы 30 миңдей, Паркен районундагы 42 миңдей жана Бостон районундагы 8 миңдей кардар көгүлтүр отунсуз калганын билдирди.

Тажик кызды таанымал кылган бир сүрөт

Мунира Мирзоева

“Тажикстандык көчө шыпырган сулуу” деген аталышта дүйнөлүк маалымат желесине тараган 19 жаштагы Мунира Мирзоеванын сүрөтү кызуу талкуу жаратууда.

The Atlas of Beauty сайтына дүйнөдөгү 10 сулуу кыздын бири деп тандалып чыккан бийкечтин сулуулугуна суктангандар күндөн-күнгө өсүүдө.

Искусство жана гуманитардык илимдерге багытталган The Atlas of Beauty интернет долбоорду румыниялык фотограф Михаэла Норок ишке ашырат. Ал өзү тууралуу чакан маалыматта “ааламды айланып саякаттап, курчап турган дүйнөнүн кооздугун, планетанын миң түркүн сулуулардын сүрөтү аркылуу көргөзөм” деп жазат.

Бир ай мурда Михаэла Тажикстанга барып, көчөдөн кокусунан эле Мунираны көрүп, сүрөткө тартып алган. Норок өзүнүн Фейсбуктагы баракчасында сүрөттү коюп, анын алдына “Душанбедеги эң сулуу короо шыпырган кыз. Тажикстан” деп жазып койгон.

Мунира Мирзоева
Мунира Мирзоева

Чындыгында 19 жаштагы Мунира Мирзоева короо шыпыргыч эмес, ал баш калаадагы Шохмансур райондук айлана-чөйрөнү жашылдандыруу бөлүмүндө иштейт. Мунира сүрөтү чыккандан кийин, төгөрөктүн төрт бурчунда анын сулуулугу кызуу талкууга айланганын билген дагы эмес. Өзү болсо сүрөткө түшкөн күндү мындайча эскерет:

- Бир чет өлкөлүк кыз келип, сүрөткө тартып алууну суранды. Мен макул болдум. Мага жакты. Азыр баары бул сенби деп сурап жатышат. Ал кыз сүрөт тарткан иши экенин айтты. Ал дүйнө жүзүн кыдырып, ондогон аялдарды сүрөткө тартып, өзүнүн тизмесине киргизет экен. Мени да ошол жакка киргизем деп түшүндүрдү эле, - деген Мунира үйдө беш баланын улуусу, ата-энесинин башкы тирөөчү.

Ал үйдөгү жетишпес турмуштун айынан гүл өстүргүч болуп иштеп алган. Анткен менен Мунира ак эмгеги аркылуу нан таап жатканын жана өз иши менен сыймыктанарын айтат.

Ай чырайлуу бийкеч сулуулук сынактарына да катышуудан баш тартпайт элем деп сырын ачты.

- Эгер ата-энем уруксат берсе, чет жакта өткөн ар кандай сулуулук сынактарына катышуудан баш тартпайт элем. Бирок алар мени эч жакка жиберишпейт го. Мен өз мекеним - Тажикстандан башка эч жакка чыккан эмесмин. Ата-энем бир жакка, жакын эле жерге жиберүүдөн коркушат. Мен бир аз кечиксем деле качан келет, эмнеге кечикти деп жол карап, тынчсыздана башташат.

Мунира өзүнүн көп курдаштарындай эле мектепти бүткөндөн кийин дарыгер болом деп кыялданып, жогорку окуу жайга тапшырууну көздөгөн. Бирок “ойлогон ойду кыстаган турмуш жеңет” болуп, балалык кыялын орундата алган эмес. Эми болсо гүлдөр дүйнөсүнө ушунчалык байланганын, бардык убактысы жумушта өтөрүн жайдары айтып берди.

- Бош убактымды деле күрөк, кетмен менен өткөрөм. Жакын досторумдун бардыгы мен сыяктуу гүл өстүрүп алектенишет. Калган бош убактымда ата-энем, бир туугандарым менен болом. Ошентип жашоом үй-бүлөм, жумушум, анан гүлдөрүм менен өтөт.

Интернеттеги The Atlas of Beauty деп аталган долбоордун ээси, румын фотографы Михаила Норок Борбор Азиядагы сапары маалында Кыргызстанда да болгон. Анын Фейсбуктагы баракчасынан кыргыздын кымча бел сулууларынын сүрөттөрүн дагы көрүүгө болот.

Тянь-Шандын мөңгүлөрү кемип баратат

Тескей Ала-Тоосунун ак мөңгүлүү чокулары

Тянь-Шань тоолорунун мөңгүлөрү акыркы жарым кылымда төрттөн бирге жакын азайып, жалпы аянты 2 миң квадрат километрге жакын кемиди. Суунун тоңгон кенчи саналган мөңгүлөрдүн азаюусу жайкысын күндүн ысып баратканына байланыштуу.

Германиянын Жерди изилдөө борбору жетектеген эл аралык окумуштуулар тобу 17-августта Nature Geoscience журналына жарыялаган изилдөөгө караганда, 1961-жылдан 2012-жылга чейин орто эсепте Тянь-Шань тоолору жылына 5.4 миллиард тонна мөңгүсүн жоготкон дегенди билдирет. 80 миллион элдүү Германия жылына 3.5 миллиард тонна таза суу керектейт. Ал эми Антарктикада 2010-13-жылдары 160 миллиард тонна мөңгү эрип кеткен.

Ысык мөңгүлөрдүн душманы

Кыргызстан, Казакстан, Өзбекстан жана Кытайдын түндүк батышын суу менен камсыздачу тоолордогу мөңгүлөрдүн келечеги кандай болот? Швейцариянын Цюрих университетинин илимий изилдөөчүсү, доктор Тобиаш Болч (Tobias Bolch):

- Болочокто мөңгүлөр эмне болот? Бул аябай маанилүү суроо. Климаттын биз жасаган сценарийи Тянь-Шань тоолорундагы мөңгүлөрдүн чоң бөлүгү 2050-жылга чейин жоголорун көрсөттү. Бул мурда жасалган прогноздорго дал келет. Жакында эле казакстандык кесиптештерибиз Иле Ала-Тоосу боюнча жасаган изилдөөсүнүн жыйынтыгын жарыялашты. Алар дагы мөңгүлөр мурдагы прогноздо айтылгандай өлчөмдө азайганын жана келечекте да мөңгүлөрдүн чоң бөлүгү эрий турганын аныкташкан. Бирок мөңүгүлөрдүн болочоктогу эриши аба ырайына жараша болот.

Мөңгүлөрдү изилдеген гляциолог Тобиаш Болч. Ак-Шыйрак.
Мөңгүлөрдү изилдеген гляциолог Тобиаш Болч. Ак-Шыйрак.

Гляциологдор эгер күн жайкысын азыркыдай ысык боло берсе, 2050-жылы Тянь-Шанда мөңгүлөрдүн теңине жакыны эрип кетиши ыктымал деп жоромолдошот.

Тянь-Шандын мөңгүлөрүнүн абалы, немис илимпозу Дорис Дузмандын (Doris Duthman) айтымында, үч түрдүү изилдөө ыкмасын айкалыштырып аныкталган:

- Биздин изилдөөбүздүн максаты - космостон тартып алынган сүрөттөрдү, лазердик өлчөөлөрдү жана гляциологиялык моделдөөнү пайдаланып, Тянь-Шань тоолорундагы мөңгүлөрдөгү акыркы 50 жылдагы өзгөрүүлөрдү аныктоо болду. Ошондой эле келечекте аба ырайынын жылуусу мөңгүлөргө кандай таасир этерин билүү эле. Гляциологиялык сценарий боюнча, Тянь-Шань чөлкөмүндөгү температураны 1960-90-жылдары 1920-50-жылдарга салыштырдык жана температура орточо 2 градус жогоруласа, 2050-жылга карай мөңгүлөр дагы 50% азаят деп эсептедик. Эгер температура 1.3 градустан 3.0 градус өзгөрсө, албетте, мөңгүлөрдүн көлөмү башкача болору калетсиз.

Мөңгүлөрдүн эрүүсү биринчи кезекте аба ырайынын жылышына, күндүн ысыгына байланыштуу, - дейт Тобиаш Болч.

- Мөңгүлөрдү эриткен негизги нерсе - бул күндүн жылуусу. Мөңгүлөрдүн көбү жай жана күз мезгилинде жааган кардын эсебинен өз формасын сактайт. Аларга жылдын ушу эки мезгилинде жааган кардан башка абанын жылыганы көп таасир эткенин изилдөөлөр көрсөттү. Соңку он же жыйырма жылды карасак, кардын эсебинен мөңгүлөр аз өскөн. Анын көлөмү негизинен температуранын эсебинен өзгөргөн. Ал эми өнөр жай ишканаларынын таасирине кайрылсак, аймактагы завод-фабрикалар бөлгөн көмүр кычкыл газынын таасири мөңгүлөрдүн азайышына олуттуу таасир эткен деп айтканга бизде далил жок.

Германиядагы Жерди изилдөө борборунун илимий кызматкери Дорис Дузман
Германиядагы Жерди изилдөө борборунун илимий кызматкери Дорис Дузман

​Дорис Дузман жай айларында жааган кар мөңгүлөр үчүн негизги азык, күн жай-күз айларында кургакчыл болгондо мөңгүлөр азыктанбай калып, көлөмүн жоготот, - деп түшүндүрдү:

- Мөңгүлөрдүн эришине негизинен жайкысын аба ырайынын ысышы таасир эткен. Жайкы ысык температура мөңгүлөргө эки жактан кысым көрсөткөн. Себеби, температура жогору болсо, көп мөңгү эрийт. Тянь-Шандын мөңгүлөрүнүн көбү жай айларында жааган карлардын эсебинен өзүн сактап жана чоңоюп турган. Кышкысын аймакта күн кургакчыл болуп, кар аз жаайт эмеспи. Ал эми күн жылуу болгон учурда кардын ордуна мурдагы жылдарга салыштырмалуу жамгыр көп жаайт. Бул жаңы пайда болчу мөңгүлөрдү эритип, муздун катмарын жукартат.

please wait

No media source currently available

0:00 0:12:03 0:00

Мөңгүлөрдүн эриши Кумтөр үчүн кооптуу

Чехиялык илимпоз Богумир Янски (Bohumir Jansky) Кыргызстандын мөңгүлөрүн 2004-жылдан бери изилдейт. Чех өкмөтүнүн жардамы менен Бишкектин үстү жагындагы Ала-Арча капчыгайындагы Адыгине станциясы да мөңгү муздардын абалына көз салып турат. Профессор Янски мөңгүлөрдүн эрүүсү табигый кырсыктарга алып барышы мүмкүн экенин эскертти:

- Мөңгүлөр тездик менен азаюуда деп айта алам. Космостон тартып алынган сүрөттөр көрсөткөндөй, мөңгүлөр Ала –Арча капчыгайынын үстү жагында жана Ак-Шыйрактагы Петров көлүнүн атрабында акыркы жылдары орточо 50 метрге азаюуда. Биз изилдөө жүргүзүп жаткан жылдары Петров көлү 20 метрден 70 метрге чейин тереңдеп, аянты да чоңойду. Эки жыл мурда өлчөгөнүбүздө, көл 430 гектар болчу. Азыр көлдө 65 миллион куб метр суу бар. Көлдүн дамбасы бекем эмес. Кокус ачылып кетсе, Күмтөр компаниясынын инфраструктурасы чоң зыян тартат. Баарынан да кендин 250-300 гектар жердеги таштандылар сакталчу жайы үчүн коркунучтуу. Петров көлү ачылып кетсе, Нарын дарыясына чоң көлөмдөгү зыяндуу заттар, оор металлдар агып кетет.

Тескей чокусунда муздун калыңдыгын өлчөп жаткан гляциолог
Тескей чокусунда муздун калыңдыгын өлчөп жаткан гляциолог

​Мөңгү муздардын азаюусу аталган чөлкөмдө жашаган элге суу каатчылыгын алып келбейби? Доктор Тобиаш Болч:

- Келерки 10-15 жыл арасында Кыргызстан мөңгүлөрүнүн көлөмүнө ойлонбой эле койсо болот. Мен бир нече жылдан бери Кыргызстандан Кытайдын Шинжаң автоном району жакка аккан сууларды изилдеп жүрөм. Акыркы жылдары тиги тарапка суу көп ага баштаган. Азыркы абал сакталса, келечекте Кытай тарапка аккан суу азаят. Бирок 10-15 жыл арасында эмес. Андан кийинки 50 жылда көпчүлүк суулардын азайганын көрөбүз. Бул эң чоң проблемалардын бири. Бул саясатка таасир этет жана мамлекеттер аралык мамиледе эске алынат. Суу мурдагыдан аз ага баштаганда, жаңжалга алып барышы мүмкүн. Бул кооптондурчу маселе.

Суу таңкыстыгына каршы эмне кылуу керек?

Прагадагы Карлов университетинин география жана геоэкология кафедрасынын башчысы, профессор Янский кургакчылыктын алдын алуу үчүн азыртан чакан плотиналарды куруу зарыл дейт.

- 10-15 жылдан кийин мөңгүлөр бүгүнкүгө караганда алда канча азаят. Анын натыйжасында, суунун ресурсу акырындап азаят. Мен Түштүк Американын Анды тоолорундагы мөңгүлөрдүн абалын узак убактан бери изилдеп жүрөм. Перуда чоң территория мөңгүлөрсүз калып, перулуктар суунун жетишсиздиги менен бетме-бет келишти. Мындай абал Борбор Азияга да жакындоодо. Андыктан, келечекте суу тартыш болбошу үчүн суу сактачу плотиналарды жана жер астында терминалдарды курууну ойлонуу зарыл. Ал суулар кургакчылык учурда пайдаланылат. Арийне, бул сууга карк Кыргызстан жана Тажикстан үчүн анча актуалдуу эмес. Бирок Өзбекстан, Казакстан жана Түркмөнстанда суу каатчылыгы чоң маселе болот.

Кээ бир серепчилер болочокто мөңгүлөрдүн азайуусу чек ара тилкесиндеги майда-барат чатак-жаңжалдарды туруктуу көрүнүшкө айлантат деп боолгойт. Доктор Луарен Гудрич (Lauren Goodrich)-АКШнын Техас Штатындагы Стратфор "Геосаясый изилдөөлөр фирмасынын” Евразия боюнча улук аналитиги:

Стэнфорддук талдоочу Лаурен Гудрич
Стэнфорддук талдоочу Лаурен Гудрич

- Менимче, келечекте чөлкөмдөгү ар бир өлкө суунун таңкыстыгына кабылат. Азыр эле кыргыз жана өзбек өкмөттөрү суу маселеси боюнча пикир келишпестиктерин ачык айтышууда. Болочокто суу чатагы сөзсүз болот. Орусия жана Кытай өз чек арасында жаңжал болгонун каалабайт. Мен бийик деңгээлдеги аскерий жаңжалдашуу жөнүндө айтып жатам. Кыска мөөнөттү алсак, куралдуу жаңжалдын чыгышына Орусия жол бербесе, узак мөөнөттө Кытай жол койбойт. Ал эми ортодогу чек араларга чукул райондордогу суу үчүн болгон майда жаңжалдардын алдын алуу мүмкүн эмес. Андай чатактар алдыдагы он жылдыкта боло берет деп ойлойм.

please wait

No media source currently available

0:00 0:10:21 0:00

Суу тартыш эмес, ысырап пайдаланылат

Казакстандык илимпоз-өндүрүшчү Орозхан Карлханов Борбор Азияда суунун тартыштыгы ысырапкорчулукка жана чарбасыздыкка байланыштуу экенин айтты:

- Бизде суу жок эмес, бар. Чөлкөмдөгү беш өлкөнүн элин суу менен ырааттуу камсыздоого толук жагдай бар. Бирок сууну үнөмдүү пайдаланууга, аны бөлүштүрүүдө жана иштетүүдө алдыңкы технологияга колубуз жетпей жатпайбы! Биз (Казакстан) айыл чарбасы үчүн сууну Чүй, Талас, Сыр-Дарыя жана Кытай менен чек аралаш өрөөндөрдөн алабыз. Суунун ысырабы өтө жогору: 1 гектар жерге кажеттүү сууну нормадагыдан 1,5-1,7 эсе көп пайдаланабыз. Бул кыргыз жана өзбек агайындарга да таандык кемчилик. Казакстан дарыяларды тең пайдалануу, иреттөө, плотналарды куруп, жазда келчү жолбун сууларды жыйноо багытында иштерди жүргүзүүдө. Былтыр суу ресурстарын рационалдуу пайдалануунун мамлекеттик программасы кабыл алынды. Анда илимий ачылыштарды, алдыңкы технологияларды өндүрүшкө киргизүү каралган.

Техника илимдеринин доктору О. Карлханов Казакстандын суу чарба башкармалыгында эмгектенет.

Гляциологдор Ак-Шыйрактагы станцияда.
Гляциологдор Ак-Шыйрактагы станцияда.

Проф. Янскинин пикиринде, болочокто Борбор Азияда суу талашы болбосу үчүн коңшулаш өлкөлөр өз ара кызматташып, маселенин үстүнөн иштеши абзел.

- Болочокто суудан улам талаш-тартыш чыкпасы үчүн Борбор Азия мамлекеттери кызматташуусу абзел. Себеби, Жакынкы Чыгышта, анын ичинде Израил менен коңшулары ортосунда, Түркиянын чыгышында жана дүйнөнүн башка региондорунда суу ресурстарынын жетишсиздигине байланыштуу чыңалуулар абдан ылдам өсүүдө.

Орозхан Карлханов сууну жана ирригациялык системаларды пайдалануу боюнча Борбор Азия мамлекеттери ар кандай пикирде болгондуктан, алиге чейин бул жаатта бирдиктүү чара көрө албай жатышканын белгиледи: ​

- Региондогу беш өлкө бар сууну биригип пайдалануу жагын сүйлөшүп алуусу зарыл. Бул багытта тийиштүү жумуштар жасалууда. Бирок натыйжасы көңүл жубаткыдай эмес. Себеби, сууну пайдалануу боюнча ар биринин өз позициясы бар болгондуктан, жалпы бир чечимге бара албай турушат.

Чехия кургакчылыкка каршы күрөштү баштады

Быйыл жайда АКШда, Европада жана башка өлкөлөрдө аба ырайы жылдагыдан алда канча ысык болду. Буга байланыштуу жай айларында Германиянын айрым бөлүктөрүндө тамарка жерлерге суу чачууга, машинелерди жууганга убактылуу тыюу салынды. АКШнын кээ бир жерлеринде да ушундай чаралар колдонулду. Чехияда 1947 жана 1953-жылдардагыдай кургакчылык кайталанды. Мындан улам Чехиянын өкмөтү болочоктогу суу тартыштыгынын алдын алуу боюнча атайын токтом кабыл алды. Проф. Богумир Янски:

Праганын четиндеги Берунка дарыясы ташууда. 3-июнь 2013
Праганын четиндеги Берунка дарыясы ташууда. 3-июнь 2013

- Эки жума мурда Чехиянын өкмөтү суу тартыштыгынын алдын алуу боюнча атайын токтом кабыл алды. Анда каралган планга ылайык, Карлов университети, Суу чарба институту, Республиканын Илимдер Академиясы конкреттүү план иштеп чыгууга тийиш. Чех өкмөтү суу чарбасындагы башкы приоритет - бул айлана чөйрөнү коргоо деди. Сыягы Чехияда сууну топтоо үчүн чакан плотиналар курулат, анткени чоң дамбаларды курганга мүмкүнчүлүк жок. Себеби, бардык дарыялар биздин өлкөдөн башат алат. Бизде суу табигый жол менен (кар жана жамгырдан) топтолот. Суу плотиналарга катар табигый бассейндерде да жыйналат. Ал үчүн токойлуу, бадалдуу жерлер кызмат кылат. Азыр биз акыркы 100 жылда токойлорду мономаданияттуу же жалаң бир өңчөй көчөт тигип, жаңылыштык кетиргенибизди түшүндүк. Эми токойлор орто кылымдагыдай табигый абалга келтириле баштайт. Кыртыштын эрозиясына каршы чара көрүлөт. Дарыя ташыганда жээгинен чыгып кеткен жерлерди дарыянын ээлигине кайтаруу абзел. Андай жерлер айдалбай, жайыт катары калышы керек. Бул суу кирген кезде жээгинде калуусу үчүн аябай маанилүү.

Бул иштерди даярдоого Чех өкмөтү 8 млрд. крон чегерди. Алар аткарылгандан кийин планда каралган иштерге киришебиз деп улантты сөзүн проф. Янски.

- Быйыл күз жана кыш айларында жасалма инфильтрация (сууну кыртышта сактоо) башталат. Суу жетиштүү бассейнден сууга каат жактарга бурулат. Алсак, Крушногорье тоосунан башат алган Огрже дарыясы Ортолук Чехиядагы кургакчыл эсептелген Лону, Раковник шаарлары тарапка бурулат. Болочоктогу кургакчылыктын алдын алуу максатында ушундай конкреттүү иштер пландалууда.

Суу үчүн чоң жаңжал болушу мүмкүнбү?

Америкалык серепчи Лаурен Гудрич Тянь-Шань мөңгүлөрүнө байланыштуу изилдөө экс-советтик Борбор Азиядагы саясий-экономикалык жагдайга дагы бир ирет кылдат байкоо салууга түрткөнүн жана анын себебин мындайча мүнөздөдү:

- Дүйнөлүк банктын жана алдагы изилдөөлөр Борбор Азиядагы кырдаал өтө орчундуу экенин көрсөттү. Анткени, бул аймактын эли Советтер Союзу бүлүнгөндөн бери эки эсеге жакын көбөйдү. Алардын суу тартыштуу аймактарын элдин чоң бөлүгү байырлайт. Дыйканчылыкка: турак жай курууга керек жерлердин да тартыштыгы байкалат. Экономикадагы өсүү темпи да жайлап калды же төмөндөөдө. Жумушсуздук бийик. Бул региондогу көпчүлүк өлкөлөргө таандык көрүнүш. Экономикадагы катаал жагдай бул өлкөлөрдө терроризмге жеңил кошулчу инсандардын жаралуусуна кыртыш түзүүдө. Ырас, Өзбекстан менен Казакстанда саясий жетекчилик алмашканы турат. Тажикстанда бийлик улам репрессиячыл болуп баратат. Кыргызстан үчүн бийлик бейстабилдүүгү мүнөздүү. Бул маселелерге суу кризисин кошсоңуз, Борбор Азия өтө бейстабилдүү. Ал эми мөңгүлөрдүн эрип азаюусу региондун эли тез көбөйүп бараткандан улам келечекте кооптонууну туудурат.

Кыргызстан. Савай каналы. 29-август 2014
Кыргызстан. Савай каналы. 29-август 2014

Мындай пикирге казакстандык талдоочу Толгонай Умбеталиева кошулбайт. "Борбор Азия мамлекеттери ортодогу талылуу маселелерди чечүүнү узакка создуктурса дагы акырындап сүйлөшүү жолу менен чечкенди үйрөнүүдө", - дейт алматылык эксперт:

- Региондо чатак чыгып кетүү мүмкүндүгү жөнүндө Советтер Союзу кыйрагандан тартып эле айтылып жүрөт. Анын көптөгөн себептеринин бири катары чет элдик эксперттер суу талашты айтышат. Ырас, ортодо жаңжалдын булагы болчу чечилбеген маселелер бар. Бирок ал проблемалар түздөн түз чатакка бара элек. Ушинтип улана берет деп ойлойм. Борбор Азия дүйнөлүк жана европалык серепчилер үчүн жаңы регион болгон үчүн алар аймакка көп изилденбеген жаңы регион катары мамиле кылышат. Мен бул чөлкөмдүн адамы ирети айтам: соңку мезгилде Борбор Азия өлкөлөрүндө региондогу окуяларга карата өз көз карашы калыптанууда. Анын бир пункту: биз өз проблемаларыбызды жаңжалга жеткирбей чечип алабыз деген ишеним. Бул өтө жакшы позиция. Мен ушул позицияны жактайм. Ырас, азыр Борбор Азия мамлекеттери өз ара катаал мамиледе. Бирок мындан жаңжал чыкпайт. Биз бир бирибиз менен чатакташпайбыз деп ишенем.

Толгонай Умбеталиева Алматыдагы Демократиялык өнүгүү боюнча Борбор Азия фондунун директору.

Кремлге нааразылар Батышка көчө баштады

Санкцияга илинген жер-жемиш тебеленүүдө. Орусия, 7-август.

Борбор Азиядагы ири мөңгүлөр тездик менен эрүүдө, Казакстан Кыргызстандан барган унааларга бажы салыгын 2025-жылга чейин калтырып койду, башка өлкөгө көчүп кетүүнү каалаган орусиялыктардын саны өсүүдө.

Борбор Азиянын мөңгүлөрү азаюуда

Борбор Азиядагы эң чоң мөңгүнүн жарымы 2050-жылга чейин эрип кетиши мүмкүн деп жазат Вести.ru басылмасы.

Германиянын GFZ геологиялык илимий-изилдөө борборунун окумуштуулары Тянь-Шань тоо кыркасындагы мөңгүлөр өтө тездик менен эрип жатканын аныкташкан. Соңку элүү жылда мөңгүлөрдүн аянты 18%, көлөмү 27% кыскарып, жалпысынан 3 миң чарчы километр муз эрип кеткен. Эми 2050-жылга чейин Борбор Азиядагы ири мөңгүнүн дээрлик жарымы жок болуп кетерин окумуштуулар болжолдоп отурушат. Бул мөңгүнүн эриши Казакстан, Кыргызстан, Өзбекстан жана Кытайдын айрым аймактарына кесепетин тийгизет. Чөлкөмдө ичүүгө жарактуу таза суунун кору азаят деп айтылат макалада. Окумуштуулар мөңгүлөрдүн өтө тездик менен эришине аба ырайынын өзгөрүшү себеп болуп жатканын далил кылып, 2021-жылдан кийин Борбор Азияда жайкысын абанын ысышы 2 градус көтөрүлөрүн болжолдошууда.

Казакстандын катаал чарасы

Кыргызстандан келген унааларга бажы төлөмүн Казакстан 2025-жылы гана алып саларын “Регнум” интернет басылмасы жазып чыкты. Евразия экономикалык биримдигинин өлкөлөрү мындай жол менен Кыргызстандан келчү арзан унаага бөгөт коюлары макалада баса белгиленет. Акыркы жылдары Кыргызстанга чет өлкөлүк унаалардын саны кескин көбөйгөн. Кыргызстандык унаа сатуучулар Евразия биримдигине киргенден кийин машинелерин Казакстан менен Орусияга кымбат сатып, пайда көрүүнү эңсеген деп айтылат макалада. Эми болсо 2025-жылга чейин Казакстан Кыргызстандан келген унааларга бажы салыгын калтырып койду. Андан тышкары, 2025-жылдан кийинки бажы төлөмү боюнча жеңилдик Кыргызстанга четтен 2014-жылга чейин алынып келген автоунааларга гана тиешелүү болот.

Казакстандын каржы министрлигинин өкүлү Кайрат Маубаевдин айтымында, 2014-жылдан кийинки автоунаалар үчүн кожоюндары Евразия биримдигинин ичиндеги бажы төлөмү менен салыктардын айырмасын төлөөгө мажбур.

Орусия тамак-аш санкциясына башкаларды кошууга аракеттенүүдө

Орусия Казакстан менен Беларусту азык-түлүк санкцияларына кошулууга мажбурлайт деп жазат “Новое время” интернет басылмасы. Орусия бир жыл мурун Батыш өлкөлөрүнүн санкцияларына жооп катары алардан келчү азык-түлүккө эмбарго жарыялаган. Европа, АКШ, Канада, Норвегия жана Австралиядан келген эт-сүт азыктарын жана жашылча-жемишти Орусияга киргизүүгө тыюу салынган. Макалада белгиленгендей, эми Орусия Казакстан менен Беларусту азык-түлүк санкцияларына кошулууга түртүүдө. Тыюу салынган импорттук товарлар Казакстан менен Беларус аркылуу Орусияга кирүүдө деген расмий Москва үч өлкө ортосунда санкциялык азык-түлүктүн бирдиктүү базасын түзүүнү чечкен. Бажы биримдигиндеги фитосанитардык жана ветеринардык көзөмөлдүн бирдиктүү электрондук базасы санкцияга туш болгон товарларга бөгөт коет, деп түшүндүрөт Россельхознадзордун жетекчилеринин бири Евгений Антонов.

Путинге нааразы орусиялыктар чет өлкөлөргө көчүүдө

Башка өлкөгө көчүп кетүүнү эңсеген орусиялыктардын саны көбөйүп жатканын “Независимая газета” жазды. Орусиянын коомдук ой-пикирди изилдөө борборунун сурамжылоолоруна катышкан ар бир төртүнчү орусиялык башка өлкөгө туруктуу жашоого көчүп кетип жаткандар көбөйүп жатканын айтышкан. Сурамжылоого катышкан орусиялыктардын 65% Орусия үчүн эмиграция көйгөйлүү маселеге айлангандыгын билдиришкен. Борбордун директору Валерия Федорова Орусиядан кетип жаткандардын көбү жеке сектордо иштеген жана чогулткан каражаты бар активдүү, билимдүү жаштар экендигин кошумчалаган. Мына ушундай адамдардын арасында “Орусия президентине нааразылар” көп экендигин изилдөөлөр көрсөткөн. Орусиялыктар туруктуу жашоого Германия, АКШ, Канада жана Финляндияны тандашары макалада белгиленет. Мисалы, Орусиянын статистикалык комитетинин маалыматы боюнча, 2015-жылдын январь-май айларында мурунку жылдагы көрсөткүчкө салыштырмалуу АКШга көчүп кеткендер 5%, Финляндияга көчкөндөр 13% өскөн. “Коомдук ой-пикир” фондунун адиси Григорий Кертман орусиялыктардын башка өлкөлөргө кетүүсүнө бир гана саясий көз караштар эмес, өлкөдөгү экономикалык кырдаал дагы түрткү болуп жатканын айткан.

Экстремисттик топторго азгырылган аялдар

Иллюстрация

Кыргызстанда экстремисттик кылмыштарга аралашып кармалгандардын ар бир төртүнчүсү аял. Кыз-келиндерди радикал уюмдарга тартуу аракети жылдан жылга күчөй баштады.

Бул тууралуу Бишкекте өткөн Борбор Азиядагы мусулман аялдардын эл аралык форумунда айтылды. Форумга Кыргызстан, Казакстан жана Тажикстандан чогулган аялдардын диний уюмдарынын лидерлери чогулган, жыйында экстремизм менен терроризмдин жайылышында аялдардын ролу жана көйгөйдү азайтуунун жолдору талкууланууда.

Кызыл-Кыядан келген Ранонун 16 жаштагы кызы Сирияга кеткен. Апасы анын кантип документтерди даярдап, кимдер аркылуу кеткенин да билбей калган.

- Мен түшүнбөй калдым, интернеттен көрдүбү, башкадан көрдүбү билбейм. Бир күнү эле жоголуп кетти, милицияга да кайрылган жокпуз. Эс алып жүрөт деп ойлодук. Анан эле “акыретте көрүшөбүз” деп кат жазып кетиптир.

Укук коргоо уюмдарынын маалыматына караганда, Ранонун кызына окшоп радикал уюмдардын кылтагына илингендер, өз кадамын билип да, билбей да экстремисттик топторго кошулуп калган кыз-келиндердин саны азайбай жатат.

Сириядагы согушка барган келин. 2014-жыл
Сириядагы согушка барган келин. 2014-жыл

Терроризмге каршы күрөшүү борбору экстремисттик кылмыштарга аралашкандардын ар бир төртүнчүсү аял экенин аныктап чыккан. Үйдүн куту, тынчтыктын символу эсептелген аялзатынын мындай ишке аралашуусу опуртал көрүнүш катары каралууда. Борбор Азиядагы мусулман аялдардын Бишкектеги эл аралык форумунда Тажикстандагы Ислам кайра жаралуу партиясынын мүчөсү, дин ишмери Зафара Худжаева көйгөйдүн алдын алууга караганда анын кесепети менен күрөшүүгө көбүрөөк көңүл бурулуп жатканын белгиледи.

- Тилекке каршы, Тажикстанда да соңку убакта жаштарды, аялдарды "Ислам мамлекети" жана башка радикал уюмдардын катарына тартуу күч алды. Биздин эле эмес, башка кошуна өлкө бийликтеринин аракетине карабай, ИМге азгыруу токтолгон жок. Ошондуктан алдыналуу жолун ар бир үй-бүлөдөн, аялдан баштоо керек. Анткени, үй-бүлө коомдун күрөө тамыры, балким радикализм үй-бүлөдө башталып жаткандыр. Аялдарды экстремисттик топторго аралаштырган негизги жагдай - материалдык жана моралдык жакырчылык болууда. Эгер адам диний жактан сабатсыз, билими тайкы болсо бир нерсеге тез берилет.

Ал эми Казакстанда элге диний кеп-кеңеш берчү ишеним телефону иштейт. Андан каалоочулар күмөндүү жана арсар жагдайларга түшүндүрмө алса болот. Эксперт адистерден турган интернет ресурстар түзүлүүдө. Казакстандын Маданият жана спорт министрлигинин өкүлү Айнур Абдирасул кызы радикализм саясий проблемага айланып калды деген пикирде.

Укук коргоо органдарынын маалыматына ынансак, канды булоон согуш жүрүп жаткан аймакка айрым эркектер өз жубайларын кошо ээрчите кеткен учурлар да кезигет. Алардын көбү күйөөсү каза болсо колдон-колго өтүп же утурумдук никеге туш келип, кордолорун адистер белгилеп келатышат.

Жамал Фронтбек кызы
Жамал Фронтбек кызы

“Мутакаллим” уюмунун башчысы Жамал Фронтбек кызы бул багытта мыйзамдарды катаалдатып, айрым уюмдарга тыюу салууга мезгил келди деп эсептейт:

- Мыйзамдар өтө лоялдуу болуп, мамлекет анча-мынча уюмдарга көз жуумп коюп жатабыз. Кээ бир уюмдарга бошураак мамиле жасайбыз. Мамлекеттин келечеги, коопсуздугу үчүн кээ бир уюмдарга тыюу салуу керек. Экстремисттик уюмдарга аялдар билип, сезип эле кирсе кээ бири алданып атат. Азыр фанаттар да көбөйдү. Интернеттен таанышып, согуш болуп жаткан жактарга кеткендер болууда. Алар кыз-келиндерди азгырып, согушка кел дебейт да, Түркия же башка өлкөлөргө деп айтышат.

Бишкектеги форумду “Жалпы кызыкчылыктарды издөө” (Search for common ground) эл аралык уюму менен “Мутакаллим” коомдук бирикмеси бирге өткөрүүдө. Аталган уюмдун координатору Кеңешбек Сайназаров кыз-келиндердин радикалдашуусунун себептерин атады:

- Мунун социалдык себептери бар. Биринчиден, маалыматтын жоктугу, ал жакка барганда кыз-келиндерди эмне күтүп жатканын билбегендиги. Экинчиден, үй-бүлөдөгү зордук-зомбулук менен да байланыштуу болушу мүмкүн. Анткени, айрым аялдар чечим кабыл алып жатканда өз чөйрөсүндөгү адамдардын таасиринде калат. Андай шартта жолдошуна каршы пикир айта албай калган учурлар болот.

Соңку кездери Сирия жана Ирактагы террордук топтордун катарына Борбор Азиядан барган аялдар кошулуп жатканы тууралуу маалыматтар көбөйдү. “Жалпы кызыкчылыктарды издөө” уюму Борбор Азиядагы мусулман аялдардын тармагын түзүүнү пландоодо. Ошондой эле Кыргызстанда Жаза аткаруу кызматынын алдында ишеним телефону да ачылмакчы.

Теңгенин эртеңи эмне болот?

Ораз Жандосов - Казакстан Улуттук банкынын мурдагы төрагасы, 20-август, 2015-жыл

Казак өкмөтү улуттук валюта – теңгенин курсун эркин кое берди. 19-августта 1 доллар баасы 188 доллар болсо, бир күндөн кийин, 20-августта 260 теңгегеден сатыла баштады.

Мындай акча саясатынын Казакстандын экономикасына жана элдин жашоосуна таасири тууралуу суроолорго казак экономисти, Казакстандын Улуттук банкынын мурдагы жетекчиси Ораз Жандосов жооп берди. “Азаттыктын” казак кызматы уюштурган маектин айрым урунттуу учурларын сунуштайбыз.

- Теңгенин курсун эркин кое берүү чарасы канчалык туура болду жана бул өз учурунда жасалды деп айтсак болобу?

- Менин көз карашымда, бул ишти мурда эл жасаш керек эле. Тагыраак айтканда, акыркы эки жылда, жок эле дегенде азыркы кризистин айрым бир негизги көрсөткүчтөрү өз чегинен аша баштаган мартта киргизсе туура болмок. Эми азыр бул монетардык саясат бир аз кечирээк кабыл алынып калды. Бирок кеч болсо да анын киргизилгени жакшы болду. Эч болбосо кеч болсун дегендей...

- Премьер-министр Масимов мындай чара Казакстанда биринчи жолу көрүлүп жактанын айтты. Менимче, өткөн кылымдын токсонунчу жылдарынын этегинде деле ушундай саясат болсо керек эле.

- Премьер-министр кантип адашып калганын мен билбейм, анын үстүнө ал ошол учурда банк системасында иштеген. 1999-жылдын апрелинен октябрына чейин биздин өлкөнүн акча саясатында ушундай режим киргизилип, теңге эркин кое берилген. Ал жарым жылдай кармалып турган. Ошондуктан муну биринчи жолу деп айтууга болбойт.

- Мындай саясат кандай учурда жана канча убакытка киргизилет?

Негизинен мындай чара кабыл алган өлкөлөр эгер жаңылбасам кайра башка курска өтпөйт. Бир гана Венесуэла эркин курстан артка кайтканын билем. Бирок бул начар мисал. Өзү акчанын эркин курсу деген эмне? Биздин өлкөнүн экономикасы көптөгөн тышкы факторлордон катуу көз каранды экени белгилүү. Ал факторлорду биздин өкмөт, президент көзөмөлдөй албаган учурда биз андайга ийкемдүү болушубуз керек.

Акча курсун эркин кое берүү ошондой өзгөрүп турган тышкы шарттарга ички экономиканы шайкеш келтирүүнүн маанилүү бир механизми. Азыркы учурда андай тышкы факторлор дүйнөлүк базарда мунай баасынын арзандашы жана биздин Орусия менен соода жүгүртүү көлөмүнүн көптүгүн эске алганда орус рублинин куну кескин түшүп кетиши болду.

Акча курсун эркин кое берүүнүн бирок шок кылчу да жактары бар. Эртең эмне болорун Улуттук банк өзү да билбейт. Демек мындай кырдаалга даяр турушубуз керек.

Премьер-министр Карим Масимов: Казакстан жаңы акча саясатына өтөт
Масимов: Казакстан жаңы акча саясатына өтөт
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:13 0:00

- Мындай шартта бийликтегилер баалар негизсиз кымбатташына жол берилбешин, айрыкча азык-түлүк баасы көзөмөлдө болорун айтып калышат. Бул кырдаал канчалык көзөмөлдөнөт?

- Албетте, бийликтер элди тынчтандыруу үчүн ушинтип айтары турган иш. Бирок ал мүмкүнбү деген да суроо туулат. Эгер көп эсептен алганда, иш жүзүндө бул мүмкүн эмес. А эмне кылуу керек дегенде баалар чайкоочулук менен өсүп кетпешине албетте жол бербөөгө аракет кылыш керек. Импорттук товарлар теңгеге соода кылганда кымбат болору айдан ачык. Эгер башка аспектиден карасак, экономикалык саясат эгер туура жүргүзүлсө импорттук товардын кымбатташы ички өндүрүшкө стимул берет. Импорттук товарды ички өндүрүштөн чыккан товарлар алмаштырышы шарт.

Эми акча эркин коё берилген мындай учурда кирешеси төмөн адамдардын, айталы пенсионерлердин күндөлүк керектөө себети кымбатташы турган иш, бул дүйнөдө белгилүү көрүнүш. Албетте мындай учурда мамлекет калктын ошондой катмарын бюджеттик ресурс менен колдоого алуу керек.

Экономист Ораз Жандосов менен маектин толук версиясы (орус тилинде)

Казак теңгеси кескин арзандады

Казак теңгеси кескин арзандады
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:42 0:00

Масимов: Казакстан жаңы акча саясатына өтөт

Масимов: Казакстан жаңы акча саясатына өтөт
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:13 0:00

Тажикстанда эткел аялдар көбөйдү

Иллюстрация

Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму тажикстандык аялдардын 40%, ал эми кыргыз аялдарынын 14,2% ашыкча салмактан жапа чегишерин жарыялады.

Үч баланын энеси, Кожент шаарынын тургуну Хавасма Назарова эки ай мурда 90 килограмм болчу. Семиздиктин зыяны тууралуу дарыгерлерден угары менен ал салмагын азайтуу аракетин көрүп келет:

- Турмушка жаңы чыккан кезде салмагым 50 килограмм эле болчу. Башка кыздардай эле «кумурска» белдүү элем. Кийин толо берип, минтип 90 килограмм болуп калдым. Чынын айтсам, семиздиктен кыйналат экенсиң. Дем алуум оорлоп, кичине эле жөө бассам энтигип, чарчап калчумун. Азыр бир топ чуркап, ар нерсе менен машыгып атып 70 килограммга арыктадым.

Бул Тажикстандагы бир эле аялдын окуясы. Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюму соңку эсебинде тажик кыз-келиндеринин 40% ашууну адаттан тыш семирип кеткенин аныктаган. Ашыкча салмактуулар өзгөчө чоң шаарларда, анын ичинде Тажикстандын борбор калаасы Дүйшөмбүдө көп экени аныкталган. Ошол себептүү адистер тажик аялдарын жашоо образы менен тамактануу режимин толук өзгөртүүгө чакырууда.

ДСС уюмунун аймактык өкүлү Жао Брео мунун себебин төмөндөгүчө түшүндүрдү:

- Семирип кетүү коркунучу өзгөчө шаарларда басымдуу. Анткени айылда аялдар көп-көп кыймылдап, басышат. Шаардагы кыз-келиндер болсо кеңседе иштейт, ары-бери көп басышпайт, натыйжада аз эле убакытта толуп кетишет. Ошондой эле шаарда тамактануу эрежелерин туура эмес сакташат. Маселен, жашылча-жемиштерди көп жешпейт.

Жао Брео белгилегендей, ашыкча салмак кошуу өзгөчө боюнда бар аялдардын ичинде арбын кездешкен:

-Тажикстанда жүрөк - кан тамыр оорулары, диабет өсүп кеткени да мына ушу семирип кетүүгө байланыштуу. Май басып кетүү өзгөчө кош бойлуу энелерге өтө зыян.

Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюмунун эки жылдык иликтөөсү көрсөткөндөй, Тажикстанда аялдар 30-35 жаштан кийин кескин салмак кошо баштайт. Өлкөнүн Тамактануу процессин иликтөө борборунун башчысы Хотамбек Хайдаров мындай деди:

- Ашыкча салмак кошуу жакыр үй-бүлөлөрдө да, бай жашаган катмарда да бар. Бул финансылык абалга көп байланыштуу эмес. Бул кыймылсыздыктан жана туура эмес тамактануудан улам келип чыгууда. Нан азыктарын, май жана шириндиктерди нормадан көп жегенден улам да адам семирет. Бизде тажик келиндери көбүнчө үйдө отургандыктан да аялдардын арасында семирүү көп болушу мүмкүн.

Европа өлкөлөрүндө ашыкча салмак кошуп алган аялдар 50% чейин жетет. Ушул нукта кетсе жакын арада тажик кыз-келиндеринин жарымы семирип кетишерин дарыгерлер эмитен эле айта баштады. Ошол себептүү алар тажик аялдарын туура тамактанып, ден соолугуна олуттуу кароого чакырууда. Мүчөнү бир калыпта кармоо бул бир эле сулуулук үчүн эмес, оорулардын алдын алуу үчүн да маанилүү жагдай экенин адистер белгилешет.

Ашыкча салмак көйгөйү кыргызстандык аялдар үчүн олуттуу маселе. Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюмунун маалымдоосу боюнча, Кыргызстанда эркектердин 5%, аялдардын 14,2 % семирип, өнөкөт илдетке чалдыккандар. Семирип кетүү жагынан Кыргызстан КМШдагы 15 өлкөнүн ичинен 10-орунда турат. Ал эми ашыкча салмактуу калктын саны эркектерде 34,5 %, аялдарда 43,9 %.

Иса Ахунбаев атындагы мамлекеттик медициналык академиянын профессору, врач-хирург Акылбек Мусаев буларды айтты:

- Толуктук адамдын саламаттыгына абдан терс таасирин тийгизет. Биринчиден, кан айлануу системасы жабыркайт. Кишиде май канчалык көп болсо, ошонун баарына кан барып, кычкылтек менен камсыз болушу керек. Андан биринчи эле жүрөк менен өпкө кыйналат, уйку без жабыркайт. Келип чыгуу себептери жалпыга маалым болгондой, туура эмес тамактануу, майлуу, ун азыктарын, таттууларды көп жегендик, кыймыл-аракетсиз жашоо образы. Акыркы мезгилде айрыкча кыргыз аялдарынын арасында ашыкча май басып, семирип кеткендерди көп байкап жатам. Бул да болсо аялдардын таттуу, ундан жасалган тамактарга жакындыгынан улам болууда.

Азыркы тапта дүйнөдө эки миллиардга чукул киши ашыкча салмактан жабыркоодо. 2008-жылдагы Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюмунун отчетунда 20 жаштан жогору кишилердин 35% ашыкча салмактуу, 11% семиздик илдетине чалдыккан. Беш жашка чейинки 42 миллион бала ашыкча салмак менен катталган.

Каримованын иши боюнча дагы 9 киши камалды

Uzbekistan - Gulnara Karimova under house arrest

Өзбекстандын президенти Ислам Каримовдун кызы Гулнара Каримовага тиешеси бар коррупциялык схемаларга аралашкан деген шек боюнча 9 киши камалды.

Бул тууралууТашкент облустук сотундагы булактарга таянып "Азаттыктын" өзбек кызматы кабарлады.

Маалыматтарга караганда, камалгандардын арасында Алишер Эргешев, Шохрух Сабиров, Нурмухаммад Садыков жана Раиса Сафарова бар. Эргешев менен Сабиров Европада, атап айтканда Франция, Голландия, Швеция жана Швейцарияда териштирилип жаткан кылмыш иштери боюнча шектүү адамдар катары өтүп жатышат.

Экөө 2012-жылдын июлунда Швейцарияда камакка алынган. Алар Женевадагы Lombard Odier банкында президент Каримовдун тун кызы Гулнаранын эсептеринде сакталган акчаны адалдоого аракет кылган кезде жергиликтүү прокуратура тарабынан кармалган.

Эргешев менен Сабиров бир нече ай абакта отуруп, октябрда күрөөгө койо берилген.

39 жаштагы Эргешев Гибралтардагы оффшордук зонада катталган “Такилант” компаниясы Швецияда банк эсептерин ачып жаткан кезде анын расмий өкүлү болчу. Ушу тапта ал эсептер Өзбекстанда TeliaSonera телекоммуникациялык компаниясынын шектүү ишмердиги боюнча жүрүп жаткан тергөө ишине байланыштуу камакка алынган.

Андан тышкары, швециялык кабар агенттиктердин бири 2012-жылы Гүлнара Францияда ээлик кылган коммерциялык эки фирманын директору катары Эргешев катталганын тастыктаган документтерди таап чыккан.

"Эркин Европа/Азаттык" радиосунун өзбек редакциясынын кабарчысы Фарух Юсуфинин айтымында, Нурмухаммад Садыков деген киши финансы үчүн жооп берчү.

- Нурмухамад Садыков Гүлнара Каримовага тиешеси бар компанияларда финансылык менеджер болуп иштегенин, анын каржы иштерин жүргүзгөнүн так билебиз. Бул маалыматты ал өзү да, биздин булактар да айтып беришкен.

Эсиңиздерге сала кетсек, АКШ менен Европада Гүлнара Каримованын TeliaSonera (Ucell), Vimpelcom (Билайн) жана МТС телеком телекоммуникациялык компаниялардан Өзбекстан рыногунда иш алып баруу үчүн 1 миллиард доллар пара алган деген шек боюнча ачылган кылмыш иштери иликтенип жатат.

Жакында АКШ бийлиги европалык 5 өлкөгө кайрылып, ал компаниялардын активдерин камакка алууну өтүнгөн.

Өткөн айда Кошмо Штаттардын Федералдык соту Юстиция министрлигинен ошол коррупциялык иштерге аралашкан компаниялардын банк эсептериндеги 300 миллион долларды камакка алууга уруксат алган.

The Wall Street Journal басылмасынын жазганына караганда, эми АКШ бийлиги швейцариялык банкта сакталган 640 миллиондой доллар, Швециядагы 30 миллион доллар активдерди токтотууга аракеттенүүдө.

Өзбекстандын Башкы прокуратурасы да Каримова менен байланышкан “уюшкан кылмыштуу топ” боюнча ишти териштирип жатат.

Маалыматтарга ылайык, президенттин кызы ушул февралдан бери үй камагында отурат. The Wall Street Journal Гулнаранын адвокаты Грегуар Манжа (Grégoire Mangeat) аны менен азыркыга чейин байланыша албай жатканын, өзбек бийлиги анын кайрылууларын көз жаздымда калтырып келатканын жазат.

Басылма ошондой эле акыркы кездери Америка өлкө ичинде гана эмес анын сыртындагы коррупциялык иштерге аралашкан жеке адамдар менен компаниялардын бетин ачуу аракетин күч алдырганын белгилеп, мисал катары ФИФАнын жогорку жетекчилеринин кармалышын келтирет.

Казакстанда теңгенин куну кетти

Казакстанда теңгенин куну кетти
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:47 0:00

Өзбекстанда шектүү зайыптар изделүүдө

Кылмышка шектүү аялдардын фотороботу

Өзбекстандын Кыргызстан менен чектеш Риштан районунда соңку үч күндөн бери коопсуздук чаралары күчөтүлүп, куралчан эки жанкечти аялды издөө иштери уланууда.

Баткен облусу менен чектешкен Өзбекстандын Фергана облусундагы Риштан районунда акыркы үч күндөн бери күч органдарынын кызматкерлери көбөйүп, чек ара аймагына жакын үйлөрдү бирден текшерип чыгышты. Район төрт тарабынан тосмолонуп, коопсуздук чаралары күчөтүлдү. “Азаттыктын” өзбек кызматы Фергана облусунун тартип коргоо органдарындагы булагына таянып жазышынча, ага аймакта эки куралчан жанкечти аял пайда болгону тууралуу маалыматтар себепкер болгон. Согушкер деп шектелип жаткан аялдар алгач 16-августта Калайнов айылындагы Алимова аттуу аялдын үйүнө кирип, бирок коркуп кеткен үй ээси катуу кыйкырып, ызы-чуу салганда качып кетишкен. Ошол эле күнү аталган райондогу Ак-Жар айылынын Кум маалесинде жашаган Уринбоева аттуу дагы бир аялдын үйүнө кирип, тапанча такап, коркутуу менен акча талап кылган жана үйдөгү эки сандыкты талкалап, беш жүз миң өзбек сумун алып, из жашырып кетишкен. Бул жүз доллардан ашыгыраак акча болот.

Мындай кабардан соң облустук ички иштер башкармалыгы дароо издөө жарыялап, алардын фотороботун жарыя кылды. Анда бул аялдар 35 жаштын айланасында экени, бирөөсү түрк, экинчиси өзбек улутуна окшоштугу айтылат. Ошондой эле аялдар жардыргыч зат бар “жанкечти курун” курчанып алганы, тапанча жана Ф-1 кол гранатасы менен куралданганы кабарланууда. Мындай божомолдор аларды көрдүк деген кишилердин сөздөрүнө таянуу менен жасалган.

Шейшембиде “Азаттыктын” өзбек кызматынын күч органдарындагы булагы куралчан аялдарды кармоо чаралары азырынча жыйынтык бербегенин билдирип, бирок алар Кыргызстан менен чек арадагы Калайнов айылында жашырынып жатканы тууралуу божомолдор бар экенин айткан.

Ошентип жергиликтүү тургундар шектүү эки аял тууралуу ар кыл маалыматтарды айтышканы менен, аларды издөө иштери натыйжа бере элек. Жергиликтүү маалымат каражаттары бул окуя тууралуу үн каткан жок. Мындан улам аймактагы эл арасында ар кандай айың кептер тарады.

Риштандык активист Бахадир Элибоев эл ичинде бул бийлик тарабынан уюшулган атайын чагым деген да сөздөр жүрө баштаганын айтты:

- Расмий маалыматтын жоктугунан бул атайын уюштурулган иш деген да ойлор бар. Мындай пикирлерге караганда, бийик ушундай жол менен чек арага жакын үйлөрдү башка аймакка көчүрүшү мүмкүн. Мурда ушундай план болуп, бирок ага себеп таппай жатышкан. Эл арасындагы дагы бир божомолго караганда, ушундай операцияларды жүргүзүү менен бийлик көз карандысыздык майрамынын алдында элди кыраакылыкка, чек араны чыңдоого чакырууда.

Өзбекстандан келген соңку маалыматтарга караганда, учурда Анжиян, Наманган жана Фергана шаарларына кире бериштеги бекеттерде да көзөмөл күчөтүлүп, кошуна өлкөлөр менен чектеш аймактардагы постторго кошумча күчтөр жиберилди. Өлкөнүн эгемендик майрамын утурлай жалгыз эле Фергана өрөөнүндө эмес, башка аймактарда да коопсуздук чаралары күчөтүлдү. Өзбекстан көз карандысыздык күнүн 1-сентябрда белгилейт.

Борбор Азияда саясатташкан хижаб

Жоолукчандардын акциясы, Бишкек. 2011-жыл

Жаңы окуу жылы жакындаганы хижаб маселеси кайрадан талаш жаратууда. Мектептерде мамлекеттин укук тартибин сактоо жана диний ишеним эркиндиги ортосундагы тең салмактуулукту кантип сактоо керек?

Айжамал Айдарбекова Кыргызстандагы эл аралык уюмдардын биринде иштейт. Ал жогорку билимдүү, бир нече тилде эркин сүйлөйт. Жоолук салынганына сегиз жылдын жүзү болду.

- Мен жоолукту 17 жашымда салындым, ал кезде коллежде окучумун. Баары бир ушундай болмок, анткени ата-энем намаз окуп, динге берилген адамдар. Мени эч ким жоолук салын деп мажбурлаган жок. Өзүм эки жылдай ислам дини тууралуу окуп, анан ушундай чечимге келдим. Досторум башында таң калышты, анткени бул алар үчүн күтүүсүз болду. Кийинчерээк баары көнүп, жакшы кабыл алышып, колдоп келишет, - дейт Айжамал.

Жаш кыздын жоолук салынышын курбулары түшүнүү менен кабыл алышканы менен, коомчулук арасында кодулоого кабылганын Айжандын өзү мындайча түшүндүрөт:

- Сегиз жыл мурда жоолук салынган кыздар аз болчу, ошол себептен көчөдөн, коомдук жайлардан мени аябай карашчу. Кийин жогорку окуу жайга тапшырганда мугалимдердин терс мамилесине кабылдым. Алар мени “кыргыз эмес болуп калган турбайсыңбы, улутуңду, салтыңды сатып кеткен турбайсыңбы”, деген сөздөрдү айтышты. Мен башында аларга түшүндүрүүгө аракет кылып, мен эч убакта улутумду, салтымды сатпаганымды, болгону бул менин тандоом экенин айтчмун. Менин диним ислам, мен ошого жараша кийинем. Бул мага жагат.

Айжамалдын дос-курбуларынын арасында өзү сыяктуу жоолук салынгандар да, жөн эле ээн-эркин каалагандай кийинип жүргөндөрү да бар.

- Жоолук салынган курбуларымдын көбү билимдүү, жогорку окуу жайларды аякташкан. Ошондой эле көп досторум ээн-эркин каалагандай эле кийинишет. Чет өлкөлүк досторум да бар. Ал досторум башка динди тутунушат. Мен алардын динин сыйлайм. Алар да менин жоолук салынганымды туура эле кабыл алышат. Башында мени жабык, түнт деп ойлошот. Анткени жоолук салынган кыздар боюнча коомдо ошондой стереотиптер жайылган. Бирок андай эмес, сүйлөшө келгенде ойлору өзгөрөт.

Ал эми ошол стереотиптер кайдан жаралат? Жоолук салынган кыздар түнт, билимсиз деген суроого Айжамалдын жообу:

- Анткени көп учурда ошондой. Маселен, мен Ислам университетинде бир жыл ислам дини боюнча курстарга бардым. Ал жакта мени менен окуган кыздардын көбү тогузунчу класстан кийин эле турмушка чыгып, бала төрөп, ошону менен билимин улантпай, иштей да албай, үйлөрүндө отуруп калышкандар. Мына ошондон улам ушундай сөздөр жаралса керек. Бул чындыгында чоң көйгөй. Кыздар билим алышы керек. Исламда деле кыздар он алтыга чыкканда күйөөгө чыгып, үйдө отуруш керек деп айтылбайт. Кыз бала деле билим алып, дүйнө таанымын тереңдетиши керектиги жакталат. Мен өзүм деле кап-кара, бетин жаап алып Кыргызстанда жүргөндөргө каршымын. Бул нерсе биздин коомго жат көрүнүш жана кабыл алынбайт. Ошол себептен Кыргызстанда жоолук салынсак деле кара эмес, башка түстөрдөгү көйнөк же болбосо тизеге чейин көйнөк кийип, шым кийип жүрсөң эч ким жактырбайт деп айтыш деле кыйын. Көп кыздар тиешелүү билим албаганы үчүн, ар кандай коркунучтуу секталарга кирип кетип атышат, Сирияга эч маалыматы жок жөнөп жатышат. Көйгөй бар, бирок бардыгын билим аркылуу чечсе болот. Ошондо жоолук тууралуу маселе жаралбайт.

Хижаб – араб сөзү, кыргызча которгондо оромол – башкача айтканда, аялдын башынан аягына чейин жапкан кийим. Соңку кезде хижаб саясий өңүт алып, аны жоолук менен алмаштыргандар арбыды. Кыргыз аялдары жоолук салынып, жүзүн ачык, тизеден ылдый келбетине туура келген кийим кийип жүргөнү айтылат. Мына ушул айырманы белгилейин деген премьер-министр Темир Сариев:

Темир Сариев
Темир Сариев

- Азыр диний экстремисттер күч алып келатат. Башка мамлекеттердин каада-салттарын таңуулап, ошону киргизип атышат. Биздин ата-бабабыздан келаткан салттарыбыз бар. Башына чалма кийгизип, паранжа, хижаб кийген - бул биздин салт эмес. Биз буларды ачык айтып, токтотушубуз керек,- деп айтты.

Өкмөт башчынын өткөн айдагы жыйында сүйлөгөн бул сөзүнүн кызуу талкуусу ушу күнгө чейин уланууда. Социалдык тармакта Сариевди сындагандар, келекелегендер, алтургай коркуткан пикирлерди окууга болот. Ал эми билим берүүчү жайларда, мектептерде хижаб кийүүгө тыюу салуу керекпи же жокпу - азырынча расмий бийлик дагы, диниятчылар дагы туруктуу позициясын билдирише элек.

Борбор Азиянын хижаб менен күрөшү

Баш мыйзамдары укуктук негиздеги дин мамлекеттен ажыратылган постсоветтик Борбор Азия өлкөлөрүндө иш жүзүндө саясат менен дин чиеленишип, алтургай хижаб сыяктуу диний маселелер саясатчылар менен динчилердин куралына айланууда.

Коңшу өлкөлөрдө өзгөчө соңку беш жылда өлкө бийликтери мыйзамдуу түрдө тыюу сала албаса да, салтка жатпайт деген ойду жүйө кармап, хижаб кийүүгө каршы пикирин билдирип келатышат.

Маселен, Казакстан президенти Нурсултан Назарбаев бул жааттагы өз пикирин 2011-жылы эле билдирген.

- Биз мусулман экенбиз деп калкыбызды артка тартпайбыз. Биз сунни агымын карманабыз. Орто кылымдагыдай кийинип, хижаб кийүү бул биздин жол эмес. Мурунку муун, кары адамдар каалагандай кийине берсин, бирок университеттерде жана башка жайларда жаштардын андай кийинүүсүнө жол бербешибиз керек.

Нурсултан Назарбаев
Нурсултан Назарбаев

Эл башчынын айтканына карабай, 70% мусулмандар түзгөн казак коомунда хижаб кийип, чүмкөнүп алгандар жылдан-жылда арбып баратат.

Коңшу Тажикстанда да расмий бийлик хижаб кийүүгө каршы оюн жыл башында ачык жарыялаган.

- Айрым кыздар өзүлөрү жоолук салынып, чүмкөнүп жүрсө, кээ бирөөлөр ушул идеологияны таркатып, таңуулап, биздин коомдо жаңы экстремисттик агым түзүүнү каалап жатышат,- деген президент Эмомали Рахмон.

Дал ошол күндөн тарта Тажикстандын бардык аймактарында хижабга, өзгөчө кара түстөгүсүнө каршы атайын акциялар жүрө баштады. Улуттук канал аркылуу аялдардын салттуу кийимге кайтып, хижабдан баш тартып жатканы тууралуу атайын берүүлөр байма-бай көрсөтүлдү. Тажикстан парламентинин мурдагы депутаты Саодат Амиршаеванын айтуусунда, тажик аялдары башынан эле жылаңбаш жүргөн эмес, алардын улуттук кийимдери бар. Бул оюн ал “Азаттыкка” маегинде ортого салды.

- Хижаб бул араб өлкөлөрүнүн салттуу кийими да, алар илгери бак-дарак жокто, күндөн, чөлдөгү шамалдан учкан кумдан сактаныш үчүн бети-башынан бери чүмкөнүп алышчу деп ойлойм. Ал эми Тажикстан деген бейиштей болгон жер да. Биздин табият бетибизди ачык алып жүргөнгө жол берет. Тажикстанда 98% мусулмандар жашайт жана биз динди бекем кармаган элбиз. Ошону менен катар эле биз өз салт-санаабызды, үрп-адаттарыбызды сыйлап, аздектешибиз керек да. Эмне себептен биз сөзсүз башка элдей кийинип, алардын тилин сиңиришибиз керек? Мен хижабга караманча каршымын. Мен биздин кыздар улуттук кийимди жана жабык, кадимки мамлекеттик жайларда кийүүчү кийимдерди кийүүсүн колдойм. Биздин да өзүбүздүн кооз жакшынакай жоолуктарыбыз бар. Мен бир нече жолу Кыргызстанда болгом. Силердин да өзүңөрдүн жакшынакай улуттук кийимиңер бар. Биз канча кылымдан бери келаткан, үрп-адаттарыбызды кийинки муунга өткөрүп берип, сактап калышыбыз керек да. Болбосо улут жоголуп кетпейби. Албетте, Конституцияда эч кандай чектөө жок. Ким кандай кааласа ошондой кийиниш керек, ошондой деп эле ар ким ар кандай кийинип алган болбойт да. Бирөө чүмкөнүп, экинчиси айрым Африкадагы элдердей болуп чөп-чар жамынып кетип калса эмне болот? Биз улуттук баалуулуктарыбызды сактап калуу үчүн чоң идеология жүргүзүшүбүз керек, деп ойлойм.

Тажикстанда хижаб кийген кыздар
Тажикстанда хижаб кийген кыздар

Базарларда жүрүштөр өткөрүлүп, кара түстөгү хижаб саткандарды тыйышты. Бирок мындай жүрүштөр эч кандай мыйзамда каралбаганын эске сала кетели. Мына ошондо кара түстөгү хижабдар тигилген кездемелердин химиялык курамы текшерилип, адамдын саламаттыгына кесепеттүү заттар бар экенин аныкталган.

Тажикстандагы жарандык активист Зарафо Рахмондун айтуусунда, мындай жүрүштөр адам укугуна шек келтирет.

- Азыр кичине басаңдап калды. Бирок дагы эле мамлекеттик ишке жоолукчан келгенге тыюу салуу кездешип жатат. Базарларда хижаб сатууга же болбосо хижабчан, сакалчан соодагерлерге кысым көрсөтүлүп жатат. Албетте, муну менен адам укуктары бузулуп жатат. Бирок дагы байкаганыбыз, ушундай рейддер башталганы тескерисинче жоолук салынгандар көбөйдү.

Ал эми Өзбекстандын күч түзүмдөрү аймактагы радикализм жана экстремизм менен күрөштү күчөтүүдө башка кошуна мамлекеттерден алдыга кетип, аялдардын чүмкөнүп жүрүүсүнө каршы чоң өнөктүк башташты. “Азаттыктын” өзбек кызматына маалым болгондой, бир ай мурда Ташкент шаарынын Бектемир районундагы базардан хижабчан аялдардан жоолугун чечүүнү талап кылышкан. Каршылык көрсөткөндөрдү милиция бөлүмүнө алып барып, түшүндүрүү иштерин жүргүзгөн соң гана кое беришкен.

- Ал эми айрымдарын алып калып, алар менен терроризмге каршы күрөшүү бөлүмүнүн кызматкерлери сүйлөшүшкөн. Ата-энелерин, күйөөлөрүн чакыртышкан”, - дейт бул көрүнүшкө күбө болгондордун бири.

Ташкенттен мурда ушундай эле жүрүштөр Фергана облусунун Кокон жана Маргалаң шаарларында жүргүзүлгөн. Калкынын 88% мусулмандар түзгөн Өзбекстанда хижабчан коомдук жайларга чыгууга тыюу салынган.

Кара түстүү хижаб менен радикализмдин байланышы барбы?

Кыргызстанда башка коңшу мамлекеттерден айырмаланып, исламдын шарттары терең синген эмес деп айтылып келишет. Ошондой эле бул өлкө акыркы жыйырма жылда диний эркиндикке жол ачкандыгы менен айырмаланат. Андыктан хижаб маселесин чечүүдө кошуна мамлекеттердин тажрыйбасын сунуштагандар да жок эмес. Ататүрк университетинин юридика жана эл аралык мамилелер боюнча факултетинин деканы, эксперт Нурлан Исмаилов бул маселеде Кыргызстандын өз жолу болушу керек деп эсептейт.

“Азаттык”: Хижаб маселесинде мамлекет бир аз чочугандай мамиле кылып атат, сиздин оюңузча коомду хижаб эмнеси менен чочутуп атат?

Н. Исмаилов: Бул жерде коом тышкы келбетине жараша бир нече бөлүккө бөлүнүп кетпейби деген коркунуч болуп атат. Маселен, Түркияда, Египетте жана башка айрым мамлекеттерде динге ишенгендер жана динге бир аз салкын мамиле жасагандар болуп экиге бөлүнүп калышты. Ошол нерсе коомго кыйла эле зыянын, кедергисин тийгизип жатат. Бара-бара бул маселе саясатташып, кандайдыр бир саясий күчтөр тарабынан колдонулушу мүмкүн. Мындайча айтканда, хижаб маселеси коомдун бөлүнүп-жарылышына түрткү болуп калышы толук ыктымал. Түркиянын мисалын алсак, ал жердеги солчул партиялар менен динге жылуу көз караш менен караган оңчул партиялардын ортосунда да талаш-тартыш жараткан да ушул хижаб маселеси болууда. Түркиядагы АК партия бийликке келгенден кийин аялдардын хижаб кийүүсү өзүнчө бир тенденцияга айланды, оронуп жүрүү бир статус болуп чыга келди. “Бул демек намаз окуйт, динге ишенет жана ошол партияны колдойт, жактайт” дегенди билдирип калды. Ошондуктан Кыргызстанда бул азыр кичине маселе болгону менен келечекте коомду бөлүп-жарып коебу деген чочулоо бар.

“Азаттык”: Кыргызстанда хижаб маселеси мамлекеттик жогорку жетекчилер тарабынан, ошол эле кезде балким хижабды жактагандар тарабынан өтө саясатташып кетип аткан жокпу?

Н. Исмаилов: Бул нерсени ашыкча деңгээлде, өтө көңүл буруп, саясатташтырып кереги жок. Анткени ислам же болбосо дин маселеси дегенде эле биз хижаб менен эркектердин сакалына көбүрөөк көңүл буруп атабыз. Бул жерде андан башка да өтө көп маселе бар.

Динге карата саясат мыйзамдарын ала турган болсок, бүгүнкү күндө Кыргызстан эң либералдуу, дин эркиндигин чектебеген бирден-бир мамлекет болуп саналат. Мамлекетте мектептер же билим берүүчү мекемелер динден ажыратылган деген принципте иштеп атабыз. Бул принцип Конституцияда да, башка негизги мыйзамдарыбызда да жазылган. Хижаб маселесинде Кыргызстан жалпы мектептерге бир белгилүү форманы киргизгенге аракет жасап атат. Биз дагы ошол позицияны жактап атабыз.

“Азаттык”: Мектеп формасын киргизүү маселеси өкмөттүн деңгээлинде бир топтон бери талкууланып келатат, бирок эмне үчүн бул маселеде кылчактап, чечкиндүү бир чечимге келе албай жатышат?

Н. Исмаилов: Биздин мамлекеттин ушул боюнча чечкиндүү позициясы жок болуп атат. Буга өкмөттүн тез-тез алмашып кетиши жана ушул жаатта бирдиктүү бир саясаттын жоктугу себеп болууда. Бирок форманы киргизе турган болсок, анда хижаб кийүүгө канчанчы класстан уруксат беребиз? Тогузунчу класстанбы же онунчубу? Эгер толугу менен хижаб кийилбесин десек да көп маселелер жаралат. Албетте, исламда кыздар белгилүү бир жашка толгондон кийин хижаб кийүүсү шарт. Ал эми бул нерсе билим берүүгө канчалык оң же терс таасирин тийгизет, биз ошону изилдеп чыгышыбыз керек. Эгер секелек кыз өзүнүн ички туюму, каалоосу жана жетиштүү диний түшүнүгү менен хижаб кийип атса, мындай нерсеге тыюу салып кереги жок. Ал эми башталгыч класстарда же керек болсо бала бакчага оронуп барган наристелер канчалык деңгээлде өзүнүн ички туюму менен ошону салынып жатат, деген суроо жаралат. Ушул маселеге көбүрөөк көңүл бурушубуз керек.

“Азаттык”: Хижабдын өңү же хижабды кийүүнүн тартиби дагы бир идеологиянын бөлүгү болуп кетип аткандай. Маселен, кара түстөгү хижаб кийген аялзатын биз Бишкектен да соңку кездерде көп жолуктуруп калып жатабыз. Кара түс кыргыздардын менталитетинде жамандыктын өңү болуп саналат. Ошону менен бирге кара түс, радикал, экстремисттик уюмдардын да түсү болуп калгандай. Маселен, “Хизб ут-Тахрир”, “Ислам мамлекети” сыяктуу уюмдардын да түсү, көтөргөн байрагы кара. Ушул нерсе да коомдогу кооптонууга түрткү болуп, чочутуп жаткан жокпу? Сиздин оюңуз кандай?

Н. Исмаилов: Бизде салафи багытындагы уюмдар көбөйүп кетти. Мына ушул багытты карманган аялдар кара түскө басым жасашат. Алардагы айрым жаштар да башкалардан өзгөчөлөнгүсү келишет. Ал эми салафизм саясатташкан диний идеологиясы бар.

Түркиянын хижаб маселесиндеги тажрыйбасы

Биринчи жолу хижаб кийүүгө мусулман өлкөлөрдүн ичинен Түркия тыюу салган, кийин бийликке Режеп Тайип Эрдогандын келиши менен окуу жана мамлекеттик жайларда кийүүгө ураксат берилген.

Түркия демекчи, бул мамлекетте хижабды мектептерде, мамлекеттик мекемелерде кийүүгө дээрлик 70-80 жыл тыюу салынып келген. Азыркы президент Режеп Тайип Эрдоган жетектеген АК партия бийликке келгенден кийин гана бир катар талкуулардан соң ал тыюулар алынып салынды. Бирок коомдун кайсы бир бөлүгү бийликтин бул чечимин исламдашууга бет алганы катары карап, катуу сындап келе жатат. Түркиянын Анкара университетинде докторантурада окуган Медербек Кадырдын айтуусунда, кыргыз бийлиги жижаб маселесинде радикализм менен таза исламдын айырмасын ажырата билиши керек.

“Азаттык”: Кыргызстанда диний билим берүү жаатында Түркиядан үлгү алсак болот деп айрым эксперттер айтып келет. Ал эми Түркияда хижаб маселеси канчалык деңгээлде чечилип калган? Же дагы эле талкууланып келатабы?

М. Кадыр: Түркияда да хижаб маселеси бир кезде жогорку деңгээлдеги саясатта талаш-тартыш жараткан чоң маселелердин бири болгон. Хижабчан университеттерге, мамлекеттик мекемелерге кирүүгө тыюу салынган. Бир канча жыл мурда бул мыйзам жокко чыгарылды. Азыр эми ар ким каалагандай жүрө берет. Мамлекеттик мекемелерге, окуу жайларга кыз-келиндер оронуп, ээн-эркин бара алышат. Бул маселе негизинен чечилип эле калды.

“Азаттык”: Түркияда хижаб боюнча тыюулардын алынып салганын элдин баары колдоп жатабы? Же каршы болгондор да барбы?

М. Кадыр: Жок, баары колдогон жок. Коомдун кайсы бир катмары чындап эле буларды сындап келишет. Ошол эле учурда бир мекемеде хижабчан кыздар менен жылаң баш, ээн-эркин кийинген кыздар кадимкидей эле жүрө беришет. Коомдо карама-каршы көз караштар жоголду. Мурда бир идеологиялык согуш катары каралып келген. Азыр ал жок.

“Азаттык”: Кыргызстанда да бул утур-утур көтөрүлгөн маселелердин бири. Айрым учурда басаңдап калганы менен, кээде көп талаш- тартыштарга жем таштоодо. Кыргызстан бул маселени кантип чечсе болот? Түркиянын мисалы бизге жарайбы?

М.Кадыр: Кыргызстанда дин эркиндиги берилген. Эгер диний ишениминен улам адам хижаб кийиш керек болсо, Конституция боюнча анын укугу бар. Бир эле мисал айтайын, Кыргызстанда жакында эле “диний ишеними боюнча жарандар аскер кызматын өтөбөй койсо болот” деген мыйзам кабыл алынды. Бул жерде кайсы бир диндин өкүлүнө диний ынанымы боюнча иш-аракет кылуусуна уруксат берилип жатат. Ошол эле кезде хижабды тыйса, бир жагынан башка бир диндин өкүлүнүн укуктарын басмырлагандай болуп жатпайбы.

Мен бул жерде маселе радикализацияда дагы болуп жатат окшойт деп калдым. Эгер хижаб менен радикалдашуунун байланышы бар болсо, анда чара көрүлүшү керек. Оронуп жүргөн кыз-келиндер арасында сурамжылоо жүргүзүп, жамынгандардын канчасы фундаменталисттик багыттагы радикалдарды колдошот, канчасы каршы экенин такташ керек. Жабынуу менен радикализмдин канчалык деңгээлде байланышы бар экени ошондо билинет. Бул нерсеге негизи абайлап мамиле жасоо зарыл. Анткени канчалык тыюу салып, басым жасай берсе, ал ошончолук кайрадан радикалдашат.

“Азаттык”: Кыргызстанда ушул чөйрөнү билген эксперт, серепчилердин айтуусунда, хижабдын артында чоң идеология да бар болушу ыктымал. Маселен, кыргыздар бетин жапкан эмес, паранжа кийген эмес.

М. Кадыр: Ал туура, эгер бул хижаб болобу, хижабдын түрү болобу, анын аркасында бир идеология болсо же ал идеология мамлекеттин коопсуздугуна коркунуч келтирип атса же хижабдын кара түстөгүсү менен экстремисттик топтордун ортосунда кандайдыр бир түздөн-түз байланыш болсо, муну көзөмөлгө алыш керек. Ошону менен катар эле дал ушундай идеологияны кармангандардын зыяны жөн эле хижаб кийинип, өзүнүн диний ишениминде жашаган эже-карындаштарыбызга тийбеши керек.

Мектеп формасы боюнча өкмөттүн​ жаң​ы чечими

Түркиядан тышкары, 1963-жылы Сирияда да хижабга тыюу салган мыйзам күчүнө кирген. Тунисте 1981-жылы мамлекеттик мекемелерде хижаб кийүүгө тыюу салынганын айта кетели.

Бир катар эксперттер Кыргызстандагы мектептерге бирдиктүү мектеп формасы киргизилсе, хижаб маселесин чечүүгө биринчи кадам жасалмак деп эсептешет. Билим берүү министрлиги мектептердеги бирдиктүү форма боюнча өкмөттүн жаң​ы токтому чыкканын жарыя кылды. Ага ылайык, 17-августтан 30-сентябрга чейин мектеп жетекчиликтери ата-энелер менен биргеликте өздөрүнө ылайыктуу мектеп формасын тандап алышат.

Бул тууралуу “Азаттыкка” билим берүү жана илим министри Элвира Сариева билдирди. Анын айтуусунда, буга чейин кабыл алынган бирдиктүү мектеп формасына нааразы ата-энелер көп болгондуктан ушундай чечим кабыл алынды.

- Өкмөттүн азыркы токтомуна ылайык, мектеп формасынын төрт түстөгү стандарты туурасында министрлик ар бир мектепке кат жиберди. Мектеп жетекчилери менен ата-энелер сүйлөшүп, 30-сентябрга чейин бир форманы тандашы керек. Тагыраак айтканда, ошого чейин эркин формага уруксат берилет, - деди Сариева.

Э. Сариева министрлик бир канча вариантты, анын ичинде классикалык, атап айтканда, ак көйнөк, кара шым, кара костюм жана юбка кийүүнү сунуштап жатканын да кошумчалады.

Ошол эле кезде Билим берүү министрлиги былтыр тандалган форманы кийүүнү каалаган мектептер болсо, ага да уруксат экенин айтууда.

Билим берүү жана илим министрлиги тандалып алынган бирдиктүү форманын үлгүсүн коомчулукка былтыр 1-июлда жарыялап, аны окуучулар 2015-2016-окуу жылынан баштап милдеттүү түрдө киерин маалымдаган. Анда министрлик муну социалдык теңсиздикти жоюу максаты менен түшүндүргөн болчу.

Мектеп формасын киргизүү менен хижаб маселеси биротоло чечилеби же кайра талкууларды жаратабы - экперттер так кесе айта алышпай турган чагы.

Демек, хижаб маселеси Кыргызстанда дагы бир канча талкуунун бутасы болчудай.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG