Линктер

шейшемби, 23-июль, 2019 Бишкек убактысы 08:52

Борбор Азия

Ооган коркунучу - бийликти сактоо аргасыбы?

Оогандардын улуттук армиясы. Баглан провинциясы.

Өзбек президенти Ислам Каримов Москвага сапары учурунда Ооганстандагы туруксуздук жалпы регионго өтүшү ыктымал, талиптер менен өкмөттүн сүйлөшүүсүнө Орусия сөзсүз тартылышы керек деген пикирди билдирди.

"Азаттыктын" "Өңүт" программасында регионалдык коопсуздук маселеси талкууланды. Ага Кыргызстандан генерал Токон Мамытов, Казакстандан саясат таануучу Амиржан Косанов жана “Азаттыктын” өзбек кызматынын баяндамачысы Сражидин Ислам катышты.

“Азаттык”: Токон мырза, Ооганстандагы туруксуздуктун Борбор Азия регионуна өтүүсү канчалык реалдуу?

Токон Мамытов: 2015-жылдан баштап аскердик-саясий кырдаал Ооганстанда курчуп баратат. Орусия Сирияда антитеррордук операция жүргүзө баштагандан кийин террордук топтор Ооганстанга көңүл бура баштады. Азыркы кезде ооган-түркмөн, ооган-өзбек, ооган-тажик чек араларына жакын жерде кырдаал курчуп келатат. Орус эксперттери ошол жерлерде жоочулардын саны 7-8 миңге жетти деп кабарлашкан. Ал жоочулар Фергана өрөөнүндө кырдаалды дестабилдештирүүнү көздөйт.

Кечээ эле экономикалык өнүгүүнүн жемишин тата баштаган Казакстанда үлкөн кыйын жараяндар болуп жатат. Кыргызстан, Тажикстан, Өзбекстан, Түркмөнстанда да экономикалык абал жакшы эмес. Муну деструктивдүү күчтөр пайдаланып кетиши мүмкүн.
Амиржан Косанов

“Азаттык”: Мурда регионго "Өзбекстан ислам кыйымылы" сыяктуу топтор кирген эле. Азыр алардын активдүүлүгү байкалбайт. Ал эми талиптер бийликте турган мезгилде кошуна мамлекеттерге коркунуч келтирген эмес. Коркуп-үркүүгө негиз канчалык бар Амиржан мырза?

Амиржан Косанов: Коркунуч жок деп айтууга болбойт. Генерал Мамытов айткан мамлекеттер менен Казакстан кошуна. Ал жакта Казакстандын кызыкчылыктары бар.

Жалпы регионду алганда ага коркунуч идеялык, идеологиялык позициялар эле эмес, башка эки жагдайдан да келип жатат. Анын биринчиси - экономикалык кризис. Катардагы жарандардын экономикалык абалы начарлап келатат. Кечээ эле экономикалык өнүгүүнүн жемишин тата баштаган Казакстанда үлкөн кыйын жараяндар болуп жатат. Кыргызстан, Тажикстан, Өзбекстан, Түркмөнстанда да экономикалык абал жакшы эмес. Муну деструктивдүү күчтөр пайдаланып кетиши мүмкүн.

Экинчи маселе, региондогу демократиялык жараяндарга байланыштуу. Анткени тоталитардык, авторитардык түзүлүш орноп, бийлик алмашпагандан кийин элде нааразылык көбөйө баштайт. Сырттан келген күчтөр ошол нааразылыкты пайдаланышы мүмкүн.

Талкуунун аудиосун толугу менен бул жерден угуңуз:
Борбор Азиядагы коопсуздук (1-бөлүк)
please wait

No media source currently available

0:00 0:11:53 0:00
Түз линк

please wait

No media source currently available

0:00 0:13:07 0:00
Түз линк

“Азаттык”: Сражидин мырза, Ооганстанды айтып коркутуу менен региондогу режимдер өздөрүнүн бийлигин бекемдөөнү көздөп жатпайбы?

Сражидин Ислам: Ошондой болушу мүмкүн. Анткени Өзбекстан, Тажикстан авторитардык мамлекеттер деп таанылган. Ооганстандын түндүк жагында Өзбекстан ислам кыймылына жакын топтор бар. Алардын "Ислам мамлекети" аталган террордук уюм менен байланышы бар. Бирок алардын Борбор Азия регионуна кирип, бийликти алууга күчү жок. Ошентсе да деструктивдүү күчтөр бар. Өзбекстан бийлигинде жок жерден душман жаратуу саясаты бар. Алар “Өзбекстан ислам кыймылы” келатат деп өз жарандарынын эркиндиктерин кысууга аракеттенүүдө. Анткени Өзбекстанда экономикалык абал дагы жакшы эмес.

Тажикстан талаштуу аймакка мектеп курду

Талаштуу аймактагы жаңы курулган тажик мектеби. Спитамен району, 27-апрель, 2016.

Өлкө түндүгүндөгү Согдинин Спитамен районундагы Сарбанд айыл аймагы бир канча жылдан бери Тажикстан менен Өзбекстандын ортосунда талаш болуп келатат.

Айылдагы жалгыз мектеп да өзбек тилинде окутуп, Өзбекстандын билим берүү программасы менен иштейт. Бул талаштуу аймактагы Жами кыштагына Тажикстан эми алгачкы мектебин ачты.

Талаштуу аймакта Ташкентти тиктеген бир эле мектеп болгон

Жаңы мектеп Өзбекстандын Бекабад району менен чектешкен Фархад суу сактагычынын жанындагы Сарбанд жамаатына курулду. Тажиктер менен өзбектер жанаша жашаган чек аралаш бул кыштакта буга чейин Өзбекстандын мектеп программасы менен окуткан өзбек тилиндеги бир эле мектеп болгон. Мектеп мугалимдерине эмгек акы да Өзбекстандын бюджетинен төлөнөт.

Мектеп жайгашкан кыштак Тажикстан менен Өзбекстандын ортосундагы талаштуу аймак саналат. Ал географиялык жактан Тажикстандын аймагында турса, административдик жактан Өзбекстанга карайт. Мындай так эместиктен кыштак калкы да түрдүү кыйынчылыктарга туш болуп келет.

Согди облусунун төрагасы Абдурахмон Кодири 26-апрелде мектептин ачылышында сүйлөп жатып ал тажик окуучуларына мамлекеттик мектеп программасын жеткирүү максатында жергиликтүү эл менен мугалимдердин демилгеси менен курулганын белгиледи.

Спитамен району
Спитамен району

Спитамен райондук билим берүү бөлүмүнүн башчысы Баходур Турабаев “Азаттыктын” тажик кызматына Жами жана Дусти айылдарында мектеп болбогондуктан балдар беш чакырым аралыкта турган кошуна кыштактагы өзбек мектебине барып окууга аргасыз болуп, мунуна айынан 90 чакты тажик окуучусу кошуна өлкөнүн программасы менен билим алып келгенин билдирди.

Анын сөзүнө караганда, азыр ошол өзбек мектебиндеги окуучулардын 70 пайызы жаңы тажик мектебине көчтү. Арасында этникалык өзбектердин да балдары бар. Алардын ата-энелери балдары мамлекеттик тилде окуусун каалашкан.

- Азырынча мектеп 9-класска чейин окутат. Эки жыл ичинде ал толук орто мектепке айланып, 11-класска чейин билим бере баштайт, - деген райондук билим берүү бөлүмүнүн башчысы мектеп эки нөөмөттө 480 окуучуга ылайыкташканын кошумчалады.

Согди облустук акимчилиги чек ара аймагындагы тажик мектеби төрт айда курулуп бүтүп, 2 миллион 800 миң сомони же 354 миң доллар сарпталганын кабарлады.

Жами кыштагынын бир тургуну жаңы мектеп ачылышы менен балдары өз тилинде окууга мүмкүнчүлүк алганына кубанууда:

- Биз Тажикстанда жашайбыз, эне тилибиз - тажик тили. Өзбек кошуналарыбыз да балдары мамлекеттик тилде окуусун каалашат. Алар Тажикстанда жашагандыктан балдары мамлекеттик тилди билиши керектигин түшүнүп жатышат.

Бул айылдын өзбек тектүү бир жашоочусу Хуршеда Шокирова эки баласы өзбек мектебин бүтүргөнүн, эми неберелери жаңы мектепте окуп, мамлекеттик тилди үйрөнүүсүн каалап жатканын белгиледи.

Тажикстанда туруп, Өзбекстанга караган аймак

Тажикстан менен Өзбекстан бул жердеги Сарбанд айылын жана анын жанындагы Фархад ГЭСи менен суу сактагычын бир канча жылдан бери талашып келатат. Өткөн кылымдын 50-жылдары курулган ГЭСти Тажикстан өзүнүн стратегиялык маанидеги объекттеринин бири катары санайт. Бул суу сактагыч Өзбекстандын жүздөгөн гектар аймагын суу менен, ал эми ГЭС өнөр жай ишканаларын электр энергиясы менен камсыздайт.

Советтер Союзу ыдырап, андагы өлкөлөр өз алдынчалыгын жарыялаган 90-жылдардан кийин Өзбекстан ГЭС менен суу сактагычты жага ага жакын кыштактарды өз көзөмөлүнө алып, чек ара, бажы бекеттерин орнотуп алган. Бирок 2002-жылы Тажикстан бул жайларга көзөмөл жүргүзүүнү кайра өзүнө кайтарып, андагы айыл тургундарына Өзбекстандын Бекабад районуна тоскоолдуксуз барып келүүгө уруксат берген. Сарбанд айылынын бир аз бөлүгү административдик жактан Өзбекстанга баш ийип, андагы калк да өзбек жарандары болгондуктан көпчүлүгү кошуна Бекабаддагы металлургиялык комбинатта иштешет.

Талаштуу аймактагы көзөмөлдү колго алган Тажикстан эми бул айылга ошентип алгачкы тажик мектебин ачып отурат.

Тажикстан: Орусиянын куралы кечикти

Орусиянын президенти Владимир Путин менен Тажикстандын президенти Эмомали Рахмон

Орусия эки жыл мурда Тажикстанга 70 млрд. рублге барабар курал-жарак, аскер техникасын берүүнү убада кылган. Арийне, Дүйшөмбүдөгүлөр анын бир тыйыны да келбегенин айтышууда.

Атын атагысы келбеген Тажикстандын Коргоо министрлигинин өкүлү "Азаттыктын" тажик кызматына сүйлөп жатып убада өтөсүнө чыкпаганын моюнга алды:

- Орусия өз полигонунда тажик аскерлерин окутуу менен эле чектелүүдө. Бул чыгымды талап кылбайт да.

Ал ошондой эле жардамдан үмүт деле үзүлүп калганын кошумчалаган. Эки жыл мурдагы убада боюнча орус армиясындагы куралдардын ичинен: байланыш каражаттары, ок-дары, атма куралдардан тарта авиация, артиллерия жана зениттик-ракеталык түзүлүштөр бөлүнмөк. Жалпы суммасы 70 млрд рублге барабар аскердик жардам этап менен бир нече жылда келип турмак.

Орусиянын коргоо министри Сергей Шойгу 27-апрелде Москвадагы коопсуздук боюнча жолугушууда Тажикстандагы орус аскер базасы терроризмге каршы таяныч экенине токтолду. “База аймактык стабилдүүлүктүн кепили деген ынанымдабыз. Тилектештерибиз менен бирге алардын аскердик даярдыгын чыңдайбыз. Бул акыр түбү Дүйшөмбүнүн коопсуздугун бекемдейт”, - деди Шойгу.

Бирок тажикстандык эксперттер Москванын мындай туруму айына эки-үч жолу кайталанганы менен иш жүзүндө жардам жоктугун белгилешет.

Саясат талдоочу Саймиддин Дустов убада берилген кезде 70 млрд. рубль – 1 млрд 230 млн долларга барабар болгонун, бирок алигиче тажик армиясына бир тыйыны да түшпөгөнүн айтты:

- Москва 20 аскер самолетун убада кылган. Бирок кийин эскилерин сунуштаганда Дүйшөмбү андан баш тартты. Анткени аларды кайра оңдоп-түзөөгө кыйла чыгым кетtрин түшүндү.

Ооган-тажик чегинде "Талибан" кыймылы менен өкмөт аскерлери, маңзат ташуучулар кез-кезде кагылышып турат. Ошого шылтап, “экстремисттик топторго каршы турууда биргебиз, аймактык бүтүндүккө кепилбиз” деген сөздөрдү Дустов милдет кылуу, коркутуу деп сыпаттайт:

- Тажикстанга Ооганстан тараптан реалдуу коркунуч жок. Бул тажик бийлигин коркутуу үчүн эле орус генералдык штабынын чыгарган жомогу.

Мурдараак Орусиянын Борбордук аскер округунун аскер командачысынын жардамчысы Ярослав Рощупкин “Коммерсант” гезитине маек берген эле. Анда ал 201-орусиялык база тажик-ооган чегин коргоого тиешеси жоктугун, ал “Окно” аттуу оптико-электрондук комплексин жана өлкөдөгү орус мектептерин коргош үчүн жайгашканын белгилеген.

Басылма “Дүйшөмбү жоочулар жана маңзат соодагерлерине каршы кытайлык "Жиптер", америкалык куралдар менен күрөшүүдө” деп жазды.

Орусиялык 201-аскердик база өлкөнүн чет элдеги ири аскерий субъектилеринин бири. Келишимге ылайык анын Тажикстанда жайгашуу мөөнөтү 2042-жылга чейин узартылган.

Орусиянын Кыргызстанда да аскердик базасы жайгашкан. Кыргызстанга да 1 млрд. долларлык аскер техникаларын берүүнү убада кылган. Аскердик аналитик Токтогул Какчекеев жардам өткөн жылдан бери бир нече бөлүк менен келип жатканын айтты.

Кризис мигранттарды мекенине кайтаруудабы?

Орусиядагы дүкөндөрдүн бири

Өткөн жылы орусиялыктардын кирешеси кескин азайды. Быйыл өлкөдө жакырлар катарына дагы 1,1 млн. киши кошулары болжолдонууда. Мунун зыяны Орусиядагы мигранттарга тийип, мекенине кайтканда көбөйүүдө. Эксперттер кризис төрт-беш жылга созуларын айтышууда.

"Каатчылык төрт-беш жылга уланат..."

Рубль куну кескин түшүп, эки жылдан бери көтөрүлө албай келет. Мунун залалы карапайым орусиялыктардын чөнтөгүн жукартып, мурда топтоп койгон каражатына кол салууга аргасыз кылды. Акыркы убактагы сурамжылоо, мониторингдер муну айкын көрсөтүүдө.

Бирок Орусиядагы “Жогорку экономика мектеби” улуттук изилдөө университетинин эксперти Николай Кондрашов өз анализдерине таянып, абал статистикадан да кыйла оор дейт:

- Рубль алсырап, баалар өсүп жатканынан улам элдин кирешеси кыскарды. Реалдуу эсепте киреше 2015-жылы 10% жакын түштү. Абал Росстат, МВФ жана башка уюмдардын эсебинен да жаманыраак. Азык-түлүккө баа башка товарлар менен кызмат көрсөтүүлөргө караганда өстү. Өткөн жылдын октябрынан быйылкы мартка чейин эле азык-түлүк баасы 5,7% көтөрүлдү. Ал эми башка керектүү товарлар 4,4% кымбаттады.

Бул арада Росстат өлкөдө айлыкты кечиктирген ишканалар айдан айга артып баратканын эсептеп, ишканалардын жумушчуларга карызы апрелде 4,5 миллиард рублга чаап барганын жарыялады.

Мигранттар, Москва
Мигранттар, Москва

Орусиянын мурдагы экономика министри Андрей Нечаев азырынча айлыктардын кармалышы сезилерлик чекте дегенден алыс. Жумушсуздук деңгээли да төмөн:

- Бирок бул узакка ушундай болуп турбайт. Азырынча ишканалар жумушчу орундарын кыскарта элек. Биринчиден, бийлик муну көзөмөлдөп турат. Дагы бир себеби, кийин табылышы кыйын болгон жумушчуларды жоготуп албоо. Анын ордуна түрдүү жолдор менен айлыктарын азайтууда. Толук эмес жумушчу күндөр, жумалар, акы төлөнбөгөн өргүүлөр менен. Башкача айтканда, жасалма түрдө жумуштуулук камсыздалууда. Бирок айлык акылар төмөндөп жатат.

Орусиялык экономисттер көйгөй чынжырдай бири-бирине байланганын белгилешет. Акыркы эсептер көрсөткөндөй, рубль кунунун 60% жакыны мунай баасынан көз каранды. Рублдин түшүшү элдин сатып алуу жөндөмүн азайтып, бул жеке сектордун соодасын кыскартты. Эмгек мигранттарынын басымдуусу дал ушул жеке сектордо иштерин эске алганда каатчылык аларга түз тийип жатканы билинет.

Орусиялык ФБК компаниясынын стратегиялык анализ институтунун директору Игорь Николаевдин эсебинде, мунай экспорту орус бюджетинин 40% жакынын толтурат. Анын баасы сырткы күчтөрдөн көз каранды экени белгилүү. Батыш санкцияларын жакын арада албай турганын ачык айтты. Атургай баалуу кагаздар аркылуу Орусиянын Европа банктарынан 3 миллиард доллар алуу ниети санкцияларга тикелей тийиштүү болбосо да четке кагылды.

Буга карабай орус бийлиги "кризистин түбүнө жеттик, эми оңолуп баштайбыз" деп өткөн жылдан бери эле жубатып келатат. Президент Владимир Путин кырдаалдан эки жылда чыгабыз деп былтыр жыл башында айткан эле. Бирок муну менен стратегиялык анализ институтунун эсеби шайкеш келбей жатат:

- Абал чынында олуттуу. Аны экономикадагы ылдыйлоо темпи менен эмес, мунун баары качан токтойт деп баалоо керек. Бул 2016-жыл менен эле токтолбойт. Чынында узакка созулчу кыйынчылыкта жашап жатканыбызды моюнга алуу керек. Бул убактылуу эмес, циклдүү, структуралык мүнөздөгү кризис. Башкача айтканда, экономикада шайкеш келбеген, диспропорциялык көрүнүштөр жыйыла берген. Аларды оңдоп-түзөгөнгө убакыт керек. Анын үстүнө муну мунайдын арзандыгы жана санкция деген жакын арада тыйылбай турган сырткы басым ого бетер күчөттү. Бул жакын арада аягына чыкпайт. Биздин баамыбызда төрт-беш жыл убакыт кетет. Анда да структуралык реформалар жүрсө гана. Биз аны кантип жүргүзөбүз деген маселе менен эле баш катырып атабыз, - дейт Игорь Николаев.

Структуралык реформа дегенди "Жогорку экономикалык мектептин" эксперти Николай Кондрашов мындайча чечмелейт:

- Көйгөй Орусия сырткы базарда суроо-талап жараткан товар өндүрө албай жатканында. Ооба, мунай казып, чийки экспорттоп атабыз. Ал эми чийки эмес экспорт биз үчүн көйгөй болуп келген. Азыр акчабыздын куну эки эседен ашык түшкөнүнө карабай ал экспортубуз өскөн жок. Үлүшү аз бойдон калды. Бул Орусиядагы тармактык көйгөйлөрдөн кабар берүүдө. Ал эми андай реформаны эч ким жүргүзбөй жатат.

"...Күнүмдүк жашоо үчүн эле иштеп атабыз..."

150 миллионго чамалуу калкы бар Орусияда 10 миллионго жакын мигрант эмгектенет. Анын ичинде кыргызстандыктар миллиондун тегерегинде.

Акыркы убактарда курулуш тармактарында иштеген борборазиялык мигранттар айлык айлап кармалганы үчүн иш таштаган да учурлар болду. Төрт жылдан бери Москвада иштеген кыргызстандык журналист Сайрагүл Полотова эң зарыл деген товарлардын баасы күн санап өсүп, тапкан акча көбүнесе азык-түлүк алууга эле кетип жатканын айтууда:

Москвадагы тамак-аш саткан дүкөн
Москвадагы тамак-аш саткан дүкөн

- Үч-төрт күндө тамак-аш алып турам. Картошканы "Ашан" деген чоң соода борборунан 8,5 рублден алчу элем, кечээ барсам 9 рубль болуптур. Башка макарон, күрүч, сабиз-пиязга баа өсүп атат. Балдардын тамак-аштары да 1,5-2 рублга кымбаттады. Балама йогуртту 20 рублден алчу элем, кечээ 22ге чыкты. Мурдагы баалар көтөрүлгөнүнө деле көп болгон эмес.

Москвадагы кафелердин биринде ашпозчу Тариел айлык эки айдан бери тие элегин, мурда топтогон акчасына гана үнөмдөп жансактап атканын жашырган жок:

- Түнкү нөөмөттө иштейм. Айлыкты эмнеге бербей атканы так белгисиз. Кафедеги он чакты адам айлык ала элегибизге беш күндөн кийин эки ай болот. Улам эртең-бүрсүгүнү деп эле атышат. Эми беришер. Мурда убагында эле алчу элек. Жаңы жылдан кийин иш болбой калды..

Айлык азайган, берилбей кармалган окуялар Сайрагүл үчүн жаңылык болбой калган:

- Күнүмдүк жашоо үчүн жашап калышты. Менин үйүмдөгү эки квартирантым акы төлөй албай көчүп кетишти. Дос-тааныш, туугандарымда деле ушул көйгөй. Курулушчулар, кеңселерди жууп-тазалоочулар, официант, ашпозчулар жумуштан кыскартылууда. Кыргыздар көбүнчө пиццада, суши жасап, жапон ашканаларында иштешчү. Алар да иштен кетирилип атат.

Сайрагүл айрым жерлерде славян түспөлүндөгүлөрдү гана жумушка талап кылып жатышканын кошумчалады. Ошол эле учурларда узакка созулган кризистен аргасыз мекенине кайткандар да жок эмес.

Орус жарандарынын орточо айлыгы эмгек мигранттарыныкынан кыйла жогору. Жарандар 20-25 миңдик айлыгы бар жумуштарга барышы кыйын, ошондуктан бул орундардагы чет өлкөлүктөр кыскарбайт дейт Орусиянын мурдагы экономика министри Андрей Нечаев:

- Алар орусиялыктар ошол айлыкка барбаган орундарда иштейт. Ал жерде жумуш табыла берет. Башка маселе, рублдин аябай түшүп кеткени таасир берип, өз жеринде жакшы акча болбой калган үчүн көп мигранттар кетип калышты. Акыркы убактарда Тажикстандан, Өзбекстандан мигранттар жапырт кетип атышат...

Деген менен иштен иш издөөчүлөр көп болуп, эмгек базарында атаандашуу күчүндө. Муну карапайым мигранттардан тарта орусиялык эксперттер да эске салышат.

Тажикстан: кайткандар көп, бюджет толбой калды..

Орусиядагы тажикстандык мигранттар расмий статистикада 1,3 млн. Бейрасмий эсепте андан кыйла көп. Учурда анын жарым миллиону мекенине кайтканын тажикстандык журналист Мирзо Салимпур айтып берди. Кайткандардын 300 миңден ашууну "кара тизмедегилер" болсо, калганы иштен айрылгандар дейт ал:

Тажик мигранттары
Тажик мигранттары

- Тажикстан мигранттардын акчасынан эң көз каранды болгон дүйнөдөгү мамлекеттердин бири. Ийгиликтүү кезде жылына 4 миллиард доллар салышчу. Бул өлкөнүн ички дүң жыйымынын жарымы. Бирок өткөн жылкы кризистин улам болгону 1,2 миллиард доллар гана которулган. Мунун айынан Тажикстанда соода солгундап, натыйжада быйылкы жылдын биринчи кварталында өлкөнүн бюджети аткарылбай калды. Бажы, салык планы толгон жок. Эки үч күн мурда каржы министрлигибиз Орусиядагы экономикалык кризистин Тажикстанга тийгизген таасирин талдаган баяндама жасады. Анда эгер орус экономикасы 1% төмөндөсө, тажик экономикасы ошонун таасиринде 0,8% түшөрү айтылат. Бул Орусиянын абалынан канчалык көз каранды экенибизди көрсөтүүдө.

Орусиядагы каатчылык кыргызстандыктардын да капчыгын катуу жукартып, эмгек мигранттарынын эсебинен кыймылдап турган эл турмушу кыйындады. Акча которуулардын сээлдешинен акыркы убактарда өлкөдө курулуш, соода өңдүү ири тармактар алсырады.

Өзбекстан: темир өткөрбөсөң жөлөкпул жок

Темир-тезек ташып бараткан окуучу.

Өзбекстанда өкмөткө темир тапшырууга мажбурлоо өнөкөтү эми ата-энелерге да жетти. Буга чейин мындай тапшырманы окуучулар, мугалим, дарыгерлер аткарышчу. Бийлик элден чогулган темир-тезекти эмне кылат?

Фергана облусунун Риштан районунда жашаган, атын атагысы келбеген тургун темир тапшыруу талабын жергиликтүү бийликке – маале жыйынына барганда уккан. Темир тапшырбаса, баласына жөлөкпул берилбеси айтылган:

- Эки жашар балама 14 жашка чейинкилерге берилчү жөлөкпул алыш үчүн документ тапшырганы баргам. Маале жыйынындагылар мага 50 кило металл алып келиңиз дешти. Бул талапты биринчи жолу угушум. Айла жок, макул болдум. Бирок үйдө темир-тезек жок эле. Анын баарын улуу балдарым өздөрүнүн мектебине, колледжине тапшырышкан. Араң 15 кило чогулттум. Бирок, бийлик 50дөн кем болбошу керектигин айтышты. Ошондо жетиштүү темир-тезек тапшырбасак жөлөкпулсуз калабызбы, – деген риштандык тургун ушундай талап бар-жогун тактап берүүнү өтүндү.

“Азаттыктын” өзбек кызматы ушундан кийин маале жыйынына кайрылганда, айыл башчысы металл маселеси тегин жерден чыкпаганын айтты:

- Билесизби, бизге жогорку жактан ошондой тапшырма түшкөн. Жыл сайын биздин маале 1 тонна 800 килограмм металл тапшырышы керек. Ошондо ар айда акимиатка 150-200 кило өткөрөбүз.

Ал чогултулган темир-тезек Ташкендеги Бекабад металлургия комбинатына жөнөтүлөрүн билет:

- Комбинаттын иши токтоп калбашы үчүн металл чогултуу да токтобош керек дешти. Ошон үчүн төрт жылдан бери тапшырып келатабыз. Чынында мааледе темир калбай деле калды. А тапшырма дале күчүндө. Ордуна акча бергенге да болбойт, - дейт атын атагысы келбеген айылдык аткаминер.

Өзбекстанда жөлөкпул үй-бүлөнүн үч баласына гана 14кө чыккыча берилет. Бир баланын жөлөкпулу 52 миң сум же 8 доллардай. Эки баланыкы 82 миң сум же 12 долларга жакын акча. Ал эми үч бала үчүн 116 миң сум же 17 доллар төлөнөт.

Бул айыл тургундары үчүн сезилерлик каражат. Ошондуктан маале башчысы документ тапшырганы келгендерди пайдаланып калгысы келгендерин жашырган жок:

- Эми эгер чечим болсо баары бир жөлөкпул беребиз, кармаганга акыбыз жок. Бирок эми элден темир чогулткула деп катуу өтүнөбүз да. Бизди туура түшүнгүлө.

Балалуу аялдардан же аталардан темир талап кылмай көрүнүшү биринчи окуя. Буга чейин окуучулар, мугалимдер, дарыгерлер темир-тезек чогултууга мажбурланганы тууралуу даттануулар түшүп турган.

Тагыраагы, Наманган облусунун Чартак районунда металл бербеген мектеп окуучуларына ыдык көрсөтүлүп, акча талап кылынганы кабарланган. Ал эми Навои облусунда медиктерден темир ордуна 25 миң сум же 3 доллар, Ташкен музыка лицейинин окутуучуларынан 7 доллар талап кылышканы маалымдалган.

Жергиликтүү аткаминерлер өлкө боюнча жайылган мындай талапты Өзбекстан өкмөтү атайын жобо менен бекиткенин айтып беришкен. Аны аткаруу район, облус бийлигине жүктөлгөн. Бирок, ал жобонун тексти ММКларга көрсөтүлгөн эмес.

Советтер Союзу учурунда Кыргызстанда деле окуучулар мектеп талабы боюнча темир-тезек, кагаз чогулткан учурлар болгон. Эгемендиктин алгачкы жылдарында да айрым окуучулар чогултушкан. Кийинчерээк токтогон.

"Эл башы" жер коргогон митингчилерге алкыш айтты

Атыраудагы митинг.

Казакстандын Актөбө жана Семей шаарларында кечээ жер сатууга жана чет элдиктерге ижарага берүүгө каршы жүздөгөн адам катышкан митингдер өттү. Мындай митингдер буга чейин өлкөнүн башка шаарларында да болгон эле.

Бул кошуна өлкөдө 1-июлдан тарта күчүнө кирчү мыйзамдык өзгөртүүлөр айыл чарба жерлерин узак мөөнөткө сатууга жана чет элдик жарандарга 25 жылга ижарага берүүгө жол ачканы турат.

Каршылыкка кабылбаган митинг

Шаршембиде Актөбө шаарындагы Туңгуч президент атындагы гүлбакка жүздөгөн адам чогулуп, Жер кодексиндеги өзгөрүүлөргө каршылык билдиришти.

Жергиликтүү укук коргоочу Ольга Климонованын айтымында, шаар бийлигинин өкүлдөрү алгач топтолгондорду сабырдуулукка чакырып, келишүүгө үндөшкөнү менен улам катары калыңдап бараткан эл аларга баш ийбей койду.

- Митингдеги адамдардын саны улам көбөйүүдө. Башында бир гана киши сүйлөп жатты эле, кийинчерээк эл алдында сүйлөгүсү келгендер да көбөйүп кетти. Акимчилик өкүлдөрү айла жок митингдин катышуучуларына айланып калды. Элди токтото албай жатышат,- деп билдирди укук коргоочу Ольга Климонова.

Климонова мындай митинг болору тууралуу бир күн мурда социалдык желеде маалымат жарыяланганын кошумчалады. Анын айтымында, 27-апрелде түшкү саат бирден өткөндө Туңгуч президент атындагы гүлбактын тегерегине акырындап адамдар топтоло баштаган. Оболу аларды бийлик өкүлдөрү “бакты дарылайбыз” деген шылтоо менен киргизбей койгон. Бирок чогулгандар митингди тротуарда баштап, элдин саны көбөйө баштаганда бийлик өкүлдөрү паркка кирүүгө уруксат берген.

Жер сатпоо талабы менен чыгып жаткан агайындарга бир чети кубанып турам. Жерге деген мамиле дайыма ушундай болсо, элибиз аны кашык каны калганча коргойт деп ишенемин.

Нурсултан Назарбаев

Бул күнү жүздөгөн адам катышкан ушундай эле митинг Семей шаарында да өттү. Шаардагы Жеңиш багына болжол менен түшкү экилерде чогула баштагандардын катары да бат эле калыңдап кеткен.

- Биздин биринчи талабыбыз – жер чет элдиктерге сатылбасын. Экинчиден, айыл чарба жерлери 1-июлдан тарта аукционго коюлат деп жатышат. Биз жер жеке менчикке берилишине каршыбыз, - дейт Семейдеги митингге катышкандардын бири Гүлфайра Жаныбекова.

Жергиликтүү активист Майра Абенованын айтымында, митингчилер менен жолукканы келген шаар акими жана прокуратура өкүлдөрү алардан талаптарын жазып берүүнү өтүнүп, аны жогору жакка жеткирүүгө убада берген. Ушундан соң нааразылыкка чыккандар кайрылууга кол коюп, аны бийлик өкүлдөрүнө тапшыруу менен тарап кеткен. Полиция митингге чыккандарга эч кандай каршылык көрсөтпөй, тек гана байкоо салып турду.

Казак өкмөтү өткөн айда былтыр күздө Жер кодексине киргизилген өзгөртүүлөргө жараша быйыл июлдан тарта айыл чарба жерлерин өлкө жарандарына аукцион аркылуу жеке менчикке сатуу менен чет элдиктерге 25 жылга чейин ижарага берүү тартиби күчүнө кирерин жарыялаган. Ушундан тарта өлкөнүн ар кайсы аймактарынан жер сатууга каршы нааразылыктар чыгып, өткөн жекшембиде Атырау шаарында миңдей адам катышкан ири митинг өткөн. Орол, Астана, Алматы шаарларында да жер сатууга каршы жалгыз адамдык пикеттер болгон.

Казак президенти жер сатууга каршы чыккандарга ыраазы

Мындай нааразылыктардан улам президент Нурсултан Назарбаев 26-апрелде Казакстан калк ассамблеясынын жыйынында сүйлөп жатып, жер чет элдиктерге сатылат деген жалган маалымат таратып, элди козуткандарды мыйзамга ылайык жазалоо керектигин, чет элдиктерге жер сатуу маселеси жоктугун жана ал талкууланбасын билдирди.

please wait

No media source currently available

0:00 0:00:42 0:00
Түз линк

Президент андан ары Орусияда, Бириккен Араб эмирликтеринде жана Европа өлкөлөрүндө жер 49 - 99 жыл аралыгында ижарага берилерин мисал кылып, азыр Казакстанда буга байланыштуу элди көкүтүп жаткандар айыл чарбасы жана жер тууралуу кабары жок деп белгиледи.

Ошону менен катар жерди коргоп чыгып жаткандарга ыраазылык да айтта кетти:

- Деген менен бир жагынан жер сатпоо талабы менен чыгып жаткан агайындарга ыраазымын. Жерге деген мамиле дайыма ушундай болсо, элибиз аны кашык каны калганча коргойт деп ишенемин.

please wait

No media source currently available

0:00 0:00:14 0:00
Түз линк

Бирок президенттин жер сатылат деп чуу көтөргөндөрдү жазалоо керектигин айткан сөзүнөн бир күн өтпөй өлкөнүн эки шаарында жогоруда айткандай, жүздөгөн адам катышкан митингдер өттү.

Актөбөдөгү митинг, 27-апрель, 2016-жыл
Актөбөдөгү жер сатууга каршы митинг
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:50 0:00
Түз линк

Шаматов: Назарбаевге аманатты тапшырдым

Дүйшөн Шаматов Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаевге "Кыз Жибек" поэмасынын кол жазмасын тапшырып жатат. (сүрөт kazpravda.kz сайтынан алынды)

Астанада өткөн Казакстан эл ассамблеясынын жыйынында Назарбаев атындагы университетинде эмгектенген профессор Дүйшөн Шаматов президент Нурсултан Назарбаевге “Кыз Жибек” поэмасынын 1954-жылы жазылган уникалдуу кол жазмасын тапшырды.

Мекендешибиз, билим берүү боюнча илимдин доктору Дүйшөн Шаматов “Азаттыкка” курган маегинде бул кол жазма тууралуу айтып берди:

Шаматов: Президент Нурсултан Назарбаевге тапшырган “Кыз Жибек” поэмасы кол жазма болуп эсептелет. Караганда шаарынан анча алыс эмес жерде Карлаг деген эмгек түзөтүү лагери болгон экен. Ал жакка ГУЛАГга айдалган Советтер Союзунун эр азаматтары жана алдыңкы интеллигенциясы камакта отурушкан.

1954-жылы Карлагда биздин Күзөбай Куранов деген жердешибиз отуруп калат. Лагерде бизге аты белгисиз казак профессор менен таанышат. Ошол профессор “Кыз Жибек” деген казактын дастанын жазып берген экен. Кол жазманы Күзөбай Куранов көп жылдар бою сактап жүрүп, өмүрүнүн аягында өзүнүн туугандарына берет. Андан бери ал кол жазма ошол туугандарында сакталып калат.

Жакында эле ошол кол жазма менин колума тийген. Мен кийин Казакстанга келип, анын тарыхын иликтеп, авторун издеп калганда Казакстан Эл ассамблеясынын өкүлдөрү "ушул сессияда биздин Эл башыбызга тапшырсаң" деп суранып калышты. Мен, албетте, макул болдум.

Бүгүн даңазалуу түрдө атайын чоң жыйында өзүм сөз сүйлөп, Кыргызстандын атуулу экенимди айтып, быйыл Кыргызстанда жарыяланган Тарых жана маданият жылына байлап казак президентине кол жазманы аманат кылып тапшырдым.

Эмне үчүн кыргыз Күзөбай Куранов аны ушунча жылдан бери кастарлап сактап келди? Балким ушунча жылдан бери маанисин аңдабаган адам аны өрттөп жиберет беле, же жоготуп коймок беле. Бирок бул кол жазма сакталып калган. Бул эки элдин бири-бирине жылуу мамилесин, бири-биринин маданиятын баалай билгендигинин мисалы.

"Азаттык": Президент Назарбаев үчүн күтүүсүз болсо керек? Коңшу өлкөнүн лидери менен жеке сүйлөшкөнгө мүмкүнчүлүк болдубу?

Шаматов: Ооба, менимче президент аябай толкунданды. Бул аманаттын кайра өз элине кайтып келгенин, албетте, жылуу кабыл алды. Менимче ал киши оор, катаал заманды дагы бир сыйра көз алдына келтирип, эстегендей таасир калтырды. Себеби бул эки адамдын тагдыры - ошол маалдагы канча миллиондогон эр азаматтардын тагдырын чагылдырган окуя да. Мен китепти тапшырып жатканда Назарбаев колумду бекем кысып, ыраазычылыгын айтып, кайсы жерде иштеримди тактап сурады.

Бул окуя менен казак - кыргыз элинин жакындыгын, алардын орток маданиятынын ичиндеги сый-урматты даңазаласа болот. Биринчи кезекте эмне үчүн ошол казак профессор кыргыз досуна “Кыз Жибектин” кол жазмасын ишенип тапшырган? Эмне үчүн кыргыз Күзөбай Куранов аны ушунча жылдан бери кастарлап сактап келди? Балким ушунча жылдан бери маанисин аңдабаган адам аны өрттөп жиберет беле, же жоготуп коймок беле. Бирок бул кол жазма сакталып калган. Бул эки элдин бири-бирине жылуу мамилесин, бири-биринин маданиятын баалай билгендигинин мисалы.

"Назарбаев аманатты жылуу кабыл алды".
"Назарбаев аманатты жылуу кабыл алды".

"Азаттык": “Кыз Жибектин” көптөгөн жарыяланган варианттары да бар эмеспи. Алар менен таанышып чыктыңызбы? Сиздеги кол жазма эмнеси менен айырмаланат?

Шаматов: Албетте, таанышып чыктык. Менден башка да бул жерде казакстандык адистердин жардамын сурадык. Филологдор, тарыхчылар менен бирге изилдеп чыктык. Казак профессору Сейитбек Кастабасов жана илимпоз Лаура Оразгалиева жакындан жардам беришти. “Кыз Жибектин” 20га чукул варианты бар экен. Биздеги кол жазма кириллица менен ыр түрүндө түшүрүлгөн.

Биз алгач Жусупбек Шайхисламдын вариантына окшош деп ойлосок, кийинчерээк карасак бул кыргыздар менен абдан тыгыз мамиледе болгон, Кыргызстанда бир кезде жашап кеткен Жамбыл Жабаевдин вариантына аябай жакын экени да аныкталды. Таңкалычтуусу Жамбыл Жабаевдин варианты 1980-жылдары басмадан чыгып, Казакстанга караганда Кыргызстанда көбүрөөк таркаган экен. Себеби, Жамбыл Кыргызстанда жүргөндө андан кыргыз акындары үйрөнүп алышкан.

Кийин эки казак илимпоз барып кыргыздардан жаздырып, анан китеп кылып чыгарышкан. Белгисиз казак автору 1954-жылы эле ошол Жамбылдыкына окшош вариантты түрмөдө отуруп жазган экен. Түрмөдө отурган ал казак автордун аты ким? Аны менен Жамбыл Жабаевдин кандай байланышы бар? Ушул азырынча табышмак бойдон турат. Бизге окшогон илимпоздор эми ушунун жандырмагын чечүүбүз керек.

Билим берүүдө Казакстандын тажрыйбасын карайлы

"Азаттык": Дүйшөн мырза, эми өзүңүз тууралуу суроо берсем. Казакстандагы эң алдыңкы деп эсептелген Назарбаев университетинде эмгектенгениңизге канча жыл болду? Дүйнөнүн алдыңкы окуу жайларынан илимпоздор атайын чакырылган университетке кантип барып калдыңыз?

Шаматов: Мен Астана шаарындагы Назарбаев университетинин Билим берүү жогорку мектебине ишке кирүү үчүн 2012-жылы атайын сынакка катышкам. 2013-жылга чейин төрт этаптан турган сыноодон өткөм. Буга Канадада алган билимимдин пайдасы тийди. Үч жылдан бери бул жерде эмгектенем, быйыл жайында эмгек келишимдин мөөнөтү аяктайт.

Мен иштеген жогорку мектепте магистрант жана PhD докторантурада окугандар билим алышат. Билим берүү тармагында ар кандай реформаларды жүргүзө турган, илимий изилдөөлөрдүн негизинде ар кандай жаңы ыкмаларды киргизе алчу адистерди даярдайбыз.

Университет азыр мага келишимди узартууну сунуштап жатышат. Ойлонуп көрөм, менин максатым билимимди, топтогон тажрыйбамды Кыргызстандын пайдасына колдонсом деген ой. Келишим узартылган күндө да көп узабай эле Кыргызстанга кетем.

Казактар беш-алты жылдан бери совет мезгилинен калган илимдин кандидаты, доктору деген түшүнүктөрдөн баш тартып, Европанын системасына ылайык PhD системасына өтүштү. Демек PhD докторантураны аяктаган казак жаштарына эл аралык аренада жумушка орношууда жеңил болот, алардын мобилдүүлүгү өсөт. Бул багытта Кыргызстанда азыр талкуулардын гана үстүндө жүрөбүз.

"Азаттык": Сиз Кыргызстандын жогорку окуу жайларында да эмгектендиңиз. Коңшулар билим берүү жаатында алдыга кеткени белгилүү, эки өлкөнүн системасын салыштырып көрдүңүзбү?

Шаматов: Акыркы 5-10 жылдан бери булар өнүккөн мамлекеттердин университеттери менен такай өнөктөштүк алакада болуп жүрүшөт. Кийин ошол университеттерден адистер келип, бул жакта ар кандай билим берүү стандарттарын киргизүүгө, реформаларды жүргүзүүгө абдан тыгыз жардам беришти. Ошондой эле Казакстанда казак тилинде айтканда “Зияткерлик мектеби” деген мектептер ачылган. Бул интеллектуалдык жактан күчтүү, тандалган балдарды окутуу системасына кирген мектептер. Казакстандын ар бир регионунда мындай окуу жайларды кура башташты. Бул жерде билим берүү эл аралык станддарттар менен жүргүзүлөт. Кийин бул мектептердин тажрыйбасын башка орто окуу жайларга жайылтуу максатын көздөшүүдө.

Эгер жогорку окуу жайларын алсак, аябай чоң реформалар болуп жатат. Мисалы Кыргызстанда көп жылдан бери Болон системасы киргизилди деп жүрөбүз. Бирок ал нерсе бирдиктүү системалаштырылбай жатат. Ал эми Казакстанда Билим берүү министрлигинин демилгеси жана ар тараптан келген чет өлкөлүк профессорлордун кийлигишүүсү менен кыйла иштер алдыга жүрүп жатат.

Анан эң негизги айырма казактар беш-алты жылдан бери совет мезгилинен калган илимдин кандидаты, доктору деген түшүнүктөрдөн баш тартып, Европанын системасына ылайык PhD системасына өтүштү. Демек PhD докторантураны аяктаган казак жаштарына эл аралык аренада жумушка орношууда жеңил болот, алардын мобилдүүлүгү өсөт. Бул багытта Кыргызстанда азыр талкуулардын гана үстүндө жүрөбүз.

Ушулардын баарын баамдап, эмнеси бизге туура келет, кайсы жагы иштейт, кайсы жагы иштебейт деп талдап көрсөк болот. Маселен, биздин адистерибиз көбүнчө алыскы чет өлкөлөрдү карап, ошол жактан эмне үйрөнсөк деп, алардын тажрыйбасын акмалашат. Ал эми чек аралаш коңшу Казакстанда эмне болуп жатат, алардан кандай тажрыйба алсак деп, ушул жакка көңүл бурганыбызда оң болмок. Анткени казактар дагы биздикиндей системадан жаңысына өтүп жатышат.

(сүрөттөр kazpravda.kz сайтынан алынды)

Кизатова: Алматыда митингге даярдык жүрүүдө

Тогжан Кизатова.

Казакстан президенти Нурсултан Назарбаев 26-апрелде "жер маселесин чайкоочулук кылган чагымчылар жоопко тартылышы керек” деп билдирди. Мамлекет башчы мындай пикирин Атыраудагы уруксат берилбеген митингден эки күн өткөндөн кийин айтты.

Атыраудагы сүрмө топ жыйынга чогулгандар Жер кодексине өзгөртүү киргизип, мамлекет ээлигиндеги жерди чет өлкөлүк жарандарга 25 жылга ижарага берүү жобосуна нааразылык билдиришкен.

Акция катышуучулары Казакстандагы чет өлкөлүк полигондорду жабуу, үч тилдүү билим берүгө өтпөө талабын коюп, 21-майга чейин бийликтен жооп күтүшөрүн эскертишкен. "Азаттык" талаштын чоо-жайын тактоо өтүнүчү менен "Демос" бейөкмөт уюмунун жетекчиси Тогжан Кизатовага кайрылды.

"Азаттык": Президент Назарбаевдин билдирүүсүн Атыраудагы митингди уюштурган же катышкандарга каршы кандайдыр бир чара көрүлөт деп түшүнсө болобу?

Кизатова: Коомдогу бир көйгөйдү терең иликтеп, себептерин түшүнүүнүн, калк менен иш алып баруунун ордуна баарын жоопко тартабыз деген, мындайча айтканда, диктатуранын ыкмасы. Биз чындап эле жоопко тартат деп ойлойбуз, Кандай чара көрүлөрүн күтүп атабыз. Кимди тартат, кантип тартат көрөрбүз.

Атырауда азыр кызыктуу бир жагдай болуптур. Митингди уюштурган эки кишиге Ички иштер департаментине чакырган кагаз келиптир. Талгат Аян деген активист ал чакырууну Фейсбуктагы баракчасына илип койду. Биз юристтер укук коргоочу катары аны окудук. Кылмыш кодексинин кайсы беренесине таянып чакырылганын жазышкан эмес. Ал жерде жөн гана Атырауда 23-апрелде мына ушундай иш-чарага катышкан, келбесеңер тигил же бул санкциялар көрүлөт деп айтылган.

Мындай чакырууну тергөөчү кылмыш иши козголгондо гана жиберүүгө акысы бар. Андай болбосо укугу жок. Чакырылгандардын бирөө көрсөтүлгөн күнү департаментке барды, экинчиси Талгат Аян болсо эмне болсо болсун, жоопко тартса тартсын деп барбай койду. Ошол эле маалда Ички иштер департаментинин маалымат катчысы жергиликтүү гезиттерге Атыраудагы митинг боюнча эч кандай кылмыш иши козголгон эмес деп жазыптыр. Биз болсо иш козголгон эле деп ойлойбуз. Бирок элди дүрбөтпөй, тынч кармаш үчүн эле ошентип айтып жатат. Ал эми эртең жагдай кандай болорун айтуу кыйын. Балким тымызын бир чара көрүлөр, 21-майды утурлай ишти эки-үч том кылып чыгарып салышы мүмкүн.

"Азаттык": Активисттер 21-майга чейин бийликке убакыт беришиптир. Башка региондор атыраулуктарды колдошобу? Ушул өңдүү митингдер кайталанышы мүмкүнбү?

Кизатова: Биз билгенден Алматыда даярдыктар жүрүүдө. Бардыгы 21-майга иш-чараларды пландашууда. Тигил же бул облуста чыгат деп так айта албайм. Бирок Атырауда деле эл өзү эле митингге келбедиби. Аларды атайлап эч ким үгүттөгөн эмес. Менимче, казак улутундагылар көпчүлүктү түзгөн аймактарда кандайдыр бир акциялар болушу мүмкүн. Азыр ойлоп отурсам, Өзкемен же Петропавловск жактагылардын чыгарына анча ишенбейм. Бирок Атырауда деле орус, кавказ улутундагылар аз болсо да митингге катышты. Бирин-серин болсо да, “менин жерим” деп чыркырап турду.

P/S Адвокат Кызматованын маегинен кийин, 27-апрелде Казакстандын Актөбе жана Семей шаарларында жерди сатууга жана чет элдиктерге ижарага берүүгө каршы ондогон адамдар митингге чыканын активисттер социалдык тармактарда кабарлап, сүрөттөрдү жарыялашты.

“Азаттык” радиосунун казак кызматы укук коргоочу Ольга Климоновага таянып кабарлагандай, Актөбөдөгү акция президенттин багында өтүп жатат. Митинг жөнүндөгү маалымат уюлдук тиркемеден таратылган. Ал тапта президенттин багына барчу жолду күч кызматкерлери тороп коюшту.

Казакстанда Жер кодексине былтыр киргизилген өзгөртүүгө ылайык, 1-июлдан тарта айыл чарба багытындагы жерлер узак мөөнөткө сатылары жана чет элдиктерге 25 жылга ижарага берилери айтылган. Буга каршы эл нааразылыгын билдирүүдө.

Жекшемби күнү Атырау шаарында жүздөгөн адамдар митингге чыгып, жердин сатылышына каршылыгын билдиришкен.

Президент Назарбаев 26-мартта жер сатылат деп чуу көтөргөн “чагымчылардын” бетин ачып, жазалоо керектигин белгиледи.

Бурьян: Евробиримдик Кыргызстанды колдоону күчөтөт

Евробиримдиктин Борбор Азиядагы өкүлү Питер Бурьян

Евробиримдик Кыргызстандын негизги каржылык донору бойдон калмакчы. Кыргызстанга берилип келген каржылык жардамдын көпчүлүгүн кайтарымсыз гранттар түзөт.

Мындан сырткары жакында Кыргызстанга Европа инвестициялык банкынан жеңилдетилген шартта насыя берүү боюнча макулдашууларга кол койулары күтүлүүдө. Ошондой эле Кыргызстанда өндүрүлгөн айыл чарба продукцияларынын европалык стандартка тууралоо, товарларды текшерүү үчүн Евробиримдик Кыргызстанда лаборатория курууга көмөктөшө турганы белгилүү болду. Бул тууралуу Евробиримдиктин Борбор Азиядагы өкүлү Питер Бурьян “Азаттыкка” курган маегинде билдирди.

Евробиримдик үчүн Кыргызстандын орду

"Азаттык": Евробиримдик негизги баалуулук катары адам укугун жана демократияны өнүктүрүүнү башкы орунга койору белгилүү. Борбор Азияда башка коңшуларына салыштырмалуу демократияны өнүктүрүүгө умтулуп жаткан Кыргызстанга карата Евробиримдиктин саясаты эмнеси менен айырмаланат?

Питер Бурьян: ​Биз Кыргызстанга аймактагы парламенттик демократия жолуна түшкөн өлкө катары үмүт менен карай турганыбызды жашырбайбыз. Бул жагдайда биз Кыргызстандын бул жараянга өтүп жатканда аны колдоого алуу өтө маанилүү экенин түшүнөбүз. Кыргызстандын бул тандоосун ага эч ким таңуулаган жок. Өлкөнүн жарандары жана саясатчылары мына ушул өнүгүү жолун тандап алышты.

Мен мындагы кайсы бир өлкөгө башкаларына караганда көбүрөк артыкчылык беребиз деп айтпайт элем. Тескерисинче, биз аймактагы өлкөлөр менен кызматташууда алардын каалоосун, керектөөлөрүн жана артыкчылык берген багыттарын эске алабыз.
Петер Бурьян

Бул баалуулуктарды кабыл алуу өлкөнүн туруктуу өнүгүүсүнүн кепилдиги деп айтар элем. Анткени мамлекет парламенттик системаны тандоо менен жарандардын буга чейин күткөн үмүттөрүн жана талабын аткаруу аракетин баштады десек болот. Кыргызстан бул кыска убакыт аралыгында көп жакшы жыйынтыктарга жетишти. Евробиримдик бул багытта бардык тараптан аны колдоп, дайыма жардам берүүгө даяр. Анткени биз Кыргызстандын бул демократиялык тандоосун сыйлайбыз. Евробиримдиктин Борбор Азия боюнча стратегиясында андагы ар бир өлкөнүн өзгөчөлүктөрүн, дымагын жана мүмкүнчүлүктөрүн эске алуу менен кызматташуу жагы каралган. Ошондуктан аймактагы биздин колдоо көрсөтүү программаларыбыз менен долбоорлорубуз дагы мына ошол принциптерге негизделген. Демек, мында Кыргызстан артыкчылык берген тандоосу боюнча Евробиримдик менен кызматташуунун өзгөчө жолунда турат.

Ар өлкөнүн “артыкчылыгына” жараша мамиле

"Азаттык": Евробиримдиктин өкүлдөрү Кыргызстан өзүнүн коңшуларына караганда демократиялык өнүгүү боюнча айырмалана турганын өзгөчө белгилеп келишет. Бирок иш жүзүндөгү кызматташууда Евробиримдик жаратылыш байлыгына көбүрөөк ээ болгон Өзбекстан жана Казакстан сыяктуу мамлекеттерге басым жасаганын эмне менен байланыштырууга болот?

Питер Бурьян: Мен мындагы кайсы бир өлкөгө башкаларына караганда көбүрөк артыкчылык беребиз деп айтпайт элем. Тескерисинче, биз аймактагы өлкөлөр менен кызматташууда алардын каалоосун, керектөөлөрүн жана артыкчылык берген багыттарын эске алабыз. Мына ошондуктан биз аймактын ар бир өлкөсү менен кызматташууда эки тараптуу мамилеге көбүрөөк басым жасайбыз. Албетте, мында ар бир өлкөнүн өзүнө тиешелүү көйгөйлөрү бар. Анын ичинде Кыргызстандыкы дагы. Бул тууралуу сиздердин өлкөнүн жетекчилиги менен сүйлөшкөндө дагы аларды ачык талкуулаганбыз. Мени Кыргызстандын өкмөтү менен парламентинин өлкөдө реформаларды жүргүзүү ниети бар экени кубандырат. Биз реформаларды ишке ашыруу багытында сиздердин өлкөдөгү негизги үч тармакты аныктадык. Алар – билим берүү, саламаттыкты сактоо жана жергиликтүү коомдоштуктарды өнүктүрүү багыттары. Ошондой эле буга чейин сот-укуктук тармакты реформалоого колдоо көрсөтүү жана калкты социалдык камсыздоо механизмдерин иштеп чыгууга көмөктөшүү долбоорлорун баштаганбыз. Мунун бардыгы бийликтин жарандардын жашоосун жакшыртуусуна көмөктөшүүгө багытталган. Ошондой эле коррупция сыяктуу көйгөйлөрдү ооздуктоого колдоо көрсөтүү жагын аныктадык. Бул программалардын бардыгы жакынкы келечекте жакшы жыйынтыгын берет деген үмүттөбүз.

“Парламенттик демократияны колдоо улантылат”

"Азаттык": Кыргызстан КМШ өлкөлөрүнөн ичинен биринчилерден болуп, парламенттик системага багыт алганы менен белгилүү. Бирок көптөрү анын жакшы жактарын айтканы менен, өксүктөрү дагы толтура экенин белгилешет. Евробиримдик Кыргызстанда чыныгы жана натыйжалуу парламенттик башкаруу үлгүсүн калыптандыруу үчүн кандайча жардам көргөзө алат?

Питер Бурьян: Бардык эле башкаруу системасынын, анын ичинде парламенттик башкаруунун дагы алсыз жактары жана кемчиликтери бар. Бирок демократияны өнүктүрүү үчүн эч ким эч кайсы жерде андан артык нерсени ойлоп таба элек. Биздин тарыхый тажрыйбаны алганда деле, элдер көчөгө чыгып, коомдогу чыңалууну жана касташууну чыр-чатактар аркылуу чечкенге караганда курч маселелерди парламенттик талкуулар аркылуу чечүү эң эле жакшы жана ыңгайлуу ыкма. Кыргызстандын соңку тарыхында элдик толкундоонун натыйжасында бийлик алмашкан учурлар дагы белгилүү. Ошондуктан сиздер мына ошол белгилүү окуядан соң туура жолду тандадыңыздар. Бул сиздердин өлкөнүн туруктуулугу үчүн абдан маанилүү. Сиздер шайлоо жолу менен өкмөттү, парламентти, керек болсо президентти алмаштыруу мүмкүн экенин далилдей алдыңыздар. Мына ошондуктан бул системаны мындан ары дагы өркүндөтүү жагы турат. Өткөн жумада ачык-айкын шайлоолор аркылуу демократияны өнүктүрүү боюнча программанын алкагында Кыргызстанга 13 миллион евродон ашуун каражат бөлүү тууралуу макулдашууга кол койдук. Анткени, сиздерде соңку шайлоолор тынч жана салыштырмалуу ачык өткөнүнө карабастан, шайлоочулардын тизмелерин тактоо, добуш берүү жана эсептөө системасын өркүндөтүү үчүн алдыңкы ыкмаларды киргизүү маселеси турат. Бул багытта Кыргызстандын өкмөтү менен парламенти алдыдагы шайлоолордун ачыктыгын камсыздоо үчүн бул долбоорду ишке ашырууну тездетүү жагын суранышканын дагы айтпай койууга болбойт.

Өлкөнүн өзгөчөлүгүнө жараша каржылык жардам

"Азаттык": Кыргызстан буга чейин көп вектордуу тышкы саясат жүргүзүүнү жарыялаган. Бирок кийинки кезде Кыргызстан Москвага ыктаган тышкы саясат жүргүзө баштады деп ачык эле айтыла баштады. Кыргыз бийлиги болсо 2010-жылдагы окуялардан кийин Евробиримдиктен Украинага көргөзүлгөндөй күрдөлдүү бир каржылык жардам ала албаганын айткан эле. Мунун себебин эмнеге байланыштуу?

Питер Бурьян: Мен өзү ошол кезде ким-кимге канчалык көп жардам көргөздү жана Кыргызстан өзүнүн тышкы саясатын кайсыл жакка карата багыттап жатат дегенге көп деле токтолбойун деген элем. Биз өнөктөштөрдү Евробиримдик менен башка бир мамлекеттин ортосунда алардын кайсы бирин так аныктап тандашы керек деп мажбурлабайбыз. Бул алардын өзүнүн эркиндеги иш. Анан дагы Евробиримдик Кыргызстанга жардам бере албай калган дегенге макул эмесмин. Ал керек болсо ошол учурда сиздердин өлкөгө баарынан көп жардам берди.

Бардык эле башкаруу системасынын, анын ичинде парламенттик башкаруунун дагы алсыз жактары жана кемчиликтери бар. Бирок демократияны өнүктүрүү үчүн эч ким эч кайсы жерде андан артык нерсени ойлоп таба элек.
Петер Бурьян

Мисалы, 2014-жылдан 2020-жылга чейинки аралыкка белгилеп, биз Кыргызстанга 184 миллион евро кайтарымсыз грант бөлдүк. Бул деген Кыргызстанга жыл сайын 30-40 миллион евро кайтарымсыз грант берилип турат дегенди түшүндүрөт. Европалык инвестициялык банк болсо жакында эле жеңилдетилген шартта Кыргызстанга 70 миллион евро насыя берди. Мындан башка ал банктын өкүлдөрү бул жакка келип, таштандыларды кайра иштетүү, агроишкердикти өнүктүрүү жана суу ресурстарын пайдалануу тармактарын каржылоо боюнча дагы эки кредиттик макулдашууга кол коюп кетишет. Европадагы реконструкция жана өнүктүрүү банкы дагы жакынкы убакта бул жакка атайын келгени турат. Мына ошондуктан Евробиримдиктен ар түрдүү багыттар боюнча ири колдоолор буга чейин дагы болгон жана мындан ары дагы дагы боло бермекчи деп так кесе айта алам. Евробиримдик Кыргызстандын эгемендикти алган жылдарынан бери эң ири донор катары каржылык көрсөтүүдө. Колдоого жана өнүгүүгө берилген каражаттын көпчүлүгү насыя түрүндө эле эмес, кайтарымсыз гранттар иретинде белек катары сиздердин өлкөнүн бюджетине салынып жатат. Бул каражаттар, албетте, алдын-ала макулдашуунун шарттары боюнча жана реформаларды жүргүзүүнүн жыйынтыгына жараша бөлүнүп берилет.

Экономиканы Европа базарына ыңгайлаштыруу

"Азаттык": Канткен менен өлкө азыр деле ири каржылык жардамга жана реалдуу секторго чет элдик инвестиция тартууга абдан муктаж экени белгилүү. Азыр Кыргызстанда чакан жана орто ишкердикти өнүктүрүү үчүн төмөнкү пайыздык үстөктөр менен насыя бере турган европалык банктар жокко эсе. Эки тараптуу кызматташуунун алкагында мына ошондой маселелерди чечүү канчалык деңгээлде реалдуу?

Питер Бурьян: Ооба, биз бул тууралуу көп ирет сүйлөшкөнбүз. Азыр эми инвестициялык банк сыяктуу европалык каржы институттардын насыя берүү өлчөмү көбөйтүлүп, бул жакка келип жатканын дагы бир жолу кайталасам болот. Анын бардыгы азыр айыл чарба жана жеңил өнөр-жайды колдоо боюнча долбоорлорго багыттала турган болду. Бирок ошол эле кезде экономикалык кызматташтыкты өнүктүрүү багытында дагы да болсо пайдаланылбай келген потенциал бар дегенге кошулам. Бул жакка чет элдик ири инвестицияларды тартуу үчүн бир топ факторлор бар. Алардын бири ишкердик үчүн жагымдуу инвестициялык климаттын болушу жана ар кандай тобокелчиликтерди азайтуу жагын айтсак болот. Бул багытта Кыргызстан үчүн дагы аткара турган бир топ конкреттүү иштер бар. Ошон үчүн биз соода-экономикалык байланыштарды күчөтүү максатында жаңы механизмдерди киргизип жатабыз. Евробиримдик Кыргызстанды ВСП+ макамын алган тогуз өлкөнүн тизмесине киргизди. Бул деген биз сиздердин компанияларга жана товар өндүрүүчүлөргө бажы төлөмдөрүсүз жана тоскоолдуктарсыз европалык рынокко киргенге шарт түзүлдү дегенди түшүндүрөт. Бул айрыкча Кыргызстандагы айыл чарба жана жеңил өнөр-жай товарларын Европага экспорттоо үчүн чоң мүмкүнчүлүк экенин айта алам.

"Азаттык": Албетте, теориялык жактан Кыргызстан Евробиримдиктин ВСП+ макамын алган өлкөлөрдүн тизмесине кирүү менен өндүргөн товарларын Европага экспорттосо болот. Бирок иш жүзүндө бул жакта өндүрүлгөн продукциянын техникалык регламентин жөнгө салуу жана европалык стандартка туура келтирүү жагы турат. Ошондуктан талдоочулар бул мүмкүнчүлүктү ишке ашыруу бир топ эле кыйын экенин айтышууда. Бул маселени чечүүдө Евробиримдиктен чынында эле реалдуу жардам болобу же берилген макам кагаз жүзүндө кала береби?

Питер Бурьян: Биздин экономикалык жана соода байланыштарыбызды өнүктүрүү жана Кыргызстандын продукциясынын сапатын жакшыртуу үчүн бул системаны түзүп алуу чынында эле өтө маанилүү. Бул маселелерди чечүүдө дагы бир топ алдыга жылуу болгонун айта алам. Биз бул максатта Кыргызстанда өндүрүлгөн товарларга карата европалык стандарттарды киргизүү боюнча өлкөгө техникалык жардам көргөзмөй болдук. Бул үчүн Европага чыга турган продукциянын сапатын текшере турган эл аралык стандарттагы лабораторияларды куруу үчүн кыргыз өкмөтүнө каржылык жардам көрсөтүү боюнча сүйлөшүүлөр башталды. Анткени европалык стандарттагы лабораториянын сертификатын алган продукциялар гана Европада таанылып, рынокко кире ала турганы белгилүү эмеспи. Бул багытта сиздер өндүргөн товарлардын сапаты гана эмес алардын Европа рыногундагы курч атаандаштыкка туруштук берүү жөндөмдүүлүгүн арттыруу иштерин карап чыгуу дагы бир топ маанилүү маселе.

"Евробиримдик Кыргызстанды колдоону күчөтөт"
please wait

No media source currently available

0:00 0:19:58 0:00

Миграция аялдарды кылмышка түртүүдө

Абактагы аял

Чет элде жүргөн борборазиялык аялдардын жоруктары соңку кездери маалымат булактарында башкы темага айлана баштады.

Башка мамлекетте иштеп жүргөн борборазиялык аялдардын бири баласын сатканы, дагы бири адам өмүрүн кыйган оор кылмыш жасаганы тууралуу күч органдары да байма-бай кабар таратууда. Сыртта жүргөн аялдарды кылмышка аралашып, жосунсуз аракеттерди жасоого эмне түртүп жатат?

Түркияда өзүнүн үч жашар кызын аёосуз сабап жаткан өзбекстандык аялдын жоругу тартылган видео ушул күндөрү кызуу талкууланууда. Бул кылыгы үчүн Түркияда 36 жаштагы Гүлчехра Исакуловага кылмыш иши козголду. Жолдошунун арызынын негизинде энелик укугунан да ажырады. Май айында сот аны беш жылга чейин түрмөгө камоо өкүмүн чыгарышы ыктымал.

Жергиликтүү булактардын кабарына ылайык, Мерсин шаарында жашаган Гүлчехра Исакулова кызын сабап жатканын былтыр декабрда өзүнүн жээни телефонго тартып алган. Бул тасма кийин интернетке тарап кеткен. 30 жаштагы жолдошу Хасан Тайфун тасманы көрүп, сотко кайрылган жана аялы менен ажырашкан.

Быйыл март айында Москвада эки жашар кыздын кесилген башын көтөрүп жүргөн самарканддык аялдын жоругу да дүйнөнү дүңгүрөттү эле.

Прагада журналист болуп иштеген өзбекстандык Садриддин Ашур соңку кездери өз ишмердигинде ушундай окуяларга көбүрөөк туш келе баштаганын айтат:

- Бул бир гана өзбек аялдарынын арасында эмес, чет жакта жүргөн борборазиялык аялдар арасында да көбөйө баштады. Буга менталитеттин таасири бар. Мисалы, баласын сатып жибергендер, ымыркайды көчөгө калтырып кеткендерди алалы. Себеби, анын көбү никесиз төрөлгөн. Аны башкалар билсе, шерменде болорун ойлошуп, ушундай кадамдарга барып жатышат. Ал эми жырткыч мүнөзгө айланган мигрант аялдарга социалдык абал, туруксуздук таасирин тийгизип, психологиялык сокку берет.

Жакында Москвада иштеп жүргөн кыргызстандык 25 жаштагы кыз таанышы менен уюшма кылмыш топ түзүп, мекендештеринин батирлерин тоноп жүргөнү аныкталган эле. Кийинчерээк милиция ал кыздын жасаган ишине бушайман болгону тартылган видеону чыгарган:

- Уурдалган нерселерди төлөп берейин. Канча болсо төлөйүн, бирок арыз жазгандар арыздарын кайтарып алышсынчы, суранам,- деп жалынган эле ал кыз.

Инаш Азим
Инаш Азим

Стамбулдагы Айдын университетинин ага окутуучусу, кыргызстандык Инаш Азим Түркияда кыргызстандык аялдар катышкан кылмыштар тууралуу дээрлик укпаганын, бирок айрым гезиттер кээде кыргызстандык кыздардын сойкулук менен алектенип жүргөнү тууралуу кабар жазган учурлары болорун айтат.

Мунун баарын үй-бүлөдөгү тарбиядан көргөн маектешибиз борборазиялык аялдардын башка мамлекетте жүргөн кезинде жосунсуз аракеттерге баруусуна, биринчиден, өз жашоосундагы социалдык фактор да роль ойносо, экинчиден, чет элдеги менталитеттин таасири тийиши мүмкүндүгүн божомолдойт:

- Орусияга барса башка менталитет, Европада башка, Түркияда башка менталитет. Сырттан келип, анын үстүнө жумушу да жок адам мындай учурда чар жайыт ойлордун кучагында калып, жашоодогу өз ордун таба албай кыйналат. Ошол кездеги рухий боштук аны ар кандай кылмыштарды жасоого же туура эмес иштерге барууга шарт түзөт.

Серепчилер чет жерде аялдардын ар кандай кылмыштарга баруусуна чөйрөсүндөгүлөр же болбосо анын абийирине тийген окуялар да таасир бериши мүмкүндүгүн айтышат. Айрым божомолдорго караганда, Борбор Азиядан башка мамлекетке барып иштеп жүргөн аялдарга мекендеш эркектердин көзөмөлүнүн күчтүүлүгү, алардын эркин жүрүшүнө койбой кысым көрсөткөндүктөрү да түрдүү кылмыштарды жасаганга түртүшү ыктымал.

Өзбек багбаны өрүкзарга сабиз өстүрөбү?

Риштан базарындагы сабиз-пияз.

Өзбекстанда дыйкандар менен багбандарга эми пахта талааларынын чекелерине, атүгүл бак арасына сабиз-пияз өстүрүү милдети жүктөлүүдө.

Өзбек өкмөтү өлкө бюджетине кирешени көбөйтүү максатында айыл чарба азыктарынын экспортун көбөйтүүнү көздөп жатат. Бийликтин пахта жана дан эгиндери үчүн бөлүнгөн жерлерге тийбей туруп, жашылча жана жер-жемиш өстүрүүнү көбөйтүү чечимине ылайык, эми дыйкандар пахта талаасынын чет-бучкагына, багбандар бак арасына сабиз-пияз өстүрүп, өкмөт белгилеген планды аткарышы керек. Бирок айрым багбандар көлөкөлүү бак арасына жер-жемиш өстүрүп, түшүм алуу дегеле мүмкүн эместигин айтууда.

"План 120 пайызга аткарылат"

Өзбек президенти ушул айдын жетисинде атайын жардык чыгарып, өкмөт башчы Мирзиёевге экспорттолчу жаңы жана кайра иштетилген айыл чарба азыктарынын көлөмү менен түрлөрүн көбөйтүү” милдетин жүктөдү. Буга ылайык “Узагроэкспорт” деп аталган жаңы тышкы соода компаниясы да түзүлдү.

Каримовдун бул жардыгын аткаруу үчүн жер-жемиш аянттарын көбөйтүү муктаждыгы чыкты. Бажы төлөмдөрү жана салыктан ар кандай жеңилдиктер берилген "Узагроэкспорт” компаниясынын кампасын толтуруу үчүн фермерлер менен дыйкан чарбаларга жер-жемиш өстүрүү боюнча өкмөттүк буйруктар түштү.

Президент жардыгында быйыл өкмөт 4, 077 миллион тонна мөмө жана жер-жемиштерин сатып алышы керектиги белгиленген. Ага ылайык, жыл соңунда фермердик чарбалар 2, 545 миллион тонна, дыйкан чарбалар 1, 532 миллион тонна айыл чарба азыктарын мамлекет белгилеген баада тапшырууга тийиш.

Учурда Өзбекстанда ушул милдетти фермер жана дыйкан чарбаларына бөлүштүрүү жараяны жүрүүдө.

“Азаттыктын” өзбек кызматына атын ачыкка чыгарбоо шарты менен сүйлөгөн самарканддык бир фермер азыр жер-жерлерде чогулуштар өтүп, өкмөт тапшырмасын 120 пайызга аткарам деген кагаздарга кол койдурулуп жактанын айтат:

- Тапшырманы 120 пайызга аткарасың, эгин талаасынын четине ашкабак, нокот, бак арасына картөшкө, помидор, сабиз-пияз эгесиң, балан тонна кошумча түшүм бересиң деп өкүмзордук кылып жатышат. Буга чейин мындай болгон эмес эле. Салык өлчөмдөрүн да беш барабар көтөрүшкөн, ансыз деле карызга батып отурабыз. Аларга түшүндүрүп атйсаң да угушпайт, "мамлекет саясатына каршы чыгасыңбы?" деп коркутканга өтөт.

Алма-өрүктүн астына помидор өсөбү?

Эс тартканы жер иштетип, өмүрүн багбанчылык менен өткөрүп жаткан бул кишинин айтымында, мөмөлүү бактын арасына сабиз-пияз эгип, анын түшүмү менен мамлекет планын аткаруу эгерим мүмкүн эмес:

- Мындай болбогон ой Ташкентте кеңседен чыкпай, өмүрүндө дыйканчылык кылбаган адамдын гана башына келиши мүмкүн. Картошка же помидор болобу ага суу керек. Тез-тез сугарып турбасаң түшүм болбойт. Бизде суу маселеси барган сайын кыйындоодо. Сууну каяктан алабыз? Анан да бак арасындагы жердин ашып барса 20-30 пайыз бөлүгүнө гана күн тиет. Көлөкөдө урук өнүп чыкканы менен түшүм бербейт. Муну кимге айтабыз, эч ким уккусу келбейт.

Буга чейин Өзбекстанда айыл чарбасында пахтачылыкка көңүл бурулуп келгендиктен багбан-фермерлер өкмөттүн мындай басым-кысымынан четирээк эле. Эми мурда пахтачы-фермерлерге түшкөн мүшкүл алардын да башынча түшчүдөй болуп калды.

- Азыр макул дегенден башка чарабыз жок. Түшүм тапшыруу маалы келгенде базардан сатып алып, өкмөт планын эптеп тапшырарбыз, же дагы акча берип кутулабыз. Болбосо биздин башыбызга да премьер-министр Мирзиёевдин айбалтасы түшөт. Азыр эми көптөгөн багбан-фермерлер бул абалдан жерин таштап кутулмакчы болуп турат, - дейт самарканддык багбан-фермер.

Өзбекстандын Айыл жана суу чарба министрлигинин маалыматына караганда, өкмөт быйыл жыл соңуна карай Орусияга экспорттолчу айыл чарба азыктарынын көлөмүн 500 миң тоннага жеткирүүнү көздөөдө. Бул былтыркыга салыштырганда эки жарым эседей көп. 2015-жылы Өзбекстан Орусияга жалпы наркы 300 миллион долларга тете 200 миң тонна айыл чарба азыктарын саткан.

Каримов Москвага үмүт артууда

Орусия президенти Владимир Путин жана Өзбекстан президенти Ислам Каримов.

Өзбекстан президенти Ислам Каримов Москвага иш сапар менен келди. 26-апрелге чейин созула турган сапары учурунда Ислам Каримов Орусия президенти Владимир Путин менен эки тараптуу кызматташуу, регионалдык жана эл аралык маселелер боюнча сүйлөшүү өткөрөрү кабарланды.

Орусия президентинин маалымат кызматы Ислам Каримовдун иш сапары 25-26-апрелде өтөрүн маалымдады. Жогорку деңгээлдеги сүйлөшүүлөрдө соода-экономикалык, илимий-техникалык жана гуманитардык тармактарда кызматташуунун абалы жана келечеги талкууланат.

Ошондой эле эки өлкөнүн президенттери регионалдык жана эл аралык маселелер, КМШ, ШКУ жана БУУнун алкагында кызматташуу боюнча сүйлөшөт.

Өзбек президентинин маалымат кызматы Ислам Каримов 25-апрелде Москвага жөнөп кеткенин кабарлады.

Орус эксперттери Ислам Каримов Москвада соода-экономикалык эле эмес, аскердик-техникалык жактан кызматташуу жөнүндө сүйлөшөрүн белгилешүүдө.

Орусиянын Мамлекеттик Думасынын эл аралык иштер боюнча комитетинин төрагасы Алексей Пушков Өзбекстан Жамааттык коопсуздук келишими уюмуна кайра кошулат деген пикирде. “Өзбекстан эртеби-кечпи ЖККУга кошулат”, - дейт Пушков.

Орусиядай эле Борбор Азия мамлекеттери мунай, газга баанын арзандыгынан кыйналып турат. Өзбекстан өтө чоң өлчөмдө курал сатып алалбайт. Дүйнөлүк масштаб менен алганда Куралдуу күчтөрү да чоң эмес. Албетте, Кыргызстанга салыштырмалуу чоңураак.
Павел Фельенгауер

1992-жылы Ташкентте түзүлгөн ЖККУга Өзбекстан эки жолу кирип, чыкканы маалым. Ал ошондой эле Орусиянын жетекчилигинде түзүлгөн экономикалык интеграциялык долбоорлорго да катышпай келатат.

Ислам Каримов жалпы жамааттыкка караганда кош тараптуу кызматташууларга артыкчылык берерин “Независимая газетанын” Борбор Азия боюнча кабарчысы Виктория Панфилова жазып чыкты. Ал Москвадагы сүйлөшүүлөрдө негизги көңүл Өзбекстанга курал сатууга буруларын болжолдойт:

- Менин көз карашым боюнча, курал сатуу эң актуалдуу маселе. Мындан бир нече жыл мурун Өзбекстандын Куралдуу күчтөрүн жаңы курал менен камсыздоо боюнча келишим түзүлгөн. Ошол эми аткарылат. Андан сырткары Өзбекстан Орусиянын базарына өзүнүн товарларын чыгарууга кызыкдар.

Орусия азыркы кезде Кыргызстан менен Тажикстандын Куралдуу күчтөрүн модернизациялоо боюнча жардам берип жатканы маалым. Бул эки мамлекеттин болсо Өзбекстан менен чечилбеген маселелери, ошонун айынан карама-каршылыгы бар. Ал карама-каршылыктар курчуп кетүү жагы менен опурталдуу. Жакында эле кыргыз-өзбек чек арасында такталбаган жерге Өзбекстандын аскердик техникасын киргизип коюусу муну далилдеген.

Виктория Панфилованын пикиринде, Орусиянын чатактуу региондорго куралды шыкашы туура эмес. Бирок ага карабай Москва курал сатуудан кайра тартпайт. Бул Тоолуу Карабактын айынан куралдуу кагылышууларга барып турган Арменияга да, Азербайжанга да курал сатуусунан көрүнүп турат.

Орусиянын аскерий талдоочусу Павел Фельгенгауэрдин ырасташынча, Москвада президенттер курал сатуу маселесин сүйлөшүүсү мүмкүн дейт. Ошол эле учурда Өзбекстандын көп өлчөмдө курал сатып алууга чамасы чакталуу:

- Өзбекстан Орусиядан курал сатып алып жүрөт. Азыркы кезде конкреттүү кандай курал сатып алууну сүйлөшөрүн билбейм. Бирок маселе төлөөдө чыгат. Азыр Орусиядай эле Борбор Азия мамлекеттери мунай, газга баанын арзандыгынан кыйналып турат. Өзбекстан өтө чоң өлчөмдө курал сатып алалбайт. Дүйнөлүк масштаб менен алганда Куралдуу күчтөрү да чоң эмес. Албетте, Кыргызстанга салыштырмалуу чоңураак.

Фельгенгауэрдин пикиринде, Өзбекстандын Жамааттык коопсуздук келишими уюмуна кайра кошулуусу мүмкүн. Өзгөчө Ооганстан тараптан коркунуч күчөсө, анын мүмкүнчүлүгү көбөйөт. Өзбекстандын саясатын бир киши аныктагандыктан, ал киши ар кандай чечим кабыл алышы мүмкүн, деп кошумчалады Фельгенгауэр.

Орусия менен Өзбекстандын соодасынын көлөмү Казакстан менен Орусияныкына караганда алда канча төмөн. Кыргызстанга салыштырмалуу, албетте, жогорураак. Расмий маалыматтар боюнча, 2014-жылы Ташкент менен Москванын соода байланышынын көлөмү 4 млрд. долларга жакындаган. Инвестициялык кызматташууда Орусиянын "Лукойл" компаниясы газ тармагына инвестиция салып жатканы маалым.

Ислам Каримовдун орус президенти менен сүйлөшүүсүнө Кыргызстан менен Орусиянын ортосунда Камбар-Ата-1 ГЭСин куруу келишиминин бузулушу жагымдуу шарт түзөрүн эксперттер белгилешүүдө.

АКШ Каримовага жарым миллиард доллар доо артты

Гүлнара Каримова түрк актеру Халит Эргенч менен, Ташкент.

АКШ Юстиция министрлиги өзбек президентинин кызы жана анын шериктерин жарым миллиард долларга байланыштуу айыптап, сотко кайрылды. Иш Гүлнара Каримованын телекоммуникациялык компаниялар боюнча миллиондогон долларлык параларына байланыштуу.

АКШ Юстиция министрлиги Манхэттен федералдык сотуна 21-апрелде кайрылган. Bloomberg агенттиги Кошмо Штаттар өзбек президентинин тун кызы Гүлнара Каримова жана анын бир нече табакташтарын Швейцария банктарындагы 550 миллион долларды кайтаруу талабын аткарбаганы үчүн айыптап жатканын жазып чыкты.

Юстиция министрлиги Гүлнарадан тышкары алты киши менен эки компаниянын үстүнөн арыз жазды. Ал эки компаниянын бири Takilant Ltd Гибралтарда катталган. Ээси өзбек президентинин тууганы деп айтылат.

Арыздын мазмуну баш кеңсеси Амстердамдагы Vimpelcom телекоммуникация компаниясындагы коррупцияга байланыштуу козголгон ишке тийиштүү.

Буга чейин Vimpelcom Өзбекстанда жемкорлук ишке аралашканын моюнга алып, АКШ менен Голландиянын антикоррупциялык органдарына 795 млн доллар жазана төлөөгө макул болгон.

Бирок бул тургай, буга чейинки айыптоолорго да бийлик ак, же көк дей электигин өзбекстандык журналист Фарух Юсуфи айтат:

- Адаттагыдай эле Өзбекстан өкмөтүнөн эч кандай реакция болгон жок. Ушу кезге чейин Гүлнара Каримованын аты Швеция, Швейцарияда да аталган. АКШ расмийлери биринчи жолу Гүлнараны коррупцияга айыпташып, анын атын көрсөтүп, сотко кайрылышты. Ушу кезге чейин Гүлнара Каримова же Өзбекстан расмийлери пара алуу, коррупция, арам акчаны адалдоо жаатында үн катпай койгондуктан, АКШ 550 миллион долларды сот аркылуу төлөтүүнү максат кылды.

2012-жылы Өзбекстанда Ucell бренди менен иш алып барган TeliaSonera аттуу швед компаниясынын коррупциялык көз боемочулуктарын журналисттер иликтеп чыгышкан. Гүлнара Каримованын жемкорлук аракеттери тууралуу алгач мына ушул иликтөөдө айтылган.

Бир жылдан кийин АКШ жана бир катар Европа өлкөлөрү Өзбекстандагы ири каржылык будамайлоолор боюнча өз иликтөөсүн башташкан. Ошондо TeliaSonera, орусиялык VimpelCom жана МТС телекоммуникация компаниялары Гүлнара Каримованын көзөмөлүндөгү ишканаларга өзгөчө ири өлчөмдө пара берүүгө шектелишкен.

Каржы эксперттеринин эсебинде, президенттин тун кызы алган пара бир млрд долларга жакындайт.

Жең ичинен берилген бул акчалар чет элдик компаниялардын Өзбекстандын байланыш базарында кенен-кесир орун алышын камсыздаганы кабарланат.

Мына ушундан соң АКШнын тергөө органдары миллиард долларга жакын акчаны камакка алган. “Азаттыктын” өзбек кызматы ал акчанын көбү – 800 млн. франк Швейцария банктарында экенин жазган.

Быйыл январда Өзбекстан өкмөтү АКШ юстиция министрлигине кат жөнөтөт. Анда өлкө ири жемкорлук схемасынын курмандыгы болгону жана Батыш өлкөлөрүнүн банктарынан камакка алынган акчаларды кайтарууну көздөп жатышканы жазылат. Бирок ошол жемкордук схемасын түзүүчүлөр катары Гүлнарадан башкасынын аттары гана көрсөтүлгөн.

- 2014-жылы сентябрда Өзбекстан Башкы прокуратурасы Рустам Мадумаров, Гаяна Авакян, Нурмухаммад Содиковдордун аттарын тизмектеп, кылмыштуу топко каршы иш ачылганын айткан. Анда Гүлнара Каримованын да аты аталган. Бирок акыркы жолу юстиция министри Музраф Икрамов АКШ өкмөтүнө кат менен кайрылганда Каримованын аты жазылбаган. Анын шериктерин гана атап, “булардын үстүнөн кылмыш ишин ачып, көбүн абакка өкүм кылдык, айыптары тастыкталды, акчаларын кайтарып бергиле” деп өтүнүп кат жазган. Бирок АКШ жана европалык мамлекеттер бул позицияга ишенишпейт. Алар бул жасалган кылмыштардын түбүнө жетип, чыныгы айыпкерлерди жоопко тартууну көздөйт - деп сөзүн улады өзбекстандык журналист Фарух Юсуфи.

Журналист Гүлнаранын аты президенттин кызы болгону үчүн кайра аталбай, жаап-жашырыла баштады деген ойдо.

Ири паракорчулукка айыпталгандан кийин Гүлнара Каримова Өзбекстандын өзүндө да кысмакталат. 2014-жылы үй камагына алынып, ошондон бери анын тагдыры элге белгисиз.

2014-жылдын майында адам уурдады деп айыпталып, анын жарандык никедеги күйөөсү Рустам Мадумаров 9, жардамчысы Гаяна Авакян 6 жылга эркинен ажыратылган.

Апрелдин башында болсо Каримованын жеке бухгалтери делген Нурмухаммад Садыков 18 жылга кесилди. Бирок ага кайсы сот, кандай айып такканы коомчулукка али белгисиз.

Казакстанда жер сатууга каршылар чыкты

Атырау шаарында митингге катышкан жүздөгөн адамдар, 24-апрель, 2016

24-апрелде Атырау шаарында митингге катышкан жүздөгөн адамдар жер сатууга каршылык билдирди. Бийлик “Жер кодексине” өзгөртүү киргизүү аркылуу жерди чет өлкөлүктөргө сатууну көздөйт деп айыпташты.

Казакстандын Атырау шаарынын Исатай-Махамбет атындагы борбордук аянтына жекшемби күнү миңдин тегерегинде адам чогулуп, өкмөттүн жер сатуу боюнча чечимине каршылыгын билдиришти.

Бийлик “Жер кодексине” өзгөртүү киргизүү аркылуу жерди чет өлкөлүктөргө сатууну көздөшүүдө деп айыпташты.

Шаар жана облус бийлигинин жетекчилери аянтта чогулган элдин алдына чыгып, “Жер кодексине” өзгөртүү киргизүү коомчулуктун кызыкчылыгына каршы келбесин түшүндүрүүгө аракет жасашты. Бийлик өкүлдөрү ошондой эле митингге уруксат берилбегендигин жана акцияга чогулгандар тарап кетүүсү керектигин эскертишти.

Ал эми митингдин уюштуруучулары шаар бийлигине уруксат сурап кайрылышканын, бирок ал кароосуз калганын айтышат. Митингчилер бийликтин тарагыла дегенине карабай аянтта бир нече саат турушуп, өз талаптарын коюшту.

Жашы улгайып калган аял жерди сатууга жол бербөө талабын койду:

- Жерди сатабыз деп жатат. Сатса анда бүттү. Депутаттардан кайыр жок. Алар жат десе жатат, отур десе отурат. Биз ушинтип жыйналып, бир муштум болушубуз керек. Жерди саттырбайбыз. Атам десе атсын мына!

Дагы бир жаран:

- Атырау жаштары келгениңиздерге рахмат. Алланын атынан ыраазылык билдиребиз. Мына эстелиги турган Исатай-Махамбет атабыздын арбагы ыраазы болсун. Бул аталарыбыз мына ушул жер үчүн, келечек үчүн, боштондук үчүн башынан айрылган. Алар байлык-дүнүйө деп жүргөн эмес. Алар жер деп жүрүшкөн.

Атырауда жер сатууга каршы митинг болду
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:26 0:00

Митингге көптөгөн полиция кызматкерлери жана атайын кызматтардын өкүлдөрү көз салып турду. Алар чогулгандарга каршы күч колдонушкан жок.

Атырау облусунун акими Нурлан Ногоев митингчилердин арыз-доосун өкмөткө жана парламентке, Астанага жеткирерин билдирди.

Казакстанда “Жер кодексине”киргизилген өзгөртүүлөр июль айынан тарта күчүнө кирет. Ага ылайык жерди аукцион аркылуу жеке менчикке сатууга, чет өлкөлүктөргө 25 жылга чейин ижарага берүүгө уруксат берилет. Мындай өзгөрүүлөр казак коомунда кызуу талкуу жаратууда.

Коңшу өлкөдө Нурсултан Назарбаев отуз жылга жакын убактан бери бийлик башында турат. Бийликке каршы чыккандарга кескин чаралар чектелет. Мындан бир нече жыл мурун Жаңы-Өзөн шаарында нааразылык акциясына чыккандарга каршы курал колдонулганы маалым.

Мунайга баанын арзандашы Казакстанда улуттук валюта - теңгенин курсун төмөндөтүп, экономикалык кыйынчылыктарды жаратты.

Казак бийлиги болсо экономикалык кризис учурунда мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоо өткөрдү.

Атырауда жер сатууга каршы митинг болду

Атырауда жер сатууга каршы митинг болду
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:26 0:00

"Атсын, бирок жерди саттырбайбыз"

"Атсын, бирок жерди саттырбайбыз"
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:14 0:00

AI Ташкент-Москва кызматташтыгын сындады

Amnesty International уюму кыйноолорду токтотуу талабы менен Өзбекстандын Берлиндеги элчиканасынын жанында уюштурган акция. 2014-жыл, октябрь.

Эл аралык Amnesty International уюму Орусия бийлигине кайрылып, өзбекстандык жарандарды мажбурлап мекенине кайтаруу аракетин токтотууга чакырды.

Укук коргоочулардын маалымдашынча, саясий көз карашынан улам Орусияда башпаанектеп жүргөн өзбекстандыктар зордоп артка жөнөтүлгөндөн соң өз мекенинде кыйноолорго кабылып жатышат. Бул абалды билсе да Ташкент менен кызматташып жаткан Москванын аракетин адистер туура эмес деп сыпатташууда.

Amnesty International уюму 21-апрелде жарыялаган баяндамада Орусия Өзбекстандагы кыйноолорго “кол кабыш кылып жатканы” айтылат. Адистер орус бийлиги мекенине кайтарылган өзбекстандыктар азаптуу күндөргө туш болорун билсе да, Ташкенттин күч органдары менен кызматташтыкты улантып жатканын белгилешет.

Жон Далхизен, Amnesty International уюмунун Европа жана Борбор Азия боюнча программалык директору
Жон Далхизен, Amnesty International уюмунун Европа жана Борбор Азия боюнча программалык директору

​“Кыйноого багыт алган жол: Орусиядан мигранттарды уурдап, зордук менен Өзбекстанга жөнөтүү” деп аталган документте Москва өзбек бийлигинин экстрадиция боюнча өтүнүчүнөн баш тарткан учурлар чанда гана кездешери жазылган. Баяндамада саясий көз карашынан улам Орусияда башкалкалап жүргөн кишилердин уурдалып, Ташкентке өткөрүлүп берилиши сынга алынган.

Amnesty International уюмунун Европа жана Борбор Азия боюнча программалык директору Жон Далхизен мындай “уурулукту” жана депортацияларды токтотууга чакырууда:

- Өзбекстанга жөнөтүлгөн кишилердин баары суракка алынат. Баары кыйноого кабылат. Орусия, тескерисинче, кыйноолорду азайтуу, сот адилеттүүлүгүн орнотуу боюнча Ташкентке басым жасаса жакшы болмок.

Мирсобир Хамидкараев түрмөдө
Мирсобир Хамидкараев түрмөдө

Соңку үч жылдан бери Адам укуктары боюнча Европа соту Орусияда жүргөн өзбекстандыктар арасынан 17 кишини мажбурлап мекенине кайтаруу боюнча чечимди жокко чыгарды. Ага карабай Ташкент-Москва кызматташтыгы уланууда. Бул жаатта тараптар кандайдыр расмий комментарий берген учурларды да кездештирүү кыйын.

Эки жыл мурун ишкер жана кинопродюсер Мирсобир Хамидкараевди Москвада белгисиз кишилер уурдап кетишкен. Аны орус жана өзбек күч органдары биргелешип кармоо операциясын жүргүзүп, уурдоо жолу менен Ташкентке жеткиришкени бир айдан соң билинген. Андан бери камакта жаткан Хамидкараевге тагдырлаш кишилер Өзбекстанда ондоп саналат.

Батыш мамлекеттери Өзбекстанда адам укуктарынын абалы начар экенин айтып, көп жылдан бери сындап келишет. Ага карабай, соңку кездери бийликтин саясатын сындап, мекенинен кетүүгө аргасыз болгон өзбекстандыктар Орусияда кармалып, артка жөнөтүлгөн фактылар көбөйгөн.

Казакстанда бачабаздарга жаза катуулады

Иллюстрация

Казакстанда бачабаздык кылгандарга жаза күчөтүлдү. Эми мындай айып менен жаза өтөп бүткөндөргө химиялык кастрация да жасалат. Ушуга окшош мыйзам долбоору Кыргызстанда да парламенттин өткөн чакырылышында жазылып, өтпөй калган эле.

Өткөн айда казак парламенти баланын укугун коргоо боюнча бир катар мыйзам актыларына өзгөртүү жана толуктоо киргизген. Ага 21-апрелде президент Нурсултан Назарбаев кол койду.

Казакстандык адвокат Жохар Утебековдун айтымында, жаңы мыйзамда мурдагы айрым жеңилдиктер алынып, жаза күчөтүлдү:

- Жаңы Кылмыш кодексине ылайык, жашы жетелек экенин билип туруп зордуктагандар ондон он беш жылга чейин кесилет. Ал эми кичинекейлерди зордуктагандар 20 жылга чейин же өмүр боюу эркинен ажыратылат. Бир топ жеңилдиктер да жоюлду. Азыр шарттуу кесүү, мөөнөтүнөн мурда бошотуу, элдешүү дегендей мүмкүнчүлүктөр жок.

Бул айып менен абак мөөнөтүн өтөп чыккандарга “сексуалдык зомбулуктун алдын алуу” үчүн химиялык кастрация жасалып, атайын инъекция сайылат. Бирок бул сот чечими менен гана жүргүзүлөт.

2015-жылы Казакстанда жашы жете электерге сексуалдык зомбулук көрсөткөн 800 факты катталган. Адистердин айтымында, өлкөдө укук коргоочуларга, тартип сакчыларына кайрылбагандар андан кыйла көп болушу мүмкүн.

Ошентсе да, казакстандык укук коргоочу Айна Шорманбаева өлкөдөгү сот акыйкаттыгындагы көйгөйдү эске алып, мыйзамдагы химиялык кастрация пункту эрте кабыл алынып калды деген ойдо:

- Сот дурус караса, адилет соттук стандарттарды сактаса гана бул жазаны колдонууга мүмкүн. Бирок бизде андай болбой жатпайбы. Сот тарабынан адилетсиз чечимдер, укук бузуулар көп катталат. Ошон үчүн бул мыйзам долбоору эртерээк кабыл алынды деп ойлойм.

Акыркы жылдары кыргызстандык маалымат каражаттарында да жаш балдарга, өспүрүмдөргө сексуалдык зомбулук көрсөткөндөр тууралуу байма-бай чагылдырылып келет.

Жогорку Кеңештин өткөн чакырылышында бачабаздарды химиялык кастрациялоону жактаган мыйзам долбоору сунушталып, өтпөй калган. Коомчулукта керек болсо зордукчулдарды бычуу, өлүм жазасына тартуу чакырыктары да айтылган.

Ошо кездеги вице-премьер министр Дамира Ниязалиева химиялык кастрация узак убакыт менен көп акча талап кылары белгиленген. “Зөөкүргө төрт ай сайын укол сайып туруу керек. Ал дары өтө кымбат, бир кишиге 1200 доллар сарпталат" деп айткан жайы бар.

Бул жаатта Казакстан жазаны кандайча ишке ашырары азырынча белгисиз. Мындай жаза чарасы башка бир катар өлкөлөрдө киргизилген. Мисалы, Германия, Британия, Дания жана Швецияда соттолгондордун ыктыяры менен инъекция сайылат.

Ал эми Чехияда бул мажбурлап жасалат. Ошон үчүн Европа Кеңеши бул өлкөнү сындап келет. Комитет сексуалдык каалоону алсыратуучу дары адамдын башка органдарына зыян алып келерин, табигый мүмкүнчүлүктөрүнөн мажбурлап ажыратуу адам укуктарын бузарын белгилейт.

Бул чара айыпкерге жетиштүү маалымат берилип, анын макулдугу менен гана колдонулушу керектигин эскертип келет.

Тажикстанда мечиттер үйгө айланууда

Үй катары пайдаланылып жаткан мурунку мечит. Тажикстан, Куляб.

Тажикстан бийликтери мыйзамсыз салынган мечиттерди үйгө муктаж кишилерге өткөрүп берүүнү улантууда. Соңку алты жылдан бери миңден ашуун мечит турак жайга айланды.

Жергиликтүүлөрдүн айрымдары шарият мыйзамы менен алганда, муну туура эмес деп эсептешет. Кээ бир эксперттер мындай аракетти диний ишенимди маскаралоо деп сыпатташат.

45 жаштагы Савсан Жонова үч айдан бери уулу менен Кулябдын Хатти-Рах көчөсүндөгү жаңы үйдө жашап жатат. Алар очок жайган имарат буга чейин мечит болчу.

“Азаттык” радиосунун тажик кызматынын кабарчысы Савсан Жонова менен жолугуп, абалынан кабар алды. Көрсө, үй-жайсыз бул аял соңку алты жылдан бери Тажикстан коммунисттик партиясынын Кулябдагы кеңсеси жайгашкан имаратта, тар бөлмөдө эки баласы менен күн кечирип жүрүптүр.

Савсан Жонова. Тажикстан, Куляб шаары, 20-апрель, 2016-жыл.
Савсан Жонова. Тажикстан, Куляб шаары, 20-апрель, 2016-жыл.

- Бийликтегилерге ыраазымын. Бар болушсун. Он беш жыл мурун жолдошум менен ажырашкам. Эки балам менен көчөдө калган кезимде эч кайсыл тууганым башпаанек берген эмес. Үй сурап акимчиликке, парламентке бир канча ирет кат жазгам,- дейт Савсан Жонова.

Ал азыр баш калкалап турган имаратты эки жыл мурун Хатти-Рах көчөсүндө жашагандар мечит үчүн салышкан. Ошондуктанбы, жергиликтүүлөр “бул жер намаз окуу максатында курулган” деп, үй катары пайдалануу туура эместигин белгилешүүдө.

Савсан Жонова бул көчөнүн тургундары анын келишин анчейин жактырышпаганын, бир жолу кимдир бирөө “фашист” деп тилдегенин айтат:

- Кээ бир коңшулардын үстүнөн прокуратурага даттандым. Кээде билгизбей электр тогун үзүп коюшат. Андан башка да толгон-токой көйгөйлөрдү даярдап турушат.

Куляб мэриясы мечиттерге тургундарды жайгаштырардан мурун жергиликтүү эл менен жолугуп, алардын макулдугу алынарын белгилейт. Шаар акиминин орунбасары Кенжамо Мажидова Савсан Жонованы көчүрүп барардан мурун да адамдардын макулдугу алынганын, бирок акыркы кезде маселе жаралганын билдирди:

- Алгач биз ал мечитке ошол эле аймакта үй-жайсыз жүргөн бирөө-жарымды жайгаштырсакпы деп ойлогонбуз. Андай адам чыкпады. Кийин биз мечитти спорт залга айлантууну сунуштадык. Бирок жергиликтүүлөр “Мечит оюн ойночу жай болмок беле” деп каршылык билдиришти. Ошондон кийин укук коргоо органдары менен кеңешип, Савсан Жонованы ал жерге жайгаштырдык. Бизге жеткен маалыматтар боюнча, ал жердин жашоочулары мечитти кайра алууну көздөп жатышыптыр. Бирок документтер эчак эле Жонованын наамына катталган.

Тажикстандагы мечиттердин көбү үйү жок жарандарга жашоого берилген
Тажикстандагы мечиттердин көбү үйү жок жарандарга жашоого берилген

“Азаттыктын” кабарчысы бул маселеде көчө комитетинин башчысы Шарифжан Талабовду да кепке тартты. Анын айтымында, Жонованын мечитте жашап жатканына элдин баары эмес, кичүү бир топ гана каршы болуп жаткан экен.

Расмий кабарларга ылайык, Куляб шаарында жалпысынан 54 мечит мыйзамсыз курулганы аныкталган. Алардын айрымдары үй-жайсыз кишилерге берилсе, айрымдары эс алуучу жайларга айланды.

Тажикстанда мыйзамсыз салынган мечиттерди үйгө муктаж адамдарга өткөрүп берүү алгачкы тажрыйба эмес. Былтыр Ховалиң районунун расмийлери да беш мечитти турак-жайы жокторго каттаган.

Мечиттерди үй жана коомдук жайларга айлантуу боюнча иштер 2010-жылы Абийир жана дин эркиндиги жөнүндөгү жаңы мыйзам кабыл алынгандан соң башталган. Андан бери миңден ашуун диний имараттар үй жана эс алуучу жайларга айланды.

Тажикстандык эксперттердин айрымдары муну сындап, элдин 90 пайыздан көбү мусулман коомун түзгөн мамлекетте мечиттерге мындай мамиле жасоо диний ишенимдерди маскаралайт деп айтышкан эле. Бийлик болсо мечиттер мыйзамдуу жол менен, атайын уруксат кагаз алынгандан соң курулушу керектигин белгилеп, ар ким каалаган жерине сыйынуучу имарат сала берсе тыюу салынган агымдардын жайылышына шарт түзөт деген негизди карманат.

Кыргыз-өзбек чегиндеги өтмөктүн табышмагы

Баткен - Кадамжайдагы кыргыз чек арачылары. (Сүрөттүн азыркы окуяга тиешеси жок)

Кыргыз-өзбек чек арасында жер астынан казылган жашыруун өтмөктүн бир учу Баткендин Кыргыз-Кыштак айылынан табылды.

Өткөн айдын соңунда өзбек тарап Алты-Арык районунда чек арага жакын бир үйдүн короосунан жер астындагы өтмөк табылганын, кошуна жашаган кыргыз-өзбек жарандары ал аркылуу алыш-бериш кылып турган болушу ыктымалдыгын жарыялаган.

Жер астындагы "кадамжай"

Чек арадагы жашыруун өтмөктүн экинчи учу Кыргызстандан табылганы тууралуу маалыматты 18-апрелдин кечинде Өзбекстандын Улуттук коопсуздук кызматынын мамлекет чек арасын коргоо комитети таратты. Анда кыргыз чек арачылары издеп-иликтөө иштеринин натыйжасында өткөн айдын соңунда бир учу Өзбекстандын аймагынан табылган жер астындагы өтмөктүн экинчи учу Кыргызстандын Кыргыз-Кыштак айылында жашаган бир тургундун короосунан табылганын кабарлаганы айтылат.

Өзбекстандын чек ара кызматы 25-мартта Фергана облусунун Алты-Арык районундагы бир үйдүн короосунан жер астындагы жашыруун өтмөк табылганын жарыялап, анын экинчи учун табууну кыргыз тараптан суранган. Кыргызстандын Чек ара кызматы менен башка тиешелүү органдары дароо издөө иштерин баштап, алгач эч кандай өтмөк, же тешик табылбаганын, издөө уланып жатканын билдирген. Колдо казылган ошол тоннелдин экинчи учу эми Баткендин Кадамжай районундагы Кыргыз-Кыштак айылынан табылып отурат.

Бул маалыматты “Азаттыкка” Кыргызстандын чек ара кызматынан да ырасташты.

- Өзбекстандан чек арада тоннел табылганы тууралуу маалымат түшөр замат Кыргызстандын чек ара кызматы башка тиешелүү органдар менен биргеликте издөө иштерин баштаган. Анын натыйжасында ошол өтмөктүн экинчи учу Кадамжайдын Кыргыз-Кыштак айылынын чет жакасында жашаган бир тургундун сарайынан чыгары белгилүү болду. Азыр иликтөө иштери жүрүп жатат, анын жыйынтыгы кандай болорун күтүп жатабыз. Азырынча мындан башка маалымат айта албайбыз, - деген Чек ара кызматынын маалымат бөлүмүнүн өкүлү Сажира Чоколоева 16-апрелдеги эки тараптуу жолугушууда кыргыз чек арачылары өзбек тарапка өтмөктүн экинчи учу табылганы боюнча маалымат бергенин кошумчалады.

Маалыматка караганда, өтмөктүн жалпы узундугу 110 метр, бийиктиги 70, эни 60 сантиметрдей. Жер үстүнөн 7-8 метрдей тереңдикте казылган.

please wait

No media source currently available

0:00 0:02:12 0:00
Түз линк

Айласыздыктан чыккан амалбы?

Тараптар бул жолду аткезчилер пайдаланып жүргөнүн божомолдоодо. Мурдараак өзбек бийлиги тоннел экстремисттик максатта колдонулуп жүргөн болушу ыктымалдыгын да билдирген жайы бар. Учурда анын чоо-жайын, кимдер казганын жана кандай максатта колдонулганын Улуттук коопсуздук мамлекеттик комитети иликтөөдө. Тергөө иштери аяктамайын ал тууралуу маалымат берилбестиги айтылып жатат.

Сөз болуп жаткан Кыргыз-Кыштак айылы Өзбекстандын Борбалык айылы менен чектешет. Эки айылды ортодо бир чоң жол гана бөлүп турат.

Алты-жети жылдай мурдараак, өзбек тарап чек арасын бир тараптуу жаап койгонго чейин кошуна эл кадимкидей алыш-бериш, соода-сатык кылып, биринде жок товарды экинчисинен алып турган. Чек ара жабылганы аткезчилик күчөп, эл товар өткөрүүнүн ар кандай айла-амалын издей баштаган. Бул өтмөк да аргасыздыктан чыккан ошондой айла-амалдын бири катары сыпатталууда.

Кадамжайдын Кыргыз-Кыштак айыл өкмөтүнүн башчысы Кутман Коргонбаев бул өтмөк 2013-жылдын этегинен тарта иштей баштаганы божомолдонуп жатканын айтат:

- Чек арада жер астынан өтчү жол табылганын укканда биз деле аябай таң калдык. Аны ошол үйдүн ээсинен башка эч ким, колу-коңшулары да билбептир. Чек ара кызматынын, УКМКнын, милициянын өкүлдөрү келип текшеришти. Алгачкы иликтөөлөрдө бул өтмөк чек ара жабылгандан кийин, 2013-жылдын этегинен тарта иштей баштаганы белгилүү болгонун уктук. Эми ал кандай кызмат аткарганын, кандай товарлар өтүп турганын тергөө аныктап жатса керек. Тергөө аныктамайын бир нерсе дешке биздин акыбыз да жок го. Кандай болсо да бул биз үчүн, ушул Кыргыз-Кыштак айылынын калкы үчүн да күтүүсүз, таң каларлык иш болду.

Айыл өкмөт башчысы өтмөк табылган короо Кыргыз-Кыштак айылында жашаган бир аялга таандык экенин, азыр ал ден соолугуна байланыштуу ооруканада жатканын кошумчалады.

Өзбекстан Кыргызстандагы 2010-жылдагы окуялардан кийин чек арасын бир тараптуу жаап, а түгүл чек ара тилкелерин бойлото аң да казып салган. Чек ара жабылышы кошуна эки элдин ортосундагы соода-сатыкты кан буугандай токтоткон. Мындай абал эки ортодо аткезчилик күчөшүнө алып келип, ал карапайым адамдар менен чек арачылар ортосунда адам өлүмү менен коштолгон чыр-чатактарга чейин жеткен учурлар да бар.

Өзбекстанда интернеттин таасири артууда

10-апрелде тараган видеодо күч кызматкери аялдын бетине тепкен.

Өзбекстанда социалдык тармактагы нааразылыктардан улам карапайым жаранга күч колдонгон милиция кызматкери жумуштан алынды. Өзбекстанда коомдук пикир менен эсептешүү чанда гана кездешет.

Соңку учурда күч кызматкерлеринин зомбулугуна кабылгандар тартылган тасмалар интернетке байма-бай чыга баштады.

Интернетке 10-апрелде тараган видеодо милиция кызматкери жерде ыйлап жаткан 55 жаштардагы аялдын бетине тээп, үнүн чыгарбоону талап кылган. Окуя Ташкендин Учтепа районундагы Фарход көчөсүндө болгону тууралуу социалдык тармак колдонуучулары жазып, акыл-эси жайында эмес аялга күч колдонгон тартип сакчысын кескин сындашкан. Кийинчерээк аялды тепкен милиционердин аты-жөнү Иззатилла Хашимов экени аныкталган.

“Азаттык” радиосунун өзбек кызматы аны менен байланышкан учурда окуя видеого жазылып, тарап кеткенине карабай Хашимов “аялды тепкен эмесмин” деп танган:

- Мен аялды тепкен эмесмин. Ал психологиялык жактан оорулуу аял экен. Адамдарга атырылып, машинелерди уруп, капотко чыгып отуруп алганга аракет кылган. Анан бизге коңгуроо болгон. Жарандардын тынчтыгын алып жатыптыр. Жаш балдарды кууп жүрүптүр. Анан биз 103кө чалып, аны догдурларга берип жибердик. Тепкен эмесмин. Жарандар карап турса, кантип тебем? Тепкен жокмун деп жатам мен сизге!

Окуядан он күн өтүп, коомдук жайда аялга зомбулук кылган милиционер жумуштан алынганы расмий кабарланды. Буга социалдык тармактардагы нааразылыктар себеп болгону айтылды.

Жарандык журналистика жана социалдык желелер боюнча адис Толкун Умаралиев адилеттүүлүккө жетүү үчүн интернеттин ролу негизги күчкө айланып баратканын белгилейт:

Толкун Умаралиев
Толкун Умаралиев

- Өзбекстан сыяктуу адам укуктары тепселенген мамлекетте, көз карандысыз укук коргоочулар дээрлик жок болсо да, басым астында болгон коомдо социалдык тармактардын пайдасы тиет. Президентке миң жолу кайрылуу жолдосоңуз да, же милицияга, мамлекеттик кеңселерге бир канча ирет арыз жазсаңыз да сиздин даттанууңузду укмаксан болуу ыктымалдуулугу жогору. Ошондуктан эң оңой жолу, кандайдыр адилетсиздикти көрсөңүз аны сүрөткө же видеого тартып, Ватсап, Фейсбук же башка желелерге жарыялашыңыз керек. Албетте, өзүңүздүн да коопсуздугуңузду ойлогонуңуз дурус. Коомчулуктун пикири баары бир күчүн көрсөтөт.

Өзбекстандык милиционердин интернетке тараган сүрөттөрүнүн бири.
Өзбекстандык милиционердин интернетке тараган сүрөттөрүнүн бири.

Өзбекстанда күч кызматкерлеринин, дегеле кандайдыр бир мамлекеттик кызматта иштегендердин карапайым калкты тилдеп, кол көтөргөнгө чейин барышы көнүмүш болуп калган. Ошондуктан эл аларга үн чыгарып сүйлөгөндөн айбыгышат.

Ага карабай соңку кездери өзбекстандык тартип сакчыларынын кылык-жоруктары тартылган видеолор интернетке байма-бай чыга баштады.

Былтыр декабрда Ташкендин Чиланзар районунда кумсалардын батирине бастырып кирип, аларды сабаган тартип сакчыларынын тасмасы тараган. Кийинчерээк ал милиционерлер жумуштан алынган. Кумсаларды келтектеген формачандардын погонун жыйын учурунда райондук милиция башчысы жулуп алган.

Андан мурдараак Ташкен шаарында милициянын токмогуна кабылганын айтып, арызданган аялдын өзү сот жообуна тартылган эле. Аны бийлик өкүлүнө каршы чыкканы үчүн жазалашкан.

Быйыл март айында Самарканда эки милиционер бир аялга күч колдонуп, машиненин багажына салганга аракет жасап жатканы тартылган видео чыккан. Окуя шаардык ички иштер бөлүмүнүн жанында болгон.

Тажикстан жаңы шаар кура баштады

Президент Эмомали Рахмон жаңы шаарды түптөө аземинде, 2015-жыл.

Тажикстан 25 жылдык эгемен тарыхында өлкөдө биринчи жолу жаңы шаар куруп жатат. 250 миң адамга эсептелген Сайхун шаары Согди облусунда Хожент калаасынан алыс эмес жерде жайгашат. Жеке менчик үйлөрдөн тышкары шаарда көп кабаттуу 19 кичирайон жана 40 миң үй-бүлө жашай турган коттеждер курулат.

Байкоочулар азырынча бул дымактуу пландын аз гана бөлүгү ишке ашканын, алдыда жумуштар арбын экенин белгилешет.

Мазбуд Махдудов бардык туугандары, агалары, таякелери, эже-жезделери болуп жалпысынан 18 үй-бүлө жаңы шаарга көчүп келүүнү чечишкен. Мазбуд Айни районунда туугандардын бардыгы үч үйгө батпай, кыйналып кетишкенин айтты.

- Биз тоолуу жерде жашагандыктан жер жетишпейт, ошондуктан бул жакка көчүп келүүнү чечтик. Жер сатып алдык, акырындан курулушту баштадык. Бул жерде 100 чарчы метрлик агамдын үйү курулат, анын пайдубалын бүткөндөн кийин менин үйүмдүкүн баштайбыз.

Үйлөрдү даяр долбоорго салып көчүп келгендер өзүлөрү курушат. Даяр долбоорлорду шаар акимчилигинен тандап алса болот. Мазбуд анын үй- бүлөсүнө шаардын четиндеги алты сотук жер тилкеси бекер сунушталганын айтат. Бирок үй-бүлө кеңешип, борбордон эле жер сатып алууну чечкен. 10 сотук жер тилкеси жаңы шаарда 600 доллар турат. Мазбуд ар бир үйдүн курулушуна болжол менен эки миңден доллар сарпталарын эсептеп чыккан.

Шаардын башкы архитектору Абдугафор Хайдаров облус бийликтери миңдеген үй-бүлөлөргө жер тилкелерин бөлүп бергенин ырастады:

- Беш миңдей үй-бүлөгө жеке курулуш үчүн жер тилкелерин бөлүп бердик. Алардын көбү курулуш иштерин башташты.

Ушул тапта жаңы түшүп жаткан Сайхунда үйлөр менен катар жол, суу түтүктөрү, зарыл энергетикалык курулуштар уланып, электр зымдары тартылып жатат.

Жеке менчик үйлөрдөн тышкары шаарда көп кабаттуу 19 кичирайон жана 40 миң үй- бүлө жашай турган коттеждер курулат.
Жеке менчик үйлөрдөн тышкары шаарда көп кабаттуу 19 кичирайон жана 40 миң үй- бүлө жашай турган коттеждер курулат.

Ошентсе да ири курулуштар өлкөдөгү каржы кризисине байланыштуу убактылуу токтотулду. Жергиликтүү бийлик алар жакында кайра улантыларын убада кылууда. Бул үчүн облуста курулуш материалдарын чыгарган бир нече ишкана ишке киришери айтылган.

Жалпы планга ылайык, шаардан өтө алыс эмес жерде металлургиялык комбинат курулушу керек. Шаар тургундарынын кайсы бир бөлүгү ал жерде эмгектенип, калгандары жергиликтүү муниципалитетте жана айыл чарба тармагында иш менен камсыздалышы зарыл.

Андан тышкары Сайхундун жанында миң гектарга жакын жерге жемиш бактары өрүк, кара өрүк жана шабдалы тигилген. Бийлик бакка жакын отурукташкан эки жүз үй-бүлөгө 5 гектардан жер бөлүп берилерин билдирген.

Ошентсе да швейцариялык Neue Zuercher Zeitung гезитинин журналисти Даниэль Вехлин өз баянында бул дымактуу долбоордун аз гана бөлүгү ишке ашканын жазат. Журналист ээн таалада бир эле узун асфальтталган трасса бардыгын, ал былтыр шаардын ачылышына келген президент Эмомали Рахмон үчүн курулганын жазат.

Азырынча жаңы шаардын курулушу качан аяктары белгисиз. Байкоочулар курулуш беш жылга чейин созулушу мүмкүн деп болжолдошот.

Негизинен жаңы шаарда орун-очок алууга Орусияда иштеп келген мигранттар кызыкдар. Орусияда экономикалык кризис башталганы көптөр өз мекенине кайтып келүүгө арасыз болушкан. 2015-жылы Орусиядагы тажик мигранттарынын саны расмий маалыматтар боюнча мурдагы жылга салыштырмалуу 15 пайызга кыскарып, 870 миңдин тегерегин түзөт.

Назарбаевдин аты көчөдөн алынды

Назарбаевдин аты көчөдөн алынды
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:27 0:00

Армения казак президенти Нурсултан Назарбаевге таарынып, анын көчөгө коюлган атын алып салды. Буга казак бийлигинин Тоолуу Карабак жаңжалынан кийинки кадамдары себеп болгону айтылат.

Айылдык көчөгө байланган мамлекеттик деңгээлдеги таарыныч эки өлкөнүн мамилесин суутушу мүмкүнбү?

Армениянын Ширак облусундагы Арич айылындагы борбордук көчө он жыл бою Нурсултан Назарбаевдин атында болчу. Эки элдин достук мамилесинин урматына көчөгө казак элбашынын аты коюлган эле.

Айылдык акимчиликтин башчысы Роланд Назаретяндын айтуусунда, көчөнүн атын алмаштырууну өткөн жумада айыл аксакалдары чечишкен:

- Назарбаевдин атындагы көчө өлкө боюнча Аричте эле бар. Сыягы, биз туура эле кылдык. Анткени Назарбаев армяндар агайындарыбызды өлтүрүп жатат дейт. Демек, азербайжан, түрктөр туугандары да, армяндар душмандарыбы, - деп суроо салат айылдык аткаминер.

Арич айылындагы Назарбаев бурчу. Армения
Арич айылындагы Назарбаев бурчу. Армения

Бир нече күн мурда Назарбаев көчөсү деген такталар такыр алынды. Бирок, көчөгө жаңы ат коюла элек.

Айыл өкмөт башчысы Назаретян төрт-беш ат сунушталганын, бирок, бири да тандала электигин айтты.

Көчөдөн тышкары айылдагы китепканада да Назарбаевдин бурчу бар болчу. Ага айылдыктар тийишпегени менен, дубалдагы президенттин чоң портрети да алынды.

Аричтин дагы бир тургуну Тигран Манвеляндын айтышынча, Тоолуу Карабактын айынан азербайжан-армян мамилеси кайрадан курчугандан кийинки казак тараптын туруму айылдыктарды катуу капалантыптыр. Көчөнүн атын алмаштыруу көрсөтмөсү жогору жактан келип, аксакалдар ишке ашырышкан.

Армян тараптын саясий-дипломатиялык таарыныч ишаратын казак расмийлери тоңдоосун кабыл алышты. Еревандагы казак элчилиги ал көчөгө дегеле президенттин аты расмий ыйгарылган эмес деп моюн толгошту.

Назарбаев атындагы борбордук көчө. Арич айылы, Армения
Назарбаев атындагы борбордук көчө. Арич айылы, Армения

8-апрелде Армения борбору Ереванда ЕАЭБге кирген өлкөлөрдүн премьер-министрлеринин жыйыны өтмөк. Ал Тоолуу Карабак чатагында бир тарапка колдоо сыяктанып калат делип, Казакстандын демилгеси менен болбой калып, кийинчерээк Москвада өтмөй болгон. Муну армяндар казактар азербайжан тарапты колдоп кетти деп түшүнгөн болчу.

Казакстандык мурдагы дипломат, саясат талдоочу Расул Жумалы казак тарап мурдатан эле Азербайжанды колдоп келгенин айтып, армян тараптын таарынычы эки өлкөнүн саясий, а балким дипломатиялык мамилелерин убактылуу сууткан менен экономикалык карым-катнашына сезилерлик таасир этпейт деген ойдо:

- Тыгыз карым-катнаш болгон деп айта албайбыз. Себеби, орток чек арабыз жок. Соода-экономикалык байланыштар жогору болгон жок. Мисалы, Орусия, Кытай, Азербайжан менен салыштырганда деңгээли өтө төмөн. Орток уюмдарга киргенден кийин достук карым-катнаштар болду. Бирок, дос болгон күндө да Казакстан Тоолуу Карабак Азербайжандын жери, ага кайтышы керек деп он-он беш жылдан бери айтып эле келатат.

Назарбаевдин аты өткөн жылы жергиликтүү тургундардын нааразычылыгына карабай Татарстан борбору Казандагы бир көчөгө да ыйгарылган. Түркияда болсо бир эмес төрт көчөгө Назарбаевдин аты коюлган. Кыргызстанда казак президентинин аты ыйгарылган мектеп салынып жатат. Ал эми Казакстанда президенттин атын алып жүргөн субъекттер жана "Нур" деген сөздөн башталган аталыштар абдан көп.

Назарбаевдин аты көчөдөн алынды

Назарбаевдин аты көчөдөн алынды
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:27 0:00

Ооганстанда талиптер чабуулун күчөттү

Ооганстандагы талиптер

Ооганстанда талиптер Кундуз провинциясына чабуул коюшту. Ага чейин Гелманд провинциясында кырдаал оор экени кабарланып жаткан. 19-апрелде Кабулда ири жардыруу болуп, атышуу орун алды.

19-апрелде Кабулда бомба салынган автоунаа жардырылды. Жабыркагандар бар экени айтылууда.

Ага чейин талиптер жазгы чабуулун Тажикстан менен чектеш Кундуз провинциясында 15-апрелде баштаган. Андан бир нече күн мурун талиптер жазгы чабуулу каза болгон лидери Молдо Омардын урматына “Омари операциясы” деп аталарын жарыялашкан.

Маалыматка караганда, чабуулга жүздөгөн талиптер катышууда. Өкмөттүк күчтөр чабуулду майтарып жатат. Кундуз провинциясынын полициясынын башчысы Касим Жангалбах Рейтерге кабарлагандай, жоочулар түнү менен Чардара районундагы бир нече полиция бекетине кол салышкан. Талиптер ошондой эле Кундуз шаарынын чыгышында жайгашкан Чаркаб жергесине да чабуул койгон. Өкмөттүк күчтөр аны да майтарышкан.

Кундуздун полициясынын маалыматы боюнча, кагылышууда 49 талип өлүп, 61и жарадар болгон. Өкмөттүк күчтөрдөн төрт адам окко учуп, 11и жарадар болгон.

Кундуз провинциясынын Калаа Зол районунун акими Махбубулло Сохиби 17-апрелде орун алган кагылышуу жөнүндө “Азаттыктын” тажик кызматына маалымат берди:

- Кагылышуу болду. Талиптерден сегиз киши өлдү. Өлгөндөрдүн арасында Мавлави Хакияр аттуу командир бар экенин тааныдык. Калгандарын тааный албадык.

Кундуз провинциясынын тургундарын талиптердин чабуулу бир топ беймазага салып жатат. Ахмадулло аттуу тургун "Азаттык" радиосуна эки күндөн бери айыгышкан кагылышуу жүрүп, тургундар жерлерин кайрадан талиптер тартып алышат деп чочулап жатканын билдирген. Шукрулло деген дагы бир тургун өкмөттүк күчтөргө кошумча жардам келбесе, алар өткөн жылдагыдай Кундуз шаарын дагы тартырып жиберет дейт.

Айыгышкан кагылышуу Кундуз шаарына эки чакырымга жакын аралыкта, алты райондо жүрүп жатат.

Өткөн жылы сентябрь айында талиптер Кундуз шаарын басып алган. Өкмөттүк күчтөр НАТОнун аба күчтөрүнүн колдоосу астында гана шаарды кайра алышкан. Анда полиция, аскер жана жергиликтүү тургундардан 200дөй адам өлгөн.

Борбор Азия боюнча эксперт Брюс Паниер өткөн жылдагы чабуулдан кийин талиптер шаардын чет жакасында кала берген деди:

- Аларды кууп чыккан менен шаардын четинде эле кала беришкен. Муну жергиликтүү калк ошондо эле эскерткен. Эми талиптер Кундузга кайрадан чабуул коюп, күчүн көрсөткүсү келип жатат.

Брюс Паниердин пикиринде, кырдаал Ооганстандын түндүгүндө эле эмес, түштүгүндө да оор. Белгилүү болгондой Гелманд провинциясында өкмөттүк күчтөр бир нече районду талиптерге калтырууга аргасыз болгон.

Жалпысынан талиптерде 30-40 миң жоокери болушу мүмкүндүгүн белгилеген Паниер, бирок алардын так санын аныктоо кыйын дейт. "Анткени жөнөкөй дыйкан талиптер келгенде аларга кошулуп, куралдуу талипке айланышы мүмкүн, алар кетсе кайрадан дыйканга айланат", -дейт Брюс Паниер.

Ооганстандагы кырдаалдын курчушу түркмөн бийлигин да чочутуп, бул өлкө Мары облусунда күч структураларын күжүрмөн даярдыкка келтиргенин кабарлады. Ал эми Жамааттык коопсуздук келишими уюму дал ушул күндөрү Тажикстанда аскердик машыгуу өткөрүүдө.

18-апрелде башталган машыгууга 1,5 миң аскер катышат. Ага көз салуу үчүн ЖККУнун баш катчысы Николай Бордюжа Дүйшөмбү шаарына келди. 22-апрелге чейин созула турган машыгууга Кыргызстандан да аскерлер катышып жатканы кабарланды.

Бул арада Бириккен Улуттар Уюму быйылкы жылдын үч айында Ооганстанда катардагы жарандар арасында жарадарлар көбөйгөнүн маалымдады. БУУнун маалыматы боюнча, Ооганстанда каза тапкан катардагы жарандардын саны 600гө жетип, бул өткөн жылдан ушул мезгилине салыштырмалуу 13% төмөн. Бирок жарадар болгондордун саны 1,343 болуп, 11% көбөйгөн. Жарадар болгон балдардын саны да өсүүдө.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG