Линктер

бейшемби, 18-июль, 2019 Бишкек убактысы 18:00

Борбор Азия

Президент Атамбаев Кытайга барды

Президент Атамбаев Кытайга барды
please wait

No media source currently available

0:00 0:00:51 0:00

Барымтадагы азап

Барымтадагы азап
please wait

No media source currently available

0:00 0:10:33 0:00

Барымтадагы он күн

Акжол Калбаев

Тажикстанда кыйноого кабылган ишкер Акжол Калбаевдин ден соолугу оңоло баштады.

Аны өнөктөштөрү коңшу өлкөгө алдап алып кирип, он күн барымтада алып жатышкан. Калбаевдин ата-энеси уулу үчүн 23 миң доллар кун төлөгөнгө да мажбур болгон. Бирок ал тажик коопсуздук органдарынын көмөгү менен бошотулган.

Досум дос элек...

Акжол Калбаевдин башына түшкөн капсалаңдуу окуя мындан беш-алты жыл мурдагы мамилелерге барып такалат. Тажикстандан келген ишкер менен ал ошол кезде таанышкан:

- Набиев Набижан Абдурахманович менен 2011-жылдан бери таанышып, достошуп калганбыз. Мен аны бир күн бою Ош шаарын кыдыртып, Сулайман-Тоого алып чыгып эс алдыргам. Үйүмө жатып кеткен. Мен деле Тажикстанга барып жылкы сатып келгенде ал балдары менен мага жардам берип жүрдү. Кийин уулу үйлөнгөндө, кызы күйөөгө кеткенде чакырып ал жакка бардык, кыскасы жакын болуп жүрдүк. Ошондон бери үй-бүлөлүк катышыбыз бар.

Акжол Калбаев
Акжол Калбаев

Ошентип Калбаев тажикстандык ишкер Набиев менен достук мамиледе болгон. Экөө ал ортодо чогуу бизнес да жүргүзүшөт. Тажикстандагы “Таджирон” деген компаниянын ээси Набижон Набиев Ошто да жүк ташуучу “Голд тур Транс” фирмасын ачып иштете баштайт.

"23 миң доллар таап бересиң"

Өткөн жылдын 14-декабрь күнү Акжол Калбаев бизнес өнөктөшүнө автоунаа сатканы Тажикстанга барат. Бирок ал каргаша күтүп турганын аңдаган эмес экен:

- Жамандык оюмда жок эле Кожентке бардык. Аларды үч сааттай күтүп калдык. "Хаммерди" бир сыйра көрүп Набижан аке “диагностика кылалы, бул кымбат машине, 16 миң доллар деген оюнчук эмес, сен да күйбө, мен да күйбөйүн” деп калды. Мен макул болуп 50 километрдей барып, анан бир жерден машинени диагностика кылдырдык. Баары жакшы эле чыкты. Анан “үй жакка жүр, Ошко берчү бир белек бар эле, ошону ала кет” деп калды. Үйүнө барсам бир кылыч бар экен. Анысын алып келгенде жакын кармап, карап жаткам. Ошол кезде баласы башыма катуу бир нерсе менен бир урду. Эсимди жоготуп койдум. Өзүмө келсем буту-колумду байлап, оозумду скочтоп салышыптыр. Жанымда досум бар эле, анын да колу-бутун таңып, ар кандай жаман видеолорду тартып, “милицияга арыздансаң буларды жарыялап жиберебиз” деп коркутуп кое беришти. Анан мени алып калышты.

Кыргызстандык ишкерди 14-декабрдан 18-декабрга чейин Кожент шаарында кармашкан. Ал жерде аны сабап турушкан. Калбаев ал жерден тирүү чыгарына ишенген эмес:

- Эки күндөн кийин "үйүңө чалып акча сура" деп айтышты. Бычак такап турушкан. “Барымтада калдым, мага 23 миң доллар жөнөткүлө” деп айтасың дешти, ошентип айттым. “Карызым бар болчу, ошону төлөп беришим керек” дедим. Менден кабар барганда апамдын кан басымы көтөрүлүп, ооруканага жатып калган экен. Анан бир тууган иниңди чакыр дешти. Ал Оштон Тажикстанга мен кармалгандан үч күн өткөндөн кийин барды. Менин жылаңач, колу-бутум байланып турган сүрөтүмдү тартып, үкөмдүн өзүн кошо тартып, “акең тирүү, акчаны сөзсүз которгула” деп аны кетиришти. Интернетке таркап кеткен сүрөттөр ошолор. Милицияга кайрылсаңар акеңди өлтүрүп таштайбыз деп аны да катуу зекишти. “Майда-чүйдө чыгашага алгач үч миң доллар саласың, анан 20 миң долларды которосуң” деп айтты.

Кыйноодон кийин
Кыйноодон кийин

Калбаевди кийин Дүйшөмбү шаарына, ишкер Набижон Набиевдин үйүнө алып келишип, ал жерде дагы алты күндөй кармап турушкан. Анткени ишкердин жакындары акчаны борборго которушмак:

- Эртеси күнү менин үйүмдөгүлөр 3 миң доллар акча салышты. Ага “сага белек” деп мыскылдашып, чынжыр, кишен сатып келип, колу-бутумду байлап коюшту. 23-декабрда калган акчаны которууга акыркы мөөнөт болчу. Ага чейин мени аябай тепкилешти. Бычак менен сайгылашып, кылыч менен көзүңдү оёбуз деп мазакташты. Клеенка алып келип коюп, ошо менен байлайбыз дешти. “20 миң долларды алгандан кийин сени Ооганстанга кулчулукка сатып жиберебиз, сен үчүн бир “крузак” (Жип) же бир изумруд таш берет” дешти. Алардын мени бул жакка кайтарайын деген ниети жок болчу.

Чыр териштирилип жатат

Бирок окуяга аралашкан тажик ишкерлеринин бири тажик коопсуздук органдарына кайрылып, кыйноодогу кыргыз жараны 24-декабрда бошотулган:

- Ишемби күнү аларды уйку басып, банктан акчаны алганга үлгүрбөй калышты. Аны да бир Фархад деген тажик баланын атынан алышмак. Фархадды да коркутуп, менин жанымда сүрөткө тартып барымтага алышкан, акчаны ошол алды деп күнөөнү ага оодарып коюшмак экен. Ошентип банкка барышса, “мынча чоң сумманы бере албайбыз” деп макул болбой коюшуптур. Анан мени Дүйшөмбү шаарына алып кетишкенде Фархад акимиатка, Тажикстандын УКМКсына арызданып барыптыр. Атайын кызмат, “Альфа” Дүйшөмбү шаарында мен жаткан үйгө бастырып киришип куткарып калышты. Тажик күч кызматы кирип келгенде сүйүнүп аябай ыйладым.

Ошентип, тергөө иштерине бир сыйра көрсөтмө бергенден кийин Акжол Калбаев 30-декабрь күнү Кыргызстанга кайтып келген. Дароо кой союп, тууган-уругуна кудайы өткөзгөн. Азыр ал Ош шаарында жеке менчик ооруканада дарыланууда:

- Ал кармалган жерден эле мени урган арматуралары, кылычтары, бычак жана башка буюмдарын далил катары тажик УКМКсы алып кетти. Сен Кыргызстанга кетсең келбей коесуң деп мени да ооруп жатканыма карабай суракка алышты. Бардык көрсөтмөлөрдү бергенден кийин 30-декабрь күнү Кыргызстанга чыгып кеттим. Туугандарыма келип, кан чыгарып түлөө өткөрдүм. Кантсе да мен үчүн соңку окуя чоң сабак болгондой. Ата-энемди, балдарымды, үй-бүлөмдү барктап калдым.

Бул маалыматтарды Кыргызстандын Тажикстандагы элчилигинин консулдук кызматынын башчысы Сардар Мусакеев да ырастады:

- Бизге Акжол Калбаевдин туугандары анын жоголуп кеткенин айтып кайрылышкан, биз да тажик бийликтеринен жардам сурап кайрылдык. Тажикстандын улуттук коопсуздук кызматына ыраазычылык билдиребиз. Анткени алар аябай ыкчам иштеп, Кыргызстандын жараны Акжол Калбаевди аман куткарып калдык. Алардын ортосунда кандай талаш болгонун мен так билбейм, ал биздин ишибиз эмес. Ал маселелерди тийиштүү кызматтар иликтеп жатышат.

Калбаевди барымтага алгандар камакта

Акжол Калбаев менен ага кыйноо көрсөткөн тажикстандык ишкер Набижон Набиевдин достугун бузган себеп табышмак бойдон турат. Калбаев бул тууралуу ачык айткысы келген жок. Учурда Набижон Набиев жана анын уулу Хаким Набиев менен кошо төрт жаран Тажикстанда камакка алынганы кабарланууда. Кылмыш иши боюнча териштирүү жүрүп жатканын коңшу өлкөнүн күч кызматтары билдирүүдө.

Ош облустук ички иштер башкармалыгынын маалымат катчысы Жеңиш Ашырбаев буларга токтолду:

- Акжол Калбаевдин жакындары күч кызматтарына кечирээк кайрылганы үчүн аны куткаруу кечеңдеп кеткен. Бизге жеткен маалыматтар боюнча Кыргызстандын жараны Акжол Калбаевди Тажикстанда барымтага алганы боюнча коңшу өлкөнүн атайын кызматтары Тажикстандын Кылмыш-жаза кодексинин үч беренеси боюнча кылмыш ишин козгогон. Учурда тергөө иштери уланууда. Азыркы кезде биздин жарандын адвокаттары да тиешелүү иштер боюнча керектүү документтерди топтоп жатат.

Вести kg сайтына чыккан маалымат
Вести kg сайтына чыккан маалымат

Калыстык үчүн белгилей кетчү жагдай, Акжол Калбаевдин аты интернетте айрым басылмаларда уюшкан кылмыштуу топтор менен да байланыштуу айтылып жүрөт. Каарманыбыз өзү анын баарын четке кагып, соңку окуяда да криминалдык боёк жок экенине ишендирди:

- Набижан Набиев УКМКда суракта отурганда мени каралоо үчүн “бул уюшкан кылмыштуу топтун өкүлү, бул бандиттер менен жүрөт” дегенге аракет кылды. Ал эми Көлбаевдер менен менин эч кандай байланышым жок, анын баары ушак. Жаманатты кылгандардын эле мен жөнүндө тараткан туура эмес маалыматы. Кадыр Досонов менен да байланышым жок. Ушул убакка чейин эч кандай криминалдык иштерге аралашкан эмесмин.

Калбаев учурда Кара-Суунун Мады айылында турат. Үй-бүлөлүү, үч кызы бар.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кокон хандыгынын тарыхынын чыгаан булак таануучусу дүйнө салды (Тимур Бейсембиевдин жаркын элесине)

Казактын чыгаан булак таануучусу Тимур Бейсебиев (1955-2016). Казакстан ИАсынын Чыгыш таануу институтунун интернет барагынан.

Казактын заманбап булак таануучусу жана чыгыш таануучусу Тимур Касым уулу Бейсембиев дүйнө салды. Үчтүн айынын (январдын) 4үндө Алматы шаарында аны акыркы сапарга узатуу зыйнаты өттү.

Казак элинин чыгаан окумуштуусу, чыгыш таануучу, булак таануучу Тимур Касым уулу Бейсембиев 2016-жылдын бештин айынын (декабрынын) 30унда кечкурун дүйнө салганын казактын заманбап арабисти Ашырбек Муминов Фейсбук аркылуу кабарлады.

Атаганат, жазмыш деген ушул тура!

Тимур ага 1955-жылы туулган, демек, быйыл 62 жаштын гана чайын ичмек. Чыгармачыл жактан телегейи тегиз болуп турган чагында шум ажал аны арабыздан жулуп кетип отурат.

Эми анын өмүр жолун дурус иликтеп, бейсембиев таануу тармагын калыптандыруу – анын артында калган шакирттеринин жана кесиптештеринин парызы.

Айтмакчы, өзүнүн маектеринин биринде Тимур Бейсембиев 12 жашында Фрунзе (азыркы Бишкек) шаарына келгендигин, дал ошол саякаты маалында өспүрүм бала алгачкы жолу “Кокон хандыгы” деген түшүнүктү уккандыгын айтканы бар.

Кийинчерээк Казак мамлекеттик университетинин тарых факультетинен ал даңазалуу иранист, булак таануучу Вениамин Петрович Юдин менен кезигет. Анын “Чыгыш таануучу” деген чыгармачыл ийримине катышып, фарсы тили тууралуу алгачкы маалыматка ээ болот. (Ал кезде Бишкекте да, Алматыда да чыгыш таануу факультеттери ачыла элек болчу).

Ошентип, акырындап Тимур Бейсембиев Кокон хандыгынын тарыхына арналган чагатай түрк жана фарсы тилдериндеги жазма тексттерди үйрөнө баштаган. Кокон хандыгында фарсы тили чагатай түрк тили сыяктуу эле кадыр-барктуу орунда болгон эмеспи.

Тимур Касым уулу Бейсембиев Кокон хандыгынын тарыхы боюнча негизги булактарды иликтеп, жалпылама булак таануучулук жана тарыхнаамалык залкар эмгек жаратып кетти (Т.К.Бейсембиев. Кокандская историография. Исследование по источниковедению Средней Азии XVIII-XIX веков. Алматы: Тоо Print-S, 2009. ‑ 1263 с. ‑ Комплексное изучение отдельных стран и регионов.).

Өзүнүн маектеринин биринде ал «Кокон тарыхнаамасы» эмгегин жаратуу үчүн 26 жылын коротконун, ал эми 2008-жылы Жапонияда жарык көргөн «Кокон жылнаамаларына карата аннотацияланган көрсөткүчтү» ("Аннотированный указатель к кокандским хроникам") түзүү үчүн 34 жылдык көз майы кеткенин айтканы бар.

Буга кошумчаласак, ал 12дей ар кыл тилдерди өздөштүргөн. Бул – заманбап булак таануучу үчүн зор жетишкендик жана зарылчылык.

Чынында да, өзүнүн жарык көргөн фундаменталдык эмгектери үчүн Тимур агабызга илимдин доктору даражасы түгүл, академик даражасын беришсе болмок. Маркум Тимур агабыз болсо Ташкенде жактаган булак таануучулук диссертациясынын негизинде тарых илимдеринин кандидаты даражасын алган бойдон кете берди. Анын тагдыры азыркы пост-советтик Казакстандагы илимий даражалар менен наамдарды берүүдөгү арабөк кырдаалды анык чагылдырып турат. (Учурда да көптөгөн казак кесиптештерибиз аргасыздан Бишкекке келип, кандидаттык жана докторлук диссертацияларын коргоп жатышат).

Тимур ага 1980-жылдары Өзбекстандын борбору Ташкенге көп ирет каттады. Бул куттуу шаардагы Өзбекстан Илимдер академиясынын Абу Райхан Беруни атындагы Чыгыш таануу институтунун жамааты, анын ичинде көрүнүктүү иранист Бөрүбай Ахмедов агайыбыз Тимур Бейсембиевге илимий батасын берди. Бөрүбай Ахмедовду, ошондой эле Өмүркул Караевди, Булат Кумековду (Көмековду), жаштардан - Тимур Бейсембиевди жана анын замандашы Меруерт Абусеитова айымды да Ташкенде Чыгыш таануу институтунда аспирантурада таалим алган же иштеген далай жаш илимпоздор (Таласбек Машрапов, Ашырбек Муминов, Жулдыз Тулибаева-Жапбасбаева, Тимур Тулибаев, Тынара Кудашева, Акылбек Кылычев, ж.б.) булак таанууга берилген мыкты илимпоз адистер катары өзгөчө урматтаар элек.

Тимур агабыздын кандидаттык диссертация катары коргогон жана кийинчерээк монография иретинде жарыялаган `Тарих-и Шахрухи` чыгармасы тууралуу эмгеги өз заманы үчүн жогорку булак таануучулук деңгээлде жазылган (Бейсембиев Т.К. `Тарих-и Шахрухи` как исторический источник. ‑ Алма-Ата. 1987. ‑ 200 с.).

Тимур Бейсембиев айтылуу Алымкул Лашкер-башынын, ‑ Кокон хандыгын эрезеге жете элек Султан Сейиттин атынан жеке башкарып калган, демек, моралдык жактан аталык милдетин аткарган инсандын, ‑ өз этностук теги боюнча кыргыз-кыпчак экендигин кокондук жазма булактар аркылуу тастыктап берди (Караңыз: The life of ‘Alimqul. A Native Chronicle of Nineteenth Century Central Asia. Mulla Muhammad Yunus Djian Shighavul Dadkhah Tashkandi. Edited and translated by Timur K. Beisembiev. London and New York: Routledge Curzon. 2004).

Тимур агабыз айтылуу Жакыпбекти (кийинчерээк өзүн Якуб-бек Бадөөлөт деп атап, Чыгыш Теңир-Тоодо өз алдынча Алтышаар хандыгын түзүүгө далаалат кылган колбашчыны) Кашкар шаарына Алымкул Лашкер-башы жөнөткөндүгү тууралуу да иликтөөлөрүндө белгилейт.

Азыр да Тимур агабыздын көп этностуу Кокон хандыгынын тарыхы боюнча баалуу табылгалары Борбордук Азия тарыхы боюнча эмгектерде кеңири колдонулуп келет.

Тимур Бейсембиев энеси, профессор Валентина Исенгалиева менен. Алматы. Үй-бүлөлүк архивден. 1977-жыл.
Тимур Бейсембиев энеси, профессор Валентина Исенгалиева менен. Алматы. Үй-бүлөлүк архивден. 1977-жыл.

Чыгыш таануучу Т.Бейсембиевдин энеси, профессор Валентина Айтешевна Исенгалиева апа да жалпы түркологияга бараандуу салым кошкон окумуштуу катары кеңири маалым. Валентина апанын өмүрлүк башкы салымдарынын бири, албетте, уулун казак эли гана эмес, жалпы чыгыш таануучулар кадырлаган илимпоз катары калыптандырганы болду.

Апанын дагы бир био-библиографиялык эмгеги – болочокку бейсембиев таануу тармагына пайдубал кызматын аткарып калды десек болот. (Караңыз: Исенгалиева В.А. Знаменитый ученый историк-востоковед Тимур Касымович Бейсембиев. – 2015. – Asianists. – 369 с. – ISBN 9965124108, 9789965124105.).

Кыргыз тарыхчылары Тимур аганын дүйнө салганы тууралуу кабарды оор кайгыруу менен кабыл алышты. Лондондогу тарыхчыбыз, XIX кылымдагы кыргыздардын арап арибиндеги дипломатиялык каттарын иликтеген Арслан Койчиев өзүнүн көңүл айткан саптарын жазды.

XIX кылымдагы ‑ XX кылымдын башындагы Борбордук Азия тарыхы боюнча адис Кыяс Молдокасымов Фейсбукка мындай деген саптарын калтырды:

“Арты кайрылуу болсун! Тимур Бейсембиевдин эмгектери Кокон хандыгы тууралуу жаңы көз караштагы тарыхты тактоого өзгөчө салымын кошкон. Болбосо Кыргыз тарыхынын 167 жылдык мезгили таптакыр тескери баяндалып келген эле, кечээ эгемендикке чейин эле. Кыргыз тарыхчылары маркумдун жаркын элесин эч качан эстеринен чыгарбайт”.

Маркум Тимур Касым уулу Бейсембиевдин жаркын элесин тарыхчылар академик наамы жок нагыз академик катары түбөлүккө эстеп калмакчы.

Тарыхчы Т.К.Бейсембиевдин айрым эмгектери.
Тарыхчы Т.К.Бейсембиевдин айрым эмгектери.

* * * * * * *

(Маркум Т.К.Бейсембиевдин сөөгү Алматынын четиндеги Кеңсай көрүстөнүндө түбөлүк жайына берилгендиги кабарланды).

"Талибандын" танктары Тажикстанда оңдолобу?

Ооган күчтөрү талиптер өрттөгөн танктын жанында турушат. Ооганстан.

Ооганстандын мурдагы губернатору "Талибандын" танктарын Тажикстанда орус адистери оңдорун айтып чыкты. Тажик бийлиги муну тыкыр текшерүүнү убада кылууда. Орусия мурдатан эле талиптер менен байланышы бар деп айыпталып, бирок аны четке кагып келет.

Ооганстандын Кундуз провинциясы Тажикстанга жакын. Дал ушул провинцияны өткөн жылы талиптер басып алып, өкмөттүк күчтөр кайра өзүнө кайтарган. Кундуздун мурдагы губернатору Умар Сафи жакында жергиликтүү радиолордун бирине жарак-жабдыктар акыркы эки жылдан бери Тажикстанда оңдоп-түзөөдөн өткөрүлөрүн билдирди.

Айтымы, талиптердин иштен чыккан же өкмөттүк күчтөр менен салгылашта олжого кеткен оор аскер техникаларын Тажикстандагы орусиялык адистер оңдойт.

Андан соң алар эки өлкө ортосундагы табигый чек ара Пянж дайрасын кечип өтүп, кайра согушка кирет. Умар Сафи мына ушундай жардамдын негизинде өткөн жылы талиптер Кундузду эки ирет алышты деп эсептейт.

Кундуз
Кундуз

“Азаттык” байланышканда Ооганстандын Коргоо министрлигинин маалымат кызматкери Мохаммад Радманиш бул кабарды четке каккан жок. Радмаништин ырасташынча, талиптердин колунда оор техника дээрлик жок:

- Менимче, оор аскер техникаларын дайранын ары жагына алып өтүү мүмкүн эмес. Демейде, талиптер оорураак жарактарын жолтандабастарга орнотуп жүрүшөт. Аларда танк сыяктуу оор транспорттор жок.

Ал эми Тажик Улуттук коопсуздук комитети чек ара башкармалыгынын өкүлү Мухаммаджон Улугходжаев экс-губернатордун айткандарын четке какты. Бирок “Азаттыктын” тажик кызматына бул маалыматка олуттуу маани берилип, териштирилерин билдирди.

Белгилей кетчү жагдай, өткөн жылдын аягында ооган күч түзүмдөрүнүн өкүлдөрү ооган-тажик чек арасына жакын жердеги кармашта орусиялык өндүрүштөн чыккан куралдарды талиптерден тартып алышканын “Франс-пресс” агенттигине билдиришкен эле.

Өткөн жылдын ноябрында Орусия президентинин Ооганстандагы атайын өкүлү Замир Кабулов “Анадолу” агенттигине Москванын "Талибан" кыймылы менен байланышын ырастаган:

- Биз Орусия дипломатиялык өкүлчүлүктөрү жана жарандарынын коопсуздугун сактоо маселелеринде алар менен байланышып турабыз. Андан тышкары, атайын каналдар аркылуу талиптерге элдешип, согушту токтотууну сунуштайбыз. Бул байланыштар кайсы деңгээлде жүргүзүлөрү жабык тема.

Ал ошондой эле талиптер глобалдык жихад идеясынан баш тартып, өзүн “Ислам мамлекети” атаган террордук топко каршы күрөшөт деп, ушул маселеде алар менен Орусиянын кызыкчылыктары тогошорун белгилеген.

- Кимдир бирөөгө жагабы же жакпайбы, “Талибан” куралдуу күрөш жүргүзгөн реалдуу саясий күч, - деп билдирген Орусия өкүлү.

Кабуловдун ырастоосу Кабулдун куйкасын куруштуруп, катуу реакция жасашкан.

- Ооганстанда карапайым адамдарга террордук чабуул койгон топту колдоо же мамиле түзүүгө жасалган ар бир аракет келечекте бүткүл аймакка коркунуч жаратат. Андан бир дагы өлкө коңулда калбайт, азабын баары тартат, - деп билдирди Ооганстандын Тышкы иштер министрлигинин өкүлү Шакиб Мустагни.

Ал эми өткөн жылдын башында АКШ чалгын кызматкери Associated Press агенттигине Москва оогандык талиптерди акча жана курал менен жабдып келатканын ачык билдирген. “Талибанга” каруу-жарак берип, аскердик даярдыктан өткөрүп, натыйжада 2015-жылдын сентябрында Кундузду алууга көмөктөшкөнүн чалгынчы ырастаган.

- Ошентип талиптердин колунда жапжаңы Орусиядан гана чыгарылчу “Калашников” автоматтары, пулеметтору жана танканы талкалачу гранатомет болгон,- дейт америкалык чалгынчы.

Ал эми 2015-жылдын соңунда британиялык The Sunday Times “Талибандын” өзүндөгү маалымат булагына таянып, Путин кыймылдын агездеги лидери Молдо Ахтар Мансур менен жолугуп, колкабыш кылууга убада берди деп жазган. Жашыруун жолугушуу Дүйшөбүдөгү 201-орусиялык аскер базасында өттү делет. Орусия президенти Владимир Путин ошол жылдын 15-16-сентябрында ЖККУнун Тажикстандагы саммитине барганын айта кетели.

Кремл бул маалыматты дароо төгүндөгөн. Бирок, макала чыккандан кийин Орусиянын Тажикстандагы элчиси Игорь Лякин-Фролов Орусия үчүнчү өлкөлөрдүн ортомчулугу менен байистүү талип өкүлдөрү менен сүйлөшүү өткөргөнүн моюндаган. Бирок, жолугушуу тууралуу комментарий берүүдөн баш тарткан.

PS: "Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Казакстан: ураган үй тогуз адамдын өмүрүн алды

Кырсык болгон үй. 2-январь, 2017-жыл

Казакстандын Караганды облусунда кабат үйдүн бир ыптасы урап түшүп, тогуз адам набыт болду. Алардын үчөө жаш балдар. Кырсыкка үйдүн жертөлөсүндөгү мештин жарылуусу себеп болгону айтылууда. Мындай кырсык облуста мурда да болгон экен.

Жаракаты олуттуу эки киши ооруканага жаткырылды. Калганы жана үйдүн башка батириндегилер коопсуз жайга, айрымдары туугандарыныкына көчүрүлдү.

Бешинчи кабатта жашаган Алексей Алексеенко Жаңы жыл майрамын апасы, келини, анын бир жарым жашар баласы менен чогуу тосушкан экен. Мурдараак иштери менен чыгып кеткендиктен Алексей каргашага кабылган эмес. Кырсык ал бүлөдөгү жаш эне-баланын өмүрүн алды.

- Апам экинчи кабаттагы кошунаныкына түшкөн экен. Ал жактан кайтып, үйгө кире берерде жардыруу сыяктуу үн угулду дейт. Анан урап кетиптир. Апамды биринчилерден болуп куткарышты. Азыр аман-эсен.

Иш сапардагы инисине - наристенин атасына азырынча байланышууга мүмкүн болбой, каргашалуу кабарды угузуша электигин кошумчалады Алексей.

Кырсык 1-январда түнкү саат он жарымдар чамасында болгон. 60 батирлүү беш кабаттуу үйдүн бир ыптасы же 10 батири толук кулаган. Ага үйдү жылыткан автономдуу мештин жарылышы себеп болгону алдын ала айтылууда. Азыр аны тактап иликтөө үчүн республикалык деңгээлде комиссия түзүлдү. Удаа эле кылмыш иши козголду.

Шахан Караганды шаарынан 35 чакырым ыраактагы, шаар тибиндеги айыл. Токсонунчу жылдарга чейин отуз миңдей киши жашачу. Андан кийин көбү көчүп кетип, азыр сегиз миңдейи гана калган. Ошондон улам борбордук жылытуу системасы жабылып, кабат үйдөгүлөр алынын келишинче жылытууга өтүшкөн. Бирлери жертөлөсүнө жалпы меш койсо, башкасы өз батирине киргизишкен.

Карагандыдагы үйлөрдүн басымдуусу совет мезгилинде курулуп, эскилиги жеткен. Мунун айынан мындай кырсыктар буга чейин болуп эле келген дейт "Азаттыктын" казак кызматынын аймактагы кабарчысы Елена Вебер:

- Өткөн 2016-жылы кышында Карагандыдагы дагы бир алыскы айылда бир кабат үйдүн бүтүндөй подъезди урап түшкөн. Бирок анда убагында элди куткарып кетишип, жараат алгандар болгон эмес. А бир нече жыл мурда Темиртауда да кабат үйдүн бир жагы урап, анда өлгөндөр, жаракат алгандар болгон. Демек, Караганды облусунда эски үйлөр урашы биринчи эле болуп жаткан жок.

Ал эми 2012-жылы ушул эле Карагандыда жаңы курулган көп кабат үй ооп жыгылган. Кыңайып бараткан үйдөн күн мурунтан жашоочулары чыгарылып кеткендиктен анда жаракат алгандар болгон эмес.

Акыркы жагдай Казакстан эле эмес, Кыргызстандагы да советтик эски үйлөрдүн абалын дагы бир ирет эске салууда. Мурда өндүрүштүк максатта курулуп, кийин иш токтогондо көпчүлүк эли көпчүп кеткен Миң-Куш, Кажы-Сай, Таш-Көмүр сыяктуу шаарларда, андан башка район борборлорунда андай эски үйлөр көп.

Алардын айрымдарында да борборлоштурулган жылытуу системасы иштен чыккан. Ар үйдүн жашоочулары өз алдынча, колунан келишинче жылытууга өтүшкөн.

Андагы өрт жана башка коопсуздук эрежелери талапка жооп берер-бербеси белгисиз.

Мамлекеттик экотехинспекция өкүлү ал үйлөрдөгү коопсуздукту тескешпей турганын, алар юридикалык тараптарды гана көзөмөлдөрүн билдирди.

"Азаттык+": кадрда калган ирмемдер

"Азаттык+" берүүсүнүн алып баруучулары Токтосун Шамбетов менен Айгерим Акылбекова.

"Азаттык+" жаштар берүүсү 2016-жылы кырктан ашуун программа тартты. Социалдык, жаштарды агартуу, спорт, маданий темалардан сырткары жаштар арасындагы жаңы тендециялар, мыйзамсыз көрүнүштөрдү иликтөөгө алды.

Ошондой эле коомдо болуп жаткан терс көрүнүштөрдү активдүү жаштар менен студияда талкуулады. Жыл ичиндеги берүүлөрдүн айрымдарын чогуу эстейли. Бейбаш жаштардын жүрүм-турумун кантип оңдоого болот? Бул көрүнүш мыйзамдын жумшактыгы же тарбиянын жоктугунан кабар береби? "Азаттык+" мына ушундай коомдук жайда өзүн алып жүрүүнү билбеген жаштар жөнүндө талкуулаган.

Ал эми шарты катаал, тоолуу Нарынга болгон сапарыбызда тоодо топоз кармап оокат кылган тоолуктар, өмүрүн тобокелге салып, бийик тоодон алтын казгандардын жашоосун көрсөткөн. Айганыштын аянычтуу өлүмү, иштейм деп кетип "кылмышкерге" айлангандар, темир тор артындагы мигранттар да биздин берүүдө.

Аксы районуна караштуу Кызыл-Бейит айылы жөнүндөгү программа кызыктуу чыгарылыштардын катарына кирген. Аталган айылда электр энергиясы, медпункт, мектеп жок, уюлдук байланыш дагы жакшы тартпайт.

Жыл аяктап баратканда тарткан кайрымдуулук жөнүндөгү программа дагы кызыктуу болду. 2015-жылы британиялык Charities Aid Foundation фонду Кыргызстанды берешен, кайрымдуу өлкөлөрдүн катарына киргизген. Бул берүүдө кайрымдуу, берешен адамдарды көрсөткөн.

"Азаттык+": кадрда калган ирмемдер
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:03 0:00

Борбор Азия: жаңы үмүт, жанданган сыноолор

Борбор Азия: жаңы үмүт, жанданган сыноолор
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:12 0:00

Орусия "Таблиги жамаатты" тамырлатпайт

Иллюстрация

Өткөн аптада Орусиянын Москва шаарында "Таблиги жамаат" диний уюмунун жети мүчөсү кармалып, алардын алтоо кыргызстандык болуп чыкты.

Орусия экстремисттик уюмдардын тизмесине киргизген бул жамаатка Кыргызстанда тыюу салынган эмес. Ошондон улам Орусиядагы мечит кызматкерлери маалыматтын жоктугу Кыргызстандан келген эмгек мигранттарын жабыркатып жатат дешүүдө.

23-декабрда Орусиянын Федералдык коопсуздук кызматы менен Ички иштер министрлиги бирге өткөргөн операция учурунда "Таблиги жамаат" уюмуна мүчө болгон алты кыргызстандык камакка алынган. Күч органдары аларга ар кандай экстремисттик адабияттарды үйүнө сактаган, Орусияда халифат курууну көздөгөн деген өңдүү дооматтарды коюуда.

Кармалгандардын кийинки абалы тууралуу Орусиянын тиешелүү органдары да, Кыргызстандын Ички иштер министрлигинин Орусиядагы өкүлү да азырынча маалымат бере элек.

Кыргызстан мусулмандар дин башкармалыгынын Москвадагы расмий өкүлү Бакыт Тополоңов ар бир чет өлкөлүк жаран, анын ичинде кыргызстандыктар да ошол турган өлкөнүн мыйзамына баш ийиши керектигин, бирок мекендештер аны эске албагандын айынан ушундай жагдайга кириптер болуп жатканын айтты:

- Кыргызстанда уюмга тыюу салынган эмес деп эле бул жерде иш-аракеттерди жүргүзө албайбыз. Биз жашап жаткан мамлекеттин мыйзамдарына баш ийебиз. Бул жакта кандай саясат жүргүзүлсө ошого баш ийебиз жана мыйзамсыз иш-аракеттерге барбаганга аракет кылабыз. Муну Кыргызстандан тыйыш керек. “Урматтуу бир туугандар, Орусияга баргандан кийин иштегиле. Башка иш-аракеттерди токтоткула” деп. Түшүндүрүү иштери мамлекет деңгээлде жүргүзүлүшү керек. Биздин бул жактагы лекцияларыбыз жетишсиз болуп жатат.

Нарын: талапты тоготпогон "инкарчылар"

Нарын: талапты тоготпогон "инкарчылар"

Акыркы кезде Нарында “Йакын инкар” жамаатынын мүчөлөрү көбөйгөнү байкалган. Облустук ички иштер башкармалыгы жыл башынан бери бул жамааттын 117 мүчөсүн кармап, эскертүү берген.

Кыргызстан муфтийинин орун басары Акимжан ажы Эргешов болсо маселенин чыгышын Кыргызстанга салыштырмалуу башка өлкөлөрдө дин тутуу эркиндигинин чектелгендиги менен байланыштырды.

Ал эми Кыргызстандын мамлекеттик дин комиссиясынын башчысынын орун басары Закир Сатаев буларды белгиледи:

- Мигранттар менен иштөө биздин жоопкерчилигибиздин тышында турат. Биз түшүндүрүү иштерин өлкө ичинде гана жүргүзөбүз. Ошондой эле негизги басымды өлкөдөгү дин тутуу эркиндигине бардык шарттар түзүлгөнүнө жасайбыз. Ал эми башка өлкөлөрдө "Таблиги жамаат" уюмуна тыюу салынгандыгын биз жөн гана мисал катары колдонобуз.

Ишмердиги дааватчылыкка байланыштуу деп саналган "Таблиги жамаат" уюмун Орусия, Тажикстан экстремисттик уюмдардын тизмесине киргизген. Казакстан деструктивдүү уюм катары тааныган.

Кыргызстанда дааватчыларга тыюу салынган эмес. Муну кыргыз бийликтери коопсуздукка коркунуч келтирбейт, дааватчылар динге үгүттөөдөн башка ишке барбайт деп негиздеп келатат.

Молдалиев: Даават мечитте гана жүрүшү керек
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:23 0:00
Түз линк

Кыргызстанда "Таблиги жамаат" уюму расмий түрдө каттоодон өткөн эмес. Бирок, дааватчылыкты жактагандар арбын.

Жамааттык коопсуздук келишим уюму түзгөн аймактын коопсуздугуна коркунуч келтирген уюмдардын бирдиктүү тизмесине Кыргызстан бул уюмду киргизген жок, бирок айрым экстремисттик элементи бар агымдарга карата сунуштарды берген.

Дин иштери боюнча комиссия алардын катарына "Йакын инкардын" тобун кошкон. Фундаменталдуу идеяларды карманган “Йакын инкар” сыяктуу агымдар мамлекеттин светтик курулушуна доо келтирет деген көз караштар басымдуу. Алардын ичинде эмдөөгө ачык каршы чыккан же балдарын мектепке жибербей жаткан топтор тууралуу маалыматтар буга чейин да ачыкталган. Ошол эле учурда динге үгүттөйм деп барып, чет жерде сабатсыздыктын курмандыгы болуп жаткандар да жок эмес.

PS: "Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Коңшу өлкөлөрдүн жакындашуу аракети

Рустам Азимов жана Эмомали Рахмон

Өзбекстандын вице-премьер-министри Рустам Азимов баштаган делегация Тажикстанга келди. Ал Душанбе шаарында тажик-өзбек өкмөттөр аралык комиссиянын жыйынына катышты. Өзбек делегация башчысын президент Эмомали Рахмон кабыл алды.

“Азаттыктын” тажик кызматынын маалыматына караганда, 27-декабрда Душанбеде өзбек вице-премьер-министри Рустам Азимов жана Тажикстандын биринчи вице-премьер-министри Давлатали Саид эки өлкөнүн соода-экономикалык кызматташуусу боюнча өкмөттөр аралык комиссиясынын жыйынын өткөрдү. Ушул эле күнү Рустам Азимовду тажик президенти Эмомали Рахмон кабыл алды.

Өкмөттөр аралык комиссиянын жыйынында 2000-жылы киргизилген визалык режимди жеңилдетүү, темир жана автоунаа жолдору аркылуу каттамдарды калыбына келтирүү каралууда. Ошондой эле келерки жылдын башында Өзбекстан Душанбе шаарында өнөр жай товарларынын көргөзмөсүн уюштурары маалымдалды. Ага Өзбекстанда өндүрүлгөн автоунаалардан тартып, азык-түлүк продукцияларына чейин коюлат. Ал көргөзмөнүн алкагында тажик-өзбек ишкерлеринин форуму да өткөрүлмөкчү.

Тажикстандык саясат таануучу Парвиз Мулладжанов эки өлкөнүн мамилесинде алдыга жылыштар болот дейт:

- Өзбекстан менен кайсы бир деңгээлге чейин прогресс болот. Биринчи кезекте транспорт маселесин чечүүдө. Эки тараптын ортосунда аба каттамдарын калыбына келтирүү болот. Бул жөнүндө кабарланып жатат. Визалык режимди жеңилдетүү багытында жылыштар болот. Суу-энергетикалык маселелер азырынча кала берет. Анткени аларды чечиш үчүн көбүрөөк убакыт керек.

Мирзиёевдин Өзбекстаны

Мирзиёевдин Өзбекстаны

Шавкат Мирзиёев Өзбекстандын президентинин милдетин аткара баштагандан бери бир топ кадрдык алмашуулар болду. Анын ишинде коңшу мамлекеттер менен мамилесин жакшыртууну көздөп жаткандай ишарат да байкалууда.

Өзбекстан 2000-жылдан тарта Тажикстанга визалык режим киргизген. Темир жана автожолдор менен каттамдар токтотулган. Тажикстан муну жарыяланбаган блокада деп атап келатат. Өзбекстан тараптан мындай катаал чаралардын кабыл алынышына Рогун ГЭСинен тартып, Тажикстандагы жарандык согушка байланыштуу маселелер себеп болгону айтылып келет. Өзбекстанда бийлик алмашуусу менен бузулган мамиле оңолуу жолуна түшүүдө.

“Азаттыктын” өзбек кызматынын баяндамачысы Сражидин Ислам эки мамлекеттин мамилесинин жакшыра баштаганын чектеш аймактардагы эл дагы сезе баштады дейт:

- Ислам Каримовдун мезгилине караганда азыркы президент Шавкат Мирзиёев тушунда салыштырмалуу алдыга жылыш болот. Бирок өтө чоң өзгөрүүлөр болот деп күткөнгө болбойт. Анткени Өзбекстан өтө абайлап саясат жүргүзгөн мамлекеттердин бири. Аба, темир жол, автоунаа каттамдарын калыбына келтирүү жана визалык режимди жеңилдетүү боюнча сүйлөшүүлөр уланат деп ойлойм. Азыркы учурда эле чек арадан кирип-чыгуу оңоло баштады, эл жеңилдегенин сезип калды. Рустам Азимов менен президент Эмомали Рахмондун жолугушуусунан кийин дагы көп нерсе маалым болот.

Буга чейинки татаал мамилеге жараша кошуна мамлекеттер өкмөттөр аралык комиссиянын жыйынын да үзүл-кесил өткөрүп келген. Комиссиянын биринчи жыйыны 2002-жылы болуп, анан жети жылдан кийин экинчи жолу өткөрүлгөн.

Өзбекстандын мурунку президенти, маркум Ислам Каримовдун 2014-жылы Шанхай кызматташуу уюмунун Тажикстандагы саммитине катышуусунан кийин эки ортодо муз ээрий баштагандай болуп, 2015-жылы өкмөттөр аралык комиссиянын үчүнчү жыйыны Ташкентте өткөрүлгөн.

Кыргызстан менен Өзбекстандын ортосунда соода-экономикалык байланыш солгундагандай эле, Ташкент менен Душанбенин ортосунда да соода кыскарган. 2015-жылы анын көлөмү болгону 12 млн. долларга жеткен. 2000-жылдардын башында анын көлөмү жарым миллиард долларга жакындап турган.

Өзбекстан мамлекетинин башына Шавкат Мирзиёевдин келиши менен Ташкент кошуна мамлекеттер менен мамилесин калыбына келтирүүгө киришти. Анын негизинде өзбек-тажик соода байланышы да өсө баштаганы кабарланууда.

PS: "Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

1916: Казакстандагы көтөрүлүш жетекчилеринин бири – украин Афанасий Латута

Кырк Шейит жергесинде талаада драмалык оюн коюу учуру. Тоң району, Кыргызстан. 05.8.16.

1916-жылкы Борбор Азиядагы улуттук боштондук көтөрүлүшкө катышкандардын арасында славян тектүүлөр да болгон. Алардын бири – украин Афанасий Латута.

1916-жылкы Акмоло көтөрүлүшү

Биринчи дүйнөлүк согуш маалындагы Борбордук Азиядагы 1916-жылкы улуттук боштондук көтөрүлүштүн 100 жылдыгы Кыргызстанда расмий белгиленди. Казакстанда бул окуяны коомдук демилгелерге таянып гана белгилешти.

Тарыхта дурус маалым болгондой, Казакстандын Жети-Суу жана Торгой аймактарында 1916-жылы ири көтөрүлүш очоктору болгон.

Көп айтылбаган үчүнчү ири очок – Акмоло облусун, анын ичинде Корголжун (Қорғалжын) талаасын да камтыган. Мында 1916-жылдын август (баш оона) айынан кыш айларына чейин оторчул орус армиясынын жазалоочу аскерлери менен салгылашуулар жана ар кыл кагылышуулар болуп турган.

Сарбаздар (ыктыярдуу жоокерлер) топторун түзгөн казактар Корголжун, Карабулак, Коржинкөл, Эрментоо (казакча Ерейментау) жана башка болуштуктарда партизандык (эски көчмөндүк тийди-качты) ыкма менен падышалык жазалоочу аскерлерге тынымсыз сокку уруп турушкан. Аларга Петропавловск, Көкчөтоо (Көкшетау), Атбасар, Караганды, Жезказган, Байкрңур, Спасск шаарларынан казактар келип кошулган.

Ошол жылдын аяк оона (сентябр) жана тогуздун айы (октябр) айларында көтөрүлүшчүлөрдүн саны 40 миңге чейин жеткендиги маалым.

Эрментоо болуштугунда Сатбай ажы (Сатбай-кажы) мырзаны хан шайлашкан. Демек, көтөрүлүштүн бул очогунда мамлекеттик эгемендик идеясы башкы идеяга айланган.

Жетекчи жана каарман инсандардын арасында Сыздык баатыр Бейсен уулу, Молдажа Жадаев, Куаныш ажы, Оспан Шон уулу, Нурлан Кияш уулу, Алсен Шомши уулу, Рахымжан Мади уулу, Маметбай Шабат уулу, Жакып Мырзакожа уулу, Адилбек Майкөтов, Иса Даулетбеков жана башкалар болгон. Алардын көбү курман болгон, айрымдары өз кошуундары менен Торгой облусуна ооп, Абдугаппар менен Амангелди Иман уулунун көтөрүлүшчү аскерлерине кошулган. Кытайга үрккөн акмололук казактар да болду.

Казакстандагы 1916-жылкы көтөрүлүштүн картасы.
Казакстандагы 1916-жылкы көтөрүлүштүн картасы.

Афанасий Латута (Жакып Жоламан) – көтөрүлүш очогунун лидери

Акмоло көтөрүлүшүнүн Корголжун очогундагы лидерлердин бири Рахымжан Мады уулу (Мадин) таянган инсандардын бири – теги украиндик Афанасий Латута (Жакып Жоламан; 1890-1970) болгон.

Анын туулгандагы ысымы – Афанасий Латута (украинче - Опанасiй Олександрович Латута), бирок ал 1905-жылдагы Биринчи Орус ыңкылабындагы саясий ишмердиги үчүн өспүрүм экендигине карабастан Акмолого сүргүнгө айдалган.

Афанасий казактардын арасынан баш паана таап, мурда теги кул болгон Жоламан деген казактын асыранды баласы болуп калат да, Жакып (Якуп) ысымын алат. Казак тилин мыкты билип калат.

Көтөрүлүш чыгаардан мурда эле Афанасий Латута (Жакып Жоламан) Жарташ (Жартас) деген капчыгайда казактар үчүн мектеп ачып, аларга арап жазмасынан тышкары орус тилин, кирил жазмасын үйрөтүп жүрдү. Дал ошол капчыгайда ал көтөрүлүш очогунун болочокку жолбашчысы Рахымжан Мады уулу менен кезигишип, достошуп калат. Афанасий Рахымжанга Орусиянын өзүндө, Украинада болгон революциялык толкундоолор жана падышалык режимди кулатуу үчүн күрөш жөнүндө өз билгенин баяндап берет.

1916-жылдын баш оона айында Корголжун болуштугунда чыккан көтөрүлүштүн жолбашчысы болуп Рахымжан Мады уулу чыга келди, ал эми Афанасий анын идеологиялык колдоочусу болуп калды. Жаш чагындагы тажрыйбаларын Афанасий көтөрүлүшчү казак боордоштору менен бөлүштү.

Талаа жери болгон (анча-мынча дөңсөөлүү жана капчыгайлуу) аймакта – азыркы Корголжун районунда – казактардын тыналы уруусунун жана башка уруулардын өкүлдөрү беш болуштукту түзүп байырлаган. Тыналы уруусу 12 уруктан турган. Алгачкы баскычта ар бир урук өз башчысын шайлап, Рахымжан Мады уулунун аскерине 5-10дон жигит жөнөткөн.

Көтөрүлүшчүлөр Иванушкин аттуу приставдын чакан кошуунун талкалашкан. Бул иш-чарага Афанасий (Жакып) да жигердүү катышкан.

Көтөрүлүшчүлөр усталарды жыйнап, алар болсо найза, айбалта, кылыч, канжар сыяктуу көчмөндөрдүн салттык курал-жарагын жасашкан. Жазалоочу аскерлерден тартып алынган мылтыктар да колдонулган.

Омбудан (Омск) келген аскер губернатору Павел Николаевич Кошуро-Масальскийдин аскери менен көтөрүлүшчүлөрдүн салгылашууларынын бири Кызыл-Сеңир жергесинде өткөн. Афанасийдин сунушу менен көтөрүлүшчү казактар жалпы саны 700 жоокерге чейин жеткен мылтыкчан төрт топту түзүшкөн, алар жалпы 5 миңдей көтөрүлүшчүнүн өзөгү болгон.

Партизандык ыкма менен көтөрүлүшчүлөр ырааттуу чегингенде, мергендердин топтору аларды калкалап, падышалык жазалоочуларга каршы ок атып турган.

Кошуро-Масальский казактарга колго түшүп калуудан чочулап, Акмолого (Акмолинск) кайткан.

Бирок оор куралданган падышалык аскерлер көтөрүлүш кошуундарын четинен ойрон кылып алдыга жыла берген. Айрым көтөрүлүшчүлөр абакка түшкөн, айрымдары үрккөн эл менен чогуу Кытайга кеткен, айрымдары Торгой облусундагы көтөрүлүшчүлөргө кошулган.

Бул казак баатырлары Торгойдогу 1916-жылдагы Амангелди Иман уулунун көтөрүлүшүнө катышкан.
Бул казак баатырлары Торгойдогу 1916-жылдагы Амангелди Иман уулунун көтөрүлүшүнө катышкан.

Бирок, маалыматка караганда, Акмолонун айрым аймактарында тийди-качма тактиканы колдонгон көтөрүлүшчү топтордун каршылыгы падышалык режим кулаганга чейин токтотулган эмес.

Корголжун аймагындагы көтөрүлүштүн лидерлеринин бирине айланган Жакып Жоламан (Афанасий Латута) кийинчерээк болшевиктер партиянына мүчө болуп, 1919-жылы Аккуш-Нура болуштугунда болшевиктик уюкча (ячейка) түзгөн. Казактар аны үйөздөгү Кеңештин Биринчи курултайына депутаттыкка казак элинин атынан шайлашкан (1920-жылдын жазы).

Жакып (Афанасий) өзүнүн эки уулуна тең казакча ысымдарды берген (Бостандык, Теңдик).

Соңку сөз.

Афанасий Латутаны - карапайым украиндерден чыккан. Ал 1890-жылы падышалык Орусиянын Киев губерниясынын Канев үйөзүнө караштуу Миронов болуштугундагы Масловка кыштагында Александр Кондратьевич Латута ысымдуу украин дыйкандын үй-бүлөсүндө туулган.

1970-жылы Казакстанда дүйнөдөн кайткан бул инсанды сөөгү украин, эти казак дешке болот. Аны казак эли өзүнүн чыгаан баатырларынын бири катары санайт.

2016-жылы Афанасий Латута тууралуу Казакстанда көптөгөн макалалар жарыяланып, анын жаркын элеси тууралуу жылуу сөздөр, "айкелин тургузалык, көчөлөргө атын берелик" деген жана башка сунуштар байма-бай айтылды.

Шилтемелер:

http://e-islam.kz/ru/islam/ishki-kategoriyalar/fiqh/khanafi-mazkhaby/item/826-eislam

https://ok.ru/bakhmutukr/topic/63043073564741

http://rus.azattyq.org/a/istorik-karimov-o-vosstanii-1916-goda/28006009.html

http://www.altyn-orda.kz/etnicheskij-ukrainec-vo-glave-vosstaniya-kazaxov-v-1916-godu/

http://www.kazpravda.kz/articles/view/aksakal-s-krasivoi-dushoi1/

Түркмөнстандагы каатчылык

Түркмөнстанда азык-түлүк кризиси уланып жатат. Ошентсе да мамлекеттик маалымат каражаттары бул тууралуу үн катпай, ал эми өкмөт соңку отчетунда соода тармагынын өнүгүп жатканын билдирди. Ашхабаддагы дүкөндөрүн алдында шекер, суу майга кезекке тургандардын саны арбын.

Жаңы жылдык майрам алдында Түркмөнстандын мамлекеттик маалымат каражаттары азык-түлүк менен калкты жетиштүү камсыздоо тууралуу президенттин буйругун жарыялап, ал дароо күчүнө кирип, аткарылып жатканын кабарлашты.

“Азык-түлүктөр биздин дүкөндөрдүн текчелеринен татыктуу ордун табышты”, - деп билдирди мамлекеттик телеканалдын алып баруучусу.

Президенттин бул жарлыгы өлкөдө азык-түлүк жана эң керектүү товарлар кымбаттап, экономикалык кризис бир топ айдан бери уланып жаткан маалга туш келди.

Ошол эле учурда мамлекеттик дүкөндөрдүн алдынан жүздөгөн адамдарды көрсө болот. Алар негизинен күнүмдүккө керектүү шекер, май сыяктуу азык-түлүктөргө жетүү үчүн ушундай кезекке турууга аргасыз.

- Бүгүн Мир 2 кичи районундагы №79 дүкөндүн алдында 40тай адам шекерге кезекке турду. Ошол эле дүкөндүн арткы эшигинин алдында тамеки алуу үчүн турган 350-500дөй адамды көрдүм, - деп айтты окуяга күбө болгон ашхабаддык журналист Аманмурад Бугаев "Азаттык" радиосунун түркмөн кызматына.

Баш калаа Ашахабаддагы дүкөндөр таңкы жетиде ачылат, ал эми кардарлар бир-эки саат мурда эле келип, кезекке тура баштайт. Түркмөнстандын бийлиги бул көйгөйдү чечүү ордуна аны жашырып-жаап жатканын "Азаттык" радиoсунун түркмөн кызматынын жетекчиси Фарух Юсупов белгиледи:

- Шекер, ун, суу май, жумуртка дүкөндө калбай калды. Мамлекеттик мекемелердин жетекчилери кызматкерлерине дүкөндөргө барбоону, кезекке турбоону эскертишкен. Анткени алар майрам алдында мындай жаман көрүнүш болушун каалабайт. Түркмөнстандын бийлиги бул көйгөй менен күрөшүп, анын себептерин чечүү ордуна симптомдорго каршы күрөш жүргүзүп жаткандай.

Ашхабаддагы оңдоп-түздөө иштеринен кийин кайра ачылган калаанын базарларында да эл аз. Муну сатып алуучулар ал жактарда керектүү товарлардын жоктугу менен түшүндүрүшөт.

Мындай көрүнүш калк арасында популярдуу делген “Орус” жана “Текин” базарларында да байкалып жатканы айтылууда.

"Азаттыктын" түркмөн кызматына маалым болгондой, 2016-жылы калктын сатып алуу мүмкүнчүлүгү кыйла төмөндөдү. Буга азык-түлүктүн жана коммуналдык кызматтардын кымбатташы негизги себеп болду.

Маселен, 2016-жылдын башынан бери азык-түлүккө болгон баа 30% өссө, батир акысы дээрлик 10 эсеге жогорулаган. Ал эми бензинге болгон баа 60 теңгеден бир манатка чейин көтөрүлгөн.

Деген менен бул аптада Түркмөнстандын өкмөтү экономикалык өсүү тууралуу кезектиги отчетун президентке тапшырды. Анда ички дүң продукция 6.2% кармалып турганын, ал эми эң алдыңкы тармактардын катарында соода тармагы да бар экени белгиленген.

Борбор Азиядагы жабык өлкөнүн бийлиги жана расмий маалымат каражаттары калк дуушар болуп жаткан экономикалык кризис тууралуу үн катпай жатканда, азык-түлүк жетишсиздиги күчөп, айлык-маяна, пенсия жана социалдык жөлөкпулдар өз убагында берилбей, жайкын тургундар бир топ кыйналып жатканы тууралуу маалымат түшүүдө.

PS: "Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Улукбек Тарагай: Мусулман айымдардын билим алуусу - парыз

Самаркан шаары эмирзаада жана өкүмдар Улукбектин тушунда илим менен билимдин жаркыган чордонуна айланган.

Түркөйлүк менен айдыңдык өз ара тирешкен азыркы заманыбызда түрк калктарынын залкар ойчулу Улукбектин мусулман кыздарды билимге чакырган осуятын эскербей койо албайбыз.

Улукбектин улуу чакырыгы жана осуяты

Ооганстандын айрым жерлеринде талиптер исламдын туусун жамынып алып, мугалим айымдарды жана мектепке бара жаткан өспүрүм кыздарды өлтүрүп салган учурлар жөнүндөгү кабарларды окубаган киши калбады көрүнөт.

Талиптер жана аларды жолдогон өтө караңгы күчтөр өздөрүн «мусулмандык парызды аткарып жаткандар» катары көрүшөт. Кыргызстанда да «кыздарга таалим алуунун кереги жок, алар үйдө гана отурушу керек» деген салафийлердин өкүлдөрү пайда болгону жан кейитет.

Башка жакка барбастан, өзүбүздүн мекенибизде эле мындан он кылым илгери илим-билим өркүндөп турган. Жусуп Баласагын, Махмуд Кашкари Барскани сыяктуу бабаларыбыз билимге курулай гана чакырбастан, өздөрү да мыкты аалымдар болушкан.

Студент кезимде музейлик тажрыйба алуу үчүн Өзбекстанга барган топ менен бирге байыркы Самаркан (Самарканд) шаарын алгачкы жолу кезгеним алигиче көз алдымда турат.

Шаардын борборундагы Регистан аянтында көз жоосун алган кооз имараттардын бири – өкүмдар жана окумуштуу Улукбек курган медресеге таандык. Бизге жол көрсөткүч (гид) болгон орус эжеке ар мүнөттү текке кетирбестен, Улукбек жана анын илим-билимге ширелткен доору тууралуу саймедирлеп айтып жатты.

Менин эсимде өзгөчө калганы: Улукбек медресенин каалгасына арап тамгасы менен ойдуруп жазган текст жөнүндөгү баян болду. Бул текстте Улукбек «Билимге умтулуу – ар бир мусулман эркектин (муслим) жана мусулман аялдын (муслима) парызы» деген осуят сөздү калтырган экен.

Атаганат, ал өзү түркөйлүккө чакыргандардын курмандыгы болду. Аялдар билим албашы керек дегендердин колунан жан берди.

Андан бери көп суу акты. Жылдар алмашты. Кылымдар жаңы кылымдарга кезек берип жатты. Дөөлөттөр (империялар) кулап, улам башка мамлекеттерге орун бошотуп жатышты. Муундар алмашты.

Бирок бир гана нерсе күчүн сактап кала берүүдө. Ал – Улукбек бабабыздын кыздар (болочокку апалар жана чоң энелер) билимдүү-таалимдүү болушу – ата-эне үчүн парыз деп айткан осуяты.

Айдың өкүмдар тууралуу кошумча маалымат.

Улукбек Мухаммед Тарагай (толук аты: Мухаммед Тарагай ибн Шахрух ибн Тимур Улугбек Гураган; 1394-жылдын жалган куран (март) айынын 22синде Ирандагы Султанийе шаарында туулган — 1449-жылдын тогуздун айынын (октябрынын) 27синде Самаркан аймагында өлтүрүлгөн) – Борбордук Азиядагы көрүнүктүү математик жана астроном.

Ал эмир Шахрухтун уулу жана Эмир Темирдин небереси, демек, эмирзаада (кыскартып айтканда – “Мырза”). Ал Чыңгыз хандын урпагы Махмуд хандын кызы Ак-Султан Ханике айымга үйлөнгөн соң, салтка ылайык “Гураган” (Көрөгөн, Хүргөөн, б.а. монголчо “Күйөө бала”) деген наам анын ысымына кошулган. 1409-жылдан тартып ал Самаркандын өкүмдары болуп калган.

Эмирзаада Улукбек Тарагайдын мусулмандык миниатюрадагы сүрөтү ал жашап жаткан мезгилде тартылган.
Эмирзаада Улукбек Тарагайдын мусулмандык миниатюрадагы сүрөтү ал жашап жаткан мезгилде тартылган.

Улукбек так илимдерге, өзгөчө астрономияга кызыккан. Өзү курдурган медреседе Куранды жана шариятты окутуп тим болбостон, ошол доордогу так илимдерди, арап тилин, медицина, география, тарых ж.б. боюнча дарстарды окутууга өзгөчө көңүл бурган.

Ал Самарканга мусулман дүйнөсүндөгү мыкты илимпоздорду топтогон.

Улукбек 1424-жылы Нооруз майрамынан соң шаардын түндүк-чыгыш өңүрүндөгү Чупан-Ата деп аталган анча бийик эмес дөңсөөдөгү жайык талаада обсерватория (расадкана, жылдызкана) курдурууга киришкен. Обсерватория цилиндр шекилинде болгон. Анын диаметри 46 метр, бийиктиги 31 метр болгон.

Дээрлик беш жыл ичинде курулуп бүткөн бул үч кабаттуу ири жылдызканада ири китепкана да бар болчу. Анда 150 миңдей китеп топтолгон.

Обсерваториянын жанында атайын гүлдүү бакча негизделип, бул жай «Баг-и майдан» деп аталып калган.

Бул тууралуу устатыбыз, Өзбекстан ИАсынын академиги Бөрүбай Ахмедов өз китебинде кызыктуу баяндайт (Караңыз: Ахмедов Бурибай. Улугбек: Историческая повесть / Перевод с узбекского Мирзы Салиева. – Ташкент: Камалак, 1994. – 208 с., илл. – ISBN 5-633-00749-2. – Мындагы 99-107-беттер).

Улукбек жана ага кызмат кылган жылдызчы аалымдар (Казизаде Руми, Гиясуддин Жамшид, Али Кушчу) жетектеген астрономдор тобу 1437-жылы түзгөн жылдыздар жадыбалы ("Зиж-и гурагани") кийинчерээк улам жаңы маалымат менен толукталып турган. 1444-жылы Улукбек «Зиж-и жадиди гурагани» деген астрономиялык жалпылама эмгекти жараткан.

Улукбек түзгөн жылдыздар атласы өзгөчө тактыгы менен айырмаланган. Улукбектин чыгармасы латын тилине которулуп, Батыш Европадагы илим чордондоруна таркап, XV‑XVII кылымдарда Европада астрономия илимин өнүктүрүүгө багыттоочу ролду ойногон.

Улукбек так илимдерден тышкары, тарых менен поэзияга да өзгөчө көңүл бөлгөн.

Улукбектин тушунда Самаркан жана Бухара шаарларында эң татынакай имараттар салынган. Бул имараттар азыркы тапта ажайып архитектуралык эстеликтер катары бааланат жана 2001-жылы Самаркан шаары «маданияттардын тоом жолу» катары ЮНЕСКОнун өзгөчө тизмесине кирген.

Эмирзаада Улукбек көбүнесе тынч саясатты жактаган, бирок 1424-ж. моголдор өлкөсүнө (Кыргызстан аймагына) жортуул жасагандыгы да маалым.

Атасы Шахрух өлгөндөн кийин (1447) Улукбек Мавераннахр менен Хорасанды өзүнө бириктирүүгө аракеттенген, бирок Эмир Темирдин урпактарынын ортосундагы такты үчүн айыгышкан ички күрөш анын пайдасына чечилбеди. Бул таймашта анын тарабы жеңилип калды. Улукбекти илимге каршы чыккан эскичил молдолордун тарапкери болгон өзүнүн уулу Абдуллатиф (Абд ал-Латиф) өлтүрткөн.

Жылдызкананын (расадкананын) орду XX кылымдын башында кантип аныкталган?

Тилчи окумуштуу, ыраматылык Сатыбалды Мамытовдун маалымдашынча, айтылуу Курманжан датканын күйөө балдарынын бири Алымбек датканын урпактары сактап жүргөн жекече китепканадан бир нече кол жазманы алып кеткен экен. Андагы вакып-намалардын биринин маалыматын колдонгон археолог Василий Лаврентьевич Вяткин (1869—1932) 1908-жылы Самаркандагы атактуу обсерваториянын калдыгынын ордун тапкан.

Таланттуу тарыхчы жана өзү да Алымбек датканын урпактарынан болгон Турсунай Өмүрзакова айым бул жагдайга кыйла тактоо киргизип, маалымат булагы катары Капитолина Новоселованын «Алтаир жылдызы» аттуу романына шилтеме жасайт (Караңыз: Новоселова К.И. Звезда Альтаир. – Ташкент: Изд-во имени Гафура Гуляма, 1983. – 160 с.; Өмүрзакова Т. Курманжан датка: Доор. Инсан. Ишмердүүлүк. – Толукталган 2-басылыш. – Б.: MaxPrint, 2015. – 264 б., сүрөт. – ISBN 978-9967-27-642-0. – Мындагы 16‑20-беттер).

Анда В.Л.Вяткин араб жазмасындагы ар кыл тилдердеги тексттерди мыкты окуган самаркандык Абу Сайид Магзумдун кыйла көмөгүн колдонуп келгени баяндалат. Кургак учук илдетине кириптер болгон Абу Сайид Магзумдун оорусуна кымыз дары болоорун угуп, В.Л.Вяткин аны Алайга алып жөнөйт. Орто жолдо, Ошко келгенде, Абу Сайид Магзумдун акыбалы оорлошуп, шаарда чакан ооруканада жатып калат.

Дал ошол күндөрү В.Л.Вяткин Абу Сайид Магзумга Оштогу болуш Асанбекти тааныштырат. Алымбек датка менен Курманжан датканын уулдарынын бири Асанбек Абу Сайид Магзумга өзүнүн кол жазмалардан, эски каттардан, вакып-наамалардан жана китептерден турган таңгак-таңгак болуп ирээттүү жыйылган китепканасындагы чыгармаларды темаларына жараша иргеп бөлүштүрүп, кыскача системалуу баяндап көрсөтүү өтүнүчүн айткан экен. Бул үчүн, албетте, акы төлөнмөкчү болот. Дал ошол иргөө иштери маалында табылган самаркандык вакып-наамеде (менчик ээси көрсөтүлгөн расмий документте) камтылган маалымат Улукбектин обсерваториясынын ордун тактоодо ачкыч кызматын аткарган.

Бул маалыматты болочокто да терең иликтөө зарыл. Капитолина Новоселованын «Алтаир жылдызы» аттуу романындагы бул өтө маанилүү жагдайдын чагылдырылышына булак болгон түпкү маалыматты табуу керек.

Жакында өзбек тилиндеги бир материалды интернеттен окудум. Анда Абу Сайид Магзумду В.Л.Вяткин Алайга чейин алып баргандыгы тууралуу айтылат. Оштогу чакан ооруканада жаткан Абу Сайидди Алайга алып барып, кымыз менен дарылайын деп В.Л.Вяткин дарыгер Лебедевден уруксат сурайт. Ошентип, Абу Сайид Магзум айтылуу Курманжан датканын Алайдагы жайлоодогу конушунда да болуп, саамал ичип дарыланган. Курманжан датка В.Л.Вяткинге жана Абу Сайидге меймандостук ызаат көрсөткөн.

Абу Сайид Магзумга Курманжан датканын конушунда 5 сандыкка топтолгон эски китептердин казынасын көрсөтүшкөн. Сакайган соң кайра Алайдан Самарканга кайткан чагында Абу Сайид беш сандыктын ичинен өзү иликтөөгө эч үлгүрбөгөн бешинчи сандыкты өзү менен ала кетет. Андагы вакып-наамаларды иликтеп жатып, Абу Сайид Магзум XVII кылымга таандык документке кызыгат. Анда самаркандык бир жесир аял өзүнүн менчигиндеги жер тилкесин дервиштик диний жайга белек кылгандыгы тууралуу айтылган. Мында эскерилген сөздөрдүн арасында Оби Рахмат арыгы жана Толе-Расад деген жер аталыштары учураган. Дал ушул маалыматты Абу Сайид Магзум В.Л.Вяткинге сүйүнчүлөп жеткирген.

Академик В.В.Бартольддун өтүнүчү менен В.Л.Вяткинге археологиялык казуу жүргүзүү үчүн атайын каражат бөлдүрүлгөн. В.Л.Вяткин мырза 1908-1909-жылдары Толе-Расад дөңсөөлүү жайында жүргүзгөн казуу иштеринин натыйжасында Улукбектин обсерваториясынын ордун аныктап берген.

(Караңыз: http://referat.arxiv.uz/index.php?do=files&op=download&fileid=64831&news_page=2 )

Демек, Алымбек датка менен Курманжан датканын чогулткан кол жазма байлыгынын аркасында илимде чоң ачылыш жасалып, Улукбектин жылдызканасынын калдыгы жайгашкан жер аныкталган. Азыр бул жерде заманбап татынакай музей курулган.

Айдыңдык күрөш уланууда.

Секулярдык (дин менен мамлекеттик бийлик ажырымдалган, лайык) түзүлүштү жактаган азыркы мусулмандар замандаштарын илим-билимдин заманбап деңгээлин өздөштүрүп, андан ары өнүктүрүүгө салым кошууга чакырышат. Өздөрүн нагыз мусулманмын деп санаган, бирок орто кылымдардагыдай эскичил жана тар түшүнүктөгү коомдук көз карашын таңуулап, бир гана диндин мыйзамына баш ийүүгө жана аялды эринин эрксиз кызматкерине айлантууга, үйдө гана кармоого, аларга паранжы тагууга үгүттөгөн катмарлар (арасында вахабийлер, салафийлер ж.б. бар) болсо бүгүнкү замандын Улукбектерин четинен жок кылууга даяр.

Ооганстандагы жана башка айрым өлкөлөрдөгү мугалим айымдарды жана окуучу кыздарды өлтүргөн террордук кол салуулар – дал ошол экинчи тараптын түркөйлүгүнүн айынан орун алууда.

Демек, Улукбектин өмүрүнүн соңундагы аянычтуу окуя –цивилизациябызды сактоо жана өркүндөтүү үчүн күрөшкөн айдың мусулмандар үчүн азыр да унутулгус сабак бойдон кала берүүдө. Бүгүнкү Улукбектер эч качан жеңилбеши керек, бул үчүн айымдар (кыздар, келиндер, апалар, чоң энелер) эркектерден кем эмес деңгээлде таалим алуусу үчүн кызмат кылган секулярдык түзүлүш, коомдук шарт, демократиялык мыйзам жана атуулдук эрк жана демилгелер талап кылынат.

Кыздар да ата-энеге жана коомго жардам кылып, өздөрү дилгирлик менен билимге умтулушу керек.

Бишкек менен Ташкенттин бийик максаты

Шавкат Мирзиёев менен Алмазбек Атамбаев.

Кыргызстан менен Өзбекстан чек ара маселелерин чечүүнү, соода-экономикалык алака-катышты жакшыртууну макулдашты.

Эки тараптуу мамилелер 24-декабрда Кыргызстандын президенти Алмазбек Атамбаев Өзбекстанга бир күндүк иш сапар менен барганда талкууланды.

Атамбаев мурдагы өзбек президенти, маркум Ислам Каримовдун бейитине барып гүл коюп, куран түшүрдү.

Соңку жылдары кыргыз-өзбек мамилесин сынаган бир топ орчун окуялар орун алды. Талдоочулар быйыл сентябрь айынан бери оңоло баштаган эки тараптуу алака-катышка чоң үмүт артып турат.

Самарканддагы кыргыз-өзбек президенттеринин сүйлөшүүсүндөгү башкы темалардын бири – чек ара маселелерин чечүү болду. Анда тиешелүү мамлекеттик органдарга эмки айдын ичинде чек араны делимитация жана демаркациялоо тууралуу чечимдерди даярдоо боюнча тапшырмалар берилди.

Атамбаев менен Мирзиёев жолукту
please wait

No media source currently available

0:00 0:06:22 0:00

Бул жолугушууда расмий Ташкент он жылдан ашык убактан бери ишке ашпай келе жаткан Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолун куруу боюнча Бишкектин позициясын колдогону маалым болду.

"Келишим баракта калбаса"

Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёев кесиптеши Алмазбек Атамбаевди жылуу кабыл алды. Мындан ары бардык иш-аракет эки элдин достугун чыңдоого багытталышы керектигин белгиледи:

- Соода-экономикалык мейкиндикте жалпы кызыкчылыгыбыз көп. Чогуу аракеттенсек биздин соода-экономикалык алака-катышыбызды, соода жүгүртүүнү жакшыртсак болот. "Базарыбыз да, мазарыбыз да бир" деп бекер айтылбаса керек. Бардык аракеттерибиз элдин ортосундагы достукту чыңдоого багытталышы керек. Соңку үч айда жасалган иш-аракеттер эки өлкөнүн мамилесин улоого негиз, пайдубал болуп берет.

Кыргызстандын президенти Алмазбек Атамбаев мындан туура 25 жыл мурун Ташкентте эки өлкөнүн түбөлүк достугу тууралуу келишимге кол коюлганын эстеди. Бул жолугушууну мамилелердин, алака-катыштын жаңы барагы деп баалады. Маркум Ислам Каримовдун эмгегин, салымын эскерип өттү:

- Ар бир мезгилдин өз лидери болот. Сиз Өзбекстан, өзбек эли күткөн лидерсиз. Биз экономикага, мамилелерди өнүктүрүүгө, кайсы бир тоскоолдуктарды жоюуга, тосмолорду алууга басым жасашыбыз керек. Биз элибиз чек араны сезбей тургандай абалга жетүүгө аракет жасашыбыз керек. Биз бүгүн, келишим түзүлгөн маараке күнүндө мамилелердин жаңы барагын ачып жатабыз. Бул келишим качандыр бир кезде кол коюлган, кийин унутулуп калган кагаз боюнча эле калбашы керек. Сиздин келишиңиз менен бул жандуу келишимге айланарына көзүм жетет.

Өзбекстан менен “кембагал бир тууган” катары эмес бирдей укуктагы өнөктөш, кошунадай мамиле түзүшүбүз керек.

Талдоочулар кыргыз-өзбек алака-катышынын эң талылуу жери – чек ара маселелери экенин белгилешет. Эки өлкөнүн чек арасынын жалпы узундугу 1400 чакырымга жакындайт. Анын 320 чакырымы тактала элек жана басымдуу бөлүгү талаштуу тилке болуп саналат.

Чек ара маселери боюнча эксперт Саламат Аламанов чек араны чукулунан чечүүнүн бир мүмкүнчүлүгү катары 1955-жылы кабыл алынган, бирок бекитилбей калган чечимдерди атады. Бул эки өлкө үчүн тең пайдалуу болот деп билдирди:

- Бул принцип – ар ким пайдаланып келген жерлерди ээлеп калышы керек деген сөз. Жөнөкөйлөштүрүп айтканда, илгерки колхоз-совхоздор жана башка жерди иштеткен мекемелер ошол чарбалык чек аралардын негизинде чечиши керек. 1955-жылы ошондой принцип колдонулуп чечилген болчу. Бирок ал Жогорку Кеңеш аркылуу бекибей калып, талаш маселелер уланып келген. Азыр деле ошол принципти колдонсо чечүүгө болот. Себеби ошол кездеги карталар бар. Ар ким эзелтен бери пайдаланып келген жери өзүндө калат. Муну ошол чек ара тилкесинде жашаган эл дагы түшүнөт.

Эл күткөн чечимдер

Кыргызстан менен Өзбекстан буга чейин суу маселеси боюнча мунаса таппай келген. Расмий Бишкек суу товар катары бааланышы зарыл, ага байланышкан чыгымдар төлөнүшү керек деген маселени көтөргөн. Ташкент суу тартыштыгы күчөйт деген жүйө менен Камбар-Ата-1 ГЭСин курууга каршылык билдирип жүрөт.

Баткен облусунун мурдагы губернатору Султанбай Айжигитовдун пикиринде, эң ириде эки өлкө кошуна экенин эстен чыгарбашы керек: ​

- Өзбекстан бизге экономикалык өнөктөш катары өтө маанилүү. Биз деле аларга өтө маанилүү кошунабыз. Өзбекстандын байлыгы, бар-жогу бар. Бирок аларда суу жок. Суу ресурстары биз менен Тажикстанда болуп жатпайбы. Ошондуктан биз Өзбекстан менен “кембагал бир тууган” катары эмес бирдей укуктагы өнөктөш, кошунадай мамиле түзүшүбүз керек. Жаныңдагы кошуна менен жакшы болбосоң жөн эле ары-бери катташың деле кыйын болуп калат.

Апта: Өзбекстанга сапар

Апта: Өзбекстанга сапар

Президент Алмазбек Атамбаев 24-декабрда иш сапар менен Өзбекстандын Самарканд шаарына барды.

Эки өлкөнүн алака-катышы ушул жылдын сентябрь айында өзбек президенти Ислам Каримов каза болгондон кийин, бийлик Шавкат Мирзиёевге тийгенден тарта оңоло баштады. Алгач өзбек тарап, эшигин ачып, кол сунуп Кыргызстандан жоон топ адамды Анжиянга чакырды. Андан көп узабай кошуналарды чакырып чоң сый-урмат Ошто көрсөтүлдү.

Саясат талдоочу Эмил Жураев эки тараптуу алака-катышты жакшыртууга жакшы мүмкүнчүлүк түзүлүп жатканына, муну пайдалана билүү керектигине токтолду:

- Кошуналардын баары Ислам Каримовго бата кылып, куран окутуп барып келишти, биздин президент болсо бара элек деп ойлонуп да жаттык эле. Анын аппараты Шавкат Мирзиёев ант берип кызматка киришкенден кийин барган алгачкы президент болду деп билдирип, бул кадам дагы туура болду. Сентябрь айынан бери эле Ташкенттин бизге карата саясаты оң нукка бурулуп, жакшы маанайдагы эки тараптуу жолугушуулар болду. Анда жакшы сөздөр айтылды. Эки өлкөнүн ортосунда кыйын маселелер бар. Чек ара маселеси өтө татаал болуп эсептелет. Соода-сатыкты жакшыртуу, эки элдин бири-бирине катташын мүмкүн тез эле чечсе болот. Чек ара маселеси көбүрөөк убакытты талап кылат. Бирок бир топ жылдан бери ордунан козголбой турган маселени ачык талкуулап, чечебиз деп турганы өтө чоң жышаан.

Соңку жылдары Кыргызстан менен Өзбекстандын алака-катышын сынаган бир топ орчун окуялар орун алды. Быйыл март айында Жалал-Абад облусунун Аксы районундагы Чаласарт аймагына Өзбекстан аскерлерин күтүүсүз киргизген. Август айында ушул эле райондогу телередио сигналдарын таратуучу станция турган Үңкүр-Тоодогу тактала элек жердин айланасында жаңжал чыккан.

PS: "Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргыз-өзбек президенттери жолукту

Кыргыз-өзбек президенттери жолукту
please wait

No media source currently available

0:00 0:00:27 0:00

Президент Атамбаев Өзбекстанга барды

Кыргыз-өзбек президенттери жолукту
please wait

No media source currently available

0:00 0:00:27 0:00

Президент Алмазбек Атамбаев 24-декабрда иш сапар менен Өзбекстандын Самарканд шаарына барды.

Сапар учурунда Атамбаев Өзбекстандын туңгуч президенти Ислам Каримовдун мүрзөсүнө барып куран окуп, гүлчамбар койду.

Андан кийин Кыргызстан жана Өзбекстан президенттери Самаркандагы өзбек-немис Man Auto-Uzbekistan биргелешкен ишканасын кыдырып чыгышты. Бул тууралуу президенттик аппараттын басма сөз кызматынан билдиришти. Маалыматка караганда, кыргыз тарап аталган завод чыгарган техникалардын үлгүсү менен таанышты. Ошондой эле Өзбекстандын текстиль жана автоунаа өнөр жайы, элдик керектөө шаймандарынын көргөзмөсүнө күбө болушту.

Президент Алмазбек Атамбаев өзбек лидери Шавкат Мирзиёев менен жолугушуу учурунда ага сапар менен келүүгө чакырганы үчүн ыраазычылык билдирди. Көз карандысыздык үчүн күрөштүн убагы бүткөнүн, эми экономикага, мамилелерди өнүктүрүүгө басым жасап, чектөөлөр менен маанисиз тоскоолдуктарды алуу керектигин айтты. Ошондой эле эки элдин илгери жалпы мамлекети - Кокон хандыгы болгонун, ортодо чек ара жок болгонун эске салды:

- Өзбекстан менен чектөөлөрдү алууга мезгил келди. Адамдар чек араларды сезбеши үчүн биз баарын жасашыбыз керек, - деди Атамбаев.

Президент бүгүнкү жолугушууну жакшы белги деп атады. 20 жыл илгери дал ушул күнү Ташкентте Өзбекстан менен Кыргызстан ортосунда түбөлүк достук жөнүндө келишимге кол коюлганын эске салып, бул күнү кызматташтыктын жаңы барагы ачылып жатканын белгиледи.

Атамбаевди тышкы иштер министри Эрлан Абдылдаев, президенттик аппараттын тышкы саясат бөлүмүнүн жетекчиси Сапар Исаков, Өзбекстандагы элчи Данияр Сыдыков, вице-премьер-министр Жеңиш Разаков, мамлекет башчынын кеңешчиси Калыкбек Султанов коштоп жүрөт.

PS: "Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Атамбаев Өзбекстанга барды

Москвада Каримовдун айкели тургузулат

Ислам Каримов

Москвада Каримовдун айкели тургузулат, Тажикстанда террорчулук идеясын жактагандарга кылмыш жазасы күчөтүлдү, кытайлык ишкана "Эйр Кыргызстанды" сатып алууга кызыкдар, орусиялыктар Назарбаевге ишеним көрсөтүштү.

Шекспир жана Каримов

Газета.ру Москвада маркум Ислам Каримовдун айкели тургузуларын баяндайт. Каримовдун эстелигин тургузуу демилгесин өзбек диаспорасы көтөрүп чыккан.

Москва мэриясынын уруксаты менен айкел Өзбекстандын элчилигине жакын жерде тургузулат. Аны жасоого 35 миллион рубл сарпталып, бул каражатты өзбек тарап көтөрөт. Андан тышкары Москванын шаар кеңеши келерки жылы англиялык акын жана драматург Уильям Шекспирдин эстелигин орнотууга уруксат беришкен.

Тажикстанда экстремизмди актагандар камалат

Регнум "Тажикстанда интернеттеги социалдык тармактарда терроризмди актап пикир жазгандар он жылга чейин эркинен ажыратылат" деп жазат.

Кылмыш кодексине киргизилген өзгөртүүлөр боюнча террорчулук менен диний экстремизмди коомчулук алдында актаган жарандар үч жылдан 15 жылга чейин абакка камалышы мүмкүн.

Ал эми террордук актыларды жасоого чакырык жасагандар беш жылдан он жылга чейин, массалык маалымат каражаттарында, интернет жана социалдык тармактарда экстремизмди жактап, колдоо көрсөткөндөрдү 10-15 жылга чейин түрмөгө кесүү жазасы каралган.

"Ноябрдан баштап Тажикстандын аймагындагы бардык мобилдик оператор менен интернет-провайдерлерге көзөмөл салган бирдиктүү борбор иштей баштаган. Мындай жол менен бийлик каалаган учурунда жарандарды байланыш каражатынан өчүрүп салууга мүмкүнчүлүк алды" деп жыйынтыкталат макалада.

"Эйр Кыргызстанды" Кытай сатып алууга кызыкдар

Регнум "Кытайдын China southern airlines ишканасы Кыргызстандын «Эйр Кыргызстан» авиакомпаниясынын 49 пайыздык акциясын сатып алууга даяр" деп маалымдайт.

Кыргызстан аба каттамдарга жана учактарга көзөмөл салган Жарандык авиация боюнча эл аралык уюмдун талаптарына жооп бере албай, 2006-жылдан бери “кара тизмеге” алынганы, ага кошумча уюм карыздарын төлөй албай жүргөнү айтылат. "Четтен кошумча каржылоосуз Кыргызстандын авиакомпанияларына Европага аба жолу ачылбайт" деп жазылган макалада. Жалпысынан өлкөдө 22 авиакомпания катталганы, алар быйыл өкмөттүн бюджетине 1,3 миллиард сом киреше алып келгени кошумчаланат.​

Орусиялыктар Назарбаевге ишенет

"Известия" гезити борборазиялык президенттердин ичинен орусиялыктар Назарбаевге ишеним артышат деп жазат. Орусиянын коомдук пикирди иликтөө борбору орусиялыктар арасында сурамжылоо жүргүзүп, "КМШ өлкөлөрүнүн ичинен кайсы мамлекетке жана президентке көбүрөөк ишенесиңер?" деген суроо узаткан. Президентке ишеним боюнча Борбор Азиядагы лидерлердин ичинен Нурсултан Назарбаев – 45% добуш чогултса, Алмазбек Атамбаев – 4%, ал эми Эмомали Рахмон менен Гурбангулы Бердымухамедов бир пайыздан добуш алган.

Өзбекстандын жаңы президенти Шавкат Мирзиёевге сурамжылоого катышкан орусиялыктардын 6% ишеним көрсөткөн. Ал эми жалпы КМШ боюнча орусиялыктар биринчи кезекте Беларусту Орусиянын башкы ишенимдүү өнөгү катары аташып, бул өлкөнүн президенти Александр Лукашенкого колдоо билдиришкен.

PS: "Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Иран Кыргызстандан саясий колдоо күтөт

Иран президенти Хасан Роухани менен президент Алмазбек Атамбаев. 23-декабрь, 2016-жыл

Кыргызстан менен Ирандын кызматташуусунун бир платформасы Шанхай кызматташтык уюму. Андан тышкары иран президенти Хасан Роухани Тегеран эки өлкө ортосундагы визалык режимдин жоюлушун кааларын Бишкек сапарында ачык айтты.

Иран президенти Хасан Роуханинин Кыргызстанга келиши кыргыз президенти Алмазбек Атамбаевдин былтыркы күздөгү Тегеранга барышына жооп болду. Сапар алкагында президенттер эки өлкө ортосундагы алаканы жакшыртуу, өнүктүрүү жолдорун талкуулады.

Алмазбек Атамбаев жолугушуу жыйынтыгын жемиштүү болду деп баалап, Иран менен кызматташтык жаңы деңгээлге чыкканын айтты:

- Бүгүн биз Кыргызстан жана Ирандын кызматташтык программасын кабыл алдык. Аталган программа алдыдагы он жылга эки өлкөнүн практикалык алакасынын конкреттүү багыттарын аныктайт. Бул мамилени жаңы деңгээлге чыгарат деген ойдомун.

Атамбаев Иранды Кыргызстанда ГЭС курууга катышууга чакырып, энергетика жаатында иштешүүгө кеңири мүмкүнчүлүк барын белгиледи:

- Бизд өлкө аймагында Ирандын ГЭСтерди куруу долбооруна катышуусуна кызыкдарбыз. Президент Роухани Ирандын бир ишканасына бул сунушту карап көрүү боюнча тапшырма берүүнү убада кылды.

Жолугушууда Кыргызстан менен Ирандын он жылдык кызматташуу программасы кабыл алынып, медицина, эмгек жана социалдык коргоо, маалымат-технологиялар, маңзатка каршы күрөшүү багытында кызматташуу меморандумдарына кол коюлду.

Хасан Роухани Иран Кыргызстан менен мамилени өнүктүрүүгө кызыкдар экенин ырастады. Анын айтымында, эки өлкө жарандары үчүн виза режимин толук жоюу зарыл:

- Биз өлкөлөр ортосундагы визалык режимди жоюуну кызматташтыктагы стратегиялык саясат катары көрүп жатабыз. Акырындап биздин өлкөлөр ортосундагы виза жокко чыгарылышы керек. Муну үч этап менен ишке ашырса болот деген ойдомун. Биринчи ишкерлер, анан туристтик топторго, үчүнчү этапта бардык жарандарга тиешелүү визалык режимди жокко чыгарса болот. Бул эки өлкө ортосундагы туризмдин жана экономикалык байланыштын чыңдалышына шарт түзөт.

Эки президент өлкөлөрдүн тышкы иштер министрлерине бир ай ичинде атайын сунуш иштеп чыгууну тапшырды.

Ошондой эле Роухани Иран Кыргызстан мүчө болгон Евразия экономикалык биримдиги менен эркин соода келишимине жетишүүгө ынтызар экенин белгиледи.

Өз кезегинде кыргыз жетекчилиги Ирандын Шанхай кызматташтык уюмуна толук кандуу мүчө болушун колдорун билдиришти.

Муну менен катар Алмазбек Атамбаев Ирандын өзөктүк программасынын аткарылышына жана Ирандан эл аралык санкциялардын алынышына маани берерин кошумчалады.

Кыргызстан-Иран: кызматташууга кадам
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:22 0:00

Иран менен кызматташуу пайдалуубу?

Кыргызстандын Ирандыгы элчиси Абазбек Абдуразаков Роуханинин сапарынын мааниси зор экенин айтууда. Элчинин белгилешинче, Иранда Борбор Азия, анын ичинде Кыргызстан менен кызматташтыкка кызыгуу күч:

- Иранда Кыргызстанга кызыгуу күч. Бүгүнкү Иран президентинин сапары кызматташтыкка дем болот деген ишенимдебиз. Жаңы кабыл алынган кызматташуу программасынын алкагында бир нече багытта: өнөр жай, энергетика, айыл чарба тармактарында долбоорлорду ишке ашыра алабыз.

Роуханинин сапарындагы көңүл бурулган башкы маселелердин бири Кытай менен Иранды бириктирчү темир жолду Кыргызстан аймагы аркылуу куруу долбоору болду.

Президент Атамбаев бул жолду курууга кыргыз бийлиги кызыкдар экенин белгилеп, жакын арада болчу Өзбекстан жана Кытайга сапарларында бул маселени көтөрөрүн айтты.

Аталган темир жолду куруу көп жылдан бери сөз болуп келет. 2013-жылы президент Атамбаев жолдун курулушу Кыргызстанга пайдасы жоктугун билдирип, бирок кийин бул пикиринен баш тарткан.

Байкоочулардын пикиринде, эки мамлекет ортосундагы экономикалык кызматташуу чеке жылытпайт. Буга мисал катары соода жүгүртүүнүн көлөмүн айтышат. Быйылкы жылдын он айында ал 11 миллион долларды гана түзгөн.

Тегеран, Иран.
Тегеран, Иран.

Кыргызстандын Ирандагы мурдагы элчиси Абазбек Атаханов бул жаатта кызматташтыкты арттыруу зарылдыгын белгиледи:

- Эки мамлекеттин жакшы потенциалы болгонуна карабай товар жүгүртүү деңгээли төмөн. Эми эки мамлекет ушул багытка басым жасайлы деген келишимге келиптир. Бул жакшы. Келечекте соода-экономикалык байланыштар бир нече эсеге жогорулашы керек.

Ошол эле учурда Иран менен экономикалык кызматташтык айтылгандай дароо оң жыйынтык берет дегенге ишенбеген адистер да бар. Маселен, тышкы иштер министринин мурдагы орун басары Талант Кушчубеков:

- Технология жаатынан алып караганда Иран өнүккөн өлкөлөрдүн катарына кирбейт. Кандайдыр бир жаңы технологияларды алып келебиз дегени ачыгын айтканда, чындыкка жатпайт. Өткөн кылымдын 70-жылдары Иран газ боюнча экинчи, мунай боюнча үчүнчү орунда турган өлкө болчу. Бул жактан алып караганда, финансы жагынан аларда мүмкүнчүлүк пайда болушу ыктымал. Канча деңгээлде? Муну азырынча айтуу кыйыныраак.

Иран Борбор Азиянын саясий колдоосуна муктаж

Кыргызстандын Иран менен түз чек арасы жок. Экономикалык жактан алганда эки өлкөнүн соодасынын көлөмү абдан эле аз. Эки өлкөнүн тең кызматташуусун арттыра турган бир плафторма – Шанхай кызматташтык уюму. Кыргызстан бул уюмдун таасирдүү мүчөсү, Иран болсо ага мүчөлүккө өтүү үчүн бир нече жылдан бери аракеттенүүдө. Роухани мырзанын Кыргызстан менен Казакстанга сапарынын башкы максаты Ирандын уюмга толук мүчө болуп кабыл алынуусуна эки өлкөнүн колдоосун алуу. Бул Тегеранга өтө маанилүү, анткени Иран соңку бир нече жылдар бою обочолонуп калган. Шанхай кызматташтык уюмуна толук кандуу мүчө болгондон кийин Иранга чөлкөмдө, ошондой эле дүйнөдө саясий жана экономикалык таасири күчөтүүгө жол ачат. Өз ара кызматташунун учурдагы абалына "Азаттыктын" Фарда кызматынын журналисти Годратолла Шахиди токтолду.

Иран президенти Хасан Роуханинин сапарынын алкагында Бишкекте Кыргызстан-Иран бизнес форуму да өтүп, мүмкүнчүлүктөр талкууланды.

"Арай көз чарай": Иран менен кызматташуу кооптуубу?

PS: "Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Латвия: парламенттик демократия

Латвия: парламенттик демократия
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:37 0:00

Өзбекстанда 179 киши жарандык алат

Өзбек паспорту

Өзбек президенти Шавкат Мирзиёев 20-декабрда жарандык берүү тууралуу жардыкка кол койду.

Анын тексти жана жарандык бериле турган 179 кишинин ысымы президенттин расмий сайтында жарыяланды. Өзбекстанда СССР ыдырагандан бери он миңдеген киши жарандык алалбай жүрөт. Алардын арасында өзбек жигиттерге күйөөгө чыккан кыргызстандык келиндер да бар.

Жардыкта жарандык берүү арыздарын кароо актуалдуу маселеге айланганы белгиленет. «Өзбекстан жумуриятынын жарандыгы» жөнүндө мыйзам күчүнө кирген маалда кайсы бир себептерден улам башка жерлерде жашап калган түпкүлүгү өзбекстандык жарандар көп экени айтылат.

Ислам Каримовдун режиминин тушунда коңшу өлкөлөр менен мамиле анча жакшы эмес болчу. Тажикстан, Кыргызстан, Түркмөнстандан келген адамдарга жылдар бою жарандык берилген эмес.
Садриддин Ашуров

«Азаттык» радиосунун өзбек редакциясынын журналисти Садриддин Ашуров 2005-жылы БУУнун Качкындар комиссарлыгы "Өзбекстанда жарандыгы жок 40 миң киши бар" деген маалымат таратканын айтат.

Бирок анда Кыргызстан, Тажикстандан келген адамдардын көбү эске алынган эмес. Азыр болсо бейрасмий маалыматтар боюнча, Өзбекстанда жарандыгы жок кишилердин саны 100 миңге жетет. Көптөрү 20 жылдан бери улам улам жарандык алуу үчүн арыз берип келет. Бирок акыркы жылдары андай аракеттен үмүтү үзүлүп, жарандык аларына ишенбей калгандар көбөйө баштаган.

- Ислам Каримовдун режиминин тушунда коңшу өлкөлөр менен мамиле анча жакшы эмес болчу. Тажикстан, Кыргызстан, Түркмөнстандан келген адамдарга жылдар бою жарандык берилген эмес. ОВИРге кайрылган учурларда мекеме жетекчилери адатта дубалда илинип турган Каримовдун сүрөтүн көргөзүп коюшчу. Бул маселени президент гана чеччү.

Президенттин күтүлгөн жардыгы кыйла жылдардан бери биринчи ирет ачык жарыяланды. Жарандык берүү тууралуу арыздарды президент администрациясындагы атайын комиссия карап чыгып, чечим чыгарат.

Арызы канааттандырылган 179 кишинин арасында өзбек, тажик, казак, орус жана башка улуттардын өкүлдөрү, Өзбекстандан тышкары мурдагы СССРдин аймагында туулуп-өскөн, өлкөнүн ар кыл облустарында жашаган адамдар бар. Тизмеге Кыргызстанда төрөлгөн беш киши да кирген экен.

Мекенине келе албаган өзбекстандыктар

Мекенине келе албаган өзбекстандыктар

“Азаттыктын” өзбек кызматынын иликтөөсүнө ылайык, учурда Өзбекстанда диний экстремизмге айыпталып, издөөгө алынгандардын саны 40 миңдей болушу ыктымал.

Өзбекстандын курамындагы Каракалпакстан автономиялуу жумуриятынын тургуну Музаффар Айманов жарандык берилгендердин арасына илингенин «Азаттык» радиосунун өзбек кызматынын кабарчысынан угуп, өз таржымалын айтып берди:

- 8-классты бүтүргөндөн кийин 1988-жылы Орусияга окуганы кеткем. Анан ооруп калып, ден соолугума байланыштуу үч жылдан кийин үйгө кайтып келдим. 1991-жыл эле. Келерим менен каттоого тургузбай, бир айдын ичинде армияга чакырышты. Украинага алып кетишкен. Бир жылдан кийин Өзбекстанга келип, бирок аскердик каттоого 1993-жылы эле коюлуп калгам. Анан 1996-жылы жаран эмес деген документти колума беришти.

"Эмне дегенде Музаффар Өзбекстан жарандыгы жөнүндөгү мыйзам кабыл алынган 1992-жылдын жайында өлкөдө жок болчу, ошол мезгилден кийин келгендердин бардыгына, Өзбекстанда туулуп-өскөнүнө же үй-бүлө, жакындары бул жерде жашаганын карабай жарандык берилчү эмес", - дейт Ашуров.

Кээ бир маалыматтар боюнча, Өзбекстандын аймагында паспортсуз жүргөн кыргызстандыктар миңдеп саналат. Алар негизинен өзбек атуулдарына турмушка чыккан келиндер.

Жарандыгы жоктор көптөгөн кыйынчылыктарга туш болушат. Эң негизгиси, жакшы жумушка орношуу кыйын. Ал эми жарандык алуу үчүн талап кылынган документтердин арасында иштеген жерден справка да бар.

- Жакшы жумуш табалбагандыктан, мандикер болуп, келишимдер боюнча иштешет. Же болбосо бюджеттик мамлекеттик мекемелерге алынбайт. Диплому бар болсо да. Бирок чанда эле мисалы, мугалим же догдур өңдүү адистер жетпегенде ишке алышат. Албетте, жарандыгы жоктор шайлоодо добуш берип же өздөрү шайлана албайт. Чет өлкөлөргө чыгуу да кыйын. Аларга чакан, төрт беттен турган документ беришет, бир нече мөөр басылганда ал тез эле толуп калат, - дейт Садриддин Ашуров.

Шавкат Мирзиёев бийликке келгенден бери Өзбекстанда кошуна өлкөлөр менен жакындашуу, өлкөнүн ички саясатында бир топ оң жылыштар, реформалар болуп келатат.

"Азаттыктын" архиви: Өгөйлөнгөн келиндер. 2015-жыл

PS: "Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өзбек өкмөтүндөгү өзгөрүүлөр

Жаңы президент Шавкат Мирзиёевдин инаугурациясы, 14-декабрь.

Өзбекстанда президент Шавкат Мирзиёев менен премьер-министр Абдулла Арипов кызматка расмий киришери менен өзбек өкмөтүндө өзгөрүүлөр болду.

Өкмөттүн расмий сайтындагы маалыматка караганда, премьер-министрдин биринчи орун басарлыгына кезинде “Өзбек темир жолун” башкарып келген Ачилбай Раматов дайындалды.

Финансы министрлигин экономика министринин орун басары болуп иштеген Батыр Ходжаев жетектемей болду.

Бул эки кызматты мурдагы президент Ислам Каримовдун мураскору болот деп айтылып келген Рустам Азимов ээлеп турган. Каримовго жакын бул саясатчы кайсы ишке дайындалары азырынча белгисиз. Өкмөттөгү айрым булактар Азимов премьер-министрдин кадыресе орун басары кызматын сактап калышы мүмкүндүгүн билдиришти.

Өзбек өкмөтүнө жарыяланган дайындоолор
Өзбек өкмөтүнө жарыяланган дайындоолор

Мындан тышкары вице-премьер-министр Адхам Икрамов Саламаттык сактоо министрлигинин башына келди. Ошондой эле Ташкент, Сырдарыя облусунун акимдери да алмашты. Өкмөттүк порталда болсо министрлер кабинети тууралуу маалыматтар жаңыланары эскертилди.

Өзбекстандагы бул кадрдык дайындоолордун өзгөчөлүгү эмнеде? “Азаттыктын” өзбек кызматынын журналисти Сирожиддин Ислом мурдагы президенттин учурунда иштен айдалып, же кылмыш иши ачылгандар кайра кызматка келип жатканын айтып, буга Абдулла Ариповдун премьер-министр болушун мисал келтирди.

- Шавкат Мирзиёев өзү иштеше алган жана өзүнө берилген команданы түзгүсү келип жатат. Ал премьер-министр катары 13 жыл иштеген. Анын тажрыйбасын эске алганда ал өзү иштеше алган адистерди жакшы билсе керек. Деген менен жаңы дайындалган жетекчилердин көбү кезинде Каримов жумуштаган айдап жиберген же кылмыш ишин ачкан, же соттолгон эски саясатчылар. Бул командадан жаңы жүздөрдү көрө алган жокмун.

Рустам Азимов
Рустам Азимов

Өзбек эли өлкөнү 27 жыл башкарган Ислам Каримов көз жумгандан кийин 4-декабрда биринчи жолу жаңы президентти шайлады. Анда 59 жаштагы Шавкат Мирзиёев добуштардын 88 пайыздан ашыгын топтогон.

Шайлоодон көп өтпөй Мирзиёев 27 өлкөгө виза режимин жойгон жарлыкка кол койду. Ошондой эле губернатор, мэрлерди түз шайлоону сунуштады.

Шайлоонун алдына дээрлик чейрек кылымдай түрмөдө отурган саясатчылар бошотулду. Бирок бозгундагы өзбек оппозициясынын өкүлдөрү жана укук коргоочулары өлкөдө олуттуу жылыштар болорунан күмөн санап турушат.

PS: "Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ашхабад Кремлден акча сурады

Түркмөн президенти Гурбангулы Бердымухамедов менен орус президенти Владимир Путин.

Назарбаев президенттик бийликти өкмөт жана парламент менен бөлүшүүнү чечти, Бердымухамедов келерки президенттик шайлоого Путинден каржы суроодо, ал эми өзбек президенти Мирзиёев өзбек текстилин Европага чыгарат.

Назарбаевдин жаңы демилгеси

Ведомости басылмасынын макаласында казак президенти эгемендүүлүктүн 25 жылдык мааракесинде мамлекеттин өнүгүүсү үчүн бийлик бутактарынын жоопкерчилигин күчөтүү керектигин белгилегени баяндалат. Бул үчүн Нурсултан Назарбаев өлкөнүн Баш мыйзамын өзгөртүп, президенттик бийликти бөлүштүрүүнү сунуштаган. "Ыйгарым укуктарды президент, өкмөт жана парламент ортосунда бөлүштүрүүгө убакыт жетти. Атайын комиссия түзүлүп, тийиштүү жаңы мыйзамдарды, керек болсо, Конституцияны дагы өзгөртүү боюнча сунуштарды киргизиши керек” деп айтты Назарбаев. Ошол эле маалда эл башчы “Казакстан – президенттик өлкө боюнча кала берет” деп баса белгиледи.

Аркадагдын өтүнүчү

"Аргументы Недели" басылмасы “Орусиядан Түркмөнстан да акча сурай баштады” деп жазат. Макалада Түркмөнстандын мамлекеттик бюджети чоң кара туңгуюк сыяктуу сүрөттөлүп, Гурбангулы Бердымухамедов ноябрда Кремлден 2 миллиард доллар сурап келгени баяндалат. Ушул тапта орус президенти Владимир Путин Түркмөнстанга барууга даярданып жатканы айтылат.

"Бердымухамедов “Газпром” үчүн түркмөн газын оңтойлуу баада сатууга жана өлкөдө орус аскерий базасын жайгаштырууга макул болгондо гана Москва аны каржылашы мүмкүн" деп белгилейт басылма.

Орусиялык басылмалар Түркмөнстанда президенттик шайлоого ат салышуу башталганы, демократтар партиясынан Бердымухамедов көрсөтүлгөнүн дагы жазышкан.

Орус жарандыгы кимдерге берилет?

Росбалт КМШ жарандарына жарандык берүү маселесин жазды. Макалада Советтер союзунун паспорту менен Орусияга 2002-жылга чейин келгендерге орус жарандыгы жөнөкөйлөштүрүлгөн жол менен берилери айтылат. Мамлекеттик Дума кабыл алган мыйзам боюнча бул иш 2020-жылга чейин созулат. Орус жарандыгын ала тургандар орус тилден текст тапшырып, каржы булагын ачык көрсөтүшү керек. Ошондой эле алар башка өлкөнүн жараны болбошу зарыл. Мурдагы Советтер союзунун жашоочуларына жарандык берүүнү улантууга президент Владимир Путин декабрдын башында буйрук берген. Лента.ру басылмасы буга чейин жөнөкөйлөштүрүлгөн жарандыкты 70 миңдей адам алганын кошумчалаган.

Өзбек текстили Европага сатылат

Регнум агенттиги Өзбекстандын текстилине Европага жол ачылганын кабарлайт. Европа парламенти Өзбекстан менен текстил тармагында кызматташуу келишимин кабыл алган. Ташкент билдиргендей, келишим боюнча өзбек текстили Европа өлкөлөрүнө төмөн бажы салыктары менен өткөрүлөт. Агенттик Өзбекстан биринчи жарым жылдыкта пахтаны иштетүүнү 55 пайызга чейин көтөргөнүн кошумчалайт. Ошондой эле келерки үч жыл ичинде жалпы 1 миллиард долларды түзгөн 70 долбоорду ишке ашырып, текстил тармагын көтөрмөкчү. Азыр өлкөдө текстил тармагына 2 миллиард доллар инвестиция тартылып, 200 долбоор иштеп жатканы айтылат. Өзбек текстили элүүдөн ашык өлкөгө экспорттолот.

PS: "Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.


Аблязов март ыңкылабын каржылаганбы?

24-март, 2005-жыл

Бозгунда жүргөн казак саясатчысы, олигарх Мухтар Аблязов француз басма сөзүнө курган маегинде Кыргызстандагы 2005-жылдагы Жоогазын ыңкылабын каржылаганын айткан.

Кыргызстандагы саясий окуяларда, диний идеологиялардын жайылышында сырткы факторлордун канчалык таасири бар? Кыргызстан өз алдынча саясаты жасай алабы?

"Арай көз чарай" талкуусуна 2010-жылдагы Убактылуу өкмөттүн мүчөсү Азимбек Бекназаров жана “Замандаш” партиясынын теңтөрагасы, революциялардын каарманы Жеңиш Молдакматов катышты.

“Азаттык”: Азимбек мырза, Кыргызстанда 2005-2010-жылдардагы ыңкылаптар сырттан каржыланган деп көп айтылып келет. Бирок ыңкылаптын катышуучулары өз күчү менен ишке ашканын ырасташат. Кечээ француз гезитине бозгунда жүргөн казак саясатчысы, банкири Мухтар Аблязов 2005-жылдагы Кыргызстандагы Жоогазын революциясын каржылаганын билдирди. Эки ыңкылаптын активдүү каарманы катары айта аласызбы, сырттан каржылык колдоо алгансыңарбы?

Мухтар Аблязов
Мухтар Аблязов

Азимбек Бекназаров: “Жаман үйдү коногу бийлейт” демекчи, сырткы саясатыбыздын жоктугунан, элдин жеңишин идеологиялык максатта даңазалап, жеништин ээси кыргыз эли экендигин жайылта албагандыгыбыздан 2005-2010-жылдардагы революциялардын ээлери абдан көп.

2010-жылы Жалал-Абадда "мен буларды кылгам" деп Батыров “баатыр” болуп жүрөт. Эми Аблязову чыгыптыр. Учурдан пайдаланып айтарым, революциялардын ээси, жеңүүчүсү да эл. Бирок революциянын арты менен келген бийликтин ошол учурда элдин койгон максаттарын унутуп койгону үчүн ушундай көрүнүштөр болууда.

Акылга сыйбай турган нерсе. Аблязов өзү мекенинен качып жүрсө, кантип ал революцияны каржылап жиберет?

“Азаттык”: Болуптур, Аблязов жеке өзү каржылабаса да аны башка кызыкдар тараптар, державалар пайдаланышы мүмкүнбү?

“Мен ак ниет менен берген акчамды Бакиев менен Данияр Үсөнов акташкан жок, революцияны жокко чыгарышты” деп айтса болмок.
Азимбек Бекназаров

Азимбек Бекназаров: Ушундай саясатты, ушундай пропаганданы Орусиянын телеканалдары күндө берүүдө. “Кыргызстандагы, Грузиядагы, Украинадагы революциялар жаман, кесепетин тартасыңар” деп күндө сайрап жатат. Биздин эл демократияны, эл бийлигин куралы, коррупциядан, авторитардык бийликтен, олигархтардан кутулалы деп революция жасаганы жөнүндө идеологиялык пропаганданын жоктугунан революциянын ээси Аблязов болууда.

“Азаттык”: Элди көчөгө алып чыгууга, бир канча күнгө созулган митинг жана башка акциялар учурунда массаны кармап турууга оңой эмес акча керек экендиги белгилүү да. Аларды кайдан алдыңар эле?

Азимбек Бекназаров: Бардык чыгым, каражатты эл өзү көтөргөн. Бирөөнүн акчасы менен революция болбойт. Эгерде бирөөнүн каражаты, заказы, тапшырмасы менен болсо анда ал ыңкылап эмес. Эмне үчүн мындай сөздөр айтылып жатат? Революцияны коргоп кала турган идеология жок. 2005-жылы революция жеңери менен держава мамлекеттердин өкүлдөрү дароо жеңүүчүлөргө келишкен.

Менимче, эгер 2005-жылдагы окуяларды сырткы күчтөр колдосо Бакиевди, Данияр Үсөновду революцияга кеткен чыгымыңарды жаап алгыла деп кийин колдошу мүмкүн.

“Азаттык”: Жеңиш мырза, сиз 2010-жылдагы ыңкылапка активдүү катышкан жаштардын бирисиз. Элдин толкундоосу кан төгүү менен уланып, бийлик кулады эле. Мына ушул процесстерди уюштурууда, башкарууда сырткы күчтөрдүн кийлигишүүсүн, акчалай каржылоосун байкай алдыңызбы?

Жеңиш Молдокматов: Эч байкаган жокмун. Тагыраак айтсам, 7-апрелде мен Нарында болгом. Ал жердеги элге бир тыйын же тамак таратылган эмес. Эл суудай агылып, машина менен, атчан, жөө эле жүрүштү.

Бүгүн болуп жаткан нерсе – маалыматтык согуш. Элдин адилеттүүлүккө, эркиндикке умтулуу аракетин жокко чыгаруу деп сыпаттайм. Аблязов деген ким? Ал 2003-жылдан бери соттолуп, качып жүргөн бир жан. 2010-жылы мен өзүм сырттан келген каржылык таасирди көргөн жокмун.

"Жоогазын ыңкылабына" он бир жыл

"Жоогазын ыңкылабына" он бир жыл

2005-жылы 24-мартта Кыргызстанда элдин күчү менен бийлик алмашып, 15 жыл мамлекет башында турган президент Аскар Акаевдин үй-бүлөлүк башкаруу режими кулатылган.

“Азаттык”: Азимбек мырза, Мухтар Аблязов француз гезитине берген маегинде “мурдагы постсоветтик республикаларынын биринде туура реформаларга алып келе турган процесстердин башталышы мен үчүн маанилүү эле” деп айтыптыр. Эгер ошондой болсо Аблязов үчүн Кыргызстан революцияны сыноо полигону болгон десек болобу?

Азимбек Бекназаров: Бул деген дүйнөлүк саясат болуп жатат. СССР деген мамлекетти кыйратуу үчүн да чоң саясаттар жүргөн. Андан ары КМШ мамлекеттерин биротоло ыдыратуу саясаты да бар, жашырганда эмне?

Бүгүн Батыш Орусияны ичинен иритүү аракеттерин жүргүзүүдө. Бир жагынан Аблязовду колдойм. Эгер Кыргызстанды Борбор Азиядагы үлгүлүү мамлекет кылайын деген аруу тилеги болсо колдойм.

Ал акчаны кимге бергенин так айтышы керек эле. “Мен ак ниет менен берген акчамды Бакиев менен Данияр Үсөнов акташкан жок, революцияны жокко чыгарышты” деп айтса болмок. Эгер чындап эле сырттан акча келе турган болсо, революцияга катышкан эл байкайт эле, сезет эле. Бизде митингдер беш-алты күндөп болуп, элге күнүнө бир маал ысык тамак берилип жатты. Аны кыргыздын байлары эле колдошкон, жардам беришкен.

“Азаттык”: Олигарх демекчи, азыркы президент Алмазбек Атамбаев да көп саясий акцияларды уюштурууну каржылагам деп калат, жардам бергенби?

Азимбек Бекназаров: Атамбаевдин, Бакиевдин, Бабановдун жардамдары кандай болгон? Көп эл катышкан акцияларды уюштурууда көп каражаттар кетет. Имаратты ижарага алуу керек, микрофон коюу керек жана башка чыгымдарга Атамбаевдин жардамы болгон.

(Талкуунун толук варианты менен видеодон таанышыңыз)

PS: "Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мирзиёев президенттикке чоң убадалар менен киришти

Шавкат Мирзиёев ант берүү учурунда. 14-декабрь, 2016-жыл

Өзбекстандагы 4-декабрда өткөн президенттик шайлоодо уткан Шавкат Мирзиёев шаршембиде ант берип кызматына расмий киришти. Бүгүн эле парламент өлкөнүн жаңы премьер-министрин да бекитти. Муну менен коңшу өлкөдө мурдагы мамлекет башчы Ислам Каримов дүйнөдөн өткөндөн кийинки бийликти мыйзамдаштыруу боюнча үч айдан ашуун созулган жараян аяктады десе болот.

Шавкат Мирзиёев антты өзбек парламенти - Олий Межлистин кош палатасынын биргелешкен жыйынында берди. Ант берип жатып колун өзбек Конституциясына жана Куранга койду.

Ташкенттен түшкөн маалыматтардан белгилүү болгондой, жаңы президенттин ант берүү аземине алыс-жакындан мартабалуу коноктор чакырылган да, барган да жок.

Жөрөлгөгө өзбек парламентинин мүчөлөрү, өкмөт өкүлдөрү, Борбордук шайлоо комиссиясынын мүчөлөрүнөн тышкары чет өлкөлөрдүн элчилери менен эл аралык уюмдардын Ташкенттеги өкүлчүлүгүнүн башчылары гана катышты.

Өзү Өзбекстанда мамлекет башчысынын кызматка киришүү аземин ашыкча шаан-шөкөтсүз, жупуну өткөрүү Ислам Каримовдун доорунан бери калган салт. Маркум Каримовдун акыркы, төртүнчү инаугурациясы да былтыр 10-апрелде парламенттин кош палатасынын биргелешкен отурумунда өткөн.

Шавкат Мирзиёев Олий Межлисте ант бергенден кийин.
Шавкат Мирзиёев Олий Межлисте ант бергенден кийин.

14-декабрдагы антында Шавкат Мирзиёев “Өзбекстандын элине ак ниеттен кызмат кылуудан тышкары жарандарын укуктарын жана эркиндиктерин кепилдөөнү” убада кылды. Ал эми ант берүү жөрөлгөсүнөн кийинки сөзүндө “приоритеттик принцип - күчтүү мамлекеттен күчтүү жарандык коомго өтүү, ал эми актуалдуу милдет -демократиялык реформалардын натыйжалуулугун көтөрүү жана күчөтүү”, - деп ырастады.

Бирок, Францияда жашаган өзбекстандык укук коргоочу Надежда Атаева “Азаттык” радиосу менен маегинде өлкөдө эми чыныгы жарандык коомдун өнүгүшүнө өбөлгө түзүлөрүнө анчалык ишена албай турганын белгилейт:

- Эгер кандайдыр бир чыныгы өзгөрүүлөр болуп кетсе мен жаңылганымды моюнга алууда кубанат элем. Бирок, реалдуулукту эске алганда менде азырынча оптимисттик маанай жок. Эгер Мирзиёев демократиялык өзгөрүүлөргө умтулуп жатса, ишти биринчи кезекте эмнеден баштоо керек? Менимче, сөз эркиндигин камсыз кылуу, укук коргоо ишмердигине эркиндик берүүдөн башташы керек. Өлкөдө көз карандысыз байкоочулар болуп, бийлик эркин добушту урматтамайынча башка фундаменталдык эркиндиктер иштебейт. Сөз эркиндиги үчүн шарт түзүп, ой-пикир билдирүү эркиндигин дискриминациялоону токтотмоюнча, демократияны өнүктүрүү жөнүндө декларациялардын баары сөз бойдон эле калып, бул өлкөдө эч нерсе өзгөрбөйт.

Президенттин милдетин аткара баштагандан бери жакшы коңшулук саясатын жактаганын ишара кылган айрым кадамдарга барган Мирзиёевдин айтымында “Өзбекстан тынчтыкты сүйгөн саясат жүргүзөт, бирок өлкөнүн суверенитетине шек келтирген күчтөргө жооп берүүгө даяр, мындан эч ким шек санабашы керек, бул үчүн күч да, мүмкүнчүлүк да жетиштүү”.

Мурда он үч жыл премьер-министр болуп кызмат өтөгөн 59 жаштагы Шавкат Мирзиёев 4-декабрдагы кезексиз президенттик шайлоонун жеңүүчүсү деп жарыяланган. Расмий эсепте аны добуш бергендердин 88% ашууну колдоду.

Олий Межлистин кош палатасынын биргелешкен жыйыны. 14-декабрь, 2016-жыл
Олий Межлистин кош палатасынын биргелешкен жыйыны. 14-декабрь, 2016-жыл

КМШ жана Шанхай кызматташтык уюмунун өкүлдөрү адаттагыдай эле Өзбекстандын бул жолку шайлоосун эркин, атаандаштык шартында ачык-айкын, демократиялуу өттү деп баалашкан.

Ал эми ЕККУ байкоочуларынын пикиринде "шайлоо администрациясы өз ишинин ачык-айкындуулугун, добуш берүүнү талаптагыдай өткөрүү боюнча чараларын күчөткөн менен мамлекеттик субъектилердин үстөмдүк кылган абалы, негизги эркиндиктердин чектелиши саясий плюрализмге шек келтирип, атаандаштыгы чыныгы эмес өнөктүккө алып барды".

ЕККУнун Адам укуктары жана Демократиялык институттар боюнча бюросунун байкоочулары ошондой эле Өзбекстандын "ММКсы шайлоону өтө чектелген жана көзөмөлдөнгөн чөйрөдө чагылдырганын жана мамлекет аныктаган багыт шайлоочулар альтернативдүү көз карашты угушуна мүмкүндүк бербегенин", 4-декабрдагы президенттик шайлоо Өзбекстан "ар тараптуу, кеңири реформаларга муктаждыгын" баса көргөзгөнүн белгилешкен.

PS: "Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG