Линктер

жума, 19-июль, 2019 Бишкек убактысы 02:14

Борбор Азия

БУУ Тажикстанды нике укугун чектебөөгө чакырды

Тажикстандык Маржон жана Саидшо аттуу эки жаштын үйлөнүү тою.

БУУнун Расалык кодулоону жоюу комитети тажик бийликтерин улуттук азчылыктардын укугун коргоого, чет өлкөлүктөр менен турмуш курууну чектөөнү алып салууга чакырды.

Аталган комитеттин ушул айдагы сессиясында расмий Дүйшөмбү баяндама жасады жана өлкөдө расалык жерүү жок деп ишендирүүгө аракет кылды.

Бирок айрым укук коргоочулар өлкөдө айрыкча лөлүлөр көп кодуланып, укугу бузулганы, кээ бир аймактардын географиялык аталышы ошол жерди байырлаган жергиликтүү элдин пикири эске алынбай өзгөртүлгөнү өңдүү көрүнүштөрдү айтып, сындап келишет.

Женевада БУУнун Расалык дискриминацияны жоюу комитетинин сессиясында Тажикстанда айрыкча кыз-келиндердин башка мамлекеттин жарандары менен никелешүүсүнүн чектелгени сынга кабылды.

Бирок тажик юстиция министри Рустами Шохурод мындай чектөө тажик кыз-келиндердин укугун коргоо максатында киргизилген деп ынандырганга аракет кылды:

- Никелешүүнүн жол-жобосу катаалдагандан бери тажик жарандарынын укугун коргоо жакшырды. Мыйзам кабыл алган учурда чет жерде жүргөн жарандарыбыз жардам сурап көп кайрылчу. Айрыкча чет өлкөлүктөргө турмушка чыккан, ажырашкан кыз-келиндердин басымдуу бөлүгүнүн укугу бузулчу. Аларды тийген күйөөлөрү сексуалдык кулчулукка сатып жиберген да учурлар болгон.

Жаш жубайларды салган машине. Тажикстан
Жаш жубайларды салган машине. Тажикстан

Комитет мүчөлөрү расмий Дүйшөмбүнүн аялдарды сексуалдык кулчулуктан сактоо максатында жасалган деген жүйөсү эске алынат деп ишендиришти. Бирок мындай чектөө турмуш куруу, өмүрлүк жар тандоо өңдүү негизги адам укуктарына шек келтирбеши керектигин эскертишти. Ошондой эле расмий каттоосу жок, шариятка ылайык никелешүү көрүнүшү күчөгөнү айыпталды.

Тажик парламенти Үй-бүлө кодексин 2011-жылы өзгөрткөн. Мыйзамга никелешүүгө байланыштуу айрым бир беренелер кирген. Маселен тажик жарандарына баш кошууну каалаган башка мамлекеттин жарандары Тажикстанда бир жылдан кем эмес жашоого тийиш, түгөйүнө үй алып бериши шарт жана нике келишимин түзүүгө милдеттүү.

Женевадагы жыйында Тажикстандын баш прокурору Юсуф Рахмон баяндама жасап жатып өлкөдө расалык кодулоо жок деп жарыялады:

- Расалык кодулоо Тажикстанда кылмыш болуп эсептелет. Соңку беш жылда өлкөдө расалык кодулоо боюнча бир дагы факт катталып, бир дагы кылмыш иши козголгон эмес. Бүгүнкү күндө Тажикстанда 120 улут жашайт жана алардын 20дан ашык уюму бар. Алардын арасында, орус, түркмөн, казак, ар түрдүү кавказ улутундагылар, уйгур, татар, кыргыз, корей, өзбек тектүү жарандардын бирикмелери бар.

Бирок Орусиядагы "Мемориал" уюму дискриминацияга каршы борборунун Тажикстандагы аз улуттардын абалы боюнча баяндамасында жагдай таптакыр башкача сүрөттөлөт.

Анда Тажикстандагы борборазиялык лөлүлөр - жугилерди, памирликтерди, ягнобчуларды жериген, кодулаган көрүнүш бары айтылат.

Укук коргоочулар алардын этникалык өзгөчөлүгү, баалуулуктары жана тили көңүлгө алынбай калганын белгилешет. Ошондой эле билим берүү тармагында колдоо жетишпейт, мамлекеттик органдарда аз улуттардын өкүлдөрү сейрек.

Жаш жубайлар. Тажикстан
Жаш жубайлар. Тажикстан

Тажик бийликтери болсо этникалык топтордун тилин өнүктүрүү боюнча ондогон программалар бар, лөлүлөрдүн балдарын окутууга шарттар түзүлүп жатат деп ишендирип келет.

Юстиция министри Рустам Шохмурод айрым райондордо өзбек тектүү жарандардын балдары тажик мектептерде окуй турганын моюнуна алды. Бирок бул балдарынын тажик коомчулугуна мамыр-жумур болуп аралашуусун, жеңил билим алышын каалаган ата-энелердин тандоосу деп негиздеди.

Анткен менен БУУнун комитети тажик бийликтеринин расалык дискриминацияны жоюу боюнча баяндамасына канааттанган жок. Анда документ өтө кыска жана толук эмес, чийки экени белгиленди.

Расалык кодулоого каршы комплекстүү чаралар камтылганы атайын мыйзамдын жоктугу, расалык дискриминация түшүнүгү Конвенцияга жараша аныкталбаганы көрсөтүлдү.

Тажик бийликтеринин лөлүлөрдү колдоо боюнча атайын программа керектигин моюнуна албай келгени сынга кабылды. Ошондой эле качкындардын абалы, жарандыгы жок адамдарга кайсы бир райондордо жашоого тыюу салынышы, социалдык жана медициналык жардамдын жетишсиздиги, кайсы бир региондордун географиялык аталышын ошол жердин тургундарынын каршылыгына карабай өзгөртүү боюнча да доомат болду.

Комитет мүчөлөрү тажик бийликтерин жарандыгы жок адамдарды жана аз улуттардын өкүлдөрүн кодулоону токтотууга чакырды. Алар лөлүлөргө жана памирликтерге каршы коомдо калыптанып калган түшүнүктөрдү, пикирлерди өзгөртүү максатында атайын иш-чараларды өткөрүүнү сунуштады.

БУУнун расалык кодулоого каршы комитети 1969-жылы кабыл алынган Расалык дискриминациянын бардык түрүн жоюу боюнча эл аралык конвенциянын аткарылышын көзөмөлдөйт. Орган ар төрт жылда шайланып турган 18 көз карандысыз эксперттен турат, сессиясы бир жылда эки ирет болот жана анда БУУга мүчө мамлекеттердин баары маал-малы менен отчет берип келет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Казакстан: мамкызматкер жума намазга барбайт

Казакстанда "Диний ишмердүүлүк жөнүндө" мыйзамдын жаңы долбоору талкуу жаратты.

Анда маселен мамлекеттик кызматкерлерге иш маалында жума намазга же дагы башка диний жайларга барууга тыюу салуу, динге байланыштуу мыйзам бузгандарга жазаны катаалдатуу өңдүү жоболор каралган. Айрым жарандар муну диний эркиндикти чектөө катары да сыпаттап жатат.

Казакстанда мыйзамдарга дин жана диний ишенимге байланыштуу жалпысынан 60ка жакын өзгөртүү, алымча-кошумча киргени жатат.

Дин иштери жана жарандык коом боюнча министр Нурлан Ермекбаевдин билдиришине, эң ириде мамлекеттик кызматкерлерге жумуш маалында жума намазга баруусуна тыюу салуу өңдүү чара киргизилгени жатат:

- Жумуш маалында мечитке, чиркөөгө же дагы башка диний жайларга барууну тыюу маселеси буга чейин Эмгек кодекси жана Мамлекеттик кызматкердин этикасынын алкагында каралып келген. Азыр Этика кодексин бузгандардын жоопкерчилигин кароо боюнча сунуштар айтылып жатат. Жоопкерчиликти кароо үчүн мыйзамда ошондой жобо болушу керек. Балким мындай жобо мыйзамга кирип калышы ыктымал. Азыр бул маселе талкууланып жатат.

Казакстан мындан туура беш жыл мурда мамлекеттик кызматкерлерге беш маал намаз окуганга тыюу салынган. Ага чейин айрым министрлик, мамлекеттик мекемелерде намазканалар ачылган болчу. Аткаминерлер мындай тыюуга моюн сунганы менен жума намазды калтырышчу эмес.

Мыйзам долбоор казак коомчулугунда кызуу талкуу жаратты жана муну дин эркиндигин чектөө катары сыпаттагандар да бар:

- Ар бир адамдын ишеними бар. Эгер ушундай ишеними болсо мамлекетке кызмат кыла албай калат деген түшүнүк туура эмес.

Буга чейин президент Нурсултан Назарбаев дин чөйрөсүн тартипке салууну тапшырган. Айрыкча узун сакал коюп, кара түстө кийингендерди кескин сынга алган жайы бар:

- Соңку кездери жаш эле жигиттер сакалын сапсыйтып жүрүшөт. Бетин чүмкөп, капкара кийинген кыздардын катары калыңдады. Бул биздин улутубузга да, салт-санаабызга да туура келбейт. Казакта караны киши өлгөндө киет. Үйдүн ээси өлдү, бала-чакасы кырылды, кара кийди деген сөз. Арийне, ким эмне кааласа ошону киет, эркин экенибиз чын го. Бирок бул казакты бөлгүсү келбеген, жүрөгү ак адамдын кийими эмес. Биз динибиз менен бирге улуттук ар-намысыбызды да сактообуз керек.

Анткен менен Дин иштери боюнча комитеттин төрагасынын милдетин аткаруучу Ермек Онгарбаев мыйзам долбоордо сакалга байланыштуу чектөө жоктугун айтууда:

- Азыр сакал, кыска кийинүүгө тыюу салуу маселеси каралган жок. Силер Тажикстанды мисалы кылып жатасыңар. Тажикстанда, маселен Шиңжаң-Уйгур автоном облсунда мыйзамдарда сакал боюнча атайын нормалар бар. Бирок биз андай норманы киргизбейбиз.

Мыйзам долбоордо мындан башка бир катар чектөөлөр бар. Мисалы, диний чөйрөдө мыйзам бузгандарга айып пулдун өлчөмү көбөйдү, жаза катаалдады.

Диний себептерден улам баласын эмдетпеген ата-энелер 70 долларга жакын айып пул төлөйт. Диний бирикмелердин жетекчилери өз иштерине жашы жете элек балдарды ата-энесинин уруксаты жок аралаштырса 650 доллардан ашык айып пул салынат.

Башка мамлекетте диний билим алгысы келгендерге алгач Казакстанда диний билим алгандан кийин гана уруксат берилет. Мыйзам долбоордо динге берилген адамдар менен кошо атеисттердин укугун коргоо каралган. Мисалы, дин жолунда жүргөндөргө да, атеисттерге да акарат келтиргендер 700 доллардан 2000 долларга чейин акчасынан айрылат.

Бул мыйзам долбоор эмки айда парламентте каралат жана жаңы жылга чейин кабыл алынышы, андагы нормалар колдонула башташы мүмкүн.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Тажик балдарын орусиялык мугалимдер окутат

Тажикстанга келген орус мугалимдери

Тажикстанга Орусиядан мугалимдердин алгачкы тобу иштегени келди.

Расмий Дүйшөмбү менен Москва мугалимдер тууралуу бир жыл мурда макулдашкан. Орусиянын Федералдык жыйынынын федерация кеңешинин төрайымы Валентина Матвиенко былтыр Дүйшөмбүгө иш сапар менен келгенде тажик президенти Эмомали Рахмон орус тилин окутуу маселесин, орус тилдүү мугалимдер таңкыстыгын чечүүгө көмөктөшүүнү суранган эле.

Орусиядан келген мугалимдердин арасында жубайлар Игорь менен Ольга Кринициндер бар. Игорь биология, ал эми Ольга орус тилинен сабак берет. Игордун айтымында, алар Орусияда мигрант болуп жүргөн айрым тажик жарандары менен таанышып, жылуу мамиледе болуп келишкен. Ошондуктан Тажикстанга орус тилдүү мугалимдер керек дегенди укканда бул өлкөгө барып, иштеп келүү чечимин кабыл алышкан:

- Биз азырынча окуучулар менен жолугуп, сүйлөшө элекпиз. Кечээ эле келдик. Бирок биз бул жакта иштегенге жагымдуу жагдай, маанай бар экенин сездик. Кечээ биз иштей турган мектептин жетекчилиги, кесиптештер менен жолуктук. Бизди чакырган мектепке, балдарга пайдабыз тийсе экен деп жатабыз.

Тажикстанга келген орус мугалимдеринин бири
Тажикстанга келген орус мугалимдеринин бири

Орусиядан келген мугалимдердин айлыгы 74 миң рубль, башкача айтканда, 1200дөй долларды түзмөкчү. Анын 14 миңин Тажикстан, калган 60 миңин Орусиянын Билим берүү министрлиги берет. Тажик бийлиги мугалимдерди турак жай менен да камсыздайт.

Орус тил мугалими Ольга Криницина бөтөн жерде, бөтөн элде мугалим болуп иштөөгө айлык акы дагы себеп болгонун жашырган жок:

- Албетте, материалдык жагы негизги орунда экени эч кимге жашыруун эмес. Бизге бул жактан ала турган айлыгыбызды жашаганга жетет дешти. Ал эми Орусиядан ала турган маянабыз кошумча акча болот.

Расмий Дүйшөмбү менен Москва орус тилдүү мугалимдер боюнча бир жыл мурда макулдашкан. Былтыр октябрда Орусиянын Федералдык жыйынынын федерация кеңешинин төрайымы Валентина Матвиенко Дүйшөмбүгө барганда Тажикстандын президенти Эмомали Рахмон өлкөдөгү орус тилди окутуу, орус тилдүү мугалимдер таңкыстыгы тууралуу сөз кылган. Матвиенко жардам берүүнү убада кылган.

Тажик мугалимдерин тосуп алуу
Тажик мугалимдерин тосуп алуу

Мугалимдер Дүйшөмбүгө Орусиянын Кострома, Кемеров аймагынан, Башкырстан, Дагестан жана Татарстандан келишти. Алар жаңы окуу жылынан тарта тажик мектептеринде негизинен орус тили, физика, математика, информатика, биология сабактарын окута баштайт. Орусия ошондой эле Тажикстанга 60 миң окуу китебин жөнөттү.

Тажикстанга жөнөп жаткан орусиялык мугалимдерди 28-августта Матиенко баштаган аттуу-баштуу орус аткаминерлери узатты. Матвиенко бул орус тилин сактоо боюнча чоң долбоор экенин баса белгиледи:

- Биздин бүгүнкү жолугушуубуз Орусия менен Тажикстандын ар тараптуу жемиштүү кызматташтыгындагы жаңы программанын башталышы. Урматтуу мугалимдер, силер Тажикстандагы мектептерге барып иштейбиз деп жашооңордогу өтө маанилүү чечим кабыл алдыңар. Бул биринчи тажрыйба, саамалык. Бул тажрыйба дагы уланат деп ишенем. Силер бул долбоордо пионерсиңер. Федерация кеңешинин чакырыгына үн катканыңарга, башка жерде иштеп келгенге, бул долбоорго катышууга макул болгонуңарга чын жүрөктөн ыраазычылык билдирем. Сиздер президент Владимир Путин жана орус бийлиги орус тилинин Орусияда эле эмес башка мамлекеттерде, айрыкча постсоветтик өлкөлөрдө да сакталышына чоң көңүл бурарын билесиздер.

Орусиядан мугалимдер келгенин тажик коомчулугу негизинен жакшы кабыл алды жана терс пикир айтылып, талаш-талкуу дээрлик болгон жок.

Ушул тушта Орусияда миңдеген тажик жарандары мигрант болуп жүрөт жана алар көп учурда орус тилинен кыйналат. Тажикстан эгемендик алгандан бери өлкөдө орус тилин окутуу, орус тилинде билим берүү кескин начарлап кеткен. Айрыкча айылдарда орусча билбеген бүтүндөй муун да пайда болгон.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Казакстанда урандын банкы ачылды

Өлкө чыгышында төмөн байытылган уран сакталчу кампа ачылды. Президент Нурсултан Назарбаев катышкан Астанадагы салтанат БУУнун Атомдук сыноолорго каршы эл аралык күнүндө өттү. 150 миллион долларлык долбоор ядролук куралдын жайылышынын алдын алууну, Тегеран менен дүйнөлүк ири державалардын талашы өңдүү чоң кризисти болтурбоону көздөйт.

Президент Нурсултан Назарбаев Атомдук энергетика боюнча эл аралык агенттиктин (МАГАТЭ) башчысы Юкио Аманого банктын символикалык ачкычын тапшырып жатып, “Казакстан ядролук куралды жайылтпоо багытындагы глобалдуу аракеттерге салым кошорун” айтты.

Өскемен шаарындагы Улба металлургиялык заводунда Cоветтер союзу учурунда кургак ядролук отун өндүрүлүп, байытылган уран сакталып келген. Андагы коопсуздук шарттары СССР урагандан кийин дүйнөлүк стандарттарга төп келбей калышы мүмкүн деген чочулоолордон улам 1994-жылы жабык операция жүргүзүлүп байытылган урандын запасы АКШга алынып чыккан. Ошондон кийин заводдо ядролук таштандылар сакталчу.

Атомдук Энергетика боюнча эл аралык агенттик ядролук куралдын жайылышын алдын алуу чараларынын алкагында ал жайдын аймагында байытылган урандын банкын ачты.

Бирок бул ирет анда кооптуу курал чыгарууда пайдаланылган эмес, 90 тоннага чейинки төмөн деңгээлде байытылган уранды сактоо каралууда. Бул көлөм үч жыл бою чоң шаарды энергия менен камсыздап туруу үчүн жетиштүү.

- Банкка 30Б тибиндеги 60 цилиндр жайгаштырылмакчы. Бул – урандын 90 тоннасына барабар. Материалдын бул көлөмү бир миң мегаватт стандарттык ядролук реактор үчүн отун өндүрүүгө жетет, - деп айтып берген заводдун өкүлү Алесандр Ходанов.

Долбоорго катышкан Ядролук коркунучка каршы демилге деген уюм бул банк “бир өлкө жеке өзү көзөмөлдөбөгөн алгачкы ушундай жай болуп каларын” билдирди.

Орусияда бул өңдүү банк 2010-жылдан бери бар, бирок Өскемендеги кампага эл аралык агенттик ээлик кылат жана өзү иштетип турмакчы. Анын коопсуздугун камсыздоо болсо Казакстанга жүктөлөт. Банк бийиктиги 3,5 метрлик тосмолор менен курчалган, жер-жерде камералар орнотулган.

МАГАТЭге мүчө мамлекеттер атомдук станцияларды суюлтулган отун менен камсыздоо “олуттуу себептерден” улам үзгүлтүккө учурап калса, ошол банктан төмөн байытылган уранды рынок баасына ала алышат. Бирок мындайга өзгөчө кырдаалдарда, башка арга жок болгон учурда гана жол берилет.

Идея боюнча банкка кайрылуу менен суюлтулган отунду байытуу технологияларын өнүктүрүүгө кеткен убакыт жана каражат үнөмдөлөт, эң башкысы андай технология курал жасоого керектүү уран байытууда колдонулушу мүмкүн. Андан тышкары уранды мыйзамсыз жолдор менен алуу аракеттеринин да кереги жок болуп калат.

"Мындай банк ачуу МАГАТЭнин атомдук коопсуздукту камсыздоо жана атомдук куралды жайылтпоо аракеттериндеги олуттуу окуя болуп калды. Банк бул багыттагы эл аралык кызматташтыктын жакшы үлгүсү", - деди АКШнын мурдагы сенатору, Ядролук коркунучка каршы демилге уюмунун теңтөрагасы Сэм Нанн.

Бул уюм банкты ачуу демилгесин 2006-жылы көтөрүп, эки жыл мурда уран өндүрүү боюнча дүйнөдө биринчи орунда турган Казакстан өкмөтү менен Эл аралык агенттик долбоор боюнча макулдашууга жетишкен.

Банк бир нече булактан, анын ичинде АКШ жана америкалык миллиардер Уоррен Баффет тарабынан каржыланган. Миллиардер долбоорго 50 миллион доллар салым кошкон. Калган акчаны донорлор, анын ичинде АКШ, Норвегия, Бирикен Араб Эмираты, Евробиримдик өлкөлөрү, Казакстан жана Кувейт бөлгөн.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Түркмөнстан: башкы чек арачы генерал наамынан айрылды

Бегенч Гүндогдыев.

Түркмөн президенти Гурбангулы Бердымухамедов Чек ара кызматынын башчысы Бегенч Гүндогдыевдин генерал-майор наамын полковник кылып төмөндөттү.

"Азаттыктын" түркмөн кызматы мындай чечим "чек арадан мыйзамсыз өткөн жоочулар" менен байланыштуу экенин бийликтеги ишенимдүү булактарына шилтеме кылып жазды.

Өткөн айда Түркмөнстанга анын Иран, Ооганстан менен чектешкен аймагы аркылуу өтүп келди деген төрт киши "Ислам мамлекети" террордук уюму менен байланышы бар деген шек менен камакка алынганы кабарланган эле.

Президент Гурбангулы Бердымухамедов башкы чек арачы Бегенч Гүндогдыевди "кызматтык милдетин канааттандырарлык аткарбаганы жана өзүнүн мекемесинин ишине жетиштүү көзөмөл кылбаганы үчүн" генерал-майор наамын полковник кылып төмөндөткөнү белгилүү болду. Бирок мындан башка расмий кеңири түшүндүрмө берилген жок.

"Азаттыктын" түркмөн кызматы күч түзүмдөрүндөгү абалды жакшы билген ишенимдүү булакка таянып, бул өткөн айда чек арадан мыйзамсыз өттү деген шек менен кармалган адамдар менен байланыштуу экенин жазды. Ага ылайык, террорчулукка шектелген адамдар чек ара жакын жайгашкан Ахал облусунун Какин районунда колго түшкөн:

- Июль айынын ортосунда Ахал жана Марый облустарында "Ислам мамлекети" террордук тобунун жоочуларын колго түшүрүү боюнча атайын операциялар өткөн. Чек ара аскерлеринин кол башчысынын наамынын төмөндөтүлүшү да ушул жагдайга байланыштуу. Коопсуздук кызматынын бир өкүлү мага Түркмөнстандын Какин районунда чек арадан "Ислам мамлекети" террордук уюму менен байланышы бар жалпысынан беш-алты адам өтүп келгенин айтып берди. Үч адам колго түшүп, калгандары изин жазгырып, эл арасына сиңип кеткен экен. Алардын баары түркмөн жарандары, Иран тараптан өтүп келишиптир. Президенттин ушул айдагы күтүүсүз аскердик машыгуу өткөргөнү дагы ушул окуяларга байланыштуу. Террорчулукка шектелгендер кармалгандан бир канча жумадан кийин президент Чек ара кызматын мактаган, бирок андан кийин жетекчисинин наамын төмөндөтүп койду.

Ушул айда түркмөн президенти күч түзүмдөрүнүн баарынын башчыларын жыйнап, аскердик машыгуу өткөргөн. Анда телеканалдар Бердымухамедовдун түркүн-түрлүү курал алып, ок атып, чеберчилигин маашырлана көрсөтүп жатканын көрсөткөн.

"Азаттыктын" түркмөн кызматы террордук топ менен байланышы бар деп шектелгендерди колго түшүрүү операциясына катышкан, аты ачык айтылышын каалабаган күч түзүмдөрүнүн кызматкери менен байланышты. Анын ырасташынча, кармалган адамдар Сирия жана Иракта согуштук даярдыктан өтүп келген:

- Алар үч өлкөнүн: Иран, Ооганстан жана биздин мамлекеттин чектешкен жериндеги чек араны жырып өтүп келишкен. Түркмөнстандын аймагына төрт адам өткөн, калгандары болсо аларды сак-сактап кайтарып турушкан. Алардын баарынын "Ислам мамлекети" террордук уюму менен байланышы бар. Алар алгач Түркияга кетишкен. Андан ары Сириядагы, Ирактагы согуштарга катышкан. Эми ошол адамдар кайтып жатат. Алар болсо андан ары Тежен жана Мары райондору тарапка кетүү үчүн ыңгайлуу учурду күтүп, жашырынып жатышкан.

Ишенимдүү булак аскер чалгынчыларында соңку айларда жоочу деп шектелген ондогон адам Түркмөнстандын Иран жана Ооганстан менен чектешкен жери аркылуу өтүп келди деген маалымат бар экенин кошумчалады.

Азырынча бул маалыматты расмий Ашхабад бышыктай да, төгүндөй да элек. Бирок "Азаттыктын" түркмөн кызматынын дагы башка маалымат булактары аталган аймакка кошумча аскер жана аскердик техника жөнөтүлгөнүн бышыктады.

Түркмөн-Иран чек арасы.
Түркмөн-Иран чек арасы.

Буга чейин кайсы бир чет мамлекеттин аскер чалгынчылары расмий Ашхабадга "Ислам мамлекети" террордук уюмуна мүнөздүү чабуул уюштурулушу ыктымал деген маалымат бергени кабарланган. Ошондой эле бул өлкөдөн террорчулук боюнча айыпталган төрт түркмөн жараны экстрадиция болгону айтылган. "Азаттыктын" түркмөн кызматы ишенимдүү булактарга таянып, бул өлкө Түркия экенин жазган.

Ушул тушта канча түркмөн жараны Сирия менен Ирактын согуш жүрүп жаткан аймактарында жүргөнү, алардын канчасы кайтып келгени боюнча так маалымат жок.

Бегенч Гүндогдыев Чек ара аскерлеринин кол башчысы болуп 2016-жылы мартта дайындалган. Анын наамы ушуну менен экинчи ирет төмөндөп отурат. Алгач анын генерал наамы 2011-жылы коргоо министри болуп турганда полковник болуп ылдыйлаган. Анда да "кызматтык милдетин канааттандыралык деңгээлде аткарган эмес" деп айтылган.

Президент Гурбангулы Бердымухамедов коргоо министрине Абадан шаарындагы курал-жарак, ок-дары сакталган кампанын жарылышы боюнча каарын төккөн. Расмий маалымат боюнча, ал каргашада 15 адам ажал тапкан.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

АКШ Ооганстандан кетпейт

АКШ Ооганстандан кетпейт
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:18 0:00

Көк бөрү: Баш байге - оюн ээлеринде

Көк бөрүчүлөр. Архив. 15.3.2017.

Астанадагы көк бөрүнүн казакча түрү - көкпар боюнча алгачкы дүйнө чемпиондугунда оюн ээлери алтын медалды жеңип алышты. Кыргыз көк бөрүчүлөрү күмүш медалга ээ болду. Коло медал тажик курамасынын оюнчуларына тийди.

27-августта жыйынтыкталган Астанадагы көк бөрүнүн казакча түрү - көкпар боюнча алгачкы дүйнө чемпиондугунда биринчи орун үчүн Казакстан менен Кыргызстан курамаларынын беттеши казак оюнчуларынын жеңиши менен аяктады. Казак оюнчулары Кыргызстандын курама командасын 4:1 эсебинде жеңип алды.

Кытай жана тажик курамалары. 27.8.2017.
Кытай жана тажик курамалары. 27.8.2017.

Мелдештин башындагы он мүнөттө казактар 3:0 эсебинде алдыга чыккан.

Андан кийинки таймда Кыргызстандын эсебине улакты (муляжды) тайказанга Рустам Тыналиев таштап, оюн 3:1 эсебинде уланды. Андан кийин казак оюнчулары дагы бир упай топтоп, оюндун жыйынтыгы 4:1 эсебинде алардын пайдасы менен бүттү.

Натыйжада Казакстан курама командасы Көкпар боюнча биринчи дүйнө чемпиондугунда жеңүүчү болду. Кыргызстан экинчи орунду алып, күмүш медалга ээ болду. Үчүнчү орунга Кытайдын курама командасын 2:1 эсебинде жеңген тажик оюнчулары чыгып, коло медалга ээ болду.

27-августта өткөн Тажикстан - Кытай жана Кыргызстан - Казакстан оюндарын бул видеодон көрө аласыздар:

Буга чейин маалым болгондой, 1-орун үчүн 10 млн теңге (2 млн 32 миң сом), 2-орунга 5 млн теңге (1 млн 16 миң сом), 3-орунга 3 млн теңге (609 миң сом) ыйгарылат.

Көкпар (көк бөрү) боюнча Биринчи дүйнөлүк чемпиондук Астана шаарындагы Эл аралык "Экспо-2017" көргөзмөсүнүн алкагында уюштурулду.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өзбекстан: Саясий качкындар бозгунчулуктан ата журтуна кайтабы?

Өзбек оппозиция лидери Мухаммад Салих.

Өзбекстандын атайын кызматы бир канча жылдан бери чет өлкөдө башкалкалап жүргөн саясий бозгундарды мекенине кайтып келүүгө чакырып жатканы белгилүү болду.

"Азаттыктын" өзбек кызматы Өзбекстандагы Улуттук коопсуздук кызматынын өкүлдөрү айрым саясий качкындар менен байланышып, алар "кара тизмеден" чыкканын, эми мекенине коркпой, чочулабай эле кайтып келе берсе болоорун оозеки айтып жатканын жазды.

Мурунку президент, маркум Ислам Каримовду жана анын режимин сындаган, анын каарына калган ондогон адам ушул тушта башка өлкөлөрдө баш калкалап жүрөт жана алар эми мекенине кайтып барса, болооруна ишенбей турушат.

"Азаттыктын" өзбек кызматы ушул тушта Батыш өлкөлөрүндө саясий качкын болуп жүргөн бир катар адамдар менен байланышты. Алардын баары Өзбекстандын атайын кызматынын өкүлдөрүнөн "кара тизмеден" чыкканы боюнча кат-кабар алганын бышыктады. Атын атабоону өтүнгөн саясий качкындардын бири ага жооптуу кызматта иштеген өзбек дипломаты телефон чалганын айтып берди:

- Ал мага "жолду ачып койдук, камырабай эле мекенге келе берсең болот" деп айтты. Дипломат мага Өзбекстандан алтүгүл жакшы кызмат да сунушташы мүмкүндүгүн кыйытты.

Жахангир Маматов (Жахангир Мухаммад).
Жахангир Маматов (Жахангир Мухаммад).

Өзбекстандагы белгилүү журналист, котормочу, парламенттин мурдагы депутаты Жахангир Маматов (Жахангир Мухаммад) 1990-жылдардын орто ченинен бери АКШда жашайт.

Ал мурдагы президент Ислам Каримовду сындап чыккандан кийин 1993 жана 1999-жылы ага каршы "өлкө башчысынын каралады" деген доо менен кылмыш иштер козголгон жана эл аралык издөө жарыяланган.

Маматовдун "Азаттыктын" өзбек кызматына билдиришинче, 18-августта Самарканддагы бир канча жылдан бери атайын кызматтын тыкыр көзөмөлүндө турган туугандарына Улуттук коопсуздук кызматынын өкүлү келип, анын толук акталганын айтып кеткен:

- Туура эки ай мурун Жогорку Сотко, ИИМге жана Өзбекстандын президентинин администрациясына мени актоону өтүнүп кайрылгам. Мурунку бийлик негизcиз эле мага эки жолу кылмыш ишин козгогон. Мен өлкөдөн чыгып кеткенден кийин туугандарымдын баары жакшы эле запкы жеди. Ошондуктан мен жаңы бийликтен өзүнчө топ түзүп, менин ишимди кайра карап чыгышын өтүнгөм. 18-августта менин эжелериме бир адам келиптир. Тилекке каршы, эжелерим ал адамдын аты-жөнүн сурабай калыптыр. Ошол адам эжелериме өзүн Самарканддагы атайын кызматтын өкүлү деп тааныштырып, "иниңиз толук акталды, эми Өзбекстанга биротоло келе берсе болот, мен текшердим, аны "кара тизмеден" чыгарышыптыр", - деп айтыптыр. Бирок ал адам эжелериме менин толук акталганымды бышыктаган эч бир документ көрсөтпөптүр.

Маматов мындай "жагымдуу кабарга" анчейин ишенбей турганын кошумчалады.

Батыш өлкөлөрүнүн биринде баш калкалап жүргөн өзбек журналисттеринин бири "Азаттыктын" өзбек кызматына бир канча күн мурун коопсуздук кызматтын өкүлүнөн электрондук кат алганын айтып берди:

- Атайын кызматтын бул кызматкери буга чейин мага кат жазганда ороңдоп, атүгүл түбүңө жетем, жоготом деп коркутуп жүрчү. Эми болсо "Өзбекстанга кайтып келиңиз, мен сизге өзүм жардам берем", - деп жазып жатат. Мен бул анын өзүнүн эле каалоосубу же жетекчисинин көрсөтмөсүбү, айтор билбей турам.

Ушул тушта Түркияда жашап жаткан жана мурдагы өзбек президенти Ислам Каримовду сындап китеп жазганы үчүн куугунтукталган өзбекстандык жазуучу Нурулла Мухаммад Рауфхан 8-августта Фейсбуктагы баракчасына анын Өзбекстандагы туугандары өзүнүн "кара тизмеден" чыкканын кабарлашканын жазды:

- Азыр эле мага Өзбекстандан туугандарым чалды. Аларды райондук акимиятка чакырып, менин "кара тизмеден" чыкканымды билдиришиптир. Андан сырткары жергиликтүү бийликтегилер туугандарыма Өзбекстандан чыгып кеткен диссиденттердин баары кайтып келсе болорун айтышыптыр. Алар учакка билет алууга көмөктөшөбүз деп да убада кылышыптыр. Кааласа эле баары болот экен го! Бүгүнкү президент өзүнө чейинкинин катасын оңдоп жатат! Менимче ал "кара тизме" деген ат менен таанымал катачылыкты жоюуга чындап киришкен окшойт.

Катталбаган "Эрк" оппозициялык партиясынын баш катчысы, ушул тушта Ташкенде жашап жаткан Атаназар Ариповдун (өзбекче Отаназар Орипов) пикиринде, атайын кызматтын аймактардагы өкүлдөрү жетекчилери көрсөтмө бербесе диссиденттерди эч чакыртмак эмес.

Ал анткен менен президент Шавкат Мирзиёев саясий реформа жүргүзүүгө даярдыгын бышыктаган бир дагы кадам жасай электигине токтолду:

- Мен азыр "Эрк" партиясынын негиздөөчүсү жана төрагасы (бозгунда жүргөн) Мухаммад Салихти Өзбекстандын Жогорку Соту актаган чечим чыгарып, ал коомчулукка жарыялангандан кийин гана оппозиционерлерди, диссиденттерди куугунтуктоо токтогонуна ишенем. Эгер мындай болбосо, анда атайын кызматтардын убадаларынын баарын курулай сөз деп эсептесе болот.

Шавкат Мирзиёев саясий качкындардын тагдыры тууралуу ушуга чейин үн ката элек. Бирок ал бийликке келгенден бери өлкөнүн Жогорку Соту мурунку бийликтин тушунда камалган, кылмыш иш козголгон айрым жогорку бийликте иштеп кеткен адамдарды актаган чечимдерди чыгарды.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Маржон менен Саидшонун өзгөчө тою

Саидшо Асроров

Тажикстанда Хатлон облусунун Курган-Төбө шаарындагы тойканалардын биринде 27-августта Маржон жана Саидшо аттуу эки жаштын үйлөнүү тою өтөт.

Бул өзгөчө той. Анткени президент Эмомали Рахмон Хатлон облусуна барганда райондук аткаминерлерге айылдык мектептин тарых мугалими Саидшого колукту таап, үйлөндүрүүнү табыштаган. Буга чейин тааныш болбогон эки жаш бири-бири менен үйлөнүү күнү гана көрүшмөкчү.

Тажик президентинин аймактардагы сапары негизи бир топ кызык окуялар менен коштолот.

Баары мындан он күндөй мурун башталган. Президент Эмомали Рахмон 16-августта Хатлон облусун кыдырганда Заргар айылына да тие кеткен. Айылда активисттер менен жолугушууда Бахтор районундагы №39 орто мектептин 23 жаштагы тарых мугалими Саидшо сөз сүйлөгөн. Ал өлкө башчысына билим берүү тармагына жана жаш муунду тарбиялоого көңүл буруп жатканына ыраазычылык билдирип, анын урматына төрт сап ыр айтканга да жетишкен.

Рахмон болсо жаш мугалимдин үй-бүлөлүк абалына кызыккан. Жолугушуу бүткөндөн кийин Эмомали Рахмон райондун аткаминерлерине жаш мугалимге чукул арада колукту таап, үйлөнүү тоюн өткөрүүгө жардамдашууну тапшырган.

"Азаттыктын" тажик кызматы Саидшо менен байланышканда ал президент менен жолугушуу эстен кеткис болгонун айтып, кубанычын жашыра алган жок:

- Мен сүйлөп жатканда абдан толкундадым. Президент өзүм, үй-бүлөм тууралуу сурады. Менден "үйлөнгөнсүңбү?" деп сурады. Мен үйлөнө электигимди айттым. Ал андан кийин райондун жетекчилерине тоюма байланышкан маселелерди чечүүнү тапшырды. Анан эми ушинтип үйлөнгөнү да жатам.

Президенттин тапшырмасын район жетекчилиги тезинен аткарууга киришкен. Аткаминерлер баарылап колукту караштыра баштаганда Саидшо аларга кесиптеши, дене тарбия мугалиминин кызы Маржонго үйлөнгүсү келерин айткан. Саидшо Маржон Курган-Төбөдө медициналык коллежде окуп жатканда бир ирет сыртынан көрүп эстен тангыча жактырып калган экен.

Акимчиликтин кызматкерлеринен турган жуучулар Маржондун үйүнө 19-августта барып, ата-энесинен кыздын колун сурашкан. Жуучуларды Бахтор райондук идеология бөлүмүнүн жетекчи орун басары Дилафуз Махмадалиева жетектеп барган. Анын "Азаттыктын" тажик кызматына билдиришинче, Саидшо райондогу билимдүү, татыктуу, тың кыздардын бирине баш кошкону жатат:

- Биз өзүбүз эле куда түшүп бардык. Саидшонун үй-бүлөсүнүн колунда жок. Анын ата-энеси пенсионер. Кудага өзүбүз камдандык. Колуктуга жана анын үй-бүлөсүнө белек-бечкек сатып алдык. Алардын тоюн ушул жекшембиде ресторанда өткөрөбүз. Биз тойго кеткен чыгымдын баарын, милдетин өзүбүзгө алдык. Биз кыздын үй-бүлөсүнө да жардам бердик. Колуктуга керектүү нерселерди сатып алууга 16 миң сомони бердик.

Маржондун апасы Савлатби Худойдодованын айтымында, кызынын колун сурагандар буга чейин деле болгон, бирок Маржон турмушка чыккандан кийин да өз кесиби менен иштеши керек деген шартты уккандан кийин алардын баары "көздөн кайым" болушкан.

Маржон Худойдодова
Маржон Худойдодова

Маржон дага анын иштегенине каршы чыкпаган адамга турмушка чыгууну самап жүргөнүн айтты. Болочок күйөөсүн бир дагы жолу көрбөгөнүн, үйлөнүү той күнү жолугушарын кошумчалады:

- Менин колумду сураганы келишкенде үйдө болчумун. Жуучулар менин ата-энем менен сүйлөштү. Алар мен турмушка чыкканда да иштегениме каршы болушпаса гана макул болобуз деп айтышты. Мен ооруканада иштегим келет. Колумду сураткан жигитти көрө элекмин. Биз дем алыш күнү тойдо гана көрүшөт окшойбуз.

Маржон тойдо өзү тиккен улуттук көйнөктү кийгени жатат. Анын айтымында, үй-бүлөсүндө айрыкча кыздардын билим алуусуна өтө көп көңүл бурулат.

Маржондун эки агасы, эжеси менен жездеси врач болуп иштейт. Апасы да мектепти бүткөндөн кийин медициналык окуу жайга тапшырган, бирок эми эле окуй баштаганда турмушка чыгып, балдарын удаа-удаа төрөп, окуусун бүтпөй калган.

Ушул тушта эки жаштын тоюна камылга кызуу жүрүп жатат. Мыйзамдын талабына жараша жаштар медициналык текшерүүдөн өтүштү, 150 адамга чакыруу жөнөтүлдү.

Тажик президентинин жеке тапшырмасы менен буга чейин үйлөнүү той өткөн эмес. Бирок президент менен жолугушуудан кийин айрым адамдардын тагдыры кескин өзгөргөн учурлар болгон. Мисалы, кимдир бирөө жумуш тапса, кай бири иштен алынган, президенттин амири менен окууга өткөндөр да болгон.

Тажикстанда аймактарда президент Эмомали Рахмондун сапарына, жолугушууларына бир канча ай алдын ала тыкыр даярдык көрүлөт жана чыгымы да чоң болот.

Президенттин келишин анын көзүнө көрүнүп кошомат кылып калууну каалагандар да, бир канча жылдан бери чечилбей жаткан көйгөйүн жеткиргиси келгендер да зарыгып күтөт. Бирок арыз-муңу бар жарандардын Эмомали менен жолугушуусу дээрлик мүмкүн эмес.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өзбекстан: премьер менен журналист араздашты

Өзбекстандын өкмөт башчы өлкөдөгү бардык телеканалдарда жаңылыктан башка берүүлөрдү түз эфирде алып барууга тыюу салды.

Өзбекстанда премьер-министр Абдулла Арипов менен Эл аралык пресс-клубдун башчысы, түз эфирдеги берүүлөрдү алып барып жүргөн журналист Шерзод Кудратхажаевдин жаңжалы талкуу жаратты.

21-августта Медиа борбордогу жыйында Арипов Кудратхажаевди "чектен чыктың" деп жемелегени, берүүлөрүн сынга алганы маалым болду.

Ошондой эле өкмөт башчы өлкөдөгү бардык телеканалдарда жаңылыктан башка берүүлөрдү түз эфирде алып барууга тыюу салды. Муну жергиликтүү журналисттер өзбек медиасына кысым катары баалап жатат.

Шавкат Мирзиёев президент болгондон бери айрым мамлекеттик телеканалдар буга чейин айтылбай келген кээ бир маселелерди көтөрүп, ачык талкуулай баштаган эле. Алтургай мурунку президент Ислам Каримовду жамандаган берүүлөр да көрсөтүлгөн жана бул өзбек коомчулугун кыйла таң калтырган.

Өкмөт башчы Абдулла Арипов менен президенттин кеңешчиси Хайриддин Султанов катышкан Улуттук телерадиокомпаниянын кызматкерлеринин жыйыны дээрлик алты саатка созулду. Жыйындын алдында компаниянын коопсуздук кызматкерлери журналисттерди үйлөрүнө кетирбей таң атканча жумушта кармашканы маалым болду.

"Азаттыктын" өзбек кызматына жыйындагы жаңжалга күбө болгондордун бири премьер-министр журналистти кемсинткенин айтып берди:

- Премьер-министр Абдулла Арипов Эл аралык пресс-клубдун башчысы Шерзод Кудратхажаевди катуу эле жемеледи. "Сен, жигит, чектен чыгып кеттиң! Өзүңдү ким деп ойлоп жатасың?!" деп кыйкырды. Кудратхажаев да тим калбай "мени кызматыңыз менен коркутпаңыз, сиздин мага кыйкырганга, "сен" деп кайрылганга акыңыз жок" деп жооп берди. Экөө бир топко кайым айтышты. Премьер-министр Шерзодду "эгер сени бир тепсем мурунку ордуңа отуруп, шүмүрөйүп, кайра мугалим болуп каласың" деп коркутуп, катуу эле кемсинтип, мазактады. Жыйындын алдында журналисттерди компаниянын коопсуздук кызматкерлери жумуштан кетирбей, таң атканга чейин кармашкан болчу. Таңкы саат 6да жумуштан кеткен кесиптештеримди кайра эле саат 10до жумушка чакырып, жыйын өткөрүштү. Алты саатка созулган жыйында Абдулла Арипов менен Хайриддин Султанов журналисттердин баарын катуу тилдешти. Башкы директор Бабур Алиханов үч саат бою тикесинен тик туруп жеме укканга аргасыз болду.

Абдулла Арипов.
Абдулла Арипов.

Маалыматка караганда, Абдулла Арипов менен Хайриддин Султановго Эл аралык пресс-клуб уюштуруп жаткан түз эфирдеги берүүлөр жана анда көтөрүлгөн социалдык маселелер, ал көйгөйлөрдүн ачык, коомдун бардык катмарынын өкүлдөрүнүн катышуусунда талкууланганы жакпай калган. Мындай берүүлөргө жергиликтүү кеңештин депутаттары, акимдер катышып жаткан эле.

Жыйынга катышкандардын бири өкмөт башчы мындан ары "өзүм билемдикти" тыюуну, бардык программаларды Хайриддин Султанов менен кеңешпестен эфирге чыгарбоону талап кылганын айтты:

- Эл аралык пресс-клубдун берүүлөрүнүн катышуучулары айтып чыккан маселелерди, көйгөйлөрдү соңку 25 жылдан бери эч ким айта эле болчу. Шерзод Кудратхажаев президент Шавкат Мирзиёевдин сөздөрүнө шыктанып алып, курч темаларды алып чыга баштаган. Журналист берүүлөрүнө депутаттарды, сенаторлорду чакырчу. Ал облустун акимдерин жыйнап берүү жасаган. Анда алар мындан ары дарыгерлерди, мугалимдерди пахта теримге мажбурлап жөнөтпөйбүз деп убада да берип жиберишкен. Мунун баары албетте премьер-министрге жана 25 жылдык цензураны башкарган Хайриддин Султановго жакпайт да. Премьер-министр "эми мындан ары эч кандай онлайн-понлайн болбойт. Эми мындан ары баарыңар жөн иштейсиңер" деди.

Маалыматка караганда, өкмөт башчы Улуттук телерадиокомпаниянын жетекчиси Бабур Алихановго сөгүш берди.

Жыйын кадрдык өзгөрүүлөр менен да коштолду. Аталган компаниянын мындан бир аз күн мурда иштен алынган жетекчи орун басары Хайрулла Нуриддинов "Өзбекстан" телеканалынын башчысы болуп мурдагы кызматына кайра дайындалды. Үч ай мурун кызматтан алынган Улуттук телерадиокомпаниянын техникалык маселелер боюнча жетекчи орун басары, премьер-министрдин аталаш тууганы Нустар Хакимов да кайра өз ордуна келди.

Жаңы ачылган, олуттуу темалар менен оозго алына баштаган "Өзбекстан 24" телеканалынын башчысы Озод Хамихожаев иштен алынды. Анын ордуна буга чейин кызматтан алынган Нодир Туляганов дайындалды.

Өзбек президенти Шавкат Мирзиёевдин маданият, басма сөз жана чыгармачыл уюмдар боюнча мамлекеттик кеңешчиси Хайридин Султанов жалпыга маалымдоо каражаттарын соңку 17 жылдан бери көзөмөлдөйт. Ал бул кызматын Шавкат Мирзиёев келгенде дагы сактап калды. Мирзиёев кызматка келери менен өзбек телеканалдарынын көбүнүн жетекчилерин бир сыйра алмаштырган болчу.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Футбол: Ташкенттеги таймаш жабык өтөт

Кыргызстандын улуттук курамы Өзбекстанда машыгууда

25-августта Ташкентте футбол боюнча Өзбекстан менен Кыргызстандын улуттук курама командарынын беттеши көрүүчүлөрсүз жабык өтөрү маалымдалды.

35 миң адамды батырган Ташкенттеги “Бунёдкор” стадионунда боло турчу Өзбекстан менен Кыргызстандын футбол таймашына бир да адам киргизилбей турган болду. Ал тургай футбол сүйүүчүлөрү бул оюнду телекөрсөтүү аркылуу көрө албайт.

Мындай чечим эки өлкөнүн машыктыруучулары тарабынан сунушталып колдоого алынганын Кыргызстандын футбол федерациясынын маалымат катчысы Наталья Угрюмова “Азаттыкка” айтты.

- Бул матчта жаңы тактикалар текшерүүдөн өткөрүлүп, оюнчулардын алмашуусуна чектөө коюлган жок. Ошондуктан машыктыруучулар өздөрүнүн талаадагы тактикаларын башка атаандаштарына көрсөтүүнү каалабады. Бул жерде бир гана футбол маселеси ортодо турат, эч кандай саясат жок. Жабык оюн өткөрүү эл аралык тажрыйбада көп эле кездешет, биз дагы ошондой мүмкүнчүлүктү пайдаландык.

"Бунёдкор" стадиону
"Бунёдкор" стадиону

Күйөрмандар чек арадан өтө албады

Футбол беттешинин жабык өткөрүү тууралуу чукул чечим Кыргызстандын күйөрмандарын капалантпай койгон жок. Бирок алар маселенин түпкү өзөгү башкада экенин айтышууда. Анткени 23-августта Кыргызстандын улуттук курамына жан тартканы бараткан отуз чакты күйөрманды Өзбекстандын чек арачылары “Достук” чек ара бекетинен өткөрбөй, өлкөдө эгемендүүлүк күнүнө карата коопсуздук чаралары күчөп атканы менен түшүндүргөн. Сөз ошол күйөрмандардын бири Абдимитал Колдошевде:

- Биз бир ай мурун эле өзбек элчилигине паспорттун көчүрмөлөрүн берип, үч күн мурда расмий уруксат берилип, тизмеге киргенбиз. Ошонун негизинде бүгүн чек арага бардык. Бирок Өзбекстандын Улуттук коопсуздук кызматы “кирбейсиңер” деп айтты. Биз сурасак бир жумадан кийин эгемендүүлүк майрамы белгиленет экен, ошого карата өлкө боюнча коопсуздук чаралары күчөтүлгөнүн айтышты.

Кыргызстан менен Өзбекстандын футбол боюнча улуттук курамалары эгемендүүлүк алгандан бери болгону беш жолу беттешкен. Өлкөдөгү саясий кырдаал акыркы жылдары футбол таймашына жолто болуп, жолдоштук оюндар узак убакыттан бери өтө элек болчу.

Кыргызстандын футбол федерациясынын мурдагы жетекчиси Амангелди Муралиев, Өзбекстанга жаңы бийлик келгенден бери кыргыз-өзбек алакасы оң жакка жылганын белгилеп, эки элдин достугун бекемдөөгө футбол оюну да чоң салым кошмок дейт.

Амангелди Муралиев
Амангелди Муралиев

- Жабык оюн өткөрүү машыктыруучулар тарабынан чечилбейт. Бул Футбол федерациясы чече турчу маселелерге кирет, бирок машыктыруучулар сунуш бериши мүмкүн. Кантсе да көрүүчүлөрсүз баары бир оюн болбойт. Элдин кыйкырык-сүрөөнү командага дух берип, моралдык-психологиялык даярдыгын бекемдейт. Анын үстүнө эки элдин достугунун бекемдешине маданий-спорттук иш-чараларынын мааниси дайыма зор болот.

Тактикалар сыр бойдон калсын

Футбол күйөрманы Кубаныч Ураимовдун айтуусунда, Өзбекстан-Кыргызстан футбол оюнун жабык өткөрүүгө биринчи кезекте өзбек тарап кызыкдар. Коңшу өлкөнүн футболчуларынын 2018-жылы Орусияда өтчү дүйнөлүк чемпионатка жолдомо алууга жооптуу эки оюну калды. Анын бири Кытай болсо, экинчиси Түштүк Корея өлкөсү. Андыктан өзбек футболчулары өзүнүн тактикалык схемаларын атаандаштарга көрсөтпөй, Кыргызстан менен даярдык иретинде ойноп жатат, - дейт Ураимов.

- Бул оюн Кыргызстанга да, Өзбекстанга да пайдалуу. Өзбекстан эң маанилүү эки оюндун алдында өзүнүн командасына атаандаш керек болгондуктан биз менен жолдоштук беттеш өткөрүп жатат. Өз кезегинде Кыргызстан жакында Мьянма менен ойнойт. Бизге дагы тажрыйба керек. Эки машыктыруучу тең өзүнүн тактикалык схемаларын атаандаштарына көрсөткүсү келген жок, ошондуктан жабык өткөрүүнү чечишти деп ойлойм.

Кыргызстандын футбол боюнча улуттук курамы
Кыргызстандын футбол боюнча улуттук курамы

Эл аралык футбол федерациясынын (FIFA) август айындагы рейтингинде Өзбекстан 64-орунга жайгашса, Кыргызстан 128-сапта турат. Эгемендүүлүк алгандан бери Кыргызстандын футбол боюнча улуттук курамы Өзбекстан менен беш жолу оюн өткөрүп, бир да жолу уткан эмес.

2018-жылдагы футбол боюнча дүйнө чемпиондугунун тандоо оюндарында Өзбекстан 31-августта Кытай, 5-сентябрда Түштүк Корея менен ойнойт. Ал эми Кыргызстан 2019-жылдагы Азия кубогуна тандоо оюндарынын алкагында 5-сентябрда Мьянма курама командасы менен беттешет. Оюн Бишкектеги Дөлөн Өмүрзаков атындагы борбордук стадиондо өтөт. Эки команданын жооптук беттеши 10-октябрда Мьянмада болот.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Тажик бийлиги элге улуттук кийим кийгизет

Тажик парламентинин төмөнкү палатасы жарандарды улуттук кийим кийүүгө жана мамлекеттик тилди билүүгө милдеттендирген мыйзам долбоорду колдоду.

"Каада-салтты, салтанат жана жөрөлгөнү тартипке салуу жөнүндө" мыйзамды толуктап, алымча-кошумча киргизүүнү президент Эмомали Рахмон өзү сунуштаган. Анын алдында Рахмон улуттук каада-салтка жат кийингендерди кескин сынга алган. Укук коргоочулар мындан кийин хижаб, сатр кийгендерге каршы калайман жараян башталганын айтып чыгышкан.

Тажикстандын парламентинин төмөнкү палатасы 23-августта кезексиз жыйынга чогулду. Анда "Каада-салтты, салтанат жана жөрөлгөнү тартипке салуу жөнүндө" мыйзамга 10дон ашык толуктоо киргизүү боюнча президент Эмомали Рахмондун сунушун бир добуш менен колдоп берди. Документте жарандарды улуттук кийим кийүүгө жана мамлекеттик тилде сүйлөөгө милдеттендирген жобо каралган.

Парламенттеги Үй-бүлө маселелери жана социалдык коргоо боюнча комитеттин төрайымы Хилолби Курбонзоданын билдиришинче, улуттук кийимди чангандарга кандай жаза колдонулары жазылган эмес. Мындан улам тажик өкмөтү жакында атайын токтом кабыл алышы керек:

- Мыйзамдын 14-беренесинин 4-бөлүгүнө киргизилген толуктоого ылайык, жеке жана юридикалык жактар улуттук маданияттын атрибуттарын сактоого, тактап айтканда, улуттук тилди билүүгө жана улуттук кийимди кийүүгө милдеттүү. Биз өкмөткө сунуш бердик жана өкмөт жакынкы күндөрү улуттук кийим кийүү боюнча сунуштар жазылган атайын токтом даярдамакчы.

Хилолби Курбонзода/
Хилолби Курбонзода/

"Каада-салтты, салтанат жана жөрөлгөнү тартипке салуу жөнүндө" мыйзамды толуктоо тууралуу сунуш 11-августта президенттин расмий сайтына жайгаштырылган эле. Анда улуттук кийиимден сырткары той-топурга байланыштуу дагы бир катар тыюулар айтылган.

Маселен, ымыркайды бешикке салуу, кыркын чыгаруу жана биринчи чачын алуу өңдүү жөрөлгөлөр үйдө, жакын туугандардан турган чакан топтун арасында, мал союлбай өткөрүлүшү керектиги көрсөтүлгөн. Ал эми бала төрөлгөндөн кийин жети күндүгүн өткөрүүгө таптакыр тыюу салынган. Бул ырым-жырымга ылайык, буга чейин үйдүн атасы эгер кыздуу болсо бир, ал эми уулдуу болсо эки кой союп конок тосуп келген.

Ошондой эле мындан ары сүннөт тойду үй-бүлөлүк чакан топ ырчы-чоорчулардын коштоосу жок өткөрүп, сүннөткө отургузуу уул төрөлгөндөн кийин 20 күндөн кийин медициналык жайларда бекер жасалышы керек.

Андан сырткары каза болгон адамдын жетилиги, кыркылыгы жана ашында бодо мал союлбайт, ошондой эле көз көрсөтүп батага келгендерге тамак берилбейт. Ажылык зыяратка барып келгендерге "ажы" деп кайрылууга болбойт.

Президенттин тапшырмасы менен каада-салтты, үрп-адатты жана той-топурду жөнгө салуу мыйзамдын аткарылышын көзөмөлдөгөн аткаминерлердин да жоопкерчилиги күчөтүлдү. Ишине шалаакы мамиле кылды дегендерге буга чейин 25-26 миң сомони айып пул салынса, эми мындан 35 миң сомони айып пул төлөмөкчү. Ошондой эле ашыкча ысырапкорчулук менен той-топур өткөргөнгө аралашкан ишкерлер, диний кызматкерлер, молдолор да 35 миң сомонисинен айрылат.

Мындан сырткары айдоочулук күбөлүгү жок, мас абалында унаа айдагандарга, жол кырсыгына, анын негизинде адам өлүмүнө себепчи болгондорго да жаза катаалдады. Мисалы, айдоочулук күбөлүгү жок айдап баратып кармалгандар азыр 2,5-3,5 миң сомони төлөсө, мындан ары 20 миң сомони болот. Эгер бир жылдын ичинде мындай көрүнүштү дагы кайталаса анда кылмыш жообуна тартылат.

Мектепке, жогорку окуу жайына унаа менен келген окуучуларга жана студенттерге да мындан ары ырайым болбойт жана окуу жайдан биротоло чыгарып салуу өңдүү жаза колдонулат.

Тажикстан.
Тажикстан.

Анткен менен бул мыйзамды сындагандар да жок эмес. Жергиликтүү эксперт Мариам Давлотованын пикиринде, маселени күчтөп, мыйзамга салып чечүү тескери натыйжа берет:

- Ким кандай кийинет, ал ошол адамдын жеке иши. Эгер өкмөт айрым бир жарандардын кийингенин өзгөрткүсү келсе, алар күч колдонбошу, мажбурлабашы керек. Түшүндүрүү, ынандыруу өңдүү жумшак чаралар алда канча натыйжалуу.

Тажикстанда каада-салтты, аш-тойду тартипке салган мыйзам мындан туура он жыл мурун, 2007-жылы кабыл алынган. Президент Эмомали Рахмон аш-тойдо ашыкча ысырапкорчулук тыйылгандан бери жалпысынан эки миллиард доллар үнөмдөлгөнүн жарыялаган.

Бул мыйзамда той-топурда канча конок чакырылышы керек, канча жана кандай тамак берилиши шарт деген өңдүү жоболор көрсөтүлгөн. Мисалы, мыйзам боюнча үйлөнүү тойго чакырылгандардын саны 150 адамдан, убактысы үч сааттан ашпашы зарыл. Туулган күн, маараке чакан үй-бүлөлүк топ арасында гана белгиленет. Сүннөт тойго 60 гана конок чакырса болот. Тажик коомундагы кызга сөйкө салуу, үйлөнүү тоюна кам көрүү үчүн чогулуу, колуктунун кийимин көрүү өңдүү жөрөлгөлөргө таптакыр тыюу салынган.

Тажик коомчулугунда бул мыйзам тууралуу пикир бир кылка эмес. Аны колдогондор көп болгону менен той-топур өткөрүү ар бир жарандын өз эрки, бийлик буга кийлигишпеши керек деген пикирдеги адамдар да бар. Ошондой эле адатта аткаминерлер, колунда барлар бул мыйзамды карашпайт дешет.

Капчыктуулар уул-кыздарынын үлпөт тойлорун Түркия, Бириккен Араб Эмираттар өңдүү өлкөлөрдө өткөрүп жүрүшөрүн белгилешет.

Бул мыйзам дүйнөдөгү уникалдуу 100 мыйзамдын тизмесине да кирген.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Самарканд: террорчулукка айыпталган мигранттар

Санкт-Петербургда кармалган өзбек мигрант

Өзбекстандын Самарканд облусунун Орусияда иштеп жүрүп кайткан ондогон тургуну "Ислам мамлекети" террордук уюму менен байланышы бар деген шек менен камакка алынды.

Аларга аталган уюмга материалдык жардам берүү үчүн жең ичинен сүйлөшүп, макулдашып-топтошуп жүргөн деген айып тагылды. Кармалгандардын туугандары болсо террордук топко ыктаган деген дооматты четке кагып жатат.

Өзбекстанда мекенине кайткан мигранттардын диний экстремизм-терроризм боюнча айыпталып массалык түрдө кармалган учурлары буга чейин да болгон эле.

Мындан мурдарак президент Шавкат Мирзиёев ашынган диний уюмдарга ыктагандарды сынга алган болчу.

Мекенине келе албаган өзбекстандыктар

Мекенине келе албаган өзбекстандыктар

“Азаттыктын” өзбек кызматынын иликтөөсүнө ылайык, учурда Өзбекстанда диний экстремизмге айыпталып, издөөгө алынгандардын саны 40 миңдей болушу ыктымал.

"Азаттыктын" өзбек кызматы күч түзүмдөрдөгү ишенимдүү булактарына таянып Орусиянын Белгород шаарында курулушта иштеп жүрүп мекенине кайткан Самарканд облусунун Ургут районунун 50дөй тургуну камакка алынганын жазды. Аларга каршы башка мекендештери көрсөтмө бергени, кармалгандарга кылмыш иши козголуп тергөө жүрүп жатканы маалым болду.

Ургут районунун атын ачык атабоону өтүнгөн тургуну жакын тууганы кармалганын, анын экстремисттик-террористтик топ менен байланышы деле болбогонун айтып берди:

- Кармалгандардын арасында менин жакын тууганым да бар. Аларды диний көз караштары үчүн деп кармашыптыр. Бирок алар динди деле тутунушпайт. Бул балдар Белгороддо болгону курулушчу болуп гана иштеп жүрүшчү.

Ушул тушта Белгород шаарында жашап жаткан самарканддык Сирожиддин Маматкулов камакка алынгандарды тааныйт. Маматкуловдун айтымында, аны Өзбекстандын атайын кызматы камакка алынгандардын анабашы катары көрсөткүсү келип жатат: ​

- Мага Улуттук коопсуздук кызматы "Сирож молдо" деген каймана ат коюп, радикал диний топтун башчысы катары көрсөтүп жатыптыр. Менин эжем коопсуздук органдарына кайрылып, Ургутта камакка алынган балдар тууралуу маалымат берүүсүн өтүнүптүр. Атайын кызмат "алардын кармалышына Орусияда согушкерлерди даярдап жаткан Сирож молдо себепчи" деп жооп беришкен экен. Алар эжеме менин бул балдарды уруп, намаз окугула деп мажбурлап жатканымды көргөн күбөлөр бар деп айтышыптыр. Алардын айтымында, мен чечен тектүү жарандарга ал балдарды урдуртуп намаз окугула деп кыйнаган имишмин. Мунун баары карандай калп. Чынында Самаркандда кармалган балдардын бири дагы намаз окубайт жана ислам тууралуу түшүнүгү деле жок. Мен аларга намаз окугула деп бир дагы жолу айткан эмесмин. Мени эмнеге каралап жатышканын түшүнбөйм.

Тартип коргоо органдарынын маалыматы боюнча, соңку кездери диний экстремизм боюнча айыпталып камакка алынгандардын саны өстү.

Шектүү мигранттар
Шектүү мигранттар

Ташкенттеги укук коргоочу Сурат Икрамов айрыкча кылтакка мигранттар илинип жатканын, алардын көбүнүн күнөөсү далилденбегенин айтып берди:

- Мен Ургут районундагы камакка алынган балдардын "Ислам мамлекети" террордук уюму менен байланышы бар-жогун билбейм. Бирок Түркияда, Орусияда радикалдуу диний агымдарга ыктаган өзбек мигранттары көп. Биздин укук коргоо органдары көп учурда дин жолунда жүргөн, бирок ашынган диний уюмдарды колдобогон, башка мамлекетте акча таап, үй-бүлөсүн багып оокат кылып жаткан жөнөкөй, карапайым адамдарды кармашат. Аларды "Ислам мамлекети" менен байланышы бар деп камакка алышканы менен көп учурда алардын күнөөсү далилденбей эле калат.

Буга чейин президент Шавкат Мирзиёев чет мамлекетте терроризм-эстремизм боюнча өзбек жарандары кармалганы тууралуу маалыматтар аны капа кыларына билдирген. Жолунан адашкандарга чара колдонуларын эскерткен:

- Кайсы бир терактты өзбек жараны жасаптыр деген маалымат мага жакпайт, жаман таасир калтырат. Алар өзбек деген атка татыбайт. Биз чет жерде ак эмгеги, мээнети менен акча таап, иштеп жүргөн жаш муундарыбыздын террорчулардын торуна түшүп калбашы үчүн бардык чараларды көрөбүз. Биздин ушундай тарыхыбыз бар. Окумуштууларыбыз, акылдуу, сабаттуу адамдарыбыз бар. Эгер кимдир бирөө биз түзүп берген мүмкүнчүлүктөн пайдаланбай, жалган жол менен кетсе, анда аларга чара көрүлөт.

"Ислам мамлекети" террордук уюм көп мамлекетте, анын ичинде Өзбекстанда да тыюу салынган.

Былтыр октябрь, ноябрь айларында жана быйыл жыл башында Ташкент шаарынын, Ташкент облусунун жана Фергана өрөөнүнүн жүздөгөн тургундары камакка алынган. Алардын баарына террордук топ менен байланышы бар деген айып тагылган эле.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жыргалбек Саматов: Дүйнө чемпиондугуна катышкан көк бөрүчүлөрүбүздүн маанайы жакшы

Кыргызстандын көк бөрү боюнча улуттук курамасы. 14-август, 2017-ж. Бишкек.

“Азаттыктын” кабарчысы Эмилбек Чекиров 22-августта Көк бөрү федерациянын вице-президенти Жыргалбек Саматов менен маек куруп, Астанадагы мелдештердин жүрүшү тууралуу суроолорго жооп алды.

Ушул күндөрү Казакстандын Астана шаарында ЭКСПО-2017 эл аралык көргөзмөсүнүн алкагында көк бөрүнүн казакча түрү - көкпар боюнча алгачкы дүйнө чемпионаты өтүп жатат. Мелдешке 11 топ (команда) катышууда.

Кыргызстан А тобунда Өзбекстан, Монголия, АКШ, Тажикстан жана Түркия командалары менен ойнойт. Чемпионаттын алгачкы үч күнүндө Кыргызстандын көк бөрүчүлөрү Монголия, Өзбекстан жана Түркиянын командаларын жеңип алды.

“Азаттык”: Кыргызстандын көк бөрүчүлөрү Монголия командасы менен така маселесинен кийин ойноп 4:0 эсебинде жеңди. Өзбекстандыктарды 11:2 эсебинде, Түркияны 13:3 эсебинде жеңди. Оюнчулар жаракат алган жокпу?

Жыргалбек Саматов.
Жыргалбек Саматов.

Саматов: Жок, кудайга шүгүр. Олуттуу жаракат алышкан жок. Оюн деген оюн да. Бир-эки балабыз жыгылды. Кайра туруп атка минип оюндарын улантып кетишти. Негизинен жаракат алышкан жок. Кудайга шүгүр.

“Азаттык”: Монголия менен болгон оюнда бир-эки көрүнүш болду. Мисалы, монголиялык спортчулардын бири кыргыз тараптын атын жөөлөгөндө, бир оюнчу аттан кулап түштү. Оюнда Монголия командасы эсеп ачпаса дагы курч мүнөздө, орой ойногондой түр калтырды. Социалдык тармактарда монгол командасы үчүн казакстандык улакчылар ат салышты деген кептер тарап жатат. Бул сөздөрдүн канчалык чындыгы бар?

Саматов: Ооба, алар Казакстандын эле биз таанып жүргөн жигиттери. Монголиянын жарандыгын алып алышкан экен. Негизи, чемпионат болуп жаткандан кийин билесиздер да, спортчу кайсы өлкөнүн жараны болсо, ошол өлкөнүн гана намысын коргойт. Булар кандайча тез аранын ичинде жарандык алып алышты, аны билбейбиз. Алар биз тааныган, көрүп жүргөн эле балдар. “Эмне болдуңар монгол болуп?”,- десек: “Биз ал жакка көчүп кеткенбиз”, - дейт. “Аа, жакшы”, - деп койдук.

Көк бөрү боюнча дүйнө чемпионаты. 1-тур. Кыргызстан - Монголия 4:0. 21-август, 2017-ж. (Оюндун толук чыгарылышы)

“Азаттык”: Чемпионаттын алгачкы мелдеш күнүндө така маселеси талаш жаратпадыбы. Монголия менен боло турган оюндун алдында Кыргызстандын курама командасынын аттарынын арткы туягындагы такаларды чечүү талабы коюлуп, талап аткарылбагандан кийин 0:7 эсебинде техникалык утулуш жазылды. Бул эсепти жокко чыгарып кайра ойноткула, болбосо такыр эле мелдешке катышпай үйгө кайтабыз деп кыргыз тарап талап койгонун уктук. Ал маселе дипломаттардын кийлигишүүсү менен, өзүңүздөрдүн дагы сүйлөшүүңөр менен чечилип, аттардын арткы туяктарындагы такаларды чечпей, кайрадан Монголия командасы менен ойногонго уруксат берилди. Башка командалар кандай ойноду? Негизи эле жалпы чемпионаттын жүрүшүндө аттардын такасы жок ойногон командалар болдубу?

Саматов: Чемпионатка 12 мамлекеттен команда чакырылып, алардын 11и келип катышып жатат. Ошончо мамлекеттен оюнчулар келгени менен алар өздөрү менен кошо аттарын алып келген эмес. Бүт бардыгы казактардын аттарын миништи. Бир гана Кыргызстандын көк бөрүчүлөрү өздөрүнө таандык аттар менен мелдешке барышты. Ар бир команда өздөрүнүн аттарын алып барганда маселе башкача болуп, ал башкача өңүттө каралат эле.

“Азаттык”: Башка командалар такасы жок ойногонун байкай алдыңызбы?

Саматов: Алардын бардыгын барып текшерип көргөн жокпуз. Эл аралык тажрыйбада ат оюндарында спорттук такалар менен оюнга чыгууга уруксат берилген.

“Азаттык”: Курама топто маанай кандай?

Саматов: Иним, кудайга шүгүр. Команданын маанайы зор. Бардыгы өтө жакшы маанайда жүрүшөт. Балдарыбыздын, аттарыбыздын дагы акыбалы жакшы.

“Азаттык”: Көпчүлүк көк бөрү адистери, ошондой эле коомчулукта дагы такага байланышкан маселе Кыргызстандын командасын финалга чыгарбоо аракети болуп жатат деп айткандар да бар. Ушундай тоскоолдуктар болуп жатабы?

Саматов: Эми өзүңүздөр так, таамай көрдүңүздөр да. Ал көрүнүп эле турбайбы. Кыргызстандын командасын эптеп жеңип же болбосо башка бир нерсе кылыш үчүн Монголиянын жарандыгын алып берип коюп жатышпайбы. Миң жашыралы десе деле, ал нерсе бир эле мага эмес, башкаларга деле байкалып, көрүнүп турат да.

“Азаттык”: Көпчүлүк күйөрмандар финалдык таймашты чыдамсыздык менен күтүп жатат. Өзүңөр бул чемпионаттан эмнени күтүп жатасыңар?

Саматов: Ал нерсени билбейм. Бир кудай билет. Бирок эптеп бир нерсе кылып утуш керек болуп жатканы билинип эле турат. Негизи спорт деген спорт. Күчтүүсү утат. Алдыда кандай сюрприздер күтүп жатканын билбейбиз.

“Азаттык”: Кыргызстандан 13 оюнчу улуттук курама команданын катарында Астанага жөнөп кетишкен. Беттештерде кокустан жаракат алып калгандар болсо, командага оюнчулар жетишпей калган учурлар болбойбу?

Саматов: Эреже боюнча 12 гана оюнчу жана 12 ат мелдешке катышат. Ал жерде бир нерсе болсо командага кошумча оюнчу же ат кошуу каралган эмес. Кудай сактасын. Эгер жаракат алып же дагы башка нерсе болсо командага өзгөртүү киргизилбейт.

Көк бөрү боюнча дүйнө чемпиондугунун ачылыш аземи. 21-август, 2017-ж.
Көк бөрү боюнча дүйнө чемпиондугунун ачылыш аземи. 21-август, 2017-ж.

“Азаттык”: Көк бөрүнүн казакча түрү – көкпар боюнча алгачкы дүйнө чемпионаты жаңы эрежелер менен өтүүдө. Көкпарда көк бөрүдөн негизги айырмачылык улак тайказанга эмес, диаметри үч метрди түзгөн тегерек чийиндин ортосуна салынып, оюнчулар улактын ордуна атайын жасалган кепти (муляж) тартып жатышат. Оюн үч тайм эмес, 20 мүнөттөн эки таймга гана созулат экен. Биздин оюнчулар жаңы эрежелерге көнүштүбү, оюнда өздөрүн кандай сезип жатышат?

Саматов: Бардыгына көнүп алдык. Биз деген кыргыз улутунун (кыргыз элинин же Кыргызстандын) мекенчил, ата-бабалардын оюндарын ойноп келе жаткан уулдарбыз. Биздин балдар ал эрежелерди жакшы өздөштүрүп, мыкты оюн көрсөтүп жатышат. Жыйнытыгын өзүңөр көрүп жатасыңар.

“Азаттык”: Мындан төрт жыл мурда дал ушул Астана шаарында көк бөрү боюнча алгачкы Азия чемпионаты өтүп, финалда Кыргызстан менен Казакстандын командалары ойношкон. Жалпы оюндар көк бөрү эрежеси боюнча өтүп, улактар тайказанга ташталган эле. Азыркы чемпионаттын жаңы аталышта жана жаңы эреже менен өтүп жатканына өзүңүз кандай көз караштасыз?

Саматов: Жаңы эрежелер менен өтүп жаткан алгачкы дүйнө чемпионатына чакырылган өлкөлөрдүн катарында болгондуктан келдик. Жакын кошуна, боордош эл катары жетекчиликке чакыруу жөнөтүштү. Чакырууну кабыл алып, бизди жөнөтүшкөндүктөн келип ойноп жатабыз.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өзбекстан азык-түлүк импортуна жол ачат

Өзбекстанда 1-сентябрдан тарта эт, ун, май өңдүү негизги мал жана айыл чарба азыктарын импорттоодо акциз, бажы салыктары жоюлуп, азайганы жатат.

Өлкөдө соңку кездери азык-түлүк болуп көргөндөй кымбаттап кетти. Эң ириде эт каатчылыгы күчөдү жана жыл башынан бери бодо мал менен кой этинин баасы дээрлик 50 пайызга өстү.

Айрым эксперттер Кыргызстан менен Өзбекстан экономикалык алака-катышын жакшыртса болоорун, расмий Бишкектин мал, айыл чарба продукцияларын коңшу өлкөгө экспорттоо мүмкүнчүлүгү көп экенин айтып келишет.

Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёев тышкы экономикалык ишмердүүлүктү тартипке салуу тууралуу токтомго 15-августта кол койду. Ага ылайык, эмки айдан тарта сырттан алынып келген эт, дан азыктарына, тоютка акциз салыгы толугу менен жоюлмакчы. Ушул эле күндөн тартып май, картошка, кумшекер жана буудай, арпа, таруу өңдүү дан азыктарынын уругуна, дары-дармек жасаганга керектелчү сырьенун импортуна бажы салыгы кескин азаймакчы.

Кыргыз-өзбек соода алакасы качан жакшырат?

Кыргыз-өзбек соода алакасы качан жакшырат?

Өзбекстандын премьер-министри Абдулла Ариповдун Бишкек сапарынан соң эки өлкөнүн ортосундагы мамиле, анын ичинде экономикалык карым-катыш жакшы жагына өзгөрөт деген үмүттөр жанданууда.

Эгемендик алгандан бери негизинен өз базарын коргоо саясатын жүргүзүп келген расмий Ташкенттин мындай чечими түрдүүчө бааланып жатат.

"Азаттыктын" өзбек кызматынын кабарчысы Замира Эшанова импортко жол ачуунун бир канча себептерин атады:

- Биринчиден, Өзбекстанда азык-түлүк соңку кездери абдан кымбаттап кетти. Айрыкча эт 20 миң сумдан 40-45 миңге чыкты. Мирзиёев быйылкы жылды "Эл менен баарлашуу жылы" деп атаган. Мисалы, мамлекеттик телеканалдарда "сизди азыр эмне көбүрөөк түйшөлтөт?" деген суроого элдин жообун көрсөткөндө баары азык-түлүктүн баасы кымбаттап кеткенине нааразы. Мирзиёев мунун баарын көрүп жатат. Бул жерде бир аз популисттик саясат да бар. Ал акимдерге бааны көзөмөлдөөнү тапшырды. Акимдер болсо эттин баасы 25 миң сумдан ашпайт деп убада беришти, бирок базарда эт 45 миң сум турат. Экинчиден, Өзбекстанда 1-сентябрдан тарта конвертация болгону жатат. Бизге ун, эт, май өңдүү азыктар импорт болуп келет. Эгерде акциз салыгын алып салса анда азык-түлүктүн баасы да төмөндөйт. Эгерде конвертация болсо анда доллар эки эсе кымбаттайт, аны менен кошо импорттолуп келген азык-түлүктүн дагы баасы кымбаттайт. Мисалы, бир кап ун бүгүн 100 миң сумга кирсе, эртең 200 миңге кирет, мунун айынан ундун баасы эки эсе кымбаттайт. Мирзиёев баанын кескин жогорулап кетишин дагы алдын алганы жатат.

Өзбекстандын үч облусу Кыргызстандын үч облусу менен чектешип турат. Кыргызстандык академик Жамин Акималиевдин пикиринде, Кыргызстан өз керектөөсүнөн көп өндүргөн мал, айыл чарба продукцияларын коңшусуна экспорттоо мүмкүнчүлүгү чоң:

- Советтер союзунун тушунда биз Өзбекстанды нан, кумшекер менен камсыз кылчубуз. Буудай, арпа жана башка өсүмдүктөрдүн уругу менен камсыз кылчубуз. Советтер союзу кулагандан кийин булар "өзүбүздү өзүбүз багабыз" деген саясат жүргүзүшкөн. Ошонун кесепети азыр тийип жатат. Мисалы, ушул тушта Өзбекстанга картошка жетишпейт. Биз болсо өз муктаждыгыбыздан эки эсе көп чыгарабыз. Өзүбүзгө 600 миң тонна керек болсо, биз бир миллион 200 миң тонна чыгарабыз. Биздин картошканын көбү Казакстанга кетет, кээде алар да албай коюп жатат. Өзбекстан болсо Орусиядан, Германиядан, Польшадан картошка алып жатат. Биздин картошканы алганга эмнеге болбосун? Эт мурдатан бери эле Өзбекстанда кымбат болчу, алар бизден эт, сүт алса болот. Тилекке каршы азыр эки өлкө ортосунда экономикалык карым-катнашта жылыш болбой жатат. Эки тараптуу келишимдер менен соода-сатыкты күчөтсө болот эле. Өзбекстанда 32 миллион эл бар, өздөрүнүкү өздөрүнө жетпегендиктен импорттоочуларды кызыктырып жатышат. Негизинен соода-сатыкты жакшыртуу сөз эле болуп жатат, алар бизге келишет, биздикилер аларга барышат, бири-бирин коноктоо менен эле чектелип калып жатат. Өзбекстанда, мисалы, жер семирткич чыгарылат, айыл чарба продукцияларын ошол жер семирткичке алмаштырып алака кылса деле болот.

Шавкат Мирзиёев былтыр декабрь айында Өзбекстандын президенти болуп шайлангандан кийин коңшулар менен экономикалык, соода-сатык алака-катышты жакшыртууну убада кылган.

2016-жылы расмий Бишкек менен Ташкенттин ортосундагы соода жүгүртүүнүн көлөмү 200 миллион доллардан ашкан эмес.

Кыргызстандын Өзбекстандагы элчиси Данияр Сыдыков "Азаттыкка" курган маегинде коңшу мамлекеттер үчүн бул өтө эле аз деп билдирген жана соода-сатыкты жакшыртуу боюнча келишимдерге кол коюлуп, сунуштар даярдалып жатканын маалымдаган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Астанадагы көк бөрү чемпиондугу: Сүрөт баян

Казакстандын борбору Астана шаарындагы көк бөрү (көкпар) боюнча дүйнө чемпиондугуна арналган сүрөт баян. 22.8.2017.

Көк бөрү: такадан чыккан талаш

Иллюстрация

ЭКСПО-2017 эл аралык көргөзмөсүнүн алкагында уюштурулган көк бөрүнүн казакча түрү - көкпар боюнча алгачкы дүйнө чемпиондугу талаш менен коштолду.

Көк бөрү боюнча Кыргызстандын улуттук курама командасы аз жерден Астанадагы дүйнө биринчилигинен четтеп кала жаздады. Казак тарап такаланган аттар эрежеге туура келбесин жүйө кармап, кыргыз улакчыларын такасыз аттар менен оюнга чыгууну талап кылышкан. Буга каршы болгон кыргыз улакчылары Монголия менен беттешке чыкпай, жеңиш каршы тарапка ыйгарылган.

Талаш ырбап баратканда Кыргызстандын Казакстандагы элчилиги ортого түшүп, эки тараптуу сүйлөшүүлөрдөн кийин кыргыз улакчылары монголдор менен беттеше турган болду. Бул тууралуу Тышкы иштер министрлигинин өкүлү Айымкан Кулукеева “Азаттыкка” билдирди.

- Дипломаттардын түздөн-түз кийлигишүүсү менен эки тараптуу жолугушуу уюштурулган. Сүйлөшүүлөрдөн соң оюнга кайрадан катышуу чечими кабыл алынды. Сүйлөшүүгө казак тараптан уюштуруучулар, кыргыз тараптан Спорт агенттиги, Көк бөрү федерациясы жана элчиликтин өкүлдөрү катышты. Кыргыз улакчылары аттарын жүктөп жаткан жеринен артка кайтышты.

Сүйлөшүүдө уюштуруучулар Кыргызстандын курамасына такалуу аттар менен ойноосуна макул болгон.

Көк бөрү боюнча улуттук команда, 14-август, 2017-жыл
Көк бөрү боюнча улуттук команда, 14-август, 2017-жыл

Така талашынан улам эртең мененки 9га белгиленген беттеш кечки 6га жылганын Кыргызстандын Көк бөрү федерациясынын вице-президенти Жыргалбек Саматов да тастыктады. Анын айтымында, көк бөрү боюнча эл аралык беттештерде такага тыюу салынган эмес.

- Биздин аттар спорттук кыска такалар менен такаланган. Бул такага дүйнөлүк оюндардын баарында уруксат берилген. Дүйнөлүк стандарт боюнча да ушундай. Казак тарап эмне үчүн такага каршы чыкканы белгисиз. Бирок маселе чечилди. Биздин курама Монголия менен кайрадан беттешет.

Белгиленген оюн 20 мүнөттөн эки таймга созулуп, 4:0 эсебинде Кыргызстандын оюнчулары монголиялык атаандаштарын жеңип алды. Оюндагы голдорду Кубаныч Султан уулу, Аскат Батырбек уулу (2) жана Урмат Раушан уулу киргизди. 22-августта Кыргызстан менен Өзбекстандын улакчылары беттешет.

Астанадагы така талашы интернет айдыңында кызуу талкууларга жем таштады. Көк бөрү күйөрмандарынын айрымдары "оюндун эрежесин алдын ала тактап, анан барса болмок" деп Кыргызстандын спорт жетекчилигин айыптоодо. Алардын бири Мурат Жетимишбаев мындай дейт.

- Калган делегациялардын баары такасыз келсе, демек бизге толук маалымат жеткен эмес. Бул Көк бөрү федерациясынын түздөн-түз күнөөсү. Оюнчуларда күнөө жок. Анан ошол жерге барып алып жериңер мындай экен, андай экен деген туура эмес. Биздикилер кандай гана шартта болбосун ойной бериши керек болчу. Эрендердин оюнунда шарт койгон деле туура эмес. Андай болсо федерация шарттарды алдын ала такташы керек эле.

Көк бөрү оюну
Көк бөрү оюну

Анткен менен Көк бөрү федерациясы мындай дооматтарды четке кагууда. Көк бөрү боюнча өлкөнүн эмгек сиңирген машыктыруучусу Мурат Азарматов казак тарап таканы шылтоолоп, кыргыз улакчыларынын жеңишине бут тоскусу келген деген ойдо.

- Бул жөн эле шылтоо. Казактар кыргыз командасынын упайын азайткысы келген. Болбосо спорттук такаларга эч жерде тыюу салынган эмес. Монголдордун аттары эле такаланбаса башка өлкөлөрдө така менен чыгышат. Казактар оюнда Кыргызстан жеңип кетет деген ой менен таканы шылтоолоп, бут тоскусу келген.

Буга чейин улуттук курама команданын мүчөсү, алдыңкы оюнчулардын бири Манас Ниязовдун Астанага барбай калышы да коомчулукта нааразылык жараткан. Көк бөрү федерациясынан “Азаттыкка” белгилүү болгондой Ниязовду улуттук курамдан чыгарууну казак тарап талап кылган. Буга Экинчи дүйнөлүк көчмөндөр оюнунда Ниязов казак оюнчусун ат менен катуу жөөлөткөнү себеп болгон. Өч алуу максатында чыр чыкпасын деген команда жетекчилиги оюнчуну командадан чыгарууга аргасыз болгон.

ЭКСПО-2017 эл аралык көргөзмөсүнүн алкагында уюштурулган көк бөрүнүн казакча түрү - көкпар боюнча алгачкы дүйнө чемпиондугу 28-августка чейин уланат. Ага 12 команда: Өзбекстан, Кыргызстан, АКШ, Түркия, Тажикстан, Монголия, Азербайжан, Орусия, Венгрия, Кытай, Ооганстан жана Казакстан катышып, эки тайпага бөлүнүп ойношот. Кыргызстан «А» тайпасында Өзбекстан, АКШ, Түркия, Тажикстан жана Монголия менен мөрөй талашат.

Оюндар казактардын көкпар эрежеси боюнча өтүп, 20 мүнөттөн эки таймга созулат. Көк бөрүдөн негизги айырмачылык улак тайказанга эмес, диаметри үч метрди түзгөн тегерек чийиндин ортосуна салынат. Оюнчулар улактын ордуна атайын жасалган кепти (муляж) тартышат.

Кыргызстандын Көк бөрү федерациясын президент Алмазбек Атамбаевдин мурдагы кеңешчиси Икрам Илмиянов жетектейт. Улуттук кураманы Астанага өзү узаткан.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

ФСБдан корккон тажик мигранттары

Орусияда тажик мигранттар коопсуздук кызматынын өкүлдөрү алар менен иштешүүгө мажбурлап, опузалап жатканына нааразы.

Мындай көрүнүш айрыкча 14-августта үч тажик жараны террорчулук боюча айыпталып камакка алынгандан кийин күчөдү.

Укук коргоочулар кызматташуудан баш тарткан мигранттар эми ар кандай шылтоо менен депортация болушу мүмкүндүгүн айтып, кооптонуп жатышат.

Ширинжон Калдаровду шаршемби күнү метронун чыга беришинен эки бейтааныш адам тосуп алган. Алар өздөрүн Федералдык коопсуздук кызматынын өкүлдөрү деп тааныштырган жана мигранттын документтерин, телефонун ачып тыкыр текшеришкен. Калдаров "Азаттыктын" тажик кызматына алардын башкы максаты кызматташууга көндүрүү болгонун айтып берди:

- Документтеримдин баары жайында болчу. Телефонумда деле кылмыштуу эч нерсе жок эле. Алар мени эч ким көрбөгөн жерге алып барып бир телефон номерди колума карматты. Мындан ары кандайдыр бир шек жараткан мекендештерим тууралуу аларга акырын маалымдап турушум керектигин айтышты. "Эгер маалымдап турсаң акча аласың" дешти. Мен баш тарткандан кийин алар мени коркутканга өтүштү жана ойлонууга бир жума убакыт беришти. Мен Орусияда төрт жылдан бери иштейм. Буга чейин эч качан мындай окуяга кабылган эмесмин.

Калдаров кечинде бул окуя тууралуу чогуу жашаган мекендештерине айтып берген. Алар дагы кудум ушундай эле көрүнүшкө туш болгонун билдиришкен.

Буга чейин орус коопсуздук кызматынын өкүлдөрүнүн "Сахаров" миграциялык борборунда, жатаканаларда, көчөлөрдө, курулушта тажик жарандарын кызматташууга көндүрүүгө аракет жасаган учурлары бирин-экин болуп келген. Бирок бул көрүнүш 14-августта террорчулук боюнча үч тажик жараны кармалгандан кийин массалык түрдө көбөйдү.

Коопсуздук боюнча федералдык кызмат бул топ бир орус жараны жана Борбор Азия өлкөлөрүнөн келген үч адамдан турат деп маалымдаган. Кийинчерээк бул үчөө тажикстандык Сиёвуш Давронзоде, Давлатёр Хожиев жана Сулаймон Бурханов экени белгилүү болгон.

Коопсуздук кызматы алардын бирөө жардыргыч зат даярдоонун кыныгын алган адис, экөө жанкечти-террорчу деп билдирген. Ошондой эле алар тар чөйрөдө "Сатананын энеси" деп тергелген жардыргыч затты Москвадан анча алыс эмес аймактагы жашыруун лабораторияда жасаганы, анда "трипероксид ацетон" деп аталган өтө опурталдуу дары колдонулганы айтылган.

Москвадагы "Этмос" уюмунун башчысы Каримжон Ёров коопсуздук кызматы менен иштешүүдөн баш тарткан тажик мигранттар ар кандай шылтоолор менен депортация болушу мүмкүндүгүн айтты:

- Соңку эки күн ичинде эле бизге Тажикстандан келген сегиз мигрант ФСБнын опузасына кабылганын айтып берди. Мисалы, Тула облусунан жакында эле Москвага көчүп келген Тажикстандын жараны кайрылды. ФСБ ага кызматташууну сунуштаптыр. Ал баш тарткан экен. Азыр эми анын документтеринин баары жайында болсо деле депортация кылганы жатышат. Биз сотко кайрылып, анын ишин акыйкат карап беришин өтүнүп жатабыз.

Бирок "Альфа" террорго каршы бөлүмүнүн ардагерлеринин эл аралык бирикмесинин жетекчиси, коопсуздук кызматтын консультативдик кеңешинин мүчөсү Сергей Гоначаров мунун баары коопсуздук чаралары экенин айтууда:

- Орус коопсуздук кызматы ар кандай теракттын алдын алуу максатында мигранттарды кызматташууга тартып жатат. Мен бул жерден эч кандай жаман иш көргөн жокмун.

Орусиянын Коопсуздук боюнча федералдык кызматынын башчысы Александр Бортников террордук топторду негизинен Күнкорсуз мамлекеттер шериктештигине кирген өлкөлөрдөн келген мигранттар түзөт деп билдирген. Апрель айында Санкт-Петербург шаарында 15 кишинин өмүрүн алган метродогу жардырууну уюштурган топко Өзбекстан, Тажикстан, Кыргызстан жана башка өлкөлөрдүн жарандары мүчө болгон деп айткан. Алардын айрымдары Сирия, Ирак өңдүү өлкөлөрдө согуш жүрүп жаткан аймактарда болгону, атайын машыгуудан өтүп келгенин кошмчалаган.

Тажикстандык эксперт Мухаффор Олимовдун айтымында, бул көрүнүш боюнча атайын сурамжылоо жүрүп, анын жыйынтыгы талданган. Иликтөөгө ылайык, ар кандай террористтик жана экстремисттик топторго тартип коргоо органдарынан жана улутчулдардан запкы көргөн, кодуланган мигранттар кошулуп кетери, террордук топтордун эмиссарлары негизинен Борбор Азия өлкөлөрүнөн келген жашоосуна нааразы, кыйналып жүргөн адамдарды тартууга аракет жасашары белгилүү болгон.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Түркмөнбашынын "оң колу" түрмөдө өлдү

Акмурад Режепов.

Түркмөнстанда президенттин Күзөт кызматынын мурунку башчысы Акмурад Режепов абакта ажал тапты.

Бул тууралуу Орусиядагы "Мемориал" укук коргоо уюму ишенимдүү булактарына таянып билдирди.

Советтер союзунун тушунан бери атайын кызматта жетекчилик орундарда иштеген, соңку он жылдан бери абакта отурган Режепов мурунку президент Сапармурад Ниязовдун оң колу, эң таасирлүү адамдардын бири болгон. Азыркы президент Гурбангулы Бердымухамедовдун бийликке келишине чоң салым кошкону да айтылган.

Сапармурад Ниязовдун айкели.
Сапармурад Ниязовдун айкели.

Орусиядагы "Мемориал" укук коргоо уюмунун маалыматына ылайык, генерал-лейтенант Акмурад Режепов 10-августта каза таап, сөөгү ошол эле күнү туугандарына берилди. Анын зыйнаты 16-августта өттү. Айрым маалыматтарга караганда, Режепов тромбоз оорусунан ажал тапты.

Акмурад Режепов өлкө жетекчилерин күзөтүү кызматын Советтер союзу тарай электе, 1985-жылдан тарта эле башкарган. Түркмөнстан эгемендик алгандан кийин 1992-жылы түзүлгөн Президенттин күзөт кызматын 2007-жылга чейин жетектеген.

2006-жылдын этегинде Түркмөнстандын ошол кездеги президенти Сапармурад Ниязов каза тапкан. 2007-жылы февраль айында президенттик шайлоодо Гурбангулы Бердымухамедов жеңген жана анын бийликке келишине салым кошкондордун бири Режепов болгону айтылган.

Бердымухамедов такка отургандан көп өтпөй эле Режеповду башка кызматка дайындалганына байланыштуу деген негиз менен кызматтан алган. Бирок ал ошол замат камакка алынып кылмыш иши козголгон.

Режеповго Кылмыш-жаза кодексинин алты беренеси боюнча айып тагылганы жана 17 жылга кесилгени тууралуу маалымат чыккан. Ал жашыруун түрмөгө камалган жана абактын сыртындагылар менен байланышууга такыр уруксат берилген эмес.

2007-жылкы президенттик шайлоодо Бердымухамедовго атаандаш, салмактуу талапкерлер арасында Акмурад Режеповдун да аты аталган эле. Бирок ал шайлоого барган эмес, мындан улам Бердымухамедов менен Режепов жана алардын артында турган кландар өз ара келишти, бирикти деген сөздөр тараган.

Режепов камалганда Бердымухамедов саясаттагы атаандаштарын тазалап жатат деген сөздөр чыккан.

Гурбангулы Бердымухамедов.
Гурбангулы Бердымухамедов.

Акмурад Режепов камалгандын эртеси эле анын ошол кезде Түркмөнстандын Дубайдагы элчилигинде кеңешчилик кызматты ээлеген уулу Нурмурат Режепов да камалган. Кийин ал соттолуп, 13 жылга эркинен ажыратылганы кабарланган. Оппозициялык маалымат булактары Режеповдор убагында маркум презиент Ниязовдун миллиондогон акчаларды чет жактардагы банктарга алып чыгуу операцияларын башкарган деп боолгошот.

Соңку кездери Режеповдун аты "Аларды тирүү көрсөткүлө" деп аталган эл аралык өнөктүктө аталып келген. Бул жараянда укук коргоочулар, жарандык активисттер расмий Ашхабаддан кеминде он, он беш жылдан бери түркмөн абактарында отурган, ошондон бери тууган-уругу менен байланышпай дайыны билинбей калган 100дөн ашык өзгөчө туткундар тууралуу маалымат берүүнү талап кылышкан.

Орусиядагы "Мемориал" укук коргоо борборунун Борбор Азия программасынын директору Виталий Пономарев "Азаттыкка" курган маегинде Түркмөнстандагы адам укугу боюнча абалга да токтолгон. Ал түркмөн абактарында дайыны билинбей жаткан адамдар эң башкы маселе деп белгилеген:

- Борбор Азиядагы ар бир мамлекетте өзүнө гана мүнөздүү айрым проблемалар бар. Мисалы,Түркмөнстанда биздин башкы ишибиз түркмөн түрмөлөрүндө ың-жыңсыз жоголуп кеткендер менен байланыштуу. Бул Түркмөнстанга гана мүнөздүү маселе. Сот өкүмү менен абакка кесилген адамдар 10-15 жылдап үй-бүлөсү, туугандары, жакындары менен жолукпай, алардын берип жиберген нерселерин ала албай, кат жазышып, байланыша албай калган фактылар көп. Алтургай алардын жакындары кайсы түрмөдө экени тууралуу да кабары жок. Эгер түрмөдө каза тапса сөөгү жакындарына берилбейт. Мындай учурлар КМШнын башка өлкөлөрүндө жок. Сөз өтө кеңири тараган, парламенттин мурунку спикери, мурунку тышкы иштер министри өңдүү өтө белгилүү адамдар туш болгон тажрыйба тууралуу жүрүп жатат. Түркмөнстанда алар ушундай жагдайга туш болушкан. Мурунку президент Сапармурад Ниязовдун учурунда башталган көрүнүш азыркы президенттин тушунда деле уланып жатат.

Виталий Пономарев.
Виталий Пономарев.

Түркмөнстанда көп жылдан бери абактарда отурган, эч кабары жок кеткен, убагында мамлекеттик жооптуу кызматтарда иштеген адамдардын ажал тапкан учурлары буга чейин да болгон. Алардын арасында Чек ара аскерлеринин кол башчысы, генарал Тиркиш Тырмыев, коопсуздук кызматынын офицери Векиль Дурдыев, полковник Аннадурды Аннасахедов жана "Түрмөнстандарттары" мамлекеттик кызматынын мурдагы жетекчиси Байрам Хасановдун да сөөгү түрмөдөн чыккан.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Тажикстан: хижаб улуттук кийим эмес

Тажикстандын борбор шаары Дүйшөмбүдө мамлекеттик органдардын өкүлдөрүнөн турган атайын топ жүздөгөн хижаб, сатр кийиген аялдарга түшүндүрүү иштерин жүргүздү.

Аялдар комитети өлкөдө тажик маданиятына, каада-салтына туура келбеген кийим-кечеге каршы жараян башталганын маалымдады. Айрым укук коргоочулар бул өнөктүктү жеке жашоого кийлигишүү, адам укугун бузуу катары сыпаттап жатат.

Буга чейин президент Эмомали Рахмон айрыкча аялдар арасында улуттук маданиятка жат кийинүү көрүнүшү кеңири тарап жатканын сынга алган.

Ички иштер министрлигинин, аялдар, дин иштери боюнча комитеттин жана башка тиешелүү мамлекеттик органдардын өкүлдөрү Дүйшөмбү шаарында 3-13-август күндөрү хижаб, сатр кийген сегиз миңдей аял менен баарлашып, оронуп-чулгануу тажик маданиятына туура келбейт деп түшүндүрүп жүрүштү.

Аялдар комитетинин жетекчи орун басары Мархабо Олиминин айтымында, мындай аялдардын 90 пайызы күйөөсү же эрезеге жеткен балдары кыстап кийгизерин билдиришкен. Ошондой эле алар эгер күйөөсү, үйүндөгүлөр макул болсо хижаб, сатрларын чечүүгө макул:

- Биз жалпы элге, анын ичинде эркектерге да түшүндүрүү иштерин жүргүзүшүбүз керек. Аларга аялыңарды, кыздарыңарды жоолукчан жүрбөгүлө деп кыстабагыла деп эч ким үйрөтпөйт да. Күйөөсү Орусияда жүрүп, ошол жактан аялына телефон чалып "хижаб кий, болбосо ажырашам" деп коркуткан учурлар болгонун билдик. Болбосо кайненелери келиндерин "хижаб, сатр кийбесең балама чалып ажыраш деп айтам" деп опузалашат экен.

Дүйшөмбү шаарынын тургуну, 18 жаштагы Адалат бала чагынан бери эле сатр киет жана аны эч ким мажбурлаган эмес экен:

- Сатр кийүүнү мен өзүм чечкем. Мен тиги дүйнөгө барганда ушунун баары эсепке алынат деген ой менен кийгем. Сатр кийип жүргөн аялдар чоочун көздөн оолак болот. Мындай аялдар менен саламдашат, сый-урмат билдиришет. Эгер сатр кийүүгө тыюу салган мыйзам кабыл алынса анда өтө эле өкүнүчтүү болот. Мен муну бала чагымдан бери эле кием.

Өкмөткө караштуу Аялдар комитетинин өкүлдөрү Дүйшөмбүдөгү айрым базарларды да кыдырып, хижабчан соодагерлер менен баарлашкан. Шаардагы "Шахмансур" базарындагы соодагерлердин бири рейд учурунда хижаб кийигендерге, жоолукту алдына салынгандарга айып пул салынат деген эскертүү берилгенин айтып берди:

- Айрымдары унчукпай эле жоолуктарын артына байлап алышты. Талашып-тартышкысы келгендер да болду, бирок аларды чоң айып пул төлөйсүнөр деп коркутушту. Бир апта мурун бизге хижаб кийсеңер 100 сомони төлөйсүңөр деп айтышты эле. Азыр болсо миң сомони деп айтып жатышат.

Хижабдын ордуна атлас көйнөк

Хижабдын ордуна атлас көйнөк

Yahoo News порталы Тажикстан аялдары жаздын келиши менен түркүн-түстүү атлас көйнөктөрдү кийе баштаганын маалымдап, Борбор Азиядагы кийим саясатына сереп салган.

Ички иштер министрлиги буга чейин хижаб кийгендерге айып пул салынат деген маалыматты четке каккан. Министрликтин маалымат катчысы Умаржони Эмомали милиция кызматкерлери улуттук маданиятка жат кийингендерди административдик жазага тартат деген сөздөр негизсиз деген:

- Эч кимди жазалоо каралган эмес. Азыр жөн гана түшүндүрүү иштери жүрүп жатат. Бийлик хижаб, сатр жана тюрбан булардын баары тажик маданиятына туура келбесин түшүндүрүп жатат.

Айрым укук коргоочулар хижаб кийүүнү чектөөнү жеке жашоого кийлигишүү катары айыптап жатат.

Президент Эмомали Рахмон "Кудайды чалма салынбай, дамбал кийбей, сакал койбой деле тааныса болорун" деп бир канча жолу айткан.

Өткөн айда Дүйшөмбү шаарындагы жыйында соңку кездери интернеттеги айрым сайттардын таасиринен улам айрыкча аялдар арасында өлкөгө жат кийинүү маданияты кеңейип жатканын эскерткен. Кээ бир кыз-келиндер динчил экенин сырткы көрүнүшү менен көрсөтүп, карага оронуп-чулганып алганы улуттук маданиятка шек келтирип жатат деп да зекиген.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Умаралинин өлүмү: ата-энени сыздаткан чечим

Умарали Кувватов

Орусиядагы Санкт-Петербург шаардык соту тажик мигранттардын чарчап калган наристеси боюнча козголгон кылмыш иштин жабылышын мыйзамдуу деп тапты.

Беш айлык Умарали Назаров 2015-жылы күзүндө чарчап калган. Баланын өлүмү апасы миграциялык мыйзамдарды бузду деген айып менен камакка алынгандан кийин болгон.

Бул окуя коомчулукта талкуу жараткан жана расмий Дүйшөмбү, Орусиядагы тажик мигранттары, укук коргоочулардын нааразылыгынан кийин гана кылмыш иши козголгон. Бирок былтыр октябрь айында Санкт-Петербург шаардык тергөө комитети наристенин өлүмү боюнча ишти "кылмыштын курамы жок" деген жүйө менен жаап койгон эле.

Санкт-Петербург шаардык сот 15-августта Умарали Назаровдун өлүмүнө күнөөлүүлөрдү аныктап, жоопко тартуу боюнча арызды канааттандырган жок жана кылмыш иши мыйзамга ылайык жабылган деген өкүм чыгарды.

Умаралинин ата-энеси
Умаралинин ата-энеси

Назаровдун ата-энесинин адвокаты Ольга Цейтлина эми Адам укуктары боюнча Европа сотуна арыз даярдаларын "Азаттыктын" тажик кызматына билдирди.

Беш айлык Умарали Назаров 2015-жылы 13-октябрда Сантк-Петербург шаарындагы ооруканалардын биринде чарчап калган. Аны андан бир нече саат мурун миграциялык мыйзамдарды бузган деген айып менен полицияга түшкөн энеси Зарина Юнусовадан өзүнчө бөлүп алып кетишкен.

Соттук-медициналык экспертиза "наристенин өпкө-жүрөк органдары көптөн бери вирустук инфекциядан жабыркап жүргөн жана ошонун кесепетинен каза тапкан" деген корутунду чыгарган. Ата-энеси мындай корутундуга макул эместигин билдирген.

Тажик активисттеринин Санкт Петербургдагы нааразылык акциясы.
Тажик активисттеринин Санкт Петербургдагы нааразылык акциясы.

Атасы Рустам Назаров уулун полиция кызматкерлери апасынан өзүнчө бөлүп алып кеткенге чейин куландан соо болгонун айтып келет:

- Умарали дени-карды соо болуп эле чоңоюп жаткан. Аны апасынан ажыратып алып кетишкенде жадагалса сасык тумоо болуп да ооруган эмес. Уулубуз жоош эле, ыйлачу эмес. Курсагы ток болсо эле жүрө берчү. Бизге уулубуздун сөөгүн аны алып кеткенден кийин төрт күндөн кийин гана беришти. Мен анын бети-башында, колунда так бар экенин көргөм. Аны төрт күн бою эмне кылышты, биз такыр билбейбиз.

Бул окуя Тажкстанда да, Орусияда да катуу талкуу жараткан жана тажик бийликтеринин, мигранттардын жана укук коргоочулардын бир катар нааразылыгынан кийин гана кылмыш иши козголгон.

Умарали Назаровдун ата-энесинин адвокаты Ольга Цейтлина Зарина Юнусованы беш айлык баласынан күчтөп ажыратуунун өзү мыйзамсыз болгонун айтып келет:

- "Баласын жакшы карап, баккан эмес, эмдеткен эмес", деп айыптап, наристенин өлүмүнө ата-энесин күнөөлүү кылуу аракети жүрүп жатат. Бул жерде Орусиянын Баш мыйзамындагы 2-беренеси - жашоо, үй-бүлөлүк жашоо укугу бузулган. Эне менен эмчектеги баланы ажыратууга эч кандай негиз жок болчу. Апасына бул жайда дезинфекция жүрүп жатат, баланы бул жакта калтырганга болбойт деп айтышкан. Бирок ал эмне болгон дезинфекция, эмнеге ал жерде энеси калганга болот, баласы калганга болбой турганы түшүнүксүз бойдон калды.

Умарали Назаровдун энеси Зарина Юнусова бул окуядан көп өтпөй Орусиядан депортация болгон жана ага беш жыл бул өлкөгө келүүгө тыюу салынган. Ал мекенине уулунун сөөгүн алып кайтып келген.

Тажик бийликтери наристенин өлүмүнө байланыштуу көз карандысыз экспертиза жүргүзүлөт деген убадасын аткарган эмес.

Бул окуя боюнча Орусиянын премьер-министри Дмитрий Медведев да үн каткан жана ал наристенин өлүмү боюнча иш көзөмөлгө алынат, кылмыш иши аягына чыгарылат деп ишендирген эле.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргыз-өзбек чек арасын тактоого кадам ташталды

Кыргыз-өзбек расмийлеринин өткөөл келишими
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:40 0:00

Кыргыз-өзбек чек арасынын такталган 1170 чакырым бөлүгүн бекитүү боюнча өткөөл келишимге кол коюлду. Аталган келишим өзбек премьери Абдулла Ариповдин Бишкекке сапары учурунда кабыл алынды. Акыркы тогуз жылдан бери алгач ирет өткөн өкмөт аралык жолугушууда эки өлкөнүн кызматташтыгын жакшыртуу макулдашылды.

Шаршембиде Бишкекке иш сапар менен келген Өзбекстандын премьер-министри Абдулла Арипов кыргыз президенти Алмазбек Атамбаев жана өкмөт башчысы Сооронбай Жээнбеков менен жолукту.

Ариповдун сапарынын жүрүшүндө кыргыз-өзбек алакасын жакшыртуу боюнча “Ала-Арча” резиденциясында эки комиссиянын жыйыны өттү.

Биринчиси - тогуз жылдан бери алгач ирет өтүп жаткан кыргыз-өзбек кызматташтыгы өкмөттөр аралык комиссиясынын жыйыны. Анын жүрүшүндө кызматташтыкты жакшыртуу боюнча протокол кабыл алынды.

Кыргыз премьери Сооронбай Жээнбеков эки өлкө ортосундагы алаканы жакшыртууга мезгил келгенин билдирди:

- Биз Абдулла Негматович менен биз ортодогу чектөөлөрдү алмайын эки өлкөнүн өнүгүшү мүмкүн эмес деген түшүнүккө келдик. Кыргыз-өзбек чек арасындагы өткөрмө бекеттердин ишин жандантуу зарылдыгын белгиледик. Ошондой эле биргеликте инвестициялык долбоорлорду ишке ашырып, биргелешкен ишканаларды ачуу керек деген пикирдебиз.

Ал эми өзбек премьери Абдулла Арипов акыркы учурда жакшыра баштаган кызматташтыкты мындан ары да өнүктүрүү зарылдыгын белгиледи:

Кыргыз премьери Сооронбай Жээнбеков менен Өзбекстандын премьер-министри Абдулла Арипов.
Кыргыз премьери Сооронбай Жээнбеков менен Өзбекстандын премьер-министри Абдулла Арипов.

- Бул башталышы гана деп ойлойм. Башкача айтканда, биз мамилебизди кайрадан карап чыгып, жаңы барактан башташыбыз керек. Экинчиден, биз бекерге өткөрүп жиберген убакыттын ордун толтурушубуз керек.

Эки өлкө өкмөт жетекчилери экономикалык алаканы жакшыртууга басым жасашты. Жээнбековдун айтымында, акыркы жылы соода жүгүртүүнүн көлөмү мурдагы жылдарга салыштырмалуу 1,8 эсеге көбөйдү.

Ал эми экинчи жыйын эки өлкөнүн чек арасын делимитация жана демаркациялоого арналды. Ал узакка созулуп, кызуу талкуулар менен коштолду.

Жыйын жүрүшүндө өзбек тарап бир канча жолу тыныгуу алып, Ташкент менен кеӊешкени айтылды.

Жыйынтыгында эки өлкө чек арасынын буга чейин такталган 1170 чакырымын бекитүү боюнча өткөөл келишимге кол коюлганын премьер Сооронбай Жээнбеков билдирди:

- 2016-жылдын август айынан азыкы учурга чейин өкмөттүк жумушчу топтордун 15 жыйыны өтүп, кыргыз-өзбек мамлекеттик чек арасынын сызыгын чийүүнүн долбоору дайындалды. Азыркы күндө жалпысынан мамлекеттик чек аранын 1170,53 чакырымы сызылып, кыргыз тарап кыргыз-өзбек чек арасы боюнча өткөөл келишимге киргизүүнү сунуштады. Өткөөл келишимге кол коюлушу кыргыз-өзбек чек арасын тактоо боюнча биздин делегациялардын ишине позитивдүү дем берет деп ишенем.

Жээнбеков бул күндү тарыхый окуя деп атап, чек араны тактоо боюнча иштер уланарын кошумчалады. Ошондой эле жакын арада президент Алмазбек Атамбаевдин Ташкентке расмий сапар менен барары белгилүү болду.

Коопсуздук жана чек ара маселери боюнча вице-премьер-министр Жеңиш Раззаковдун айтымында, өткөөл келишим саясий мүнөзгө ээ:

- Бүгүн эки тарап кыргыз-өзбек чек арасынын орточо эсеп менен алганда 84 пайызын тактоо боюнча келишимге киргизгени абдан маанилүү. Башкача айтканда, чек аранын 84 пайызын тактоо боюнча саясий чечим кабыл алынды. Эми картага түшүрүү, парафирлөө сыяктуу техникалык иштер бар. Эми аларды тиешелүү адистер иш алып барат.

Кыргыз-өзбек чек арасы 1378 чакырым аралыкты түзөт. Анын ичинен 320 чакырымы же 58 талаштуу аймак бар экени айтылып келген.

Буга чейин кыргыз бийликтери бул аймактарды келишим менен бекитүүнү сунуштаган. Мурдагы өзбек бийлиги буга көнбөй келгени маалымдалган.

Бирок быйыл жазында Кыргызстан менен Өзбекстандын чек арасынын такталган 1000 чакырымга жакын бөлүгү келишим менен бекитилерин өзбек расмийлери айтканы кабарланган эле. Мына ушул маалыматтар өткөөл келишим кабыл алуу менен ырасталып отурат. Негизи эле чек ара маселелери эки мамлекеттин мамилесин аныктоодо негизги көйгөйлөрдөн болуп келген.

Бул маселеден улам эки кошуна ортосунда чыр-чатактар тез-тез катталып, адам өмүрүнө зыян келген учурлар да болгон. Мындай жагдай расмий Бишкек менен Ташкенттин жалпы алакасынын чыңалышын шарттаган.

Өзбекстандын мурдагы президенти Ислам Каримов көз жумгандан кийин өзбек тарап мамилесин жумшартып, мурдагы кол коюлган протокол-келишимдердеги талаштуу жерлерди кайра карап чыгууга макулдугун берген.

Президент Алмазбек Атамбаев былтыр жыл аягында Өзбекстанга сапар менен барып келген соң чек ара маселеси боюнча эки тараптын бийлик өкүлдөрү бир нече жолу сүйлөшүүлөрдү өткөргөн.

Ал эми өзбек премьери Абдулла Арипов эки өлкө мамилеси жанданган былтыр кыштан тарта Кыргызстанга келген алгачкы өзбек жетекчилеринен бири болду.

Коңшулардын чек араны чечүү убадасы

Коңшулардын чек араны чечүү убадасы

Өзбекстандын расмий өкүлдөрүнүн Ошко болгон сапарынын алкагында кыргыз-өзбек бийликтери жаңы меморандумга кол койду.

Дегеле өзбек жетекчилери Кыргызстанга ар кыл эл аралык уюмдардын жыйынына катышуу үчүн гана келбесе, мамлекеттик же расмий сапарлар акыркы жылдары уюштурулган эмес.

Тышкы иштер министринин мурдагы орун басары Талант Кушчубеков бул сапар кыргыз бийлигинин тамырын тартуу аракети болушу мүмкүн:

- Менин түшүнүгүмдө бул киши балким биздин өкмөт башчыны жакында Кыргызстандын президенти болуп калышы мүмкүн деген ниетте, жакындан сүйлөшүп, анын тышкы саясаттагы, анын ичинде Өзбекстанга болгон көз карашын, позицияларын билүү, изилдөө максатында келиши мүмкүн. Ошол эле мезгилде биз үчүн да маанилүү маселе - Өзбекстандын жаңы президентинин кошуна өлкөлөр менен карым-катышыбызды жаңы деңгээлге көтөрөлү деген ниети бар. Маалыматтарга караганда Өзбекстандын биринчи президентинин саясаты сынга алына баштады.

Ошентсе да, кыргыз-өзбек чек арасында 15 өткөрмө бекети бар. Бул пунктардан бешөө гана ачык режимде иштеп жатат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Фу-йү кыргыздары: “Бизди Манас тирилтти, Манас жандандырды”

Сулайман Кайыпов

Ушул тапта Кытайдын ШУАРынын борбору Үрүмчү шаарындагы Педагогикалык университетте дарс окуп жаткан фолклорчу, этнограф, профессор Сулайман Кайыпов чет жактагы кыргыздарды иликтөө жаатында "Азаттык" үналгысына маек курду.

Белгилүү илимпоз, тарых илимдеринин доктору, филология илимдеринин кандидаты, профессор Сулайман Турду уулу Кайыпов 1952-жылы 15-июлда Кыргызстандын Ош (азыркы Жалал-Абат) облусуна караштуу Сузак районундагы Ак-Тоок айылында туулган. Ал бир катар жылдары Кыргыз-Түрк Манас университетинин ректору болгон. Ал чыгармачыл чыйырынын орчун бөлүгүн Памир кыргыздарынын көркөм мурасын жана этнографиясын изилдөөгө арнап келе жаткан таанымал адис. Анын бул жаатта жазган эмгектери четинен жарыкка чыгып, көбү жарыялана элек.

Илимпоздун пикиринде, Памирде жашаган кыргыздардын рухий маданиятын жандантып, аларды кылымдардан кылымдарга сактап келген көөнө адат-салттарын кайтарууга көмөк көрсөтүү керек. Мындай иш-аракет Улуу тоодо жашаган кыргыздардын сакталып калышына өбөлгө түзмөкчү

Сулайман Кайыпов "Азаттык" үналгысы үчүн курган маегинде келечек иш-планында Кытайдагы фу-йү кыргыздарынын жашоо-турмушун көрүп келүү, Памирдин чыгыш тарабындагы кыргыздардын маданиятын андан ары иликтөө сыяктуу иш-чаралар бардыгын ырастады.

“Азаттык”: Сулайман ага, кыйла жылдардан бери Памир кыргыздарынын маданиятын изилдеп келатасыз. Кийинки кездери Кытайдын Үрүмчү шаарында иштеп жатасыз. Буга чейин маалымдалгандай, сиздин 25 томдон ашуун Памир кыргыздарынын маданиятына арналган эмгектериңиз мүмкүнчүлүктүн жогунан чыкпай жатты эле. Ошолордун айрымдары чыга баштаптыр. Кепти ушундан баштасак. Бул иш кандайча башталып калды, качан баштадыңыз, эми кандай иштерди баштаганы турасыз?

Кайыпов: Мен өзүм фолклор боюнча адис болуп, даярдыкты ошого жараша көргөм да. Бала кезден. Анан кишинин өзүнүн бир эңсөөсү болот экен. 1978-жылдын аягында Ооганстандан Рахманкул хандын тобу Пакистанга көчтү дегенди угуп, мен анда Москвада болчумун, илимий иште элем, ошондо, “атаңгөрү, ушулардын арасында он жыл болуп калсам" деп бир эки-үч күн эңсеп жүрдүм да. Анан кийин ошол эңсөөм ишке ашып 1997-жылы Түркиядагы Ванга барып иштеп калдым. 1997–2007-жылдары так он жыл Вандагы Жүзүнчү университетте иштедим. Ошондо жума сайын барып Вандагы Памир кыргыздарынан фолклору, этнографиясы, тили боюнча материалдарды жыйнап алдым. Он жыл бою жыйнадым. Ошол он жылым менин өмүрүмдөгү эң бактылуу жылдардан болду. Иш жагынан алганда көңүлүмдөгүдөй иштерди жасап алдым.

Эми ал канча том, канча эмгек болорун биле албайм. Себеби аны кичинерээк эле баштадым эле, кийин чоңоюп кетти. Улам бир нерсеси чыкты. Мен фолклорун эле пландаштыргам. Кийин этнографиясы чыкты, этнографиясы менен тил чыкты, анан этно-философиясы чыкты. Ошентип тармакталып кете берет экен. Анан кийин планым өзгөрүлүп кетти. Уккан кулак ишенбей турган цифралар айтыла баштады. Өзүмүн көңүлүмдө деле ошондой, бизден ошол калат да. Ошон үчүн өмүрдүн аягына чейин Памир кыргыздарынын чыгармачылыгын изилдей бермей.

Немис этнографы Гундула Салк (ортодо) КЭРдеги кыргыз илимпозу Мамбеттурду Мамбетакун жана анын жубайы Гүлсайра Йасын менен. Үрүмчү ш. 1996.
Немис этнографы Гундула Салк (ортодо) КЭРдеги кыргыз илимпозу Мамбеттурду Мамбетакун жана анын жубайы Гүлсайра Йасын менен. Үрүмчү ш. 1996.

Кийинки кездери мен Үрүмчүдө жаңы “Манас” изилдөө борбору бар экен, ошол борбордо иштеп жатам. Ал жердеги максатым деле - Памирдин Кытай тарабындагы кыргыздардын этнографиясын, тилин, фолклорун изилдөө. Азыр дале экспедицияга барып, бара албай калган жерден кишилерди чакырып алып, өзүмдүн, студенттердин, аспиранттардын күчү менен ушу жерде жыйнаганга аракет кылып жатам. Менин эми мындан кийинки өмүрүм ушул ичкилик кыргыздарынын же Памир кыргыздарынын этнография, фолклор, тили боюнча болот окшойт деп калдым.

“Азаттык”: Сиз доктордук диссертацияңызды Памир кыргыздарынын тамак-аш маданияты боюнча жактадыңыз. Бул илимде жаңы сөз болду. Сиздин ырасташыңызча, Памирдеги кыргыздардын тамак-ашынын түрү эле 800дөн ашуун экен. Биздин алатоолук кыргыздарда анчалык тамак-аш оюбузга деле келбесе керек. Себеп дегенде, кандай улуттук тамак-ашыбыз бар экенин беш манжа менен эле санап келе жатабыз. Бул жаңылыкты кандайча ачып калдыңыз?

Кайыпов: Эми 800 эмес, өзү 300дөн ашыгыраак. 800 түшүнүк бар, термин, жаңы түшүнүк бар. Мен адегенде этнографиясын изилдейм деп ойлогон эмесмин. Фолклор өзү этнография менен тыгыз байланыштуу.

Фолклордук чыгарманы этнографиясыз изилдөөгө болбойт. Ошондо тамак-ашыңар кандай деп, оюмда алар эт менен сүттөн эле жеп жүрүштү деп ойлодум. Анан кийин сурай баштасам эле, мен укпаган сөздөр, мен билбеген тамактын түрлөрү, аны кантип жейт, кайсы убакта жейт, ким жейт, ушуга окшогон суроолорду сурап отуруп абдан кызыгып кеттим да, ошого үч жылымды арнадым.

Ар бир унутулуп кеткен тамактарынан бери чукуп таап, сүттөн, эттен эмне жасашчу эле, дан эгиндеринен өсүмдүктөрдөн эмнени колдончу эле, анан жалпы эле тамак ичүү системасы, тамак ичүү этикети, рациону – ушулардын бардыгын изилдөөгө туура келди. Кайрадан дүйнөлүк этнография боюнча изилдөөлөрдү окуп чыгып, алар тамак-ашка кандай мамиле жасайт экен, кыскасы кайрадан иштеп чыктым.

Ошентип жүрүп отуруп өзүм сүйгөн, башыма коюп жата турган эмгек колума тийди.Анан элдик оюндары бар, булар да шумдук. Ага да көп жыл коротуп жазгам, бирок азырынча чыга элек. Муну жакын арада басмага берейин деп ойлоп атам.

“Азаттык”: Тамак-аш демекчи. Памир кыргыздарынын тамак-ашын изилдеп атканда негиздүү бир маселеге көп көңүл бурупсуз. Тамактын ысык-суук деп бөлүнүшүнө. Эмне үчүн памирликтер буга өзгөчө маани берип калышкан?

Сулайман Кайыповдун эмгектери
Сулайман Кайыповдун эмгектери

Кайыпов: Катаал шартта жашагандан кийин адам тирүү калыш үчүн адамдын денесинин негизги жашоосун билиш керек экен. Анан булар турмуштук тажрыйбадан улам адам денесинде энергетикалык баланс болушу керектигин билишиптир. Ысык-суук деп. Мына жапондордо, кытайларда, Чыгышта инь-янь деп атпайбы, ысык-суук, кургак-нымдуулук дегендей түшүнүктөрдүн биримдигинен турат экен. Ал жерде кыргыздар муну төрткө бөлүп койгон. Себеби андай кылдат болбосо Памирдин шартында жашоо кыйын. Ысык-суук, мүжаз, анан чалгурт деп коёт экен.

Төрткө бөлөт да ошого ылайыктап тамак жасап берет. Эгер ага ылайыктап тамак жасап бербесе киши майып болуп калат. Эгер ысыкчан киши барып калса ага ысык таптуу тамак берип койсо, эртең менен оозуна кан толуп майып болуп калат экен. Ошон үчүн “табыңыз кандай эле” деп же өздөрү эле билип туруп, анан ошого ылайыктап конокторго тамак жасап берген.

“Азаттык”: “Мүжөз” дегениңиз “мүйөз”, “мүнөз” тамак да?

Кайыпов: Ошо, кыргызча “мүнөз” деп коёт. Кээ бир диалекттерде, түштүктө “мүжаз” дегени да бар. “Мүйөз”, “мүнөз” деп да айтышат. Ал эми “чалгурт” дегени аралашып калганы экен. Кээ бир кыргыз айылдарында “чарбысын” деп да коёт, аралашып кеткени.

“Азаттык”: Памир кыргыздарынын дүйнө таанымын терең изилдеп эмгек жаздыңыз. Элдик оюндары деп атасыз, анын бийик тоолуу шарттагы өзгөчөлүгү эмнеде экен? Алар жүрөк-кан тамырдын иштешине зыян келбегидей бекен же кыргыздын салттуу оюндарына окшош бекен?

Кайыпов: Азыркы окумуштуулар колдонгон экосистема деген түшүнүк бар. Адамдар материалдык-рухий байлыгы, маданияты менен ошол экосистеманын бир бөлүгү болуп эсептелинет. Жаратылыш, табият кандай болсо ошол элдин оюну, тамагы, өмүрү – бардыгы ошого ылайыкташат. Мисалы, кыргыздын ордо деген оюну бар. Ал жерде ордону тынбай ойнойт. Себеби ал жерде, антпесе болбойт.

Ордону ойноо – өмүрдү узартуу, ошону менен бирге эле эс-тутумдуу жаңылоо сыяктуу нерсе. Себеби анын ар бир жасаган кыймыл-аракети, ошол жердеги түшүнүктөр – мунун баары бир коддор сыяктуу. Мисалы, “мынабу сызыкты жаза баспа” деген түшүнүктүн өзү эле, “ханды” – “ханпаанайы” деп коёт ал жерде. Ханды кайсы жерден ат дегенди көрсөтүп бергендин өзү эле мамлекетке, мамлекеттин башындагыга же куралдуу күчтөргө кандай мамиле керек дегендин бардыгын ичкертен жаңылап отурат.

Алардын ордосу башкачараак. Аны мен түркчө жазган элем, кийин кыргызча да жаздым. Өтө кызык нерселер да.

Анан кийин оюндары дайыма кыймылда болот. Түндөсү, жарыкта, кышта, жазда, сууда, кургак жерде, талаада, тоодо ойной турган оюндары бар. Ал оюндарды такай ойноп турбаса адамдар кара күч, рухий жактан калыптана албайт. Себеби ал оюндар муктаждыктан келип чыккан. Сөзсүз ойнош керек, анан ошол Памирге ылайыкталган тамактарды жеш керек. Ошондо гана адам толук кандуу өмүр сүрө алат.

Ушулардын баарынан ажырап калганда деградация башталат. Мисалы азыр Памир кыргыздары азайгандан азайып баратат. Аларды “тамак аз болуп атат, тиги-бу” деп атышпайбы. Жок, мен алардын тамак-ашын жазып, 3 том китеп чыгарбадымбы. Андан мурда мына бул үч китепти чыгаргам. Тамакты абдан кылдат ичишкен. Алардын тамак ичүү маданияты терең жана тамыры бар. Анан ар бир нерсеси турмуш менен далилденген.

Ошолордон тайып кеткенден кийин жана башка элдер колдонгон тамеки жана башка нерселерди чегип калгандан кийин, анан өздөрүнүн салттуу азык затынан ажырап калгандан кийин ушундай болуп атат. Мен Тажыбай деген кишиден Вандан сүйүү ырын жазып алганда ал киши 106 жашта болчу. Мына ошол киши Памирде туулган. Мен барганча каза болуп калган Бараканбек деген киши 114 жашта өтүптүр. Ал дагы Кичи Памирде туулуп, өмүрү ошол жерде өткөн киши.

Андан кийин булар Пакистанга келип азапты тартып, андан Ванга келип көнгүчө кыйла азап көрүп, өмүрү кыскарып калган кишилер. Бирөө 114 жашта, бирөө 106 жашта.

Рахманкул хан Жапаркул уулу (Haci Rahman Kul Kutlu; 1913-1990).
Рахманкул хан Жапаркул уулу (Haci Rahman Kul Kutlu; 1913-1990).

Рахманкул хан деле жаш өтүп кеткен делип эсептелет. 1913-жылы туулган, 1990-жылы 6-августта өтүп атат. Ошондо канча жаш болуп калат? 77. Жаш эле да. Азыр эми ооган кыргыздарында орточо өмүрү кырктан ашпай калыптыр, аларды көчүрүп келиш керек, тиги-бу дегендер – мунун баары болбогон кептер. Анын ордуна аларды мурдагы турмушуна кайтарып келсе, кайра ошолорду эсине салса, анда алардын ден соолугу да мыкты, рухий чыгармачылыгы да мыкты болот.

Кээде Памир кыргыздарында сүйүү жок деп журналисттер жазып жибербедиби. Айтып да ийишти. Сүйүү ырларын мына ушул Памир кыргыздары ырдашкан. Быйыл анын бир томун чыгарганы жатам.

Мына бул кошоктор, бир китеп болду, макал-лакаптары ушунча китеп болду, эми сүйүү ырлары мындан чоң китеп болот. Тамак-ашы анча китеп болду.

Эми ушул сүйүү ырларын уккандан кийин бул дүйнөдө аялзатынын мынчалык сулуулугун, кереметин ушул Памир кыргыздары эле билген экен деп, эч бир адабиятта табылбаган саптар мына ошолордо бар.

Рахманкул хандын уулу, aйкелчи Акбар Кутлу. 2013.
Рахманкул хандын уулу, aйкелчи Акбар Кутлу. 2013.

Ошондой толук кандуу турмушта жашап, Рахманкул хан - буларда хан болуп турганда башкалар көрүп таң калып, таңыркап, башка улуттар кыргыздар менен көрүшкөнүнө сыймыктанып, керек болсо кыргыздардын арасына келип, аларга сиңишип кеткен элдер да болгон. Мына азыр Ван кыргыздарынын арасында антропологиялык жактан кыргыздарга окшобогон кишилер бар. Көрсө алардын чоң аталары эле вахылар экен. Бирок аларды кыргыз эмессиң дей албайсың.

Ошол кыргыздардын социалдык активдүүлүгүнөн улам алар кыргыздарга келип кошулуп, алар менен кошулуп жашоо сыймыкка айланып, өздөрү да кыргыз болуп кетүүгө ыраазы болуп, тилди үйрөнүп, ислам динин кабыл алып, азыр кыргыздын ырын ырдап, тамагын ошолор эң мыкты жасайт, ырын ошолор эң мыкты ырдайт, динин да ошолор эң мыкты тутат, мына ошондой күчкө ээ болгон.

Азыр болсо ал жакта шарт башка экен. Баягы жылы барып да көргөнбүз.

“Азаттык”: Сиз ошол “Манас”университетинин ректору кезиңизде атайын делегациянын курамында бардыңыз. Ошондо эмнени байкадыңыз? Вандагы кыргыздар сактап келаткан салттуу маданият аларда деле бар бекен же улут өзүнөн-өзү жоголуу коркунучуна туш келип калыппы?

Кайыпов: Булардын заттык-рухий маданияты өзгөрүүгө, трансформацияга туш келгени ошол жерде эле көрүнүп турду. Алар башка элдерге көбүрөөк көз каранды болуп калганы сезилип турду. Ошол жерге келгендер менен сүйлөшүп отурганда “мурдагыдай болбой калдык” деген сөздөрдү айтып атышты.

Мурдагыдай болбой калдык деген эмне? Мурдагыдай активдүү болбой калган, социалдык жигердүү болбой калган. Мурда аштыкка баруу деген чоң иш, жумуш болгон. Атка минип жүрө ала турган, билегинде күчү барлардын бардыгы атка, өгүзгө, топозго минип алып, айлап жол жүрүп, шаарларга барып ошол жерге жей турган азыктарынын эң мыктыларын жүктөп келишчү экен.

Ошол ар бир үйдө болбосо да көбүндө болгон. Мисалы, тыттын түрлөрүн бизден жакшы билишет. Мен билбеген жемиштин түрлөрү бар. “Биз “чилан” жечү элек” десе мен таң калгам. Чилан деген эмне? “Кандай болот” десем, “Кичине мөмө болот, ичинде жалгыз сөөгү болот” дейт. “Ал жийде эмеспи” десем. “Жок, ал жийде эмес, жийденин мындай түрлөрү бар” деп биз билбеген, биз көрбөгөн түрлөрүн айтат.

Көрсө “чилан” деген мен кийин Кытайдан көрдүм, атайын плантацияларда өстүрүлөт экен. Атайын кан тазалоочу касиетке ээ, кишинин денесине оң таасирин тийгизе турган азык экен. Кытайдын ар бир кишиси аны тамагына колдонот экен. Ошону биз билбейбиз, бирок Памирдин 4500 метр бийиктигинде жашаган ошол элдер билмек турсун жеген.

“Азаттык”: Мына сиз азыр Кытайда Памирдин чыгышында жашаган кыргыздардын маданиятын иликтеп илимий темаңызды улантып атыпсыз. Бир эле эл, бирок чек арадан бөлүнүп эки жерде жашаган кыргыздардын - ооган памирлик менен кытайлык памирлик кыргыздарынын айырмачылык, жалпылыктарын байкай алдыңызбы?

Кайыпов: Салттуу маданияты жагынан жалпылыгы бар. А бирок азыркы социалдык-экономикалык жагынан өтө чоң айырма бар. Памирдин Кытай тарабында жашагандар экономикалык жактан жакшы. Кытай өлкөсү кыргыздарга автономия берген экен. Ошонун чегинде, мыйзам чегинде алар эч нерсеге муктаж болбой эле жашап жатышат. Канчалык бийик болсо да үй-жайы жакшы, жолу жакшы. Жолдорунун баары курулуп, эң акыркылары асфальтталып бүттү деп айтып жатышат. Электр, газ бар, турмуш шарты жакшы.

Тасма. Вандагы памир кыргыздарынын өнөрпозу Турган Ырайым кызы: "Бийдин уулу келгиче, өмүр өтүп баратат".

"Бийдин уулу келгиче, өмүр өтүп баратат"
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:02 0:00

Берки жагы болсо бөлүнүп калган жер болуп атпайбы. Анан өздөрүнүн активдүүлүгүн жоготуп ийгенден кийин ошол кордукка туш болуп атышат.

А бирок салттуу маданияты, мисалы үчүн фолклору, фолклорунун тили ошол эле боюнча. Колдонуп жаткан тилинде өзгөчөлүк бар. Күндө колдонгон тил жешилип, ага улам жаңы сөздөр кире берет. Ал эми фолклордук тил – калыптанып калган тил, анда айырмачылык деле жоктой.

Мына мисал үчүн, “Көроглу” – “Көр уулу” деп айтат. Памирде айтылганын мен Ванда жазып алгам, китеп кылып чыгаргам. Аларда да ушул “Көр уулу” айтылат. Бирок, тексти, тили түркмөнчөгө аралаш, ошондой эле айтылат.

Демек Памир кыргыздары Ооганстан жактагы, Кытай тарабындагы, Кыргызстан, Тажикстан тарабындагы Памирде өзүнчө субкультура дейбизби, өзүнчө бир калыптанып калган маданиятка ээ. Аларда жалпылык өтө көп. Ошону, анан эски көөнө адамдар табият менен өтө жакын болгон кезде, аны менен эриш-аркак жашап аткан кезден бери калган түшүнүктөр ушу кезге чейин өзүнүн жүзүн сактаган.

Алар мезгил, мейкиндик, өмүр, өлүм деген эмне экенин – булардын баарын билет. Ал эмес мурдагы дүйнөнүн – параллелдүү дүйнө деп атпайбы, ошолор менен алектенип, аларды турмуштук факты катары баяндап айткандар бар. Экосистема деген өзү кызык.

“Азаттык: Параллелдүү дүйнө дегенден улам менде дагы бир суроо пайда болуп калды. Сиз Кытайда жүргөндө биздин Кыргызстанда кыйладан бери кеп болуп келаткан бир маселе бар. Ошо Кытайдын Тибетинде эч ким көрбөгөн, эч ким барбаган өзүнчө бир аймакта кыргыздар жашайт экен. Алар өзүнчө, башкалар менен мамилеси негизи жок деле экен. Бул дүйнө менен гармония болуп, эриш-аркак болуп, абдан сонун жашайт экен деген “жарымы жалган жарымы чын, жанында болгон киши жок” дегендей, азыраак мифтешип калган түшүнүк пайда болуп жатат. Кытайдан ушул жөнүндө уга алдыңызбы, биле алдыңызбы?

Кайыпов: Ал жөнүндө уктум, бирок өзүм көрбөгөндөн кийин Тибетте кыргыздар бар дегенге ишенген жокмун. Бирок андайдын азыр бар экенине мен ишене албайм. Себеби адамдар табияттын сырларын жакшы билген. Ошол эле ташты кантип колдонуш керек. Таштын таасирин. Биз үчүн ал муздак эле табияттын бир бөлүгү болуп турбайбы. Анын, көрсө, рухий башка күчтөрү болот экен. Ошол ташты деле колдонуп, жамгыр жаадырып, адамдардын ден соолугуна оң же тескери таасир этип ийген учурлар болгон, ошолор бар.

Эми азыр тоодон өтүп кетип аркасынан күн жаадырып, эч ким өтө албай турган кылып деп айтып атышпайбы. Булардын баары "мифология" деп ойлойм, мифологиялык аңгемелер. Кээ бир адамдарга ошондойлор азыр да бар сыяктуу көрүнүп кетиши мүмкүн. Бар сыяктуу туюлушу мүмкүн.

Абдысамат Нуракун, Каракорум тоолорундагы Шайдылда Базар айылында туулган кыргыз. Хотан, КЭР. 26.7.2015.
Абдысамат Нуракун, Каракорум тоолорундагы Шайдылда Базар айылында туулган кыргыз. Хотан, КЭР. 26.7.2015.

Тибет жактагы Раскем деген айылда кыргыздар жашай тургандыгы тууралуу маалыматым бар. Барайын деп жүрөм, Кудай буюрса быйыл болбосо да эмдиги жылдардан ошол Тибет жакка барып, ошол айтылгандардын төгүн-чынын билип келейин деп атам.

Ал жерге барыш кыйын, бирок чын-бышыгын билсе болот го. Мен аны далилденбей турган чындык го деп ойлойм. Себеби андайдын азыр болуп калышы мүмкүн эмес. Анан алар кыргызча сүйлөйт деп атпайбы. Кыргызча сүйлөбөйт.

Накта кыргыздын өзү болгондо деле биз түшүнө турган кыргызча сүйлөшү мүмкүн эмес.

КЭРдин Хэйлуңжаң вилайетинин Фу-Йү үйөзүндөгү Хэйлуңжаң кыргыздарынын өкүлү Ву Жанжу. Үрүмчү. 24.10.2015.
КЭРдин Хэйлуңжаң вилайетинин Фу-Йү үйөзүндөгү Хэйлуңжаң кыргыздарынын өкүлү Ву Жанжу. Үрүмчү. 24.10.2015.

Мисалы, мен Фу-йү кыргыздарын көрдүм. 1800 киши экен. Ошолордун өкүлдөрүн көрдүм. Азыр Манас деп, “Бизди Манас тирилтти, Манас жандандырды” деп, “Биз “кыргыз” деген сөздү билчү элек, “айран” деген эле сөздү билчү элек, азыр биз жанданып кеттик. Биз кыргызбыз!” - деп ушу 1800 киши өзүн тим эле бир миллиард кишидей көрөт. Алардын бийик руху ошондой.

Кыргызбыз дейт, кыргызча билбейт, кыргызча сүйлөй албайт. Айылында эски кыргызчаны билген эки-үч эле киши бар экен. Алардын деле көзү өтүп кеткен болуш керек.

Ичинен чыккан патриоттор бар экен. “Манас” музейин түзүп коюптур. Кыргызстанда “Манас” музейи барбы? “Манас аллеясы” барбы?

“Азаттык”: Бар, Таласта “Манастын” күмбөзүнүн жанында. “Манас айылы” бар. “Манас аллеясы” ошол музейдин жанында, Таласта бар.

Профессорлор Жылдыз Орозобекова, Лаң Йиң жана Сулайман Кайыпов. Үрүмчү. 2015.
Профессорлор Жылдыз Орозобекова, Лаң Йиң жана Сулайман Кайыпов. Үрүмчү. 2015.

Кайыпов: “Манастын аллеясын” куруптур. Анан ошонун баарын куруп, эми дагы бирдемелерди курам деп жүгүрүп жүрөт.

“Манас бизди тирилтти, Манас деген башка” деп эле, себеби окуптур, котормосунан окуса керек. Себеби өзү кыргызча билбейт. Анын жанында "мен кыргызмын" деп айтыш саал кыйыныраак болот, ал - өтө нукура кыргыз экен.

“Азаттык”: Сулайман ага, Фу-йү кыргыздары боюнча ушул ишти улантуу ниетиңизде барбы?

Кайыпов: Фу-йү кыргыздарына барып, изилдөөлөр жасалган. Мен аларга барайын деп жүрөм. Бирок ал жерден чоң бир эмгек чыгара алаарыма ишенбейм.

Анын үстүнө мен Памир кыргыздарына көңүлүмдү буруп, ошолорго тагдырымды байлап койдум да. Себеби ал жерден көп нерсени таап чыкса болот. Миң жылдык, түбөлүк рухий азык боло турган казынаны ошол Памир кыргыздарынан тапса болот экен. Менден ошол калсын деп, калган өмүрдү ошолорго арнап атам.

“Азаттык”: Сиз айтып аткан патриоттук шык-жөндөм, сезим ойгонуп атса, Фу-йү кыргыздарынын тилди үйрөнүп алышы оңой эле болсо керек. Себеп дегенде, ички каалоо-тилек болсо өлүп калган тилин жандантып, өлүп калган тилин калыбына келтирген тажрыйба дүйнөдө бар. Анан сизге окшогон кыргыз деп күйгөн азаматтар барып колдоп, жок дегенде сөзү менен, аракет, мамилеси менен көтөрүп койсо жакшы иш болот болуш керек. Эми сиздин угармандарга айтчу каалоо-тилегиңиз.

Кайыпов: Угармандарга эмне дейин?

Кийинки кездери кыргыз жаштары, улуу муун интеллигенттери болсун, илимден алыстап, көбүнчө эле күнүмдүк саясий сөздөрдү сүйлөп, кайда барсаң эле ошону талкуулап калганын көрүп бир аз өкүнөм.

Мындай түбөлүктүү нерселерге көбүрөөк көңүл бурса, анан бүгүн бар, эртең жок нерселер, ал деле турмуш, ошону менен эле өмүр бүтүп калбаса деп ойлойм. Себеби кыргыз эли бүткүл адамзатка таасир этчү рухий казынаны жараткан эл. Ошондой кыргыздын келечеги күнүмдүк оокат менен алек болбой, түбөлүктүү нерселерди да туу тутуп жүрсө деген пикирим бар. Мына муну окусун деп жазып атпайбызбы. Буларды эч ким окубайт.

"Памирдеги көпүрө". Малик Кутлу тарткан сүрөт.
"Памирдеги көпүрө". Малик Кутлу тарткан сүрөт.

Кечирип койгула, айрым журналисттер азыр Памир кыргыздары жөнүндө оюна келгенин жазып атат. Анда мен мына бул 12 китепти эмнеге жаздым деп ойлойм. Булар карабайт. Ушул жерде этногенези, тарыхы, этнографиясы, тили бар. Аны карабайт. Жөн эле болжолдоп туруп, алар "Памирге 1930-жылдары качып барган" деп жазгандар да бар.

А Памир кыргыздары - ошол жердеги түбөлүктүү эл. Памир кыргыздары - ошол жердин жергиликтүү калкы. Памирди биринчи адам жашай турган ахывалга алып келген ошол тоолук кыргыздар. Аны билбей, көрүнгөн сөздү жазып киргенде, адам "эмнеге жашап жүрөм, эмнеге жазып атам, эмне үчүн өмүрдү коротуп атам?" деген ойлорго да келет экен. Кыргыз элинин табиятынын өзү ошондой. Түбөлүктүү, бийик нерселерди эстен чыгарбай жүрсөк деп ойлойм.

“Азаттык”: Ырахмат, чыгармачыл ишиңизди ийгилик жылоолосун!

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргыз-өзбек расмийлеринин өткөөл келишими

Кыргыз-өзбек расмийлеринин өткөөл келишими
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:40 0:00

Трамп Борбор Азияга эмнеге кызыкпайт?

Президент Трамп жана вице-президент Майк Пен

Борбор Азия чөлкөмү орус-америка алакасынын барымтасында кала берүүдө. Мындай пикирин Вашингтондогу Карнеги институтунун Евразия жана Орусия боюнча аналитиги Пол Стронски жаңы макаласында билдирди.

“Бүдөмүк жагдайдын уланышы: Борбор Азия жана Трамп администрациясы” аттуу аналитикалык макалада аталган регион АКШнын жаңы администрациясынын көз жаздымында калганы айтылат. Америка менен Борбор Азиянын алакасы тууралуу Пол Стронски “Азаттыкка” маек курду.

"Азаттык": Сиз соңку макалаңызда президент Дональд Трамптын администрациясы Борбор Азия боюнча саясатын аныктоого көп аракет жумшабаганын, ал түгүл кечигип жатканын белгиледиңиз. Сиздин оюңузча, ушул мезгилге чейин кандай иштер жасалышы керек эле?

Пол Стронски: Мурдагы президенттер Барак Обама менен Жорж Бушту карасак, алар Борбор Азия темасына кеминде алты айдан кийин кайрылышкан. Андыктан Трамптын администрациясы түздөн түз Борбор Азия саясатын аныктоодо өтө артта калып жатат деп ойлобойм. Бирок алар жалпысынан кечигип жатышат. Алар жалпы эле тышкы саясатка анчалык көңүл бурушкан жок. Саясатты карап, талдап чыгуучу адамдарды да аныкташа элек. Андыктан Борбор Азия - АКШнын жаңы администрациясы так саясатын белгилей элек дүйнөдөгү көп аймактардын бири болуп турат.

Бул чөлкөмгө багытталган саясат башка аймактардан да кеч иштелип чыгышы мүмкүн. Себеби бул чөлкөм АКШ менен чектешпейт, географиялык жактан өтө алыста жайгашкан, экономикалык байланыштар да чектелген. Тышкы саясатты аныктоодо Борбор Азия артыкчылыктуу тизмеде эмес. Президент биринчи кезекте АКШ, Иран, НАТО саясатына, учурда өзгөчө Түндүк Корея саясатына көңүл буруп жатат.​

Тажик президенти Эмомали Рахмон АКШ президенти менен Сауд Арабиясында ушул жылдын 21-майында жолуккан.
Тажик президенти Эмомали Рахмон АКШ президенти менен Сауд Арабиясында ушул жылдын 21-майында жолуккан.

"Азаттык": Сиз АКШ Борбор Азия саясатын так аныкташы керек деген ойдосузбу?

Пол Стронски: Албетте, бул жакшы болмок. Мындай аныктык Борбор Азиядагы өлкөлөр үчүн деле пайдалуу болмок. Менимче, президент Трамп АКШнын саясатын, тышкы саясатын өзгөртөбүз дегенине карабастан, Американын Борбор Азия саясатында эч өзгөрүү жок. Ар бир президент тышкы саясатты өзгөртөбүз деп келет. Бирок иш жүзүндө Американын Борбор Азия саясаты президент Билл Клинтондун тушунан бери олуттуу даражада өзгөрө элек.

АКШда туура мамлекеттик башкаруу, мыйзамдын үстөмдүгү, адам укуктары туруктуулукту камсыз кылат деген ишеним бар. Бул маселелер буга чейин администрацияларда алдыңкы планда болуп келген. Трамптын администрациясы деле азырынча муну өзгөрткөнү байкалбайт.

"Азаттык": Сиз айткандай, президент Барак Обаманын тушунда деле АКШнын Борбор Азия саясатында олуттуу бир өзгөрүүлөр болгон эмес. Сиздин пикирди угуп отуруп бир суроо жаралат. Деги эле АКШнын Борбор Азияда кандайдыр бир кызыкчылыгы барбы?

Пол Стронски: Менимче, АКШнын Борбор Азияда кызыкчылыгы бар. Чөлкөмдөгү жана Орусиядагы айрым адамдар Америка бул чөлкөмгө өтө артыкчылык берет деп ойлошот. Бирок иш жүзүндө АКШ көбүрөөк бул региондогу туруктуулукка кызыкдар деп ойлойм. Себеби түштүк тараптагы Ооганстан менен Пакистанда коопсуздук маселеси курч.

Мындан тышкары АКШ чөлкөмдөгү өлкөлөр көз карандысыз болгонуна кызыкдар. Америка Орусиянын кийлигишүүсүнө тынчсызданат. Ал саясий кийлигишүүбү же Украинада болгондой андан оор кийлигишүүбү, айтор, Америка буга кабатырланат деп ойлойм. Чөлкөмдөгү беш өлкө тышкы саясатын өзү аныктап, Кытайбы, АКШбы же Индиябы, айтор түрдүү өлкөлөр менен кызматташуусун каалашы мүмкүн. Ошентсе да АКШ бул чөлкөмдө үстөмдүк кылууну көздөйт деп ойлобойм. Бул өтө алыс аймак. Бул чөлкөм Америкага түздөн түз коркунуч жаратпайт.

Кыргыз-АКШ лидерлери акыркы жолу 2011-жылы март айында Вашингтондо жолуккан. Эки өлкөнүн ошол учурдагы президенттери Роза Отунбаева жана Барак Обама.
Кыргыз-АКШ лидерлери акыркы жолу 2011-жылы март айында Вашингтондо жолуккан. Эки өлкөнүн ошол учурдагы президенттери Роза Отунбаева жана Барак Обама.

"Азаттык": Кырдаалга Борбор Азиянын көзү менен карап көрсөк. Бул чөлкөм көбүрөөк Орусияга ыктап турганы белгилүү. Кыргызстанды алсак, ал бир канча жыл мурда АКШнын Бишкектеги базасын жапкан. АКШ менен кызматташтык келишими да жокко чыкты. Бул өңдүү жагдайлар Борбор Азия өлкөлөрү, алардын лидерлери АКШ менен кызматташууга өтө деле кызыкдар эместигин көрсөтпөйбү?

Пол Стронски: Менимче, кызыкдар. Менин көз карашым боюнча Борбор Азиядагы бир катар өлкөлөр АКШ менен мамилени толук үзүп салууну деле каалашпайт. НАТО күчтөрү Ооганстандан кетип, АКШнын Кыргызстандагы базасы жабылгандан кийин Америка коопсуздук жаатында мурдагыдай чоң роль ойнобой калды. Борбор Азия чөлкөмү Орусия менен Кытайдын атаандаша турган аймагына айланды. Бирок бул чөлкөмдөгү өлкөлөр АКШ Борбор Азия менен карым-катнашта болуп турушун кааласа керек.

Өзгөчө Трамптын администрациясы өлкөнүн ичине көбүрөөк көңүл бурарын, глобалдык жоопкерчиликти колго алууга анчейин кызыкдар эместигин эске алганда, Борбор Азиянын кызматташам деген өкмөттөрү АКШга бул чөлкөм эмне үчүн маанилүү экенин көрсөтө алгыдай да болушу керек.

"Азаттык": Обаманын администрациясы Борбор Азия багытында кеминде эки долбоорду баштаган эле. Биринчиси “Жаңы Жибек жолу стратегиясы”, экинчиси Борбор Азия өлкөлөрүнүн тышкы иштер министрлери жана АКШнын мамлекеттик катчысынан турган “C5+1” форматындагы сүйлөшүүлөр. Эмне үчүн бул долбоордон көзгө көрүнөөрлүк натыйжа чыккан жок?

Пол Стронски: “Жаңы Жибек жолу стратегиясы” абдан жакшы аракет болгон. Бирок бул долбоордун экономикалык булагы дээрлик жок болчу. Америкада идея бар эле, бирок ага акча салган эмес. Бул долбоор Ооганстан жана Пакистан аркылуу өтүп, Борбор Азияны Түштүк Азия менен байланыштырууну көздөгөн. Бирок Ооганстан менен Пакистанда туруктуулук маселеси курч тургандыктан Борбор Азиянын өкмөттөрү да бул долбоорго өтө киришкиси келген жок.

Самарканд шаарында өткөн C5+1 форматындагы сүйлөшүүлөр, 2015-жылдын ноябрь айы.
Самарканд шаарында өткөн C5+1 форматындагы сүйлөшүүлөр, 2015-жылдын ноябрь айы.

“C5+1” форматындагы сүйлөшүүлөрдө болсо эки себеп бар. Биринчиден, бул долбоор Обама администрациясынын мөөнөтү аяктап баратканда башталган. Убакыт чектелген учурда жыйынтыкка жетүү өтө кыйын. Экинчиден, бул долбоор көбүрөөк мурдагы администрациянын, мурдагы мамлекеттик катчы Жон Керринин долбоору катары каралып калды. Ал эми АКШдагы жаңы президенттик администрация мурдагыларынын саясатын улантууга кызыкдар эместигин көрүнүп турат. “C5+1” форматын улантууга учурдагы мамлекеттик катчы Рекс Тиллерсондун дилгирлиги деле байкалбайт.

Эгер Обаманын администрациясы бул форматтагы сүйлөшүүлөрдү бир канча жыл мурда калыпка салып койгон болсо, балким кандайдыр бир жыйынтыктар көрүнмөк. Ошондой эле шайлоодон кийин башка администрация келгенде, балким Хиллари Клинтондун администрациясы бул долбоорду улантмак.

Андыктан азырынча жогорку расмийлердин деңгээлинде кызыгуу байкалбайт. Бирок бул өзгөрүшү мүмкүн. Азырынча Трамптын администрациясы Мамлекеттик катчылыкта жооптуу кызматкерлерди дайындоодо бир топ артта калып жатат.

"Азаттык": Дональд Трамп президент болуп шайланганда Борбор Азияда Вашингтон-Москва тиреши басаңдайт, анын чөлкөмгө оң таасири тиет деген пикирлер болгон. Бирок сиз соңку макалаңызда Борбор Азия дале болсо АКШ-Орусия алакасынын туткунунда кала берет деп белгиледиңиз. Мындай жагдайда келечекте АКШ менен Борбор Азия чөлкөмүнүн ортосунда кандай кызматташтыкты күтсө болот?

Пол Стронски: Борбор Азия лидерлеринин Трамптын администрациясы Орусия менен жакшы мамиледе болот деген үмүттөрү акталбай калгандай. АКШдагы узак мөөнөттүк кызыкчылык Орусиянын кызыкчылыгынан айырмаланып турат. Москванын АКШнын шайлоосундагы ыктымал ролу Трамп администрациясы үчүн Орусия менен мамиле курууну кыйындатып койду.

Ошентсе да келечекте коопсуздук жаатында жардам берүү улана берет деп ойлойм. Себеби бул администрация экстремисттердин коркунучу тууралуу көп сөз кылып келет. Трамптын администрациясы буга чейинки администрациялардай туура мамлекеттик башкаруу же адам укугу маселелерин анчейин алга сүрөбөйт. Ошентсе да ачык коом, сот системасынын адилеттиги сыяктуу маселелер АКШнын мекемелеринде бекем калыптанган. Андыктан бул жаатта мурдагы администрация учурундагыдай болбосо да кызматташтык улана берет деп ойлойм.

Орус президенти Владимир Путин жана АКШ президенти Дональд Трамп, Гамбург шаары, 7-июль 2017-жыл.
Орус президенти Владимир Путин жана АКШ президенти Дональд Трамп, Гамбург шаары, 7-июль 2017-жыл.

Менимче, АКШ Өзбекстандагы өзгөрүүлөргө жакындан көз салып турат. Эгер өзбек жетекчилери мурдагыдан ачыктыкты көрсөтсө, мурдагы бийликке караганда куугунтукту азайтса, АКШнын көбүрөөк көңүлү бурулушу мүмкүн.

Ушундай эле жагдай Кыргызстандагы президенттик шайлоого байланыштуу. Мамиле жаңы өкмөттүн АКШ менен алаканы жакшыртуу ниетине жараша болот.

АКШнын Борбор Азиядагы экономикалык кызыкчылыктарынын көбү Казакстанга тиешелүү. Андыктан бул өлкө Американын көңүлүн өзүнө бурууну уланта берет.

"Азаттык": АКШ ооган өкмөтүнө жардам иретинде Ооганстандагы аскерлеринин санын көбөйтүүнү караштырып жатат. Эгер Америка аскер күчтөрүнүн санын көбөйтүүнү чечсе, бул жагдай Борбор Азия саясатын кандай өзгөртүшү мүмкүн?

Пол Стронски: АКШ менен НАТО 2014-жылы Ооганстандан чыга баштагандан бери Борбор Азия Америкага мурдагыдай маанилүү болбой калды. Кошмо Штаттардын кызыкчылыгы да азайды. Кыргыз өкмөтү деле Бишкектеги база жабылгандан кийин муну түшүндү.

Албетте, АКШнын чөлкөмдөгү аскердик күчтөрү көбөйсө, Борбор Азияга да көңүл бурулбай койбойт. Борбор Азияда мурдагыдай Америка күчтөрү же базасы болот деп ойлобойм. Буга АКШ да, региондун өзү дагы кызыкдар эмес.

Бирок эгер бул чөлкөмдө экстремизм күчөп кете турган болсо, ал АКШга коркунуч жарата турган болсо, анда бул регионго көңүл бурулат.

Учурда АКШ көбүрөөк Ооганстандагы туруксуз кырдаалга кабатыр болуп турат. Мен билгенден, президент Коргоо министрлигине аскерлердин санын көбөйтүүгө уруксат берди. Азырынча кырдаал кандай өзгөрөрү тууралуу акыркы анализдерди биле элекпиз. Ооганстанда “Ислам мамлекети” радикал тобу күч алганы тууралуу да маалыматтар бар. Эгер АКШ бул өлкөдөгү аракеттерин күчөтсө, анда албетте Борбор Азияга да көбүрөөк көңүл бурулат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG