Линктер

жума, 19-июль, 2019 Бишкек убактысы 07:56

Борбор Азия

АКШ жана Евробиримдик Титиевдин камалышына кабатыр

Оюб Титиев.

АКШ, Европа Биримдиги жана эл аралык укук коргоочу уюмдар Чеченстандагы таанымал активисттин “баңгизат ташып бараткан” деген шек менен кармалганын атайын уюштурулган иш катары баалап, анын бошотулушун талап кылышууда. Укук коргоочу Оюб Титиевге "мыйзамсыз баңгизат сактаган" деген айып тагылууда.

Орусиядагы таасирдүү «Мемориал» укук коргоо борборунун Чеченстандагы өкүлчүлүгүнүн жетекчиси Оюб Титиев 9-январда жолдо бараткан жеринен кармалып, Курчалой райондук милиция бөлүмүнө жеткирилген. Бир нече саат бою ага адвокатын киргизбей коюшкан.

Андан кийин Чеченстандын ИИМи укук коргоочуга "180 грамм «кара куурай жыттанган» затты ташып бараткан" деген кине тагылганын маалымдаган. Мындай кылмыш үчүн Орусияда он жылга чейин эркинен ажыратуу каралган.

Чеченстандын башчысына караштуу Адам укуктары боюнча кеңештин өкүлү Хеда Саратова Оюб Титиев өзүнө тагылган айыпты дароо четке какканын билдирген:

Хеда Саратова.
Хеда Саратова.

- Ал унаасы жаңы гана автожуугуч жайдан чыкканын, анын ичинде эч нерсе болбогонун айтты. Ал ким атайылап баштык таштап кеткенин билбейт, өзү бул баштыктын ичиндеги нерселерге, баштыктын өзүнө тиешеси жоктугун айтууда.

10-январда Москвадагы Кыйноону алдын алуу комитети Оюб Титиевдин камалышын “уурдоо” деп баалап, Орусиянын Конституциясы жана башка мыйзамдар боюнча анын укуктары одоно бузулуп жатканын айтып чыккан.

Укук коргоочулар Чеченстанда күч органдары бийликке сын айткандарды “маңзат менен кармаган” учурлар көп кездешерин эскеришет.

Эл аралык “Хьюман Райтс Вотч” уюмунун өкүлү Татьяна Локшина Титиевдин маңзат менен кармалганы “толук жасалма” экенин айтты.

Татьяна Локшина.
Татьяна Локшина.

- Чеченстандын бийлиги баңгизатка байланыштуу айыптап, абакка салган бир нече кишини билебиз. Бул ошондой иштердин бири жана чечен бийлиги өзүнө каршы сүйлөгөн оппоненттеринин оозун жабыш үчүн көп колдонгон ыкмасынын дагы бир мисалы экени көрүнүп турат, - деди ал.

Орусиялык укук коргоочу Олег Орлов Титиевдин кармалышын анын ишмердүүлүгү менен гана байланыштырат.

Олег Орлов.
Олег Орлов.

- Кылмыш иши жасалма, Оюбдун укуктук ишмердиги үчүн кысым көрсөтүү болуп жатканы түшүнүктүү эле болуп турбайбы, - деди ал.

Ал эми Чеченстандын тышкы байланыштар жана маалымат министри Жамбулат Умаров «Титиевдин кармалышынан саясий мотив көрбөгөнүн» айткан.

- Эгерде бул жаңылыштык болсо, мен силерди ишендирип кетейин, ал аныкталат, - деген Умаров.

Баш кеңсеси Москвада турган “Мемориал” укук коргоо уюуму 10-январда Чеченстандагы полиция Курчалой айылындагы Оюб Титиевдин туугандарын үйүнөн кууп чыкканын билдирди.

Полиция Титиевдин уулу Бекхан менен иниси Якубду издеп жүрүшкөнүн, эгер алар өз эрки менен полицияга барбаса, туугандарынын башына мүшкүл түшөөрүн эскертишкен. Анан үйдөгү аялдарды кууп чыгып, эшикке кулпу салып, ачкычын алып кетип калышкан.

Бул окуялар чечен бийлиги өз максаттарына жетиш үчүн адамдарды жана алардын жакындарын коркутуу ыкмасын колдонуп жатат деген кооптонууларды жаратууда.

Титиев боюнча чечимдин тексти.
Титиев боюнча чечимдин тексти.

Орусиянын президентине караштуу Жарандык коомчулук жана адам укуктары боюнча кеңештин жетекчиси Михаил Федотов Тергөө комитетинин башчысы Александр Бастрыкинге кат жөнөтүп, анда чеченстандык укук коргоочунун камалышы боюнча ишти көзөмөлгө алууну жана тергөө иштериндеги алдын ала фактыларга текшерүү жүргүзүүнү талап кылган.

Кошмо Штаттар, Европа Биримдиги, Германия жана эл аралык укук коргоочу уюмдар Титиевдин камалышына байланыштуу тынчсыздануу билдирип, орус бийлигин аны тезинен бошотууга үндөштү.

Мамлекеттик департаменттин билдирүүсүндө "Титиев камакта калса, анын өмүрүнө коркунуч келиши мүмкүн" деген кооптонуу айтылат.

Титиев Чеченстандагы “Мемориал» уюмунун өкүлчүлүгүн 2009-жылы Наталья Эстемирова киши колдуу болгондон бери жетектейт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Астананы бороон каптады

Астананы бороон каптады
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:00 0:00

Назарбаевдин кайрылуусундагы “өндүрүштүк революция”

Назарбаев жылдык кайрылуусун окуп жаткан учур.

Нурсултан Назарбаевдин жылдык расмий кайрылуусуна сереп салган эксперттердин кээ бири эми айыл чарба өндүрүшүнө көңүл бурулат деп үмүттөнсө, башкалары эл башынын сөздөрүн “кайталанма кайталоолор” деп сыпаттады.

10-январда президенттин басма сөз кызматы Нурсултан Назарбаевдин алдын ала жаздырылган видео жана текст түрүндөгү кайрылуусун таркатты. Элге кайрылуусунда президент быйыл Казакстан “өндүрүштүк революция” жасоого бет алганын билдирди. Дал ушул жол менен өлкө өнүккөн 30 мамлекеттин катарына кирмекчи. Назарбаев буга талап кылынган 10 максатты атады:

- Биринчиден, Казакстандын индустриясы жаңы технологияларды колдонууда алдыга чыгышы керек. Биздин өнөр жайды, бардык өндүрүштүк процесстерди компьютерлештирүү, жаңы бизнес моделдерди колдонуп, көтөрүү кажет. Экинчиден, ресурстарды эффективдүү колдонууну жогорулатуу зарыл. Жаңы технологиялык чечимдер ресурстарды пайдаланууну, иштетүүнү арттырып, энергетиканы жана экологияны коргоого жардам берет.

Назарбаев учурда өлкөнүн өндүрүштүк мүмкүнчүлүгүн көтөрүү жана санариптештирүү боюнча программалар ишке ашып жатканына токтолду. Мындай IT – технологияларды жана заманбап техникаларды билим берүү, курулуш, транспорт, айыл чарба жана өнөр жай тармактарына жапырт киргизүү керектиги белгиленди.

Ошондой эле чет өлкөлүк инвесторлорду тартуу үчүн Казакстанда жаңы технологиялар менен жабдылган, жашоого ыңгайлуу, заманбап шаарларды куруу керектиги айтылды.

Алдыга коюлган 10 максаттын ичинде коррупцияга каршы күрөш, мамлекеттик мекемелердин эффективдүүлүгүн көтөрүү, банктардын ишине көзөмөл салуу өңдүү маселелерге басым жасалды.

Айыл чарбага көңүл бурулат

Үчүнчү башкы максат катары Назарбаев айыл чарба өндүрүшүндө жаңы “акылдуу” технологияларды колдонууну белгилеген. Муну менен чийки заттарды кайрадан иштетүү аркылуу дүйнөлүк базарга жогорку сапаттагы даяр продукциялар менен чыгуу зарылдыгы айтылган. Картошка жана жашылча өстүрүү боюнча казак институтунун аналитика, консалтинг жана коммерциализация бөлүмүнүн башчысы Биржан Рахимжанов айыл чарбага көңүл бурулаарына кубанып турганын билдирди:

- Мурун агрардык реформа жөнүндө бир-эки сөз кыстырылып айтылып келген. Биздин өндүрүштүк программаларда агрардык илимге туура мамиле болгон эмес. Эми президент агрардык илимдин өнүгүүсү көңүл чордонунда болушу керектигин өзү айтты. Азыр биз министрликке атайын долбоор даярдап жатабыз, “муну президент өзү жасады” деп айта алабыз.

Биржан Рахымжанов.
Биржан Рахымжанов.

Айыл чарбасын жана агрардык илимди өнүктүрүүгө атайын каражат бөлүнгөнүн айткан адис бул багытта министрликтин так планы жана сунуштары бар деген үмүттө.

"Назарбаевдин сөздөрүн окубайм"

Ал эми саясат таануучу Дос Көшим Назарбаевдин калкка кайрылуусунан жаңы эч нерсе укпаганын белгилейт:

- Жаңы эч нерсе айтылган жок. Өнөр жай өндүрүшү тууралуу он жыл мурун айтылган. Чындыгында Назарбаевдин сөздөрүн окубайм. Анын жакынкы 10-20 жылда эмне деп айтаары мындай эле түшүнүктүү.

Кайрылууда “мамлекет өзүнүн социалдык милдеттерин аткарат” делип, мугалимдердин айлыктары 30-50 пайызга алардын квалификациясына жараша өсөөрү айтылган. Дос Көшим буга эч ишенбейт. “Бул адамдарды алдоо” деп сындайт саясат таануучу.

Дос Көшим.
Дос Көшим.

Чыгыш Казакстан облусунун Акмечек айылындагы “Агартуучу” социалдык кыймылынын мүчөсү Мейиржан Темирбек Дос Көшимдин сөзүнө кошулат. Ал Назарбаев мугалимдерди бир гана квалификациясын текшерүү үчүн аттестациялап келе жатканына капа:

- Тест педагогика, психология, мыйзам чыгаруу жана мугалимдин өзүнүн предмети боюнча болот. Мугалимдер мыйзамдарды күндө окушпайт, мыйзамдар болсо өзгөрүп турат. Чындыгында мугалимдер деле экзамен тапшырууну каалабайт. Эгерде мындай тесттер милдеттүү болуп калса, мугалимдерге квалификациясын тастыктоо оор болот. 30-40 адамдан экөө гана өтүшү мүмкүн.

Ал эми китептерин жана окутуу стандарттарын толук жаңылоо талаптары боюнча мугалим төмөнкүлөрдү билдирди.

- Мектептердин буга акчасы жок. Иш көбөйдү. Окуу материалдарын күнүгө жарыялоо керек, ошондой эле жалпы баалоо жүргүзүү керек. Биз азыр материалдарды өз акчабыздан басып чыгарып жатабыз, буга мектептерге дагы, мугалимдерге дагы акча бөлүнгөн эмес.

"Кайталанган сөздөр"

Ал эми саясат таануучу Досым Сатпаев Назарбаев “мурда айткандарын кайталады” деп эсептейт:

- Кайрылууда төртүнчү өндүрүштүк революция жөнүндө айтылды. Бул бүгүн “күндүн темасына” айланды, бирок, ал 1990-жылдардан бери айтылып келген нерсе. Бул 2030, 2050, 2025- жылдарга пландалган бардык программаларга тиешелүү. Дүйнөнүн алдыңкы 30 мамлекети – бул өндүрүш жагынан өнүккөн өлкөлөр, ошондуктан, алардын катарына кошулуу күмөн нерсе.

Ал эми каржы секторун тартипке келтирүү жөнүндө президенттин алтынчы максатында көрсөтүлгөн. Анда насыя алган жарандардын укуктарын коргоо, банктардын ишин көзөмөлгө алуу жөнүндө айтылган. Саясат таануучу Досым Сатпаев бийлик банктар менен байланышта экенин, кооптуу жана зарыл маалда өкмөт мамлекеттик каражаттардын эсебинен банктарды сактап келгенин эскертет.

- Назарбаев банктарды сактоону токтотуу керектигин айтты. Муну 2009-жылкы каатчылыктан кийин деле айткан. Бирок “Казком” банкын сактап, банктарга Улуттук фонддон акча берген окуялар болгон. Айтылган сөздөр жасалган иштер менен төп келбейт.

Досым Сатпаев.
Досым Сатпаев.

Ошондой эле Сатпаев “Казакстанда коррупция менен күрөш саясий негизде жүрөт” деп сыпаттайт:

- Казакстанда коррупция менен күрөш – элиталар ортосунда кармаш, ал бардыгына бирдей эмес, тандалма жол менен жүрөт. Өкмөттүн экономикага кийлигишүүсү “бардык акча мамлекетте” деген түшүнүккө алып келди. Адамдар мамлекеттик кызматты “акча капчыгы” катары кабыл алып, кызматка келсе, бул “ресурска колум жетет” деп ойлошот. Бул - коомдо коррупциялык аң-сезимдин калыптанып калганы.

Кайрылууда акыркы үч жылда 2,5 миң мамлекеттик кызматкер жана мамлекеттик ишканалардын жетекчилери коррупцияга айыпталып соттолгону айтылган. Досым Сатпаев “мамлекеттик аппаратты өзгөртпөсө, жаш кадрлар акырындык менен “агаларына окшошот” деп жыйынтыктайт.

77 жаштагы казак президенти Назарбаев мындай салттуу кайрылуулар үчүн түрдүү даталарды жана форматты тандап келе жатат. Мисалы, былтыркыга чейин ал парламент алдына чыгып сүйлөчү.

2017-жылы болсо жылдык кайрылуусу жазуу түрүндө жасалган. Анда Назарбаев мамлекет башчынын ыйгарым укуктарынын бир бөлүгүн парламент менен өкмөттүн ортосунда бөлүштүрүүнү көздөп жатканын билдирип, саясий өткөөл доор башталышы ыктымал деген түкшүмөлдөргө жем таштаган.

Бирок кийин Конституцияга үстүртөн киргизилген толуктоолор бийлик бөлүштүрүү системасын бир аз гана өзгөрткөн. Казакстанда бийлик укуктарынын дээрлик бардыгы азыр президенттин колуна топтолгон бойдон.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Алматыга арзуусу канбаган сүрөткер

"Алматы кышында". Н. Абишев.

Нурлан Абишев Алматыны жылдын төрт мезгилинде тең сүрөткө тартат. Сүрөткер өзгөчө сүйүүсүн эки кызынын Алматыда төрөлүшү, калаанын жылдын төрт мезгилиндеги кайталангыс элестерин холстто түбөлүк сактап калуу ыкласы менен түшүндүрөт.

Алматынын абалын он эки ай бою байкап, шаардын Күндүн нуру менен кошо өзгөрмө ландшафтын түбөлүк кармап калгысы келген сүрөтчү-пейзажчы бар. 43 жаштагы Нурлан Абиш уулу кесиби боюнча дизайнер, Алматыдагы Жургенов атындагы искусство академиясын бүткөн. Бирок бүгүн аны Казакстанда живосписчи, график, кино сүрөтчүсү, оригиналдуу скульптор катары да билишет. Анын абстракттуу живопись жанрында да кызыктуу эмгектери бар. Деген менен Нурлан Абишевдин пейзаждарысыз бүгүнкү Алматыны элестетүү мүмкүн эмес. Сүрөткер өзү калаага болгон өзгөчө сүйүүсүн тун кызынын төрөлүшү жана аталык сезимдин жаралышы менен түшүндүрдү:

- Он жыл мурун биринчи кызым төрөлгөн. Ошондо мен шаарга башка көз менен карадым. “Тун кызым ушул шаарда жашап жатат, ушул жерде жашоого келди го” деп, Алматыга болгон көз карашым өзгөрдү. Мурунку үйлөр менен көчөлөр мага бөлөкчө көрүндү. Мен эми жалгыз эмесмин, бу дүйнөдө мени бир бөлүгүм бар деген сезим жаралды жана шаардын пейзажын тарта баштадым.

"Алматы". Н. Абишев.
"Алматы". Н. Абишев.

​Нурлан Абишев, өзү айткандай, биринчи кызы туулгандан бери өзүн Алматы шаарынын бир бөлүгү катары сезет. Ошон үчүн сүйүктүү шаарын жамгырдуу күндө да, ак кар баскан кышта да, аптаптуу ысыкта да, уйкулуу түндө да тартат. Шаардын кан тамырынын сокконун сезип, маанайын байкап турганга аракет кылат. Ошого бирде холст бетинде жарык боёктор бийлесе, бирде саргылт жана күңүрт өңдөр күңгүрөнөт.

Алма бышканда эмне дейт?

Сүрөткердин айтымында, алманын мөмөсү бышкан соң дарагын эмгенди токтотот жана дарак да мөмөсүнө эч нерсе бере албай калганын мойнуна алат. "Ошондо алма бутагынан үзүлүп түшөт. Кыш да убакты-сааты бүткөндө дарагынан ажыраган алма тейинде жайга орун берет", деди Нурлан Абишев философиялык нукта сүйлөп.

"Күз. Алматы". Н. Абишев.
"Күз. Алматы". Н. Абишев.

- Анан экинчи кызым төрөлдү. Жашоого көз карашым дагы бир аз өзгөрүп, көбүрөөк философиялык ой жүгүртчү болдум. Мени түрдүү темалар ойлонто баштады. Мисалы, кыш менен жаздын ортосундагы чек ара. Кыш чыгып баратканда кар улам азайып отурат; айдың талаа жана тоо-кырларда ак түс азаят да, көктөм келет. Бул кубулуштун чек арасы кайда? Муну кандай түшүндүрсөм сизге? Көктөмдө дарактын башында алма мөмө катары жок болот, бирок алма дарактын өзөгүндө бар да. Ал өзөктө шире сыяктуу сакталып турат. Ал дарактын сөңгөгү менен акырындап сыдырылып чыгып жатып, алманын формасына айланат. Анан алма качан өз бутагынан үзүлүп түшөт? Алма ширенин баарын дарагынан алат да, “тойдум” дейт. Дарак болсо “бар ширемди алмага бердим” дейт. Мындан ары экөөнүн ортосунда эч кандай карым-катнаш жок. Киндик кесилгендей болуп, алма жерге кулайт. Үзүлүп түшөт. Ушу сыяктуу эле күз бүтүп, кыш башталат. Буга чейин кыш күздүн ичинде жатат. Дарактан алма бөлүнгөн сыяктуу эле кыш күздөн акырын чыгып кетет. Мен береги кубулушту өң, боёк менен көрсөткүм келет. Ошон үчүн кыш жана күз мезгилин сүрөткө салам. Же кээде көчөдө келатып, бир ажайып көрүнүшкө көзүң түшөт: Асмандагы булуттар үй болуп турат. Булуттардын формасы, биз жашаган Күн эч качан кайталанбайт го... Ошол кайталангыс Күндүн элесин эстелик кылып калтырайын деймин. Ушул менин негизги максатым.

Нурлан Абишев өз пейзаждарында жылдын төрт мезгили менен жарыша кубулуп турган Алматынын көрүнүшүнө суктанат. Ар мезгилдин кайталангыс сулуулугун полотно бетинде кармап калганга умтулат. Сүрөткердин картиналарынан бак-дарактарга, имараттарга ак тон кийгизген кыштын ызгаарын; аязда тоңгон Жерге жан киргизип, дарактарга бүчүр байлаткан жана айдың талаага гүлдөрдү чачыладай жайнаткан жаздын ысык демин, айлананы жашыл кымкап менен каптаган жайдын ысык аптабын, дарактардын бутак-шактары саргылт бариктерин күбүй баштаган сары алтын күздүн ажайып кооздугун көрүп, ырахат аласыз.

Лянга ойногон балдар

42 жаштагы Нурлан Абишевдин эмгектеринин арасында айыл турмушун чоң эргүү, терең урмат менен даңазалаган сүрөттөр да бар. Мисалы, “Чүкө ойногон балдар” жана “Лянга ойногон балдар” деген сүрөттөрдө оюндун кызуусуна баткан балдардын абалы чоң чеберчилик менен берилген. Ошого балдарга кошулуп чүкө аткың же лянга тепкиң келип кетет.

"Лянга ойногон балдар". Н. Абишев.
"Лянга ойногон балдар". Н. Абишев.

Ал эми кымыздын жыты таноону жарган “Кымыз майрамы” картинасы – жайлоого гимн! Сүрөткердин элет турмушун жакшы билген себеби - ал айылда чоңойгон.

- Менин кичинекей кезим айылда өттү. Алматыга мектепте окуп калган чакта көчүп келдик. Окуучулук жылдарымдын жарымын айылда, жарымын шаарда окудум. Ошентип балалыгым айылда да, калаада да өттү. Ошого калааны да, айылды да жакшы билем.

Алматы пейзажынын лириги Нурлан Абишев
please wait

No media source currently available

0:00 0:11:50 0:00

Унутулбаган биринчи сүйүү

Сүрөткердин балалыгы айыл жеринде өткөндүктөн го, аны такай жапайы жаратылыш тартып турат. Ошон үчүн ал ар жылы жайкысын Алматыдан 80 чакырымдай чыгыштагы Чарын капчыгайына ашыгат. Шамал жүздөгөн жылдар талбай эмгектенип, түркүн формага салган байыркы кызгылт-сары бөксөлөрдү сүрөткө салат. Сүрөткердин “Чарын каньону” полотносу 2011-жылы Нью-Йоркто өткөн «SPRING IN FULL COLOR» эл аралык көргөзмөсүндө “Реализм” категориясында күмүш медаль менен сыйланган.

"Чарын каньону". Н. Абишев.
"Чарын каньону". Н. Абишев.

- Чарын каньону аябай кооз. Мен ал жакка дайыма жазында сүрөт тартканы барам. Каньон - Жердин жараатынан калган из, тырык сыяктуу. Килейген жаракалары бар. Ошону сүрөткө түшүрөм. Эгер түн ичинде каньонго барсаңыз, ажыдаар сейилдеп жүргөндөй туюлат. “Уууу” деп жел ойноп турат. Мен ошону сүрөткө салдым. Ошол керемет дүйнө мага абдан жагат.

Нью-Йорктогу көргөзмөнү Бродвейдеги "ASA Art" галереясы Нью-Йорктун Искусство академиясы менен "New York Realism Fine Art" уюмунун колдоосу астында өткөргөн. Бул көргөзмөдө Нурлан Абишевдин “Мен сени сагынганда” деген сүрөтү “Лирика” категориясында алтын медалга татыган. Дили таза, аталык сезими бийик сүрөткер бул картинанын жаралышына казактын лирик акыны Мукагали Макатаевдин "Мен сени сагынганда" (Мұқағали Мақатаев "Мен сені сағынғанда") деген ыры түрткү болгонун айтты. “Кезинде мен ашык болгон кыз бар эле. Ошол кызды эстеп, сагынып тарткан сүрөт”. Перидей аруу сулуулардын образын жаратканда биринчи сүйүүсүнүн ажарын көз алдына элестетип тартканын кайсы сүрөткер мойнуна алат?

"Мен сени сагынганда". Н. Абишев.
"Мен сени сагынганда". Н. Абишев.

Чүкө-тулпар, хрустал-илбирс

Нурлан Абишевдин ысымын Казакстанга дүңк эткирип угузган дагы бир окуя 2012-жылы август айында болду. Ал “Евразия” деп аталган скульптуралык эмгегин - тулпар атты койдун чүкөсүнөн жасады. Ашыктар бири-бирине айкүр турган абалында кынаптап коюлган.

- Бул Нурлан Адилхан деген таякемдин идеясы. Ошол экөөбүз жасадык. “Евразия” деп аталган себеби - биз ашыктарды Евразиянын аймагынан: Орусия менен Казакстандан чогулттук. Бардыгы 9 миң. “Ашыгың алчысынан турсун” деп айтат го. Жанагы 9000 ашык алчысынан турат. Өлкөнүн 20 жылдык эгемендигине карата жасаганбыз. Беш жаштагы бала ашык ойнойт да. Ал 20 жашында мекенин коргой турган жигит болот. Ашыктар тулпар аттын формасында жыйналган: "Казакстан тулпардай күлүк, ылдам жана эркин" деп.

Нурлан Абишев ашыктан жасалган тулпардын айкели менен. 2012-жыл.
Нурлан Абишев ашыктан жасалган тулпардын айкели менен. 2012-жыл.

Орусия менен Казакстандан чогултулган чүкөлөрдөн жасалган бул аттын скульптурасы үчүн учурунда араб байлары 35 миң доллар бермек болушкан. Бирок Нурлан Абишев бийиктиги кадимки аттай айкел өз мекенимде калсын деп, сатпай койгон.

- Бириккен Араб Эмиратындагы көргөзмөдө кардарлар чыгып, "сатып алайын" дегендерине макул болбой койдум. Анда ашык айкел биротоло кетип калмак. Айкел Алматыда “Мега”, “Эсентай” деген соода борборлорунда турду. Азыр Борбордук универсалдуу дүкөндө ЦУМда турат. Аны ээлеп, 70 жылга патенттеп коюшкан. Ошого ашык атты дүйнөнүн эч бир өлкөсүндө жасап болбойт.

Дүйнөдөгү рекорддорду каттачу Гиннесс уюму жаныбарларды коргогон "жашылдардын" нааразылыгынан улам Нурлан Абишевдин чүкөдөн жасаган тулпарын рекорд деп каттаган эмес.

- Койдун чүкөлөрүнөн жасалган тулпардын айкелин Гиннесс китебине каттоого арыз бергенбиз. Ал беш позицияны утуп, бирок акыркы, алтынчы позицияда айлана-чөйрөнү коргоочулардын "Гринпис" уюму каршы чыгып, катталбай калды. Биз койлорду атайын союп, чүкө чогулткансып. Ашык оюн экенин алар түшүнбөйт го...

Скульптордун экинчи бир даңазалуу иши - илбирстин 12 миң даана хрусталдан жасалган айкели. Бул айкелди жасаш үчүн өнөрпоз эчен ирет Алматы зоопаркына барып, илбирстин мүнөзүн жана пластикасын үйрөнөт.

- Илбирс 12 000 даана хрусталдан жасалган. Хрусталды атайын Египеттен алдыргам. Илбирс Алматы шаарынын символу го. Анткени Алматынын сыртындагы тоолордо илбирс көп. Айкел үчүн атайылап өңү тунук хрусталды тандагам. Себеби “илбирс жаныңдан бир метр жерден өтсө да көрбөй каласың” деп мергенчилерден уктум. Ошон үчүн хрустал да көрүнбөй турат.

Нурлан Абишев фильм тармагында да үзүрлүү эмгектенген художник. Ал төрт көркөм фильмге башкы сүрөтчү болгон. Азыр “Казак хандыктары” жана “Томирис” деген көркөм фильмдердин союжеттеринин иретинин үстүнөн иштеп жатат.

Иллюстратор катары “Төрт булут”, “Амина көчмөндөр өлкөсүндө”, “Казак жомоктору” жана “Айдахардын ойрон болушу” деген китептерди көркөмдөгөн. Былтыр Н. Абишевдин 11 абстракттык ишинин көчүрмөсүн жасап алууга кадырлуу франциялык компаниялардын бири мыйзамдуу негизде укук алды. Сүрөткердин абстракттык иштери Алматыдагы чоң компаниялардын кеңселерине да көрк берип, аларды байдөөлөт кылып турат.

Акыркы жети жылда Нурлан Абишев 360 сүрөт тартса, бүгүн алардын 280ден көбү казакстандыктардын жана чет өлкөдө жүргөн мекендештеринин үйүнүн көркү. Алматыны эстегенде сагынычын жазчу жана кусасын басчу даргөйү.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Түркия: өзгөчө кырдаал үч айга узарат

Түркиянын атайын күчтөрү, Стамбул, 18-июль 2016-жыл.

Түркия дээрлик бир жарым жылдан бери өкүм сүрүп келе жаткан өзгөчө кырдаал режимин дагы үч айга узартканы турат. Түрк өкмөтү мындай режим өлкөнүн коопсуздугу үчүн зарыл десе, оппозиция ал бийликтин каршылаштарын куугунтуктаганга гана жардам берет деп сындап келет.

Түркия бийлиги 2016-жылдын июль айындагы 240 кишинин өмүрүн алган төңкөрүш аракетинен кийин өлкө аймагында өзгөчө кырдаал жарыялаган. Андан бери бул режим беш жолу үч ай сайын узартылып отуруп, акыркысынын мөөнөтү 19-январда аяктаганы турат.

Президент Режеп Тайып Эрдоган төрагалык кылган Министрлер кеңешинин дүйшөмбүдөгү жыйынан кийин өкмөт башчынын орун басары Бекир Боздаг өзгөчө кырдаал режими боюнча суроолорго жооп берди:

"Өзгөчө кырдаал режими дагы бир жолу узартылат. Эреже катары Улуттук коопсуздук кеңеши сунуш иретинде бул боюнча чечим кабыл алышы керек. Андан соң бул маселе министрлер кабинетинде талкууланат. Маселе Коопсуздук кеңешинин кезектеги жыйынынын күн тартибине коюлат".

Евробиримдик баштаган эл аралык уюмдар өзгөчө кырдаал режими киргизилгенде эле бул аракет түрк бийлигине өлкөнү каалагандай башкарууга шарт түзөт деп сындашкан.

Кайсери шаарындагы камоолор, 25-апрель 2017-жыл.
Кайсери шаарындагы камоолор, 25-апрель 2017-жыл.

Мындай режим өкүм сүргөн бир жарым жыл ичинде Түркияда буга чейин болуп көрбөгөн "тазалоо амалдары" жүргүзүлдү.

Түрк бийлиги төңкөрүш аракетинин артында турат деп АКШда бозгунда жүргөн түрк диниятчысы Фетхулла Гүленди жана анын тарапташтарын күнөөлөсө, Гүлен бул дооматтарды четке кагып келет.

Кантсе да төңкөрүш аракетинен бери Түркиянын аймактарында Гүлендин кыймылына тиешеси бар деген негизде кеминде 110 миңден ашуун киши кызматтан четтетилди. 50 миңдей киши камакка алынды. Жазага кабылгандардын арасында мамлекеттик кызматкерлерлер, полиция, билим берүү жана армия тармактарында иштегендер бар.

5-январда түрк президенти Эрдоган менен Парижде жолуккан француз лидери Эммануэл Макрон Түркияда журналисттер, окутуучулар жана студенттер соттолуп жатканына тынчсыздануусун билдирип, мыйзам үстөмдүгүн сыйлоо зарылдыгын белгилеген:

"Бардык лидерлер үчүн оңой болбогон бир жол бар. Ал - заманбап дүйнөдө мыйзам үстөмдүгүн жана демократияны камсыз кылуу жолу. Биздин демократия террорчулукка каршы бекем турушу керек. Себеби мамлекет өз жарандарын коргоого милдеттүү. Ошол эле учурда биздин демократиялар мыйзам үстөмдүгүн да сыйлашы керек".

Бирок түрк бийлиги Батыш мамлекеттеринде жана өлкө ичинде айтылган мындай айыптоолорду суу кечпейт деп мүнөздөйт. Ошондой эле өзгөчө кырдаал режими өлкөнүн коопсуздугу үчүн зарыл экендигин, соттолуп жаткандар террорчул уюмдарга жан тартаарын белгилеп келет.

Француз президенти Макрон менен түрк лидери Эрдогандын Париждеги жолугушуусу, 5-январь 2018-жыл.
Француз президенти Макрон менен түрк лидери Эрдогандын Париждеги жолугушуусу, 5-январь 2018-жыл.

Мындай позицияны президент Режеп Тайып Эрдоган Макронго жооп кылып, Парижде кайра кайталады:

"Террор өзүнөн өзү түзүлө калбайт. Террор менен террорчуларды бапестеп өстүргөн багбандар бар. Ал багбандарды "ойчул" деп коюшат. Алар өз гезиттеринде ал тарапты сугарып турат. Ал жердин багбаны, акылманы катары аларды өстүрүшөт. Бир күнү ал адамдар маңдайыңа террорчу болуп чыга келет".

Өзгөчө кырдаал режиминин узартылышы менен катар "тазалоолордун" аягы да көрүнө элек.

2017-жылы декабрь айынын соңунда эле Түркияда мамлекеттик кызматтарда иштеген дагы 2756 киши террордук топко байланышы бар деген жүйө менен иштен бошотулду. Иштен алынгандардын 637си аскердик кызматкерлер, 360ы жандармерия өкүлдөрү, 150дөйү илим жаатында иштегендер, калганы университет кызматкерлери болгон.

Түркиянын Куралдуу күчтөрү кызматтан айдалган 40 миң адамдын ордуна жаңыларын алууга киришип жатканын быйыл январь айынын башында түрк мамлекеттик басылмалары кабарлап чыгышты.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кулбек Ергобектин муундарга калчу мурасы

Казакстандын Түркстан шаарында Түрк тилдүү элдердин китепканасы иштейт. Учурда 40 миңдей басылма сакталган борборду окумуштуу Кулбек Ергобек түзгөн. Он бөлмөлүү имаратта түрк тилинде сейрек басылып чыккан адабияттар сакталат.

Кулбек Ергобек 25 жыл мурун Алматыдан Түркстанга өзү менен кошо түрк тилдериндеги 15 миң китебин ала келген. Башында түрк адабиятын изилдөөчү, устаты Бейсенбай Кенжебаевдин атынан жеке борбор ачып, кийин Түркстан акимиатынын колдоосу менен түрк элдеринин китепканасын негиздеген.

- Түркстанга 1992-жылы көчүп келдим. Өзүм менен кошо 15 миң китепти да ала келдим. Башында Бейсенбай Кенжебаевдин борборун, кийин музейин түздүм. Ал жылдары китептер Түркстанда Казак-түрк окуу жайы ачылгандан бери түрк элдеринин тилин, тарыхын жана маданиятын окуган студенттер үчүн жакшы жардам берди.

Кулбек Эргобек
Кулбек Эргобек

Кийин ал шаардык китепкана ачуу демилгесин көтөрүп чыгып, өзүнүн китептерин фондго берүүнү сунуштаган. Түркстан шаардык акиматы окумуштуунун демилгесин колдоп, 2008-жылы мамлекеттик мекемени ачууга жардам берген. Эми китепкананын фонду мамлекеттик бюджеттен жаңы басылмалар менен дагы толукталып келет. Бүгүнкү күндө китепкананын туруктуу үч миң колдонуучусу бар.

- Китептерди карап отуруп, анда алтай, азербайжан, башкир, кыргыз, кумык, балкар, татар, чуваш, хакас, сван, якут - жалпысынан 24 түрк тилинде экенин түшүндүм. Анан түрк элдеринин китепканасын ачуу идеясы жаралды. Менин мугалимим Бейсенбай Кенжебаев да бул жөнүндө кыялданчу. Мен анын кыялын орундатайын дедим. Андан тышкары Түркстан түрк элдеринин борбору болгон, муну эске алганда бул китепкананы ачууга ылайыктуу жер эле.

Он миңдеген китеп сакталган борборду түзүү оңой болгон эмес. Китеп чогултуу үчүн Кулбек Ергобек дүйнөнүн бир топ бөлүгүн кыдырып чыккан. Саякаттарында ал башкыр түркологу, профессор Мирза Идельбаев, татар академиги Хатиб Миннегулов жана башка түрк дүйнөсүн изилдөөчүлөр менен таанышып, достошкон. Китептерди чогултууга көзү өтүп кеткен акын-жазуучулардын балдары дагы жардам берет.

– Китепкана эки бөлүктөн турат. Биринчи бөлүгүн түрк элдеринин адабияттары түзөт. Экинчиси болсо, Бейсенбай Кенжебаев, Мухамеджан Каратаев, Абдильда Тажибаев, Утебай Турманжанов, уйгур жазуучусу Кожахмет Садуакасов, өзбек жазуучусу Насыр Фазылов, перс адабиятын изилдөөчү Отеген Кумисбаев, окумуштуулар Омирзак Айтбаев жана Халиф Алтайдын жеке китепканалары. Бейсенбай Кенжебаев мага жеке китепканасын мураска калтырган. Алардын ичинде эми чанда кезикчү байыркы басылмалар көп. Мисалы, 1873-жылы басылган сөздүк бар. 1904-жылы Орус география коомчулугу басып чыгарган Чокан Валихановдун китеби бар. Китепканада акыркы кезде сейрек басылчу тувин, хакас, шор тилинде адабияттар чогулган.

Кулбек Ергобек эми электрондук китепкана жөнүндө кыялданып жатат. Ал бул сейрек кездешүүчү китептер адамдарга дүйнөнүн бардык бурчунан жеткиликтүү болуп, түбөлүк сакталса деген тилекте. Ошондой эле жакын арада имараттын бир бурчунан эски китептерди калыбына келтирген өнөркана ачат.

- Атайын программа сатып алып, электрондук китепкана жасоо керек. Бардык кызыккан окурман Түркстанга жете албайт. Азыр биздин китепкананы жергиликтүү калк менен студенттер колдонушат. Эгерде китептер окулбай калса, ала өлүк материалга айланат.

Китепканада тогуз кызматкер иштейт. Ал Түркстан шаарынын акиматы тарабынан каржыланат. Китепкана мамлекеттик буйрук боюнча квартал сайын жаңы китептер менен толукталып турат.

Кулбек Ергобек эми борборду Китепканалардын эл аралык биримдигинин федерациясына каттоону ниет кылууда. Муну менен түрк тилдүү элдердин китепканасын дүйнө жүзүнө таанытмакчы.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Баткен: жолго алмашкан жердин мүшкүлү

Баткен: жолго алмашкан жердин мүшкүлү
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:43 0:00

Мектеп директорлорун сабаган аким жазаланды

Мектеп директорлорун сабаган аким жазаланды
please wait

No media source currently available

0:00 0:10:09 0:00

Назарбаевден кечирим сураган аткаминерлер

Мурдагы экономика министри Куандык Бишимбаев сотто.

Коррупция жана мамлекеттик мүлктү уурдоо боюнча соттолуп жаткан Казакстандын мурдагы экономика министри Куандык Бишимбаев президент Нурсултан Назарбаевден жана элден кечирим сурады. Мурда Казакстанда сотто айыпталган аткаминерлер "элбашыдан" кечирим сурап, эркиндикке чыккан учурлар болгон.

37 жаштагы Куандык Бишимбаевди былтыр январда Коррупцияга каршы кызмат камакка алган. Ал “министрликтен мурда “Байтерек” холдингин жетектеп турганда Кызыл-Ордо шаарындагы айнек заводунун курулушуна бөлүнгөн миллиарддаган теңгени уурдаган жана коррупциялык схема түзгөн” деп айыпталууда. Аны менен кошо дагы “Байтеректеги” жетекчи кызматтарда иштеген Бахыт Жаксыбаев, Аслан Жакупов баштаган 22 киши соттолуп жатат.

8-январда Астанадагы сот жараянында Куандык Бишимбаев көрсөтмө берүүдөн баш тартып, өзүнө тагылган айыптарды мойнуна алган жок. Ал ишенимди актабаганы үчүн Назарбаевден кечирим сурап, аны чогуу иштегендер алдап кеткенин айткан:

- Мен тааныган, мен ишке чакырган адамдар - Жаксыбаев, Жакупов жана башкалар мени уят кылышты. Бул үчүн өлкө башчысынын алдында жооптуумун. Президенттин ишеничин актабаганым үчүн уялып турган кезим. Кадр тандоодо жаңылып, мени жана ишеничимди колдонуп кеткен адамдарды жакындатып алыпмын. Мамлекет башчысынан жана бардык элибизден бул үчүн кечирим сурайм.

Казакстанда сотто айыпталган аткаминерлер "элбашыдан" кечирим сурап, эркиндикке чыккан учурлар болгон.
Казакстанда сотто айыпталган аткаминерлер "элбашыдан" кечирим сурап, эркиндикке чыккан учурлар болгон.

Куандык Бишимбаев казак өкмөтүндөгү жаш жетекчилерден болгон. Ал «Болашак» деп аталган президенттик программа боюнча АКШда билим алган. Кийин «Самрук-Казына» улуттук бакубаттуулук фондунун жетекчилигинде жана президенттин жардамчысы болуп чоң кызматтарда турган. Экономика министрлигинин башчылыгына 2016-жылдын 6-майында келип, жети ай жетектеген.

Бишимбаев кээ бир сурактар анын адвокаты жок өткөнүн, айыпты моюнга алдыруу үчүн кысым көрсөтүлгөнүн айтып, тергөө башынан эле аны бир тараптуу айыптоого өткөнүн белгиледи.

- Айыпталуучулардын айрымдары мени менен бетме-бет кездешкенде, видеону карап көргүлө, ыйлап жиберишти. Бул тергөөнүн кысымынан жана аргасыздыктан, мени тааныбагандар дагы мага каршы көрсөтмө берип жатышты. Мындай кысымды мен өзүм дагы сездим.

Анткен менен аны менен кошо айыпталып жаткандардын айрымдары өз күнөөлөрүн мойнуна алышып, прокурорлор менен кызматташууга макул болушкан.

Казакстанда соңку жылдары бир нече жогорку даражадагы аткаминерлер коррупцияга айыпталып эркинен ажыратылышкан. Былтыр январда Мамлекеттик пенсия фондунун башчысы Руслан Эрденаев жана каржы бөлүм башчысы Муса Бахтов абакка кесилген.

Казакстанда паракорчулукка айыпталган аткаминерлер сотто күнөөсүн моюнга алып, президент Нурсултан Назарбаевден кечирим суроо менен эркиндикке чыгышы кадимки көрүнүш болуп калды.

2015-жылы декабрда мурдагы премьер-министр Серик Ахметов соттогу акыркы сөзүндө Назарбаевден кечирим сураган. Анда Ахметовго 10 жылга эркинен ажыратуу өкүмү чыккан. Бирок апелляцилык сот өкүмдү 8 жылга кыскарткан. Кийин амнистия каралып, 2017-жылы сентябрда экс-премьер эркиндикке айрым чектөөлөр менен чыккан.

Серик Ахметов.
Серик Ахметов.

2014-жылы Павлодар облусунун мурунку акими Ерлан Арын сотто “президентти уят кылганы” үчүн комчулук алдында кечирим сураган. Анда алдамчылык, паракорчулук жана кылмыштуу жол менен табылган акча каражаттарын мыйзамдаштыруу боюнча күнөөлүү деп табылган Арын үч жылга абакка шарттуу кесилген. Ал мамлекеттик казынадан 1,6 миллион теңгени кыянаттык менен уурдап алганы айтылып келген.

2011-жылы коррупцияга айыпталып, жети жылга кесилген саламаттык сактоо министри Жаксылык Доскалиев дагы сотто эл башчысынан кечирим сурап, бир жылдан кийин эркиндикке чыккан.

2013-жылы Бажы көзөмөлү боюнча комитеттин мурунку жетекчиси, паракорчулукка айыпталып, он жылга абакка кесилген Серик Баймаганбетов Назарбаевдин кечирими менен эки жылдан кийин шарттуу бошотулган.

2015-жылы Караганды облусунун мурунку акими Бауржан Абдишев коррупцияга айыпталып, беш жылга кесилген. Сотто ал “президент менен элге ак ниеттик менен кызмат өтөгөнүн” айтып, эркиндикке шарттуу бошотулган.

Монополияларды көзөмөлдөө боюнча агенттиктин мурдагы башчысы Мурат Оспанов дагы убагында паракорчулук үчүн соттолуп, Назарбаевге кечирим сурап жазган катынан кийин сот аны айып пул менен бошоткон.

Казакстанда президенттен кечирим сураган аткаминерлер. Инфографика казак тилинде.
Казакстанда президенттен кечирим сураган аткаминерлер. Инфографика казак тилинде.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Экс-министр "элбашыдан" кечирим сурады

Экс-министр "элбашыдан" кечирим сурады
please wait

No media source currently available

0:00 0:11:06 0:00

Билим издеген ооган кыргыз кыз-келиндер

Ооган Памиринен келген кыз.

Ооган Памиринен Ички Теңир-Тоонун чордону - бийик тоолуу Нарын өрөөнүнө көчүрүлгөн кыргыз айымдары эми заманбап цивилизациянын маани-мазмунун жаңыдан өздөштүрүшүүдө.

Эркектерден оолак жүргөн памирлик кыргыз кыз-келиндер тоолуу Нарында билим алып, заманбап электр техникасын өздөштүрүп, өздөрү үчүн жаңы ачылыштарды жасап жатышат. Муну менен катар алар өз эрки менен турмушка чыгууга укугу бар экенин билип, тукум улоочулук ден соолугуна кам көрүү жагынан кеп-кеңештерди да алышууда.

Биз барган чакта памирлик туугандар түшкү тамакка камынып жатышкан экен. Кыпкызыл көйнөк, кемселчен кыз-келиндер шуру-мончоктору шыңгырап, башына кийген шөкүлө-топуларына кадалган жука, жеңил жоолуктары баскан-турган сайын желпилдеп жатты.

Электр жок жашоодо чоңойгон бул кыз-келиндер Нарын жергесине келип, заманбап техниканы иштетүүнү да өздөштүрүп калыптыр. Бүгүн түшкү дасторкондо картөшкө, эт кошулган куурдак жана ысык нан болду.

Көп өтпөй эле түшкү тамактануу башталды. Төргө эркектер, балдар өтүп, этегирээк жакта жашы улуу аялдар орун алышкан. Кыз-келиндер бизден уялыштыбы же дайыма эле ушундайбы, айтор тамакка отурушкан жок.

Түшкү дасторкон.
Түшкү дасторкон.

Нарын районуна караштуу Куланак кыштагында жашап жаткан памирлик туугандардын кимисине суроо салбайлы, Кыргызстанга билим алганы келишкенин бир ооздон айтып жатышты. Айтмакчы, алар учурда эки нөөмөттө окушат экен. Түшкө чейин балдар менен кыздар окушса, түштөн кийин келиндер жана улуу муундун өкүлдөрү сабакка отурушат.

Пикир алышып жатып Памирде билим алуу жаатында кыздарга караганда эркек балдар үчүн мүмкүнчүлүк көбүрөөк экенин байкадым. Себеби ооган өкмөтү уюштурган мектептерде мугалим эркек жана башка улуттан болгондуктан ата-энелер кыздарын мектепке жиберүүдөн кооптонушат. Памирликтер кыз-келиндер эле эмес, дегеле аялзаттын бөтөн эркектер менен бир бөлмөдө отурушун уят көрүшөт.

- Ооганстанда деле мектептер бар, эркек балдар окушат. Мугалимдер “бергиле, балдар-кыздарды окутабыз” дешет. Биз да каршы эмеспиз. Окуунун эч жамандыгы жок. Ал жакта эркек мугалимдер окутушат. Ошондуктан биз кыздарды бере албайбыз. Биз "адегенде аял мугалим келсин, анан беребиз" дедик. Биз эркек мугалимге башыбызды алса да кыздарыбызды жөнөтө албайбыз. Биз эч качан ооган мектептерине кыздарыбызды бербейбиз. Азыр Нарында сабактарды эже окутуп жатат. Эгер эркек мугалим бере турган болсо биз асти кыздарды жөнөтө албайбыз. Биз эркектердин арасына кыздарыбызды коё албайбыз, - дейт Ооганстандан келген Шарапат Абдилхалык айым.

Шарапат Абдилхалык.
Шарапат Абдилхалык.

Шарапат Абдилхалык 64 жашта. Кыргызстанга ал бир уулу, эки келини жана эки небере кызы менен келген. Ал бул жакка келген бардык кыз-келиндерди көзөмөлдөп турат. Ушундан улам бир да кыз же келин ээн-эркин интервью бере алган жок. Бул памирликтердин аздектеген салты экенин түшүндүрүп, Шарапат апа бизди туура түшүнүүгө чакырды.

- Биз келдик, жакшы кабыл алдыңар. Эми бизге капа болбогула, көңүлүңөргө жакын кабыл албагыла. Биз силерден ошону гана суранабыз. Кечирип койгула.

Мен Шарапат Абдилхалыктан памирликтер кайсы оорулардан жабыркай тургандыгын, аларды кантип эмдеп, кантип алдын алышаарын билгим келди.

- Баш оорубу, бут оорубу, ич оорубу - баары Кудайдан. Эми бизде көбүнчө сууктан оорушат. Суук бизди ушундай кылды дейбиз. Дары-дармектер ооган өкмөтү тарабынан келет. Соңку жылдары Кыргызстан да дарыларды берип жатат. Бизге аларды кантип колдонуш керектигин түшүндүрүп беришет. Негизи Кудайга такия кылабыз. Оору бере турган да, дабаа бере турган да Кудай.

Шарапат апа менен пикир алышып жатып, памирлик туугандарыбызды Кыргызстандын жашоосуна кошууга кылдаттык менен аракет кылыш керек экенин жадыма түйдүм. Кыргыз бийлиги да ошону эске алгандыктан аларды Куланактагы ушул кенен-кесир имаратка жайгаштыргандыр. Бийлик аларды жергиликтүү элден азырынча обочо кармап, бири-биринен ажыратпай чогуу-чаран окутуп, үйрөтүп жатканы да ушундан болсо керек. Алардын кай жакка басып, жергиликтүү элдин кимиси баш багып жатканына 24 саат бою бир милиция кызматкери көзөмөл кылат.

Абдусалам аялы жана кызы менен.
Абдусалам аялы жана кызы менен.

Орто жаштардагы Абдусалам менен Дөөлөт Кыргызстанга эки кызы менен келген. Алардын уулу жок болгондуктан, күйөө баласын күч күйөө кылып киргизип алышат экен. Азыр алардын кызы да, болочок күйөө баласы да 12 жашта.

Дөөлөт: Кызым он экиде, 20 жашында турмуш курат. Менде уул жок болгондуктан, үйгө бала киргизип алам. Бизде баласы жоктор күч күйөө киргизип алышат. Ошондой эле бизде кайчы кудалашуу салты бар. Алышмай деп коёбуз. Кызымдын болочок күйөөсү да өзү менен тең, 12 жашта. Жашы улууларга бербейбиз. Жашына карап баш коштурабыз.

Дөөлөт кызы менен.
Дөөлөт кызы менен.

Абдусалам: Кыздарымдын келечеги деп келдик да. Кыргызстандан билим алса, доктур болобу же мугалим болобу, кайсыл ишти кылам десе өзүнүн көөнүнө коёбуз. Эми биз топоз, кой багып, мал менен алпурушуп, койчу болуп калганбыз. Кызыбыз да койчу болуп калбасын деп, ушулардын келечеги деп келдик. Эми Кыргызстан өз жерибиз, ата-бабабыз жашаган жер да. Өз өлтүрбөйт, жат жарытпайт деп келдик. Ооганстанда тынч эмес. Тилин окуп койсок кыргыз тилин жоготуп коёбузбу деп коркобуз. Эми ушу кыздарым билимдүү болуп калаар.

Памирлик туугандардын айткандарын угуп олтуруп көнүлүм жайлана түштү. Эмнеси болсо да эми Абдусалам менен Дөөлөттүн эки кызы сөзсүз билимдүү болот деген ишеним бар.

19 жаштагы Абдулвакил Турдахун уулу Ооганстандын борбору Кабул шаарында билим алган. Атасы Турдахун көзү тирүү мезгилинде Ооган парламентинде депутат болгон. Ошондо Абдулвакил эң мыкты деген мектепте билим алып калган экен. Азыр ал кыргыз тилинен башка дари, фарси жана англис тилдеринде эркин сүйлөй алат.

Памирде кыздар өз эрки менен билим алууга, турмуш курууга укугу жоктугу Абдулвакил Турдахун уулун Кабулда жашап жүргөндө ойлондура баштаган.

Абдулвакил Турдахун уулу.
Абдулвакил Турдахун уулу.

- Памирде 10-11 жыл мурда ата-энелер кыздарын 12-15 жаштан күйөөгө берип келишкен. Азыр андай эмес. Азыр он сегизге чыкмайынча турмушка узатышпайт. Бирок өздөрү каалаган балага турмушка чыга алышпайт.

Кыргызстанда жакшы экен, кыздар-балдар жактырып, сүйүшүп, сүйлөшүп анан баш кошушат экен. Ооганстандын чоң шаарларында да ошондой. Сүйүп алган жакшы да. Көрбөй туруп эле үйлөнгөн үй-бүлөлөр да бир аз начар болуп калат. Кыргызстан аябай жакшы экен. Биринчиден, тынчтык бар. Экинчиден, окуу кенен-кесир, жаштарга шарттар көп экен. Үчүнчүдөн, Кыргызстан жылуу экен.

Азырынча журтташтарга кыргыз тили, адабияты жана математика сабактары өтүлүүдө.

Соңку маалыматтарга ишенсек, Ооганстанда Улуу жана Кичи Памирдеги ондон ашуун айылда эки миңден ашуун кыргыз жашайт. Алар Ооганстандын калктуу райондорунан, шаарларынан алыс тоо койнунда, машине жете албаган айылдарды байырлап, өтө катаал шарттарда күн кечирип келишет.

Нарынга жеткирилген 30дан ашуун журтташыбыздын төртөө жүрөк кемтиги менен ооруп, он чактысы кан басымы бузулган учурлар аныкталган. Көпчүлүк аялдар өз убагында медициналык жардам ала албагандыктан төрөттөн кайтыш болуп калаары буга чейин эле айтылып келет.

Эмнеси болсо да памирлик кыргыз мекендештерибиз тегиз баары көчүп келбесе да аз-аздан билим алып, жашоо мүнөзү өзгөрсө, Кыргызстанда аларды колдогон, күткөн журту бар экенин сезишсе деп тилейли.

Айтмакчы, быйыл памирлик балдар-кыздар алгач ирет жаңы жыл майрамын тосушту. Ал гана эмес, президенттик балаты салтанатына катышып, Аяз атадан белек алышты.

Памирликтер жашап жаткан имарат - совет мезгилинде курулган кесиптик лицейдин жатаканасы. Ал толугу менен журтташтар үчүн даярдалган.

Кыргызстандын өкмөтү анын ашканасын кайра оңдоп, анча-мынча эмеректер менен толуктап, суу киргизип берген. Биринчи кабатында ашкана, кампа жана жана медициналык бөлмө уюштурулган. Экинчи кабатында жатакана, даараткана, кир жуучу, эс алуучу жана окуу бөлмөлөрү орун алган.​

Куланактагы памирлик кыргыздар жашап жаткан лицей.
Куланактагы памирлик кыргыздар жашап жаткан лицей.
"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Экстремизмге айыпталган активисттер акчадан да ажырады

Олеся Халабузар

Казакстанда "экстремисттик" беренелер боюнча соттолгондор абактан кийин жаңы  сыноолорго туш болууда. Алар “кара тизмеге” алынып, банктагы эсептери камалып, адам укуктары чектелип жатканына арызданып келишет.

Алматыдагы жарандык активист Олеся Халабузардын банктагы эсептери өткөн жылы декабрда жабылган. Ал үч баласына төлөнчү алиментти ала албай калган.

Августта Олеся Халабузарды Казакстанда кеңири колдонулган 174-берене (“кастыкты козутуу”) боюнча соттолуп, эки жылга эркинен ажыратылган. Жарандык активист Казакстандын Баш мыйзамынын 26-беренесине өзгөртүүлөрдү киргизүүгө каршы чыгып, “мындай өзгөртүүлөр кытайлардын казак жерлерин басып алуусуна жол ачат” деген жазуулары бар баракчаларды жасап, таратканы үчүн айыпталган. Сотто Олеся күнөөнү формалдуу мойнуна алган. Сот сураксыз, күбөлөрсүз кыскартылган тартипте өткөн.

Мунун натыйжасында Олеся Халабузар “терроризм менен экстремизмди каржылаган уюмдар менен адамдардын” тизмесине алынган. Бийлик бул тизмеге Казакстанда 174-берене боюнча соттолгондорду киргизет. Буга чейин Атыраудагы жарандык активисттер Макс Бокаев менен Талгат Аян, Алматыдан Ермек Нарымбаев жана башка активисттер тизмеге киргизилген. Өлкөдө мындай тизмелерди түзүүгө “Терроризмди каржылоону жана кылмыштуу кирешени мыйзамдаштырууга каршылык көрсөтүү” боюнча 12-берене мыйзам чегинде мүмкүнчүлүк берет.

Декабрдын аягында Олеся Халабузар Kaspi Bank менен Элдик банктагы эсептерин прокуратура камакка алганын билген.

“Прокурордун банкка койгон талабында менин банк эсептерим экстремисттер менен террористтер тарабынан каржыланат деп жазылган. Чындыгында, бул менин балдарыма берилчү алименттин акчасы. Мени айыпсыз соттоп, эми шылдың кылып жаткан келесоо чалыш прокурорлорду аяйм. Казакстандын прокурорлору ушунчалык аморалдуу, балдардын акчасын дагы күлкүнү келтирген шылтоо менен камакка алышкан. Менин эсебиме которулган бул 50 миң теңгеге мен террористтер менен экстремисттерге беткап эле сатып бере алам го”, — деп жазган "Фейсбуктагы" баракчасына Олеся Халабузар.

Жарандык активист Башкы прокуратурага арыз жазаарын, бирок адилеттиктен үмүтүн үзгөнүн айтат. Бийликтин аракеттерин ал өзүнө кысым катары баалады.

- Алар терроризм менен экстремизмге тиешеси жок балдардын акчасын кармап алышты. Мен банк эсептерим чет өлкөдө болсо, андан чоң суммадагы акча болсо, булардын кылганын түшүнөт элем. Бузуку максаттары бар адамдар банктан расмий эсеп ачабы? Мунун баары жарандык маанайларды басуу үчүн жасалып жатат.

Үч баласы менен күтүүсүз абалда калган Олеся кандай болсо дагы “бийликке кемсинип өзүнүн акчасын сурап барбай турганын” айтты.

Жакында абактан чыккан Жаслан Сулейменов сот аны жана агасы Куат Жоболаевди түрмөдөн бошотуп, үч жылдык административдик көзөмөлгө коюп жатканда аларга эч ким банктагы эсептери жабыларын айтпаганына арызданат. Ал агасы экөө “терроризм менен экстремизмди каржылаган уюмдар менен адамдардын” тизмесине алынган.

Жаслан Сулейменов биринчи топтогу майып, майып арабада отурат. Өкмөт ага жеке жардамчы берип, анын айлыгын төлөп турушу керек.

“Мен агамды жеке жардамчы катары каттоого аракет кылгам. Бирок анын банк карточкасына акча түшкөндө, банк эсебин дароо блоктоп салышты. Агам Элдик банкка, кийин мамлекеттик киреше боюнча департаментке, анан Финансы министрлигине барды. Комиссия карап чыгып, акча берүүгө уруксат бериши үчүн арыз жазышы керек эле. Картада жашоо тиричилик минимуму боюнча 24 миң теңге гана бар. Комиссия уруксат бериши дагы, бербей коюшу дагы мүмкүн”, - дейт Жаслан.

Ал азыр майыптыгы боюнча жөлөк пулду курьер аркылуу өкмөттүк кагаздарды толтуруп, накталай алып келет. Ошондой эле Жаслан жакында башка бир адамга ишеним кат жазып, нотариалдык кызматты колдоно албастыгын билген. “Терроризм менен экстремизмди каржылаган уюмдар менен адамдардын” тизмесине алынган.

- Мыйзам боюнча бир кылмыш үчүн адам эки жолу жазаланбайт. Мени күнөөлүү деп табышса деле, мен жазаны абакта өтөдүм. Менин соттук жазам аяктаган менен мени кайра эле азыр жазалап жатышпайбы. Бирөөгө ишеним кат жазып бергендин эмнеси кылмыш?

«Кадыр-Касиет» укук коргоочу уюмдун жетекчиси Анара Ибраева социалдык жөлөкпулдарды камакка алууга болбостугун, бул алименттерге дагы тийиштүү экенин айтат.

Анара Ибраева адамдарды “терроризм менен экстремизмди каржылаган уюмдар менен адамдардын” тизмесине алып жатканда жеке ар бирин карабастан, жалпылоо болуп жатканын белгилейт.

- Эгерде банктагы эсептер экстремисттик максатта колдонулганын тастыктаган кандайдыр бир фактылар болсо, анда бул адамдарды "кара тизмеге" алуу жана алардын банктагы эсептерин камакка алуу негиздүү жана мыйзамдуу болмок. Ал эми мындай чара териштирилбей эле 174-берене боюнча соттолгондордун баарына колдонулуп жатса, бул жакта көптөгөн суроолор пайда болот. Ар бир ишти жеке териштирүү, жекече кароо керек.

Укук коргоочу Казакстанда жарандардын социалдык камсыздоого, балдарды багууга, пенсиялык жана башка жөлөкпулдарга укугу Баш мыйзамда көрсөтүлгөнүн эскертет. Ал эми соттолгон адамдардын мындай укуктарын чектөө менен аларды жарга такоого болбойт. Ар бир иш жеке териштирилбесе, муну соттолгон адамга жана анын үй-бүлөсүнө карата кошумча жаза катары кароого болот.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өзбек-казак чек арасынан товар алып өтүү жеңилдеди

Чимкенттен Ташкентке каттай баштаган. Чимкен, 5-январь, 2018-жыл

1-январдан тарта өзбекстандыктар баасы 1 миң АКШ долларына чейинки товарды Казакстандан бажы алымысыз алып кире башташты. Мурда өзбек жарандары 10 долларга чейинки гана товарды бажы салыгысыз алып кире алчу.

Жаңы жылдан кийин өзбек-казак чек арасынан өткөн өзбекстандыктар Казакстандан товар алып келүү жеңилдегенин дароо сезишкен. Алар ошондой эле өзбек бажы кызматкерлери элге сылык мамиле кылып калышканын белгилешкен.

- "Черняевка" көзөмөл өткөрмө бекетинде бажычылар ушундай сылык болуп калышыптыр, ишенбей кетесиң. Алар Казакстанда бир миң долларга чейинки баада товар алып келе жаткандарды тынч эле өткөрүп жатышат. Ашыкча текшерүү, тинтүү деген жок. Мен мындайды биринчи жолу көрүшүм, - деген “Азаттыктын” өзбек кызматына соодаргерлердин бири.

Өзбекстандыктар казак базарларына азык-түлүк алууга катташат. Өзбек базарына салыштырмалуу ал жакта айрым товарлар 30-40 пайызга чейин арзан.

Өзбекстандын Мамлекеттик бажы кызматынын өкүлү 1-январдан тарта өзбек-казак чек арасындагы тыгын да жоюлганын билдирди:

- Адамдар Казакстандан май, шоколад, кир самын алып келип жатышат. Аларга эч ким тоскоол болгон жок. Бирок биздин жарандар өлкөгө бир миң доллардан ашык каражатка товар алып кирип, аны сатууну көздөсө, анда декларация толтурушу керек. Мурунтан чек арада дайыма тыгын болчу. Азыр андай кезек жок. Адамдар жайбаракат чек арадан өтүп жатышат.

Мурун Казакстандан кайткан өзбекстандыктар текшерүүлөрдүн жана узак кезектин айынан бир нече саат бою чек арада туруп жатышкандыгына арызданып келишкен.

Ташкенттик экономист Тошбек өзбек-казак чек арасындагы бажы тартиптеринин жеңилдетилиши Өзбекстандын базарларындагы баанын төмөндөшүнө алып келет деген ойдо:

- Мен өзбек-казак чек арасынан өзүм өтүп келдим. Адамдар Казакстандан азык-түлүк гана эмес, турмуш-тиричиликке керектүү техниканы дагы алып кирип жатышат. Албетте, бул өзбек базарларындагы, өзгөчө Ташкенттеги баалардын түшүшүнө алып келет. Өзбекстанда Жаңы жыл алдында азык-түлүк кымбаттаган. Казакстанда болсо тамак-аш азыгы менен тиричилик техникасы 30 пайызга чейин, айрым товарлар 50 пайызга чейин арзан. Бул биздин базарлардагы баага сөзсүз таасирин тийгизет.

Өзбекстанда баасы 10 доллардан ашык турган, кошуна өлкөлөрдөн алынып келинген күнүмдүк керектелүүчү товарлардан бажы салыгын алуу 2009-жылы июнда киргизилген. Ага чейин баасы 25 доллардан ашык товарлардан гана бажы салыгы алынчу. Мындай жол менен өкмөт ички керектөөчү базарды коргоого аракет кылган.

Кыргыз-өзбек чек арасынан баасы 10 доллардан ашык турган товарды бажы салыгысыз алып кирүү сунушун өткөн жылы декабрда Ташкентте Кыргызстандын экономика министри Артем Новиков да сунуштаган. Анда Өзбекстандын соода-өндүрүш палатасынын жетекчиси Адхам Икрамов 10 долларлык чектөөнү алып салуу кыргыз-өзбек чек арасында "челнок бизнесинин" жайылып кетишине алып келерин айтып, макул болгон эмес.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Абдурауф Фитрат: Изденүү менен өткөн өмүр 1938-жылы кыйылган

Абдурауф Фитрат (ортодо) Бухарадагы жолдоштору менен. 1908.

Эски жана жаңы доор тогошкон маалда жарк этип жылдызы жанган жана 1938-жылы сталиндик абакта өмүрү мезгилсиз кыйылган бухаралык өзбек аалымы – Абдурауф Фитрат (1885—1938) тууралуу азыноолак кеп.

Бухаралык жадитчи

Совет доору ойрон болгон соң гана өмүр жолу калыс таразаланган Борбордук Азиядагы чыгаан айдыңдардын бири — Фитрат. 2018-жылы анын жазыксыз жерден өлтүрүлгөндүгүнөн бери 80 жылдын жүзү болот.

Теги өзбек болгон Абдурауф Фитрат (Abdurauf Fitrat) 1885-жылы чөлкөмдөгү мусулмандар үчүн өзгөчө сыйлуу шаар — Бухарада туулган (Анын туулган жылы катары 1884- жана 1886-жылдар да көрсөтүлүп келет). Анын атасы Абдурахим жана энеси Мустапа-бүбү (Мустафо-биби) сабаттуу инсандардан эле.

Абдурауф оболу мектепте, андан оң Бухарадагы айтылуу Мир-и Араб медресесинде таалим алган. 1902-жылы ажылык сапары маалында ал Осмон султандыгына таандык айрым жерлерди, анын ичинде арап жерлерин жана андан соң, Кавказ, Иран (Персия), Ооганстан, Индия сыяктуу жерлерди кезген.

Ал эми 1906—08-жылдары Орусияны да кезген. Ал кезде Бухара эмирлиги падышалык Орусияга көз каранды болгон жке бийлик өлкөсү эле.

1909-жылы Абдурауф Фитрат Осмон мамлекетинин борборундагы Стамбул университетине окууга тапшырып, анда 1913-жылга чейин окуйт. Дал ушул жылдары ал реформачыл “жаш түрктөр” кыймылынын өкүлдөрү менен таанышат. Өзү да “Бухара билим берүү коому” деген уюмду түзүүгө катышат. Бул уюм Бухара эмирлигинде айдыңдык (секулярдык) билим берүү идеяларын жүзөгө ашырууну максат кылган.

Стамбул жылдары ал фарсы тилинде ырлар жана башка чыгармалар жаза баштаган. “Муназара” (1909—10), “Сайха” деген ырлар жыйнагы чыгат. 1912-жылы болсо “Индия саякатчысы” («Сайях-и хинди») романын жазат. Дал ушул чыгармалары жадитчи реформачылардын Түркстандагы улуттук кайра жаралуу идеяларына жык толгон (бирок дал ушул чыгармалары Фитратты 1920-жылдары улутчул, пантүркчү жана панисламчы деп айыптоого да негиз болгон).

“Муназара” жыйнагынын толук аталышы — «Мунозара-йи мударриси бухоро-йи бо як нафари фаранги дар Хиндустон дар бораи макотиби жадида» (“Бухаралык окутуучунун Индиядагы бир европалык менен жаңы усул мектептери жаатындагы талашып-тартышуусу”). Бул маанилүү дидактикалык чыгарма 1911-жылы фарсы тилинен орусчага, 1913-жылы болсо чагатай түркчөсүнө которулуп, Борбордук Азияга жадитчилик мектебинин артыкчылыктары тууралуу маалыматты кеңири жайылткан. Фитраттын чыгармаларында Куранды курулай жаттатуу менен чектелген жана ар кыл заманбап билим тармактарын үйрөнүүнү жактырбаган түркөй молдолордун жадитчи агартуучуларга каршы терс мамилеси айоосуз сынга алынган.

Бул жаатта кыргыздын Осмонаалы Сыдык уулу, Эшенаалы Арабай уулу сыяктуу агартуучулары Фитрат сыяктуу өзбек агартуучулары менен пикирдеш жана үзөңгүлөш болгонун айта кетүү керек.

Өз мекенине кайтып келип, Фитрат жадитчилик идеяларын андан ары калайыкка жайылткан. 1915-жылы ал реформа талап кылган “жаш бухаралыктар” кыймылынын солчул, кыйла прогрессивдүү канатынын жетекчиси болуп калат.

Реформачыл көз караштары анын исламды ханафийлик сабырдуу деңгээлде түшүндүрүүгө да түрткөн. 1915-жылы ал Самаркан шаарында “Мухтасар тарых-и ислам” (“Ислам тарыхынын кыскача баяны”) эмгегин жарыялайт. Ал эми 1916-жылы Бакы шаарында анын үй-бүлө жана бүлөлүк милдеттер тууралуу реформачыл мусулман ойчулунун көз карашы менен жазылган (“Оила ёхуд вазоиф-и хонадори”) китеби жарык көргөн.

1917-жылы феврал ыңкылабынын натыйжасында Орусияда падышалык режим ойрон болгон соң, Фитратка Бухара эмирлигинде калуу кооптуу болуп, ал Самаркан шаарына бозгунга кетет да, мында 1918-жылдын март айына чейин “Азаттык” (“Хуррият”) гезитине редакторлук кылат. Андан соң Ташкен шаарына кетип, мында Ооганстан эмиратынын элчилигинде котормочу болуп иштейт.

Ошол эле учурда ал “Чагатай тобу” (өзбекче Chigʻatoy gurungi) адабий-агартуу коомун негиздейт. Ал уюштурган “Таң” (Tong) журналынын урааны — “Эгерде мээде өзгөрүү болбосо, анда башка өзгөрүүлөргө негиз жок!” (“Miya oʻzgarmaguncha boshqa oʻzgarishlar negiz tutmas!”) деген учкул сөз болгон.

Оболу Фитрат жаш бухаралыктар партиясын колдоп, ал түгүл 1918-жылы январда анын программасын жазган жана чексиз жеке бийлик үстөмдүк кылган Бухара эмирлигин Башмыйзам менен чектелген монархиялык түзүлүшкө айландыруу тууралуу (б.а. Осмон султандыгындагы “жаш түрктөрдүн” жолою менен) реформачыл долбоорду сунуштаган. Бул долбоорду эскичилдер ызырына четке кагышкан.

1919-жылы май (бугу) айында Фитрат телегейдеги (космостогу) Көк жылдызга (Марска) карап, мындайча ыр саптарын жазган:

“Көзөл (кооз) жылдыз, Жерибиздин эң кадырлуу тууганы,

Неге бизден качып, шунча узак жакка түшкөнсүң?

Тууганыңа неге бир да сөз сүйлөбөй турасың?

Сүйлө, жылдыз, алың кандай? Не деп таптың дүйнөнү?

Биздин Жерде орун алган тополоңдор, кордуктар,

Сүйлө, жылдыз, сенин жарык кучагыңда болорбу?

Бул саптар, албетте, жүрөгү либерал болгон жана инсандардын эркиндигин самаган калемгердин дүрбөлөңдүү өткөөл доордогу санааркоо сезимин кылдат чагылдырганын туябыз.

Советтик саясатчы жана окумуштуу

Ташкенде жүрүп, Фитрат болшевиктер партиясына мүчөлүккө өтөт. Ал 1919-жылы июнда Бухара Коммунисттик партиясынын Борбордук комитетине мүчө болуп шайланат (БКПнын Биринчи курултайы Ташкенде өткөн).

Ал эми Бухарада эмирдин бийлиги кулатылган соң, Фитрат Бухара Элдик Советтик Республикасынын (БЭСР) тышкы иштер министри (1922), агартуу министри (1923) жана БЭСРдин Эмгек Кеңешинин төрагасынын орун басары (1923) кызматтарын да аркалаган. 1922-жылы ал Бухарада министр кезинде 70тей жаш бухаралыкты жогорку окуу жайлардан таалим алышсын үчүн алыскы Германияга жиберген.

Бухара Элдик Советтик Республикасындагы Фитраттын да колу тийген жаңычыл иштердин арасында бул жумуриятта (чагатай) түрк тилинин мамлекеттик тил катары жарыяланышы болгон. Ошондой эле ал эл арасынана өзгөчө баалуу кол жазма эмгектерди чогултууга жана Бухара Чыгыш музыкасы мектебин негиздөөгө демилгечи болгон.

1923-жылы жайында болшевиктик жетекчилик тарабынан Бухарадагы бардык расмий кызматтарынан алынган соң, Фитрат Маскөөгө кетет. Мында ал Чыгыш таануу институтунда (мурдагы Чыгыш тилдери институтунда) окутуучулук кылган. 1924-жылы профессор болуп калган. Бир эле учурда ал ленинграддык (азыркы санкт-петербургдук) чыгыш таануучулар менен да кызматташкан. 1926-жылы ал Ленинград мамлекеттик университетинин Чыгыш факултетинин профессору болуп шайланган.

Анын чыгыш таануу жаатындагы бир катар эмгектери Орусияда гана эмес, Европада да кеңири маалым болду. Алардын арасында анын СССР ИАсынын Ленинграддагы Чыгыш таануу институтунун “Жазмаларында” (“Записки...”) орус тилинде жарык көргөн “Борбордук Азиядагы агрардык маселе боюнча үч документ” («Три документа по аграрному вопросу в Средней Азии») деген маанилүү эмгеги да бар.

1927-жылдын башында ал Орусиядан атажуртуна – советтик Өзбекстанга кайтып келди. Балким, атажуртка карата сагыныч аны түндүктөгү климаты суук жумуриятта көпкө чейин калтырбай койгон негизги күч болгондур?

1937-жылга чейин Фитрат Самаркан шаарындагы Жогорку педагогика институтунда (азыркы Самаркан мамлекеттик университетинде) жана Ташкендеги Тил жана адабият институтунда эмгектенди.

Сталиндик доордогу кысымдарга карабай эмгектенүү

1927—37-жылдар ал үчүн оңой-олтоң болбоду. Фитрат саясий ишмердиктен четтегенине карабастан, аны сталинчилер уламдан-улам жаңы кысымдарга кабылтып турду.

Сынга алуу үчүн пантүркчү же панисламчы керек болгондо, албетте, көктөн издегендери жерден табылып, дароо Фитратты сындап жатып калышчу.

Ошондой кырдаалда Фитраттын Самаркандагы үйүнө жаш өзбек акын-жазуучуларынын өкүлдөрү келип-кетип турчу экен. Алардын бири, советтик цензуранын чийип берген алкагын жакшы аңдаган Гафур Гулам (Гулям) Фитратка мындайча кайрылат:

— Дамбылда (б.а. агай), Сиз биздин заманабызды даңазалаган ырларды жазбай жатканыңыз үчүн сынга кабылып жатасыз.

— Деги мен эмнени даңазалап ырдашым керек? – деп таң кала Фитрат сураптыр.

— Мисалы, кыштакка трактор келсе – сиз ошону мктаңыз да.

Фитрат жылмайып, анан жообун узатыптыр:

— Мен анын даркыраган доошунан коркуп жатсам, кантип аны даңазалап ырдамак элем?

(Булак: Джумаев, Александр. Фитрат Афанди // «Белла Терра» журналы. – 07.06.2016).

Албетте, Фитраттын чыгыш таануу жана түркология жаатындагы эмгектерине ыраазычылык менен көз чаптыруу — анын айрым калпыс жоромолдору менен пикирлерине көз жумдулук кылуу дегенди туюнтпайт эмеспи.

Фитрат “Эң эски түрк адабиятынын өрнөктөрү” аттуу арап арибинде өзбекче жарык көргөн эмгегин (Фитрат, Абдурауф. Эң эски түрк адабийоти намуналари. – Самарқанд – Ташкент, 1927. – I-VIII, 11-124, I-II бет.) жарыялаган.

Бул булак таануучу эмгекте Абдурауф Фитрат XX кылымдын башындагы өзбек айдыңдарынын ичинен алгачкылардан болуп Махмуд Кашгари Барсканинин мурасын изилдеген.

Арийне, Фитрат “Дивандагы” карахандык орток түрк терминдеринин айрымдарын чаташтырып аңдап алган учурлар бар. Бул калпыстыктар жөнүндө анын жашы улуу замандашы, көп тилдерди билген түрколог Сергей Ефимович Малов (1880, Казан — 1957, Ленинград) өз учурунда калыс сынга алган.

Маселен, “Дивандагы” ашыктык ыр саптарынын бириндеги “булнады мени қарақ” (“мени көзү туткундады”, “мени бир карашы туткундады”) деген сапты Фитрат “йолда қарақчы тутуп алды мени” деп өзбекчеге которгонун С.Е.Малов туура сынга алып, “Дивандын” текстинде болсо жашы көлдөй төгүлгөн көз жөнүндө гана сөз жүрүп жатканын жазган .

Бул сыяктуу айрым калпыстыктарга карабастан, Фитрат Махмуд Кашгари Барсканинин “Диванын” адабий мурас катары Борбордук Азиядагы калайыкка тааныштырган чөлкөмдөгү алгачкы илимпоздордун бири катары жылуу сөз менен эске алууга арзыйт.

Ырайымсыз жана адилетсиз өкүм

Советтик Кыргызстанда Касым Тыныстанов сыяктуу залкар окумуштуулар оболу куугунтукка алынып, кийинчерээк камалып жана жазыксыз жерден атууга кеткен 1930-жылдардагы каргашалуу окуялар, кош көздүү орток күзгүнүн бетиндегидей эле, Өзбекстанда да жүрүп жатты.

Сталиндик абакта өмүрү мезгилсиз кыйылган аалым Абдурауф Фитрат. 1938.
Сталиндик абакта өмүрү мезгилсиз кыйылган аалым Абдурауф Фитрат. 1938.

“Панисламчы”, андан тышкары “пантүркчүлөрдүн чагатайчылар тармагынын өкүлү” катары бир нече ирет айыпталып келген Абдурауф Фитрат 1937-жылы жазында Ички иштер эл комиссариатынын (орусча НКВД) кызматкерлери тарабынан камакка алынган.

1938-жылы 28-мартта ал айтылуу “сталиндик кара тизмеге” киргизилген. СССР Жогорку сотунун Аскердик коллегиясынын Ташкен шаарындагы көчмө отуруму аны 1938-жылдын 5-октябрында эл душманы деп таап, атууга өкүм кылган жана бул өкүм ошол эле күнү жүзөгө ашырылган.

Пост-советтик иликтөөлөр тастыктагандай, “СССР Жогорку сотунун Аскердик коллегиясынын отуруму” деген аталыш өзү олуттуу болгону менен, иш жүзүндө соттун жыйынтыгы алдын-ала даярдалган жана карала турган иштер “чачтан көп” болуп кеткен маалда бир кишинин тагдыры болгону 10 мүнөткө жетпеген кыска убакытты алган сот отурумунда чечилип турган.

Ал эми “сталиндик тизмелердин” жүзүкаралык маңызы тууралуу 1956-жылы февралда Советтер Биримдигинин Компартиясынын (КПССтин) XX курултайында Никита Хрущев жасаган жабык эшик шартындагы баяндамада делегаттарга ачыкталган:

“Мындайча жосунсуз тажрыйба калыптанган: СССР Ички иштер эл комиссариатында (кылмыш) иштери Аскердик коллегияда каралышы керек болгон кишилердин тизмеси түзүлгөн жана жазалоо чарасы ал тарабынан алдын-ала аныкталып коюлган. Бул тизмелер Ежов тарабынан Сталиндин жеке өзүнө болжолдонгон жазалоо чарасына уруксат алуу үчүн жөнөтүлүп турган. 1937—1938-жылдары көптөгөн миңдеген партиялык, советтик, комсомолдук, аскер жана чарба кызматкерлерине байланыштуу дал ушундай 383 тизме Сталинге жөнөтүлгөн жана анын уруксаты (санкция) алынган”.

Дал ушундай жексурлук шартта Абдурауф Фитраттын тагдыры деле алеки заматта чечилген сыяктуу.

Эстутум

1962-жылы (набыт болгондон 24 жыл өткөн соң) Фитрат кайра СССР бийликтери тарабынан акталган. Бирок ал тууралуу чыныгы маалыматтар Өзбекстан эгемендикке жетишкенден кийин гана ачыктала баштады (бул жүрүм азыр да улантылууда).

1996-жылы Бухарада Абдурауф Фитраттын музейи ачылды. Анын ысымы Ташкен менен Бухарадагы көчөлөргө коюлган.

Бирок эң негизги эстутум – бул анын сакталып калган чыгармачыл мурасы.

Дал ушул көөнөргүс мурастын негизинде Абдурауф Фитратты Борбордук Азиядагы XX кылымдын алгачкы 37 жылынын ичиндеги окумуштуу, агартуучу, ойчул, айдың жана реформачыл коомдук ишмерлердин алдыңкы сабындагы инсан катары баалап айтабыз.

Жер астындагы күмүш шаар

Жер астындагы күмүш шаар
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:18 0:00

Тажик имамдарын чарчаткан аттестация

Тажикстандык имамдар

Тажикстанда ондогон имам-хатибдер мамлекеттик аттестациядан өтпөй калышты. Дин иштери боюнча комитет жүргүзгөн мындай сынактар аркылуу тажик бийлиги өлкөдөгү молдолордун ишмердүүлүгүн жана мечиттердин ишин көзөмөлдөп келет.

Имам-молдолордон сынакты Дин иштери боюнча комитеттин жана Аалымдар кеңешинин өкүлдөрү алган. Өлкөдөгү жума намазы окулган ири мечиттерде 265 имам кызмат кылат. Аттестациядан өтпөй калгандардын саны азырынча так айтыла элек.

Рухий боштук – экстремизмге өбөлгө

Рухий боштук – экстремизмге өбөлгө

Диний экстремизм менен күрөш жүргүзүү милициянын милдети, тартип сакчылары катуураак иштесе эле баары жайында болот, экстремисттердин колунан эч нерсе келбейт деп көңүл тынчытуу жарабайт.

Тажикстанда имам-хатибдерди аттестациялоо тогуз жылдан бери өткөрүлүп келет. Акыркысы өткөн жылдын соңунда жүргүзүлүп, январдын башында жыйынтыктары айтылган. Жакында дагы чакан мечиттерди башкарган үч миң молдо сынактан өтүүгө даярданууда.

Аттестациядан өтпөй калган имамдар диний ишмердүүлүктөн акыйкатсыз четтетилгенине арызданып келишет.

Олимназар Файзиев 25 жыл Пенджикент районундагы Ёри айылындагы мечитте имам болуп турган. Ал комиссиянын бардык суроолоруна жооп бергенине карабай, жогорку билиминин жоктугунан жана мечитте жуунуп-тазалануучу жайды тартипке салбагандыктан кызматынан четтетилип калганын айтат.

Файзиев дин жаатында жогорку билим албаганы менен мечиттеги ишмердүүлүгүн шариаттын талаптары боюнча жүргүзүп келгенин белгилейт.

- Мен мечитке даараткана кургам. Ага ысык суу киргизгем. Жакында жаңы имарат курайын деп жаткам. Мурунтан эч ким арызданган эмес, - дейт Файзиев.

Ошол эле маалда Пенджикент районундагы дин иштери боюнча бөлүмдүн башчысы Саидбек Шодиев Ёри айылынын имам-хатиби сынакта көпчүлүк суроого туура жооп бере албагандыктан, жумушунан четтетилгенин билдирген.

- Мен дин бөлүмүн бир жылдан ашык башкарып келем. Имам-хатиб мечит үчүн эч нерсе кылбады. Мечиттин алдында гүл отургузуп, жаңы даараткана курса деле болмок, - деген Шодиев.

Мамлекеттик кызматкердин айтымында, имам-молдолордун иши намаз окуу жана үгүт иштери менен гана чектелбеши керек. Алар диний жайдагы тиричилик шартын дагы жакшыртууга милдеттүү.

Хатлон облусундагы Шахритус райондук мечитинин имам-хатиби Хисомиддин Муродов дин кызматкерлери мечитти жакшыртууга убакыт жана каражат бөлүшү керек дегенге кошулат.

2014-жылдан бери Тажикстанда өкмөт дин кызматкерлерине айына 800 сомони (100 АКШ доллары) өлчөмдө айлык акы төлөп келет. Ал эми мечитти кароого кеткен каражат элден түшкөн кайрымдуулук жана садаганын эсебинен алынат.

Тажик бийлиги салафизмди жана башка агымдарды ээрчиген тажикстандыктардын саны көбөйө баштаганда диний тармакты катуу көзөмөлгө алган. Мисалы, ислам дининдеги салафия агымына Тажикстанда 2009-жылдан бери тыюу салынган. Президент Эмомали Рахмон өзү бир нече жолу элди бир гана исламдын сунни багытындагы Имам Абуханифанын жолун (ханафи мазхабын) жолдоого чакырган.

Ошондой эле акыркы эки жылда чет өлкөдө билим алып, Тажикстанда тыюу салынган партияларга жана диний агымдарга кошулуп кеткен бир нече имам-молдо сот жообуна тартылган. Былтыр жайда Бободжон Гафуров райондук соту Согди шаарынын мечитинин жети кызматкерин абакка кескен. Алар Тажикстанда тыюу салынган “Мусулман агайындары” уюмунун идеяларын жайылткан деп айыпталган.

Ал эми АКШнын дүйнө жүзүндөгү диний ишенимдер боюнча комиссиясы Тажикстанды диний ишеним эркиндиги боюнча “өзгөчө кооптуу өлкө” деп тааныган. Докладдын авторлору Тажикстанда диний негизде адамдарды куугунтуктоо уланууда, ал эми дин боюнча мыйзам мусулмандардын укуктарын чектеп келет деп белгилешкен.

Өткөн жылы Тажикстанда экстремисттик көз караштар менен күрөшүүнү себеп кылып, бардык мечиттерге видео камералар жана металл издөөчү жабдыктар орнотулган. Тажикстанда 35 жашка чыга элек адамдар Меккеге ажылыкка бара албайт. Мечиттеги имамдардын диний ишмердүүлүгүн, имамдардын ишке алынышын, үгүт иштеринин жүргүзүлүшүн өкмөттүн Дин иштери боюнча комитети толук көзөмөлдөйт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Каримовдун тушундагы генерал чыккынчы катары айыпталды

Генерал Адхам Ахмедбаев.

Ислам Каримовдун маалында генералдык наам алып, ички иштер министри болуп турган Адхам Ахмедбаев учурда Өзбекстанда чыккынчылык боюнча айыпталып, үй камагында. Ага Шавкат Мирзиёевдин жана анын жакындарын аңдып, телефондук сүйлөшүүлөрүн тыңшаган деген кине коюлган.

Өткөн жумада Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиеев парламентте сүйлөп жатып мурдагы ички иштер министри Адхам Ахмедбаевди чыккынчы катары айыптаган. Андан соң Ахмедбаев генерал наамынан ажыратылып, үй камагына алынганы “Азаттыктын” өзбек кызматына маалым болду.

- Өзүнүн чыккынчылыгы үчүн ИИМдин мурунку министри Ахмедбаев кайда жүрөрүн билесиңерби? Ал Өзбекстандын министри болуп турганда, чыккынчылык кылып, бир топко кошулуп алган. Мен буга жол бере албадым. Мен эки генералдын погонун жулуп алдым. Анан дагы өздөрү генерал-лейтенант болуп алышат, - деген Мирзиеев.

Адхам Ахмедбаев Өзбекстандын ички иштер министринин кызматынан былтыр январда бошотулган.

Кийин Ахмедбаев президенттин саясий-укуктук суроолор боюнча мамлекеттик кеңешчиси болгонун жергиликтүү массалык маалымат каражаттары жазышкан. Бирок Ахмедбаевдин туугандары ал Өзбекстандын ИИМ академиясына катардагы мугалим катары жөнөтүлгөнүн айтышкан. ИИМ Академиясында Ахмедбаев ардактуу эс алууга чыгарылганын билдиришкен.

Кийин өз атын жашырган мамлекеттик бир кызматкер Адхам Ахмедбаев генералдык наамынан ажыратылып, үй камагына алынганын ачыкка чыгарган.

- Мурунку министр генералдык наамынан полковникке чейин түшүрүлгөн. Ал расмий ардактуу эс алууга кеткен, чындыгында болсо анын жүрүм-туруму чектелүү. Ал Улуттук коопсуздук кызматынын мурунку башчысынын орун басары Шухрат Гулямовго каршы козголгон кылмыш ишине байланыштуу күч органдарынын көзөмөлүндө. "Ахмедбаев Өзбекстандан качып кетти" деген сөздөр негизсиз.

Буга чейин Адхам Ахмедбаев Латвияда, Түркияда же Араб Эмираттарында качып жүргөн айтылган.

Өзбек өкмөтүндө иштеген кызматкер Ахмедбаев убагында Улуттук коопсуздук кызматынын мурунку башчысынын орун басары Шухрат Гулямовдун тапшырмасы боюнча өлкө башчысынын жана анын үй-бүлөсүнүн артынан аңдуу койгонун айтты.

– Ахмедбаев Гулямовдун тапшырмасы менен 2016-жылдын май айынан тартып былтыр январга чейин президенттин жана анын жакындарынын артынан тыңчыларды коюп, аңдып жүргөн. Ал ИИМдин 7-бөлүмүнүн ошондогу башчысы Алишер Холматовго Шавкат Мирзиёевдин телефондук сүйлөшүүлөрүн тыңшоону буйруган. Мирзиёев бул жөнүндө билип калып, кийин президент болгондо экөөнү тең кызматтан алган. Министрликтен Алишер Холматов дагы кетирилген.

Шухрат Гулямов Өзбекстандын Улуттук коопсуздук кызматынын башчысынын орун басарлыгынан былтыр январда Ахмедбаевге удаа бошотулган.

2017-жылы 22-декабрда парламенттеги сөзүндө Шавкат Мирзиёев адамдардын телефондорун соттун уруксаты жок тыңшоого мындан ары тыюу салынарын билдирген.

- Ар бир мекеме өз ишин аткарсын. Баш мыйзам бир дагы уюмга адамдардын телефонун тыңшоого уруксат бербейт. Мен мындай укукту сотторго гана ыйгарган токтом кабыл алдым. Бул төңкөрүш, бирок акыйкатуу "төңкөрүш", - деген Шавкат Мирзиёев ИИМ менен Улуттук коопсуздук кызматынын иши жөнүндө.

51 жаштагы Адхам Ахмедбаев Өзбекстандын ИИМин 2013-жылдын декабрынан бери башкарып келген. 2014-жылы 22-августта Өзбекстандын мурунку президенти маркум Ислам Каримов Ахмедбаевге генерал-лейтенант наамын ыйгарган.

Ахмедбаев кызмат жолун 1984-жылы бөлүмдүк милиционер катары баштап, 1990-2000-жылдары Ташкент облусунун ички иштер башкармалыгында иштеген. 2000-2004-жылдары Ташкенттин шаардык башкармалыгында жетекчи орун басары болуп, кийинки эки жылда Өзбекстандын президентинин аппаратында кызмат кылган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Тажикстан: ата-энесин бакпагандар эркинен ажырайт

Иллюстрациялык сүрөт

Тажикстанда карыган ата-энесин кароосуз калтыргандар үч жылга чейин эркинен ажыратылып, кылмыш жообуна тартылат.

Декабрда Тажикстандын парламенти Кылмыш кодексине өзгүртүүлөрдү киргизип, карыган ата-энесин багуудан баш тарткан адамдарга кылмыш жообун катаалдаштырды.

Буга чейин ата-энесин кароосуз калтыргандарга 120 сааттык коомдук иштен баштап эки жылга чейин эркинен ажыратуу кылмыш жазасы каралган болчу.

Башка борбор азиялык өлкөлөрдөй эле Тажикстанда дагы ата-энесин багуудан баш тартып, карыларды таштоо коомчулукта катуу сынга алынат. Бирок акыркы убакта кароосуз калган карылардын саны менен күнүмдүк жашоо үчүн балдарынан сот аркылуу алимент алган ата-энелер көбөйдү.

Адам укуктары боюнча парламенттик комитеттин мүчөсү​ Бахтовар Сафаровдун түшүндүрмөсүндө мыйзамга толуктоо Кылмыш кодексинин "Эмгекке жарамсыз ата-энесин багуудан кара ниеттик менен качуу” деген 178-беренесинин 2-пунктуна киргизилген.

Эми Тажикстанда сот тарабынан ата-энесин багууга жооптуу катары таанылып, бирок эч кандай негизсиз, атайлап камкордуктан качкан тажикстандыктар үч жылга чейин эркинен ажыртылат.

2016-жылы Тажикстандын Баш мыйзамына “бой жеткен, ишке жарамдуу балдар ата-энесин кароого жана социалдык камсыздоого милдеттүү” деген атайын жоопкерчилик киргизилген.

"Ата-энени багуу Баш мыйзамда кө​рсө​тү​лгө​н. Бул норма тийиштүү​деңгээлде корголуп, кепилдик болушу керек. Ошондуктан кылмыш жазасы катаалдатылды" деди Бахтовар Сафаров.

Тажик бийлиги акыркы жылдары карылар үйүндө жакындары кароодон баш тарткандардын саны көбөйгөнүн белгилейт.

Өткөн жылы Кубодиен райондук соту 82 жаштагы Сангин Мирзоевага баласына алимент боюнча карата доосун карап, уулун энесине айына 70 сомони төлөп берип турганга милдеттендирген. Картайган эне баласы материалдык жардам берүүдөн качкандыктан сотко кайрылууга мажбур болгонун айткан.

Яван районундагы карылар үйүнүн башчысы Махмадюусуф Гулов мурун балдары бакпай койгон тажик улутундагы кары адамдар чанда гана кайрылган болсо, азыр мындай көрүнүш кеңири жайылганын белгилейт.

- Бул жумада ата-энесин карылар ү​йү​нө​ таштайын деген ү​ч адамга уруксат берген жокпуз. Мурун башка улуттун ө​кү​лдө​рү​ таштачу, акыркы убакта тажиктердин арасында дагы мындай кө​рү​нү​ш кү​чө​дү​. Мурун адамдар коомдук жектөө​дө​н коркчу. Мындай учурлар чанда болчу. Азыр ата-энелерин карылар ү​й​ү​нө​ бергендер толтура. Башка маданияттардын дагы таасири тийип жаткандай.

78 жаштагы Душанбенин жашоочусу Салима Давлатова аны карылар үйүнө таштоону каалаган уулуна арызданып шаардык прокуратурага кайрылган. Өзү бир нече жыл мурун Вахдаттагы үйүн сатып, кенже уулуна Душанбеде батир сатып берген экен. Эне үч уулду, эки кызды өстүргөн. Башка балдары Орусияга иштеп кетип, эми кенжеси энесин багуудан качып жатканына арызданган.

"Эми кенже уулум аялы менен батирди сатканы жатышат. Мени карашпайт, менден кутулууну ойлонуп жатышат. Эптеп карылар үйүнө калтырганы жатышат" деген эне.

Азыркы кезде Тажикстандагы карылар үйүндө миңден ашуун адам жашайт. Алардын 633ү эркек, 384ү аял.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кокон: Аялдардын бардыгы паранжычан Гүлчөтай болгон эмес

Элина Абай кызы Курманжан датканын ролунда. 2014.

Кокон хандыгында эрктүү, айдың айымдар арбын болгон. Кокон хандыгы доорунда илим-билимге жана руханий аруулукка чакырган атактуу айымдар тууралуу чакан баян.

Алгы сөз.

Борбордук Азия жана Кыргызстан тарыхы эгемендик доорунда гана жаңыча иликтене баштады. Бирок Кокон хандыгы доорундагы сабаттуулук, айдыңдык жана аны өнүктүрүүдөгү айымдардын ролу дагы эле үстүрт иликтенип келет.

Бир чети, Кокон хандыгынын жана жалпы Борбордук Азия хандыктарынын доорун падышалык Орусиянын оторчул дооруна караганда төмөндөтүп көрсөтүү далаалаттары бул хандыктагы маданий өрүштү калыс чагылдырууга жолтоо болгон. "Хандыктагы аялдар" десе эле көбүнчө орус совет көркөм тасмасындагы көп аялдын бири болгон укуксуз Гүлчөтай эске түшөөр эле.

Экинчи чети, кокон доорун калыс таразалап үйрөнүүгө көмөк кылчу далай жазма булактар жана архивдик даректер биздин күндөрүбүзгө жеткен жок. 1920-30-жылдары басмачылык кыймылы, атуулдук согуш жана алфавитти алмаштыруу жүрүмдөрү маалында далай арап жазмасындагы эстеликтер кароосуз калып, ойрон болгон же атайылап жок кылынган.

Ошого карабастан, бизге жеткен булактардын маалыматтары Кокон хандыгы жалаң гана согуштар уюштуруп, салыктын түрлөрүн таңуулаган мамлекет болбостон, мектеп, медреселер көп курулган, сопулук философиялык ойлорго каныккан жергиликтүү ойчулдар, акындар, калемгерлер калайыкты илим-билимге, көп тилди үйрөнүүгө чакырган орошон айдыңдык дүйнөсү да бар мусулман мамлекети болгонун айгинелейт.

Акын Арстанбек Буйлаш уулу (Бойлош уулу; 1824-1878) Кокон хандыгында болуп, Алымбек датканын көмөгүн көргөн.
Акын Арстанбек Буйлаш уулу (Бойлош уулу; 1824-1878) Кокон хандыгында болуп, Алымбек датканын көмөгүн көргөн.

Кокон хандыгы доорунда Самаркандын чыгышындагы Жызак тоолорунан Памир, Алай, Чыгыш Теңир-Тоо аймактарына чейин ири чөлкөмдөрдө байырлаган көчмөн жана отурукташкан кыргыздар да Ферганадагы маданий чөйрөлөр менен тыгыз байланышта болгон.

Ошол доордогу кыргыз айдыңдары жазма маданиятты өнүктүрүүдө жалпы чагатай жазма салтынын (анын ичинде ферганалык өзбек жана кашкардык уйгур жазма адабиятынын) таасирин да алгандыгы шексиз.

Кокон доорундагы сабаттуу айымдар.

Кокон ордосунда байырлаган ар кыл этностордун ичинен чагатай түрк жана фарсы тилдеринде чыгармалар жараткан далай акын айымдар чыккан.

Надира бегим. Кокон хандыгындагы айтылуу айдыңдардын бири – Омор хандын жубайы, Мадали хандын энеси Махлар айым (өзбекче ысымы Моҳларойим; 1792—1842) болгон. Ал теги боюнча Кокондо хандык сулалени негиздеген көчмөн өзбектердин миң уруусунан чыккан анжыяндык бек Рахманкул бий Ражаб бий уулунун кызы болгон.

Махлар айым Рахманкул бий кызы өзүнүн поэзиялык чыгармаларын көбүнчө “Надира” (“Надира бегим”; өзбекче Нодира) адабий ысымы (тахаллус) менен жазган. “Надир(а)” деген арапча сөз “көзгө басар”, “уникалдуу”, “ажайыптыгы боюнча жападан-жалгыз” деген маанини берет.

Махлар айым (Надира бегим).
Махлар айым (Надира бегим).

Махлар айымдын “Камила” жана “Макнуна” деген адабий ысымдары да болгон. Анын чагатай түрк, фарсы тилдеринде жазган чыгармачыл мурасынын айрым бөлүгү биздин күндөргө сакталып жетип, Ташкен, Анжыян сыяктуу шаарларда ар кыл корлордо кол жазмалардын арасында сакталууда.

1822-жылы тактыга отурган уулу Мадалы хан (Мухаммад Али) эрезеге жете электе Махлар айым ордо иштерин башкарууга да катышкан. Кийин да уулуна кеңеш берип турган.

Орто кылымдардан бери эле мусулмандык окуу жайлардын туу чокусу – медреселер (арапча “дарс окуу жайы”) болуп келген. Улукбектин доорундагыдай шааниге эч көтөрүлө албаса да, бул медреселер Кокон доорунда да сабаттуулуктун жана илим-билимдин бешиги болгон. Аларда тарбияланган жана дарстар окуган далай айдыңдар түрк тилдеринен жана орток чагатай жазма адабиятынан тышкары арапча жана фарсыча адабият менен таанышуу мүмкүндүгүн алышкан. Ал түгүл бир нече тилдерде чыгарма жаза алгандары да болгон.

Махлар айым Кокон хандыгында жазма маданиятты өнүктүрүүгө, окуу жайларды (жогорку билим берген медреселерди) курууга салым кошкон. Маселен, ал «Челпек медресесин» жана «Махлар айым медресесин» курдурган жана Фергана өрөөнүндө илим менен өнөргө демөөрчүлүк кылган.

1842-жылы Коконго баскынчыл жортуул менен келген бухара эмири Насрулла өз доорунун айдың айымын уулу Мадалы хан менен чогуу өлтүрткөн.

Увайси. Кокон доорунда башка кыз-келиндерге окутуучулук кылган айымдарды (эжейлерди) «атун» деп аташчу («отун»; «отин»). Кийинчерээк каныша болгон Махлар айымдын окуткан эжейи – Жахан (өзбекче «Жахон»; 1879‑1845) деген маргалаңдык акын айым болгон. Анын адабий ысымы «Увайси» болчу. Жахан айымга оболу өз энеси Чыныбүбү (Чинни-биби) таалим берген.

Махлар айым (Надира бегим) өлкөнү аскери менен басып келген бухаралык эмир тарабынан өлтүрүлгөн соң, Жахан айым өзүнүн туулуп-өскөн шаары Маргалаңга кайтып, ошол жерде дүйнөдөн кайткан. Анын Увайси тахаллусу менен жазылган ырлар жыйнагынын («диван») ичинен үчөө сакталып жетти.

Дилшад айым. Кокон ордосунда теги тажик, бирок фрасыча гана эмес, чагатай түркчө да ыр жаза алган акын айым бар эле. Анын ысымы – Дилшад (тажикче «Дилшод»; 1801—1905/06) эле. Оро-Төбөгө Омор хан чапкын менен барып, аны 17 жашында туткундап, ордого алып келген. Ал Омор ханга тайманбастан ыр менен жооп берип, анын Оро-Төбөдө көп кишинин канына забын болгон мыкаачылыгын бетине айткан.

«Омор хандын буйругуна кылычтар жанды,

Көрдүм мен, ар сулуунун жүрөгүн жарды».

Андан соң өмүр бою Кокон шаарында жашаган бул акын жана агартуучу айым жарым кылымдай окутуучулук кылган (аны 891 кызга сабак өткөн дешет).

Дилшад айым Кокон шаарын поэзия чордону катары баалаган:

«Мен көптөн бери байырлап келе жаткан жана өмүрүмдүн турагы болгон Кокон шаары акындардын шаары да болуп саналат. Он эки дарбазалуу бул шаарда, (калктын) айтымында, төрт жүз кырк маале бар жана анын ар биринде акындар бар дешет...»

Дилшад айым акын аялдардын айрымдарынын ысымдарын атай кетет: Фидааия (Фидоия), Махин-бану, Хафиза-отун, Дилшаддын өзүнүн дареметтүү шакирттери Бахри-атунча жана Абар-атунча, ж.б. Дилшад айым Надира бегимге учурунда жолуга албай калганына арман кылган. Аны Дилшад айым «Фергана ээлигинин канышасы, мыкты табиттин жана поэзиялык шыктын жана обондуу ырлардын ээси» деп жогору баалаган.

Ал эми Зебунисса деген айым — XIX кылымда Кокон шаарында жашаган даңазалуу өзбек акын айымы болгон. Ал терең билимге да ээ болуп, аялдарды билимдүү болууга үндөгөн. Анын ырларында эркиндик жана адилеттик идеялары камтылган.

Орус чөлкөм таануучусу, өзбек тилин, чагатай жана фарсы жазмасын мыкты билген либерал-демократ Владимир Петрович Наливкин (1852, Калуга — 1918, Ташкент) өзүнүн жубайы Мария Владимировна менен биргеликте жазып, Казан шаарында 1886-жылы жарык көргөн «Ферганадагы жергиликтүү аялдардын турмуш тиричилигинин баяндары» («Очерк быта женщины оседлого туземного населения Ферганы») аттуу китебинде:

«Хорошо знающие грамоту женщины очень редки. Тем не менее в царствование Омар-хана (1816—​1821) в Кокане существовало две поэтессы: одна под псевдонимом Зиннэт, а другая – под псевдонимом Махзуна. Уверяют, что одна из них являлась ко двору хана в мужском платье, с открытым лицом и имел (генеральский) титул – датха. Произведения обеих вошли в Маджму-и шуара, сборник стихов, написанных, как самим Омар-ханом, так равно и его придворными поэтами». (Бул орусча түп нуска текстти орусча да билген окурман өз алдынча үңүлсүн үчүн атайылап кошумчаладык).

«Сабаты жакшы ачылган аялдар өтө сейрек. Ошого карабастан, Кокондо Омор хан падышалык кылып турганда (1810—1821) эки акын айым бар болгон: биринин адабий аты Зыйнат жана экинчисиники – Махзуна болчу. Ишендирип айткандарга караганда, бул айымдардын бири хан ордосуна эркек кишинин көйнөгүн кийип, жүзү ачык бойдон келчү экен жана (генералдык) даражасы – датка наамы бар экен. Бул эки айымдын тең чыгармалары Омор хандын өзүнүн жана анын ак сарай акындарынын калемина таандык “Мажму’-и шуара” деген ырлар жыйнагына киргизилген экен”. (Булак: Наливкин В.П., Наливкина М.В. Очерк быта женщины оседлого туземного населения Ферганы. – Казань, 1886. – Б. 190).

Махзуна. В.П.Наливкин жана анын жубайы эскерген “Махзуна” аттуу адабий ысымы бар акын айым – Мехрибан деген айым болгон. Ал молдо Башмандын кызы болгон. XIX к.жашаган Фазлий деген акын топтогон «Мажмуат уш-шу’ара» (“Акындар жыйнагы”) деген кол жазма китепте Махзуна айым “акылы жана таланты, даремети жагынан Зебунисса деген ысымдуу акын аялга тең келе алчу Кокондогу жалгыз акын аял” деп жогору бааланган.

Кокон хандыгындагы кыргыз айымдары

Өзбекстандын маданий тарыхынын мыкты адистери Галина Пугаченкова (1915—2007) менен Лазарь Ремпель (1907—1992) калыс белгилегендей, «Кокон хандыгында шаардыктардын (сарттардын) жана дыйкан тажиктердин курамына көчмөн өзбектер менен кыргыздар жаңы агым болуп кошула берген». Бул тизмеге, албетте, ферганалык түрктөр менен кыпчактарды да кошуу абзел.

Кокон ордосундагы ак сөөктүк жазма адабиятты, өнөрдү өнүктүрүүгө салым кошууда кийинчерээк теги кыргыз Жаркынайым сыяктуу башка канайымдар да Надира бегимдин (Махлар айымдын) жолун уланышкан.

Аким айым. Кыргыздын саруу уруусунун Аксы өрөөнүн жердеген баркы уругунун бийи Токтоназардын кызы болгон Жаркын айым (1802–1868) ордодо “Аким айым” (“Хаким айым”) ардак наамы менен белгилүү болгон. Аны тарыхчы Зиябидин Максым "Малика-йи шахбану" (“каныша” сөзүнүн арапча жана фарсыча маанилеш сөздөрүн удаа жазып) деп урматтап эскерет жана Жаркын айымдын атасы кыргыз бийи Токтоназар датка болгонун көрсөтөт.

(Тарыхчы, Кыргыз-Түрк Манас университетинин профессору Жээнбек Алымбаев Токтоназар датка Аксы өрөөнүндө байырлаган саруу уруусунун баркы уругунан болгонун тастыктап жазды. Айрым таластык калемгерлер Жаркынайымды таластык Асперди бийдин кызы катары көрсөтүшүүдө. Маселен, 2017-жылдын соңунда Таласта өткөн илимий жыйында ушул жоромол басымдуулук кылды).

Зыйнат. Жубайлар Наливкиндер эскерген Зыйнаттын айрым ырлары Ташкен шаарынын архивдеринде азыр да сакталуу. Өзбек окумуштуусу, тарых илимдеринин доктору Хайдарбек Назирбекович Бабабековдун жеке китепканасында сакталып турган кол жазмалардын ичинде 1775—1864-жылдарда жашаган акындардын чагатай түрк, өзбек, фарсы тилдериндеги ырларынан түзүлгөн жыйнакта Зыйнаттын «Бахру адабки...» сөздөрү м-н башталган ыры бар.

Бул ырда “(Дүйнөдө) Аба бар, болсунчу ал! Көлмөдө суу бар – карама-каршылыкка чек коюлаар” деген саптар да камтылган.

Эми бир олуттуу чегинүү жасап, Зыйнат айым тууралуу да өзгөчө сөз кылса болот.

Айрым калемгерлер аны да таластык бий Асперди Чот уулунун кызы катары көрсөтүшүүдө. Аны кыргыз аялдарынан чыккан биринчи датка айым деп да баалашат. Таластык калемгерлердин оюнча, атасынын азан чакырып койгон ысымы – Ак Зыйнат болгон жана анын атасы Асперди кыргыздын саруу уруусунун атактуу бийи болгон.

Зыйнаттын бала чагы Талас өрөөнүндө өткөн. Анын ордого келип, кийин ордодогу таасирдүү адамдардан болуп калышына өзбектин миң уруусунун өкүлү Шералынын 1842-ж. кыргыз жана кыпчак төбөлдөрүнүн колдоосу астында Кокондун хандыгына көтөрүлүшү себеп болгон. Зыйнат Шералы хандын жары жана болочокку хан Кудаяр хандын энеси Жаркынайымдын бир тууган эжеси катары Кокон ордосунда ишмердигин жүргүзгөн.

Демек, Зыйнат датка даражасын Курманжандан мурда алууга мүмкүнчүлүгү бар айым эле. Түздөн-түз Кокон ордосунда кызмат кылгандыгы да мындай даражаны тез алуусунун ыктымалдыгын көбөйтөт эмеспи.

Ал эми Жаркын айым менен Зыйнаттын кичүү замандашы Курманжандын саясий карьерасын тактоо үчүн Курманжандын күйөөсү, кыргыздын оң канатынын адыгине уруусунун өкүлү Алымбек датка Асан бий уулу (1799—1862) тууралуу азыноолак токтолууга туура келет.

Кокон тарыхын жаңыча иликтеген алгачкы докторлук диссертацияны 1998-жылы коргогон профессор Ташманбет Кененсариев ж.б. тарыхчылар жазгандай, Алымбек датка 1831-жылы Кокон ханы Мадалы хандын колунан “датка” наамын алган.

1832-ж. Мадалы хан 32 жаштагы Алымбек датканы Анжыян вилайетинин башкаруучусу, беги кызматына дайындайт. Аталган вилайетке Алай менен Ош аймагы жана Ак-Талаа, Жумгал, Тогуз-Торо, Куртка аймагындагы кыргыздар, ошону менен катар Фергана өрөөнүнүн бир булуңун түзгөн Анжыян аймагы толук кирген.

XIX кылымдагы тарыхка байланыштуу архивдик жана башка маалыматтарды иликтеген тарыхчы Кыяс Молдокасымовдун жазышынча, 1842-жылы Алымбек датка өмүрлүк жары Курманжанды ээрчитип, белек-бечкегин алып, Шералы ханга салам айтып келген. Ордодон Курманжан Шералы хандын теги кыргыз жубайлары - Жаркын айым жана Соно айым менен таанышат.

Мындан сырткары ордого кошо келген Жаркын айымдын жакын тууганы Зыйнат (кийин датка атыгат) айым менен да Курманжан жакшы ымала түзүп, кыргыздын көрүнүктүү төрт айымы көздөрү өткүчө бири-бирин колдоп, хандыкты башкарууга жигердүү аралашып келишкен. Алымбек датканын ордо менен жакындашуусуна ушул мезгилден баштап Курманжан датка да жардамдашып, ордонун жашыруун сырлары менен кабардар кылып турган”, — дейт К.С.Молдокасымов.

Арийне, 1831-62-жылдары Алымбек датка саясий сахнада өзү жигердүү аралашып турган чакта, анын жубайы Курманжан айым “датка” наамына жете элек болчу; демек, “Зыйнат” адабий аты Курманжан датканын тахаллусу (адабий аты) болчу деген айрым калпыс пикирлерди Кыяс Молдокасымов сыяктуу тарыхчылар туура эле четке кагып келишти.

Зыйнат – акын Зыйнатпы? Ал эми Шералы хандын кайын эжеси Зыйнат өз ысымы менен ырлар жыйнагын жазганбы? Көп акындар адабий ысым колдонгон чакта, ал эмне үчүн өз атын колдонууга барган? Же Надира бегим менен замандаш болгон жана “Зыйнат” ысымын алган инсан – башкабы?

Наливкиндер ансыз деле Зыйнатты Омор-хандын доору менен чаташтырып жатышат, эгерде Зыйнат – анык акын Зыйнат болсо, анда ал Кокон ордосуна Омор хан өлгөндөн кийин 20 жылдан соң гана, 1842-жылы Талас өрөөнүнө келүүгө тийиш болгон (эгерде ал ага чейин эле таасирдүү төбөлгө турмушка чыгып, Кокон ордосунда Мадалы хандын тушунда эле кызмат кыла баштаган болсо, бир жөн. Андай болсо, Шералы тактыга отура электе эле анын кайын эжеси ордодо Мадалы хандын тушунда жашап калган деген бүтүмдү тастыктоочу кошумча тарыхый даректүү маалыматтар керек болот).

Биз да Зыйнат датканын өзү Зыйнат тахаллусу менен ыр жазган айым болчу деп ушунчалык даңазалап айткыбыз келет, бирок бул суроону азыр да ачык калтырууну эп көрдүк. Жаңы булактар керек. Кошумча иликтөөлөр абзел.

Ошону менен бирге, ырларды жазса-жазбаса да, Жаркынайымдын эжеси Зыйнат Кокондогу коомдук иштерге ачык катышкандыгын тастыктай кеткибиз келет. Ал кезде тийешелүү билими жок, сөзгө чечен боло албаган, уяң, коркок айым ордо ишинде ачык айрым саясий ой-пикирин таасын билдирип баш көтөрүп чыга алмак эмес.

Таласта элет жеринде эркин өскөн жана бийдин кызы катары мусулмандык таалим ала алган Зыйнат менен Жаркынайым ордо чөйрөсүндө эркин, азат, демилгелүү айымдардын турумун чыңдай алышкан.

Курманжан Датка П.Пеллио, К.Г.Маннергейм жана небереси менен. 1906.
Курманжан Датка П.Пеллио, К.Г.Маннергейм жана небереси менен. 1906.

Айтылуу Курманжан датка Маматбай кызы (1811—1907) да Алай жана Ош аймагында жогоруда айтылган кокон ордосундагы таасирдүү айымдардын илим-билимге жана инсандык эркиндикке чакырган салтын улантты. Оболу ал бул ишмердикти күйөөсү Алымбек даткага таянуу менен жүзөгө ашырса, 1862-жылы күйөөсү кутумда өлтүрүлгөндөн кийин Алайдын жаңы даткасы катары өз алдынча саясат жүргүзүп калган.

Борбордук Азиядагы чагатайча жазма булактарда жана кыргыз санжыраларында чагылдырылган Кокондогу айдың айымдар тууралуу маалыматтар падышалык Орусиядагы булактар тарабынан да тастыкталганын жогорудагы Наливкиндердин эмгегинен көрүп турабыз.

Айтмакчы, мурда бир макалабызда эскергенибиздей, Курманжан датка маркум күйөөсү Алымбек даткага таандык жана кийин да чогултулган бир катар архивдик жана башка даректүү кол жазмаларды бапестеп сактап келген.

Ошол кол жазмалардын арасындагы вакып-намалардын (мусулмандык диний диний мекемеге, мечит-медресеге арнап берилген мүлк тууралуу келишимдердин) биринин маалыматын колдонгон археолог Василий Лаврентьевич Вяткин (1869—1932) орто кылымдарда Улукбек Тарагай негиздеген Самаркандагы атактуу обсерваториянын калдыгынын ордун 1908-жылы тапкан. (Улукбек Мухаммед Тарагай 1394-жылдын жалган куран (март) айынын 22синде Ирандагы Султанийе шаарында туулган жана 1449-жылдын тогуздун айынын (октябрынын) 27синде Самаркан аймагында өлтүрүлгөн; ал — эмир Темирдин небереси, Борбордук Азиядагы көрүнүктүү математик жана астроном болгон).

Эмирзаада Улукбек Тарагайдын бул сүрөтү анын замандашы болгон мусулман сүрөткери тарабынан тартылган.
Эмирзаада Улукбек Тарагайдын бул сүрөтү анын замандашы болгон мусулман сүрөткери тарабынан тартылган.

Бул окуяны кыскача баяндасак, самаркандык Абу Сайид Магзум деген жардамчысы ооруп калганда, В.Л.Вяткин аныи дарылоо үчүн Алайга чейин алып барган. Вяткин 1894-жылы Ош шаарында мугалим болуп да иштегендиктен, бул жакты жакшы билген. Оштогу аскер дарыгери да таанышы болгон.

Ошентип, Абу Сайид Магзум айтылуу Курманжан датканын Алайдагы жайлоодогу конушунда да болуп, саамал ичип дарыланган. Курманжан датка В.Л.Вяткинге жана Абу Сайидге меймандостук ызаат көрсөткөн. Абу Сайид – Самаркандын Заргарон деген бөлүгүндө жашаган каллиграф (арап жазмасын сулуу көчүрүүчү адис) болгондуктан, ар кыл ыкма менен арап арибинде ар башка тилдерде жазылган эски кол жазмаларды жакшы окуй алган.

Абу Сайид Магзумга Курманжан датканын конушунда 5 сандыкка топтолгон эски китептердин казынасын көрсөтүшкөн. Сакайган соң кайра Алайдан Самарканга кайткан чагында Абу Сайид беш сандыктын ичинен өзү иликтөөгө эч үлгүрбөгөн бешинчи сандыкты өзү менен ала кетет. Андагы эски вакып-наамаларды иликтеп жатып, Абу Сайид Магзум XVII кылымга таандык документти табат. Бул кагазда самаркандык бир жесир аял өзүнүн менчигиндеги жер тилкесин сопулук тарыкаттардын биринин дервиштеринин жайына соопчулук иретинде белек кылгандыгы тууралуу айтылган.

Мында эскерилген сөздөрдүн арасында Аб-и Рахмат (Об-и Рахмат, б.а. Ырайымдуу-Суу) арыгы жана “Тал-и Расад” (Тол-и Расад, “Обсерватория дөбөсү”, б.а. жылдызкана жайгашкан дөбө) деген жер аталышы учураган. Кийинки топоним жылдызкананын ордун аныктоодо ачкыч сөз болуп калды. Бул топоним унутта калып, алиги жер “Накш-и жахан” (“Дүйнө сүрөтү”) деп аталып калган болчу. Жергиликтүү калайык болсо бул жерде обсерватория болгонун эчак унуткарып, мында ыйык Кырк кыздын (Чил-духтаран) мазары жайгашкан дегенден башка эч нерсе айта алышпаптыр.

Академик В.В.Бартольддун колдоосу жана өтүнүчү менен В.Л.Вяткинге археологиялык казуу жүргүзүү үчүн атайын каражат бөлдүрүлгөн. В.Л.Вяткин мырза 1908—1909-жылдары Тал-и Расад дөңсөөлүү жайында жүргүзгөн казуу иштеринин натыйжасында Улукбектин обсерваториясынын ордун аныктап берген.

Демек, Алымбек датка менен Курманжан датканын чогулткан кол жазма байлыгынын аркасында илимде чоң ачылыш жасалып, Улукбектин жылдызканасынын калдыгы жайгашкан жер азыркы илим үчүн аныкталган.

Медресе курулушуна демөөрчү айымдар

Жогорудагы ар кыл фактыларга кошумчалай кетсек, Ташкендеги орус агартуучусу Фёдор Михайлович Керенский (1837—1912) өзүнүн 1892-жылы орусча жазган макаласында Кокон доорунда кээ бир канышалар жана хандардын жакындары болгон төбөл айымдар медресе курулуштарына демөөрчү болгонун эскерген. (Бул инсан — 1917-жылы Орусияда Убактылуу өкмөттү жетектеген айтылуу Александр Керенскийдин атасы эле).

Фёдор Керенскийдин белгилешинче, Омор хандын энеси Иззат-биби Кокон шаарында “Миң айым” медресесин курдурса, Шералы хандын жубайы жана Кудаяр хандын энеси Аким айым (б.а. Жаркын айым) шаарда эки чоң медресе курдурган.

Расмий кызматы деле болбогон бир катар бай айымдар Маргалаң, Канибадам сыяктуу жерлерде медреселер курдурушкан. Маселен, Канибадамда дамбылда Алимдин кызы Бүбү-Айым (Биби-ойим) курдурган медресе нечендеген кыздарга таалим берген (Надира бегим да алгач ушул жерде таалим алган дешет). 1941-жылы бул медресенин имараты сталиндик абакка айландырылган, кийинчерээк мында медициналык коллеж жайгашкан.

Канибадамдагы эски медреселердин бири. Согд облусу, Тажикстан. 30.10.2013.
Канибадамдагы эски медреселердин бири. Согд облусу, Тажикстан. 30.10.2013.

Бул сыяктуу медреселердин көпчүлүгү (алардын ичинде Аким айым курдургандары да) кийинки доорлордо, анын ичинде атеисттик совет доорунда, ар кыл шарттарда буздурулган. Бирок бул имараттар жөнүндөгү тарыхый булактарда эскерилген мол маалыматтар Кокон хандыгы доорундагы айдың айымдар өздөрүн гана ойлобостон, башкалар да сабаттуу болушу үчүн медресе ачып кам көргөндүгүн тастыктаган баалуу дарекке айланышты.

Демек, чөлкөмдөгү жергиликтүү этностордун гаремдеги Гүлчөтайлар катары шылдыңга кабылган айымдарынын арасынан нечендеген зээндүү, дилгир, билимдүү, өнөрлүү, эрктүү, күрөшчүл инсандар, коомдук жана мамлекеттик ишмерлер, орустун Екатерина Дашкова (1743—1810) айымы сыяктуу сабаттуулуктун демөөрчүлөрү чыгышкан.

Алардын коомдук орчун салымдарын эскертпей туруп Кокон хандыгынын маданий жана социалдык турмушун калыс чагылдыра албайбыз.

Бишкек-Астана-Ташкент: өзгөргөн мамилелер

Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков менен Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёев. 13-декабрь, 2017-жыл

Кыргызстандын өтүп бараткан жылдагы тышкы саясий ишмердиги жакынкы коңшулар жана стратегиялык өнөктөштөр менен болгон карым-катышка бай болду.

Тышкы иштер министри Эрлан Абдылдаев көп жылдан бери солгундап кеткен Өзбекстан менен мамиле түп орду менен жакшырса, экинчи бир кошуна Казакстан менен чоң сыноолорду баштан кечиргенин билдирди.

Ал эми талдоочулардын пикиринде, тышкы саясаттагы мындай өзгөрүүлөр расмий Бишкекке көз каранды болбогон жагдайларга байланыштуу.

Кыргыз-өзбек дипломатиясы

Тышкы иштер министри Эрлан Абдылдаев өтүп бара жаткан 2017-жылы тышкы саясий ишмердүүлүктө Борбор Азия багыты негизги орунда болуп, кошуналар, Орусия жана Кытай сыяктуу стратегиялык өнөктөштөр менен мамилени чыңдоого өзгөчө көңүл бурулганын билдирди.

Эрлан Абдылдаев быйыл Өзбекстан менен көп жылдан бери солгундап кеткен мамиле жакшырып, бир катар маанилүү макулдашууларга жетишилгенин билдирди:

- Биз үчүн тышкы саясий ишмердиктеги негизги мамиле Борбор Азия багыты болуп саналат. Быйыл бул багытта Өзбекстан менен мамиледе тарыхый бурулуш болду. Биз буга чейин такталган мамлекеттик чек аранын 85 пайызын бекиткен келишимге кол койдук. Келишим күчүнө кирди. Мындан сырткары биз өткөн үч-төрт айдын аралыгында Өзбекстан менен кырктан ашуун ар түрдүү макулдашууларга жана келишимдерге кол койдук.

Ошол эле кезде тышкы иштер министри Эрлан Абдылдаев кыска убакытта Кыргызстан менен Өзбекстандын ортосундагы соода жүгүртүүнүн көлөмү 280 миллион долларга жеткенин белгиледи.

Өзбекстандык "ДжиЭм Өзбекистан" компаниясы Ravon автоунаасынын Isuzu автобустарынын төрт түрүн Кыргызстанда чыгара баштай турган болду. Автоунааларды куроо заводдору Ошто, Бишкекте жана Кара-Балтада курулмакчы.

Бишкектен көз каранды болбогон жагдай

Бирок саясат таануучу Орозбек Молдалиев мамиленин жылышын Бишкектен көз каранды болбогон жагдайлар менен байланыштырды:

- "Кошуналар менен мамиле жакшы болду" деп аны өзүбүзгө ыйгарып жатабыз. Бирок бул жерде маселе башка жакта. Анткени Өзбекстанда президент алмашты эле. Жаңы келген мамлекет башчысы "келгиле мамилени оңдойлу" деп чыкты. Ошонун негизинде эки тараптуу мамиле оңоло баштады. Болбосо, кыргыз-өзбек чек арасынын 85 пайызы такталып, аныкталганына көп жыл болгон. Ал жактын мурдагы президенти гана кол койбой жаткан болчу. Эми биздин акыбалыбыздын кандай экени Казакстан менен болгон соңку маселеде көрүндү. Биз бул регионалдык саясатта объектибизби же субъектибизби деген маселе бар. Анткени бизде аларга таасир эте ала турган рычагдар дээрлик жокко эсе.

Казакстандын "сыноосу"

Мындан сырткары тышкы иштер министри Эрлан Абдылдаев чек арадагы чектөөлөргө байланыштуу өткөн эки айда Кыргызстандын Казакстан менен болгон мамилеси чоң сыноого дуушар болгонун кошумчалады.

Эрлан Абдылдаев
Эрлан Абдылдаев

Жаңы президенттин кызматка киришүүсү менен эки ортодогу келишпестик жөнгө салынганын айткан министр Эрлан Абдылдаев Кыргызстан мындан ары түзүлгөн кырдаалдан сабак алуу үчүн башка багыттарды жана рынокторду өздөштүрүшү керек экенин белгиледи:

- Бул жерде транспорттук жана соода жолдорубузду диверсификациялоо маселеси турат. Анткени бизге кайсы өлкөлөрдөн жүк келип, каякка кайсы тарап аркылуу кайра кетет деген маселе бар. Биз муну дайыма эске алышыбыз керек. Бул бизге эң чоң сабак болушу кажет. Бир гана мамлекетке көз каранды болуп калбаш үчүн биз сабак алышыбыз зарыл. Өткөндө биздин президент Казакстанга расмий сапар менен барганда эки тараптуу жакшы сүйлөшүүлөр болду. Ага ылайык, алдыдагы кызматташтык туурасында бир топ жакшы жыйынтыктарга жетиштик. "Жол картасын" дагы бир сыйра карап чыктык.

Ортомчулар "оюндан" чыгабы?

Кыргызстандык саясатчылар арасында Бишкек эки коңшу менен бирдей мамилени жогорку деңгээлде кармашы керек деген пикирлер үстөмдүк кылып келет.

Эки тараптуу мамиле оңдолуп, кызматташтык жолго коюла баштаган учурда биз Өзбекстанга электр энергиясын жана сууну берүүнү калыбына келтирсек, Өзбекстан бизге газ берсе, ортодогу айрым бир ортомчулар "оюндан" чыгат эле.
Абай Алымкулов

Логистика боюнча адис, экономист Абай Алымкулов карым-катнаштын салтуу багыттарын калыбына келтирип, эки ортодогу ортомчуларды "оюндан" чыгарууга маани берүү зарыл экенин айтты:

- Бизде илгертен келе жаткан суу-энергетикалык баланс бар болчу. Анткени биздеги 90 пайыздык суу-энергетикалык потенциал Өзбекстандын муктаждыктарын камтууга багытталчу. Анын ордуна Өзбекстан бизге газ берчү. Кийин мындай алака-катыш токтоп калган эле. Азыр эки тараптуу мамиле оңдолуп, кызматташтык жолго коюла баштаган учурда биз Өзбекстанга электр энергиясын жана сууну берүүнү калыбына келтирсек, Өзбекстан бизге газ берсе, ортодогу айрым бир ортомчулар "оюндан" чыгат эле. Анткени Өзбекстан жайкысын газдан электр энергиясын алат. Ал аябай кымбатка түшөт. Ал эми мурда калыптанган алака-катыш боюнча иш алып барсак, аларга дагы бизге дагы ыңгайлуу болмок.

Кыргызстан 2014-жылдан бери өзбек газын Орусиянын "Газпром" компаниясынын ортомчулугу менен алып келет. Ага чейин кыргыз-өзбек мамилесинин начарлыгынан улам, Өзбекстан Кыргызстанга жаратылыш газын берүүнү айрым учурларда үзгүлтүккө учуратып келген.

Буга чейин Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиеёв Астанага келгенде Борбор Азиядагы кошуна өлкөлөр менен ынтымакты чыңдап, эки тараптуу жана аймактык кызматташтыкты күчөтүүнүн тарапкери экенин билдирген. Анын мындай кайрылуусун Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаев дагы колдоп чыккан болчу.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бухарада мечиттер Жаңы жылга акча чогултту

Өзбекстан

Бухарада мечиттерди Жаңы жылдык жасалга үчүн бир нече миллион сум чогултууга милдеттендиришти.

Жаңы жыл алдында Өзбекстандын Бухара облусунун жана Бухара шаарынын акимиаттары жеке ишкерлер менен коомдук уюмдардан шаарды кооздоого акча чогултушкан.

Бул үчүн шаардагы жүздөн ашуун мечиттен 30 миллион сум топтоп берүүнү талап кылышкан.

Бул тууралуу Бухарадагы мечиттердин биринин чарбалык жумушчусу «Азаттыктын» өзбек кызматына маалымдаган. Ал шаар бийлиги жергиликтүү 25 мечиттен майрамдык жасалгаларды сатып алуу үчүн 30 миллион сум топтоону талап кылганын айтып берген.

Нооруз элдик-салттык майрамбы же динийби?

Нооруз элдик-салттык майрамбы же динийби?

Дин чөйрөсүндө Ноорузду майрамдоо керекпи же жокпу деген суроолор кызуу талкууланып келет. "Азаттык" мына ушул маселенин тегерегинде талкуу уюштурду.

Атын атагысы келбеген мэриянын кызматкери «бардык жергиликтүү уюмдар, анын ичинде диний мекемелер да шаарды кооздоого өз эрки менен акча берип жатканын» билдирген.

Бухаранын акиминин орун басары жергиликтүү уюмдар өздөрү колдон келишинче жардам берип жатышат деген.

- Бухара илгертеден зыяратка чыгууга ылайыктуу жер. Бир дагы диний ишмер ыйык жерлерде кайрымдуулук үчүн калтырылган акчаны алып, аны шаарды майрамга карата кооздоо үчүн коротууга каршы болгон жок.

Ташкенттин башкы имамы ​Шермурад Тогай буга көз карашы түз экенин айтты:

- Мен имам болуп турганда эч ким, эч качан балаты майрамы үчүн акча сураган эмес. Бухаранын мечиттери майрам алдында шаарды көрктөндүрүү үчүн садага берсе, мындан жамандык издеп кереги жок. Биздин пайгамбар тарсаларга, иудейлерге жардам берген. Эгерде христандар менен иудейлердин майрамы болуп жатса, биздин дин мусулмандарга аларды куттуктоого уруксат берет. Шарият буга тыюу салбайт. Ким жардам бергиси келсе берсин. Биз аны тыя албайбыз.

Өзбекстандын башка аймактарында мечиттерден Жаңы жылдык жасалга үчүн акча талап кылуу фактылары катталган жок.

Бирок, Хорезм, Сурхандарыя жана Фергана облусундагы айрым жеке ишкерлер алардан майрам үчүн акча чогултулганын айтышкан.

Ферганадагы ишкер жергиликтүү бийлик жетим балдар үйүнө «өз эрки менен» белек сатып берүүгө мажбурлап жатканын маалымдаган.

Кыргызстанда «Жаңы жыл - мусулмандардын майрамы эмес» деп, социалдык тармактарда балатыдан жана Аяз атадан баш тартууга үндөп, өкмөттүк деңгээлде майрамга тыюу салуу демилгесин көтөргөндөр бар.

Былтыр Бишкекте 14-февралда белгиленүүчү Валентин күнүнө дагы каршылык билдирип, шаардагы майрамдык мааракелерге жолтоо болгондор чыккан. Ал эми расмий дин өкүлдөрү Кыргызстан - көп улуттуу, байистүү коомдон турганын белгилеп келишет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Сыдыков: Кыргыз-өзбек алакасында бурулуш болду

Кыргызстандын Өзбекстандагы элчиси Данияр Сыдыков.

Кыргызстандын Өзбекстандагы элчиси Данияр Сыдыков эки өлкөнүн алака-катышы боюнча "Азаттыктын" суроолоруна жооп берди.

"Азаттык": Сиз буга чейин "кыргыз-өзбек алакасы жаңы нукка түштү" деп билдирдиңиз эле. Узап бараткан 2017-жыл кыргыз-өзбек алака-катышы үчүн коомчулук, карапайым эл күткөн үзүрлүү жылдан болду окшойт. Эң башкы жетишкендик деп сиз эмнелерди атайт элеңиз?

Данияр Сыдыков: Бул жыл эки мамлекеттин алака-катышы үчүн чынында эле тарыхый жылдардан болду. Эң башкы, негизги маселе - чек ара маселесинде жылыш болуп, чек аранын 85 пайызы макулдашылып, келишимге кол коюлушу - бул аябай чоң жетишкендик.

Эки өлкөнүн мамлекет башчылары ушул жылдын ичинде эле алты ирет жолукту. Бул зор нерсе. Диалог, тыгыз байланыштын натыйжасында кабыл алынган чечимдерге күбө болуп турабыз. Дипломат болуп иштегениме көп эле болду, бирок үч айдын ичинде эки өлкөнүн жетекчилери бири-бирине мамлекеттик сапар менен барганы эсимде жок.

Сооронбай Жээнбеков менен Шавкат Мирзиёев. Ташкент, 13-декабрь, 2017-жыл.
Сооронбай Жээнбеков менен Шавкат Мирзиёев. Ташкент, 13-декабрь, 2017-жыл.

Жаңы президентибиз Сооронбай Шарипович биринчи расмий иш сапарын Өзбекстанда өткөргөнү да чоң саясий иш-чара болду. Ушул сапарлардын алкагында 42 документке, келишимдерге кол коюлду. Бул эки өлкөнүн ортосундагы мамилени дагы жакындатат. Эки тараптын Камбар-Ата-1 ГЭСи боюнча да бир ойго келгени, темир жол боюнча да Кытай, Кыргызстан менен Өзбекстан орток пикир табышканы - чоң жетишкендик.

"Азаттык": Темир жол боюнча Ташкентте жаңы эле үч тараптуу жолугушуу өттү. Анда долбоорду ишке ашыруу мөөнөттөрү такталганы маалымдалды. Ушул тууралуу учкай айта кетесизби, кандай этап менен жүрөт, кийинки иш-чаралар кандай болот?

Данияр Сыдыков: 25-27-декабрда Ташкент шаарында үч тараптуу жолугушуу өттү. Кыргызстандын делегациясын транспорт жана жолдор мниистри Жамшитбек Калилов жетектеп барып келди. Үч тарап практикалык кадамдарга өттү, жолдун багытын аныктоо, каражат маселеси, техникалык-экономикалык негиздеме боюнча так мөөнөттөрдү коюшту, бир пикирге келишти. Чыныгы практикалык кадамдар эми баштала турган болду. Буюрса биз анын жыйынтыгына 2018-жылы күбө болобуз.

"Азаттык": Кыргызстан темир жол мүмкүн болушунча эл жашаган аймактарды көбүрөөк аралап өтө турган өз вариантын сунуш кылып келгени белгилүү. Бишкектин сунуштары эске алынабы?

Иллюстрациялык сүрөт.
Иллюстрациялык сүрөт.

Данияр Сыдыков: Ушул жерден баса белгилей кете турган жагдай - эки өлкөнүн президенттеринин сүйлөшүүлөрүндө Өзбекстан Кыргызстандын сунушун, Кыргызстандын позициясын толугу менен колдоп жатат. Биздин сунуштарыбыздын баарына колдоо көрсөтүп жатат. Биздин негизги максат - темир жол инфраструктурасын өнүктүрүү. Бул сөзсүз түрдө соода-экономикалык абалыбызга, ички саясатыбызга, маданий-гуманитардык жакка да чоң салым кошот деп эсептеп, Кыргызстанды мүмкүн болушунча көбүрөөк аралай турган, региондорго көбүрөөк бара турган, негизи элге шарт түзүп бере турган вариантты сунуш кылып жатабыз. Ушул боюнча да пикир алмашуу болду. Чечимдерди азырынча толук айта албайм, иш жүрүп жатат. Эң башкысы - Кыргызстандын кызыкчылыгы эске алынып жатат.

"Чечимдер кагазда калбайт"

"Азаттык": Сентябрь айында Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёев Бишкекке келгенде Камбар-Ата-1 ГЭСи боюнча келишимге кол коюлду эле. Ошондон бери бул долбоорго байланыштуу кандай жылыштар болду?

Данияр Сыдыков: Бул боюнча да практикалык кадамдар ташталды. Сооронбай Шариповичтин биринчи расмий иш сапарынын алдында эки өлкөнүн жумушчу тобу түзүлүп, биринчи жолугушуусу болгон. Күн тартиби, биргелишип жасай турган кадамдар аныкталган. Чечим кагазда калбай, аны жүзөгө ашыруу аракеттери болуп жатат.

"Азаттык": Кыргыз коомчулугу Өзбекстан менен алака-катыштын оңолушун кубаттап жатканы белгилүү. Бирок ошол эле учурда айрым бир маселелер, мисалы, Орто-Токой суу сактагычын башкаруу, Ысык-Көлдө төрт пансионаттын кайра Ташкентке берилиши боюнча ар кандай сөздөр айтылып жатат. Парламентте суу сактагыч боюнча келишим каралып жатканда "документ чийки, башкаруу кимде экени так жазылган эмес" деген пикирлер да айтылды. Окурман, угармандарыбызга түшүнүктүү болушу үчүн, ушул жерден так маалымат бере кетесизби?

Данияр Сыдыков: Орто-Токой суу сактагычын 25 жылдан бери Өзбекстан колдонуп келген, алардын балансында турган. Ал суунун 90дон ашык пайызын колдонот. Жаңы келишим боюнча Өзбекстан суу сактагычты пайдаланганы үчүн каражат бөлүшү дагы каралат. Суу сактагыч өзүбүздүн балансыбызга өтөт, биздин укук коргоо органдарыбыз карайт. Негизи биздин кызыкчылыгыбыз толук эске алынды деп айтсам жаңылышпайм.

Бүгүнкү күндө Кыргызстан менен Өзбекстандын ортосундагы мамиленин өзгөрүп жатканын өзүңүздөр көрүп жатасыздар да. Ушул динамиканы колдоо максатында жана туристтик тармакка да жакшы пайда алып келе турган жакшы чечимдер болуп жатат. Төрт пансионатта иштегендердин 80 пайызы биздин жергиликтүү тургундар болот. Өзбекстанга пансионаттарга инвестиция салуу, үч-төрт жылдыздуу санаторий, мейманкана деңгээлине чейин көтөрүү боюнча талап коюлуп жатат. Негизинен жер ижарага гана берилип жатат.

Өзбекстанга өтчү пансионаттардын абалы
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:16 0:00

"Ташкент-Балыкчы поезди майдан тарта каттайт"

"Азаттык": "Жайында Ташкенттен Балыкчыга поезд каттай баштайт" деп маалымдалды эле. Бирок бул кийинки жылга калганы белгилүү болду. Себебин айтып бересизби?

Данияр Сыдыков: Биз туристтик тармакта биз чоң кадамдарды жасадык. Өзбекстанга Кыргызстандан эки жолу делегация барып, чоң эл аралык көргөзмөлөргө катышкан жана анда жакшы келишимдерге кол коюлган. Жалпысынан туроператорлор ортосунда 500дөн ашык, баасы алты миллион доллардын тегерегиндеги келишим түзүлгөн. Жыйынтыктарын көрүп жатабыз.

Өзбекстан аба жолдорунун Бишкек-Ташкент каттамында жүргөн учагы. Архивдик сүрөт.
Өзбекстан аба жолдорунун Бишкек-Ташкент каттамында жүргөн учагы. Архивдик сүрөт.

Июль айында Ташкент-Ысык-Көл аба каттамы ачылган жана эки айдын ичинде Өзбекстандын миңден ашык турист келди. Ушул каттамды эмдиги жылы да уюштуруу боюнча эки тарап макулдашкан. Сооронбай Шариповичтин расмий иш сапарынын алкагында Ташкенттен Ысык-Көлгө Бишкек аркылуу поезд жүргүзүү маселеси сүйлөшүлдү жана ишке аша турган болду. Эки тарап бир макулдашты. Кудай буюрса, май айынан баштап поезддер каттай баштайт. Бул биз үчүн дагы жакшы шарт болуп жатат.

"Азаттык": Соода-экономикалык алака-катыштын көрсөткүчү, экспорт-импорт тууралуу маалымат бере кетсизби?

Данияр Сыдыков: Эки өлкөнүн соода жүгүртүүсүнүн деңгээли былтыр 150 миллион доллардын тегерегинде болгон. Быйыл болсо 260 миллион доллар деп эсепетеп жатабыз, эки эсе көбөйдү десек туура болот. Анан кийинки жылга соода жүгүртүүнүн көлөмүн 500 миллионго жеткирүү боюнча дымактуу пландарыбыз бар.

Бизден Өзбекстанга травертин, цемент, көмүр, бал, эт, сүт, картошка, пияз, сабиз, минералдык суу экспорттойбуз, ал кыйла көбөйүп жатат. Өзбекстандан болсо бизге айыл чарба техникасы келе баштады. 25-декабрда өзбек унааларынын көргөзмөсү өттү, унаалар да кире баштады, жер семирткич, бизге керектүү өндүрүмдөр кире баштады. Эки мамлекеттин ортосунда экспорт менен импортко эле эмес, Кыргызстанда заводдорду, цехтерди, биргелешкен ишканаларды ачууга да мүмкүнчүлүктөр түзүлдү. Өзбекстандан Кыргызстанга инвестиция келери да жаңылык. Ошто, Кара-Балтада, Бишкекте да машина, автобус кураштыра турган заводдор ачылат, жумуш орундары түзүлөт.

"Аймактарда ынтымак дагы бекемдейт"

"Азаттык": Былтыр-быйыл эки өлкөнүн чек арасына жакын жайгашкан аймактардын ынтымагын бекемдөө боюнча иш-чаралар өттү эле. Бул саамалык келе жаткан жылы да уланабы? Дагы кандай саамалыктар болот, айта кетесизби?

Данияр Сыдыков: Эки мамлекеттин жанаша турган облустарынын кызматташтыгы башка деңгээлге көтөрүлдү деп айтсам жаңылышпайм. Жакшы укуктук база да түзүлгөн, керектүү меморандумдарга кол коюлган. Ош мамлекеттик университети менен Анжиян мамлекеттик университетинин ортосундагы келишим иштеп, кызматташтык бекемделип жатат. 2017-2019-жылдарга белгиленген "жол картасына" кол коюлган. Ошондой эле чектешкен облустардын ортосунда кеңеш да түзүлгөн, бул акимдердин, губернаторлордун кеңеши. Бул эки өлкөнүн өкмөт башчыларына караштуу болот. Ошондой эле Бишкек-Ташкент, Баткен-Фергана кызматташтыгы боюнча да келишимге кол коюлган. Бул биздин элибизге дагы чоң шарт болуп эсептелет. Азыр чек аралардан күн сайын 10-12 миң адам ары-бери каттай турган шарт түзүлдү. Буюрса, 2018-жылы буга чейин кол коюлган келишимдердин, кабыл алынган документтердин үзүрүн, жыйынтыгын толук көрө турган учур болот. Бул жактан пландарыбыз абдан чоң.

2018-жылы эки өлкөнүн ортосунда дипломатиялык алака-катыш башталганына 25 жыл толот. Буга байланыштуу да бир топ иш-чаралар болот. Маданий алака-катышты бекемдөөгө басым жасалат. Өзбекстанда Кыргызстандын маданий күндөрүн өткөрөбүз. Биздин белгилүү тарыхый инсаныбыз Чыңгыз Айтматовдун 90 жылдыгы болот эмеспи, мааракелик иш-чараларды Өзбекстанда да өткөрүү пландары бар.

"Азаттык": Маегиңизге ырахмат, ийгилик каалайбыз.

Данияр Сыдыков: Сиздерге да рахмат. Кыргызстаныбыздын асманы ар дайым ачык болуп, элибиздин досторкону дайыма жайылып турсун.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Темир жол: "тарыхый долбоорго" бир кадам

Кыргызстандагы темир жол.

Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолун куруу долбоорун аткаруунун мөөнөттөрү такталды. Ага ылайык, темир жолдун багыты эмдиги жылы апрель айында аныкталмакчы.

Бул долбоор тууралуу соңку 20 жылдан ашуун убакыттан бери сөз болгону менен түрдүү себептерден улам ишке ашпай келген. Расмий Бишкек темир жол боюнча Кытайдыкынан кескин айырмаланган өз долбоорун да сунуш кылып келгени белгилүү.

Өзбекстандын Ташкент шаарында 25-27-декабрь күндөрү темир жол долбоору боюнча үч тараптуу жолугушуу болуп өттү. Кыргызстандан делегацияны транспорт жана жолдор министри Жамшитбек Калиев баштап барды.

Кыргызстандын Өзбекстандагы элчиси Данияр Сыдыков "Азаттык" менен болгон маегинде долбоордун мөөнөттөрүн аныктоо, каржылоо маселесин чечүү жана техникалык-экономикалык негиздемени иштеп чыгуу боюнча чечимдер кабыл алынганын кабарлады.

Кийинки жолугушуу апрель айына белгиленди жана анда жолдун багыты аныкталмакчы. Элчи расмий Ташкент долбоор боюнча Кыргызстандын сунуштарын колдоп жатканын билдирди.

Данияр Сыдыков.
Данияр Сыдыков.

- Эки өлкөнүн президенттеринин сүйлөшүүсүндө Өзбекстандын президенти Кыргызстандын сунушун, позициясын толук колдоп жатат. Биз кандай сунуш кылсак дагы өзбек тарап колдоо көрсөтүүдө. Биздин негизги максат - темир жол инфраструктурасын өнүктүрүү. Бул сөзсүз түрдө соода-экономикалык абалыбызга, ички саясатыбызга, маданий-гуманитардык жакка да чоң салым кошот деп эсептеп, Кыргызстанды мүмкүн болушунча көбүрөөк аралай турган, региондорго көбүрөөк бара турган, элге негизи шарт түзүп бере турган вариантты сунуш кылып жатабыз. Ушул боюнча да пикир алмашуу болду. Чечимдерди азырынча толук айта албайм, иш жүрүп жатат. Эң башкысы - Кыргызстандын кызыкчылыгы эске алынып жатат.

Ушул айдын башында, өзбек жана кыргыз президенттеринин Ташкенттеги жолугушуусунда бул темир жол долбоору "тарыхый долбоор" экени айтылган жана тараптар анын курулушун тездетүүнү макулдашкан.

Жогорку Кеңештеги Транспорт, коммуникациялар, архитектура жана курулуш комитетинин мүчөсү, "Ата Мекен" фракциясынын депутаты Эмил Токтошев парламентте да сунуштар берилерин билдирди: ​

Эмил Токтошев.
Эмил Токтошев.

- Бул Кыргызстан үчүн өтө чоң стратегиялык мааниси бар долбоор. Бул бизге керектүү нерсе. Мүмкүн болушунча эл жашаган аймактарды көбүрөөк аралап өтсө, экономикага ошончо пайдасы тиет. Биз азырынча картаны көрө элекпиз, келишимди окуй элекпиз. Парламентке келгенде да кошумчабызды, сунушубузду айтабыз.

Ал арада Ат-Башы районунун Кытай менен чектешкен айылдарында "темир жол өтөт" деген жердеги там-таш, үлүш жерге байланыштуу бир катар суроолор пайда болду. Облустагы өкмөт өкүлү Аманбай Кайыпов темир жолдун курулушун жергиликтүү эл чыдамсыздык менен күтүп жатканын билдирди:

- Темир жолдун курулушун жергиликтүү элдин баары эле колдоп жатат. Бул жерде эч кандай маселе болбойт. Бул жол салынса келечекте облустун өнүгүшүнө чоң көмөк болот, күч берет. Жумуш орундары түзүлөт. Мына, Бишкек-Торугарт жолу бүттү. Эгер ал жерден темир жол өтсө, ошондой эле логистикалык борбор курулса элибиз ошол жерде иштейт, жумуш орундары болот, өздөрүнүн өндүрүмүн сатышат. Кытайга этибизди, сүтүбүздү, балыбызды, суубузду экспорттосок болот. Азыр эми кайсы жерде туннел болот, кайсы жерден айыл аралап өтөт - ал тууралуу азыр мына сүйлөшүүлөр жүрүп жатат.

Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолун куруу тууралуу 20 жылдай убактан бери эле сөз болуп, бирок орток пикир табылбай келген.

2002-жылы Бээжин жолдун техникалык-экономикалык негиздемесин тактап, багытын аныктаган. Анда жол Торугарт аркылуу Арпа жайлоосуна түшүп, Өзгөн районунан Кара-Сууга барып, андан ары Өзбекстанга өтмөк. Узундугу 268 чакырым деп эсептелген жана анда 95 көпүрө, жалпы узундугу 50 чакырымга чамалаган 48 туннел салынышы керек болчу.

Кыргызстандын мурдагы президенти Алмазбек Атамбаев ошол учурда "Кыргыз темир жолу" ишканасын жетектеп турган Аргынбек Малабаев менен Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолунун багытын талкуулап жаткан учур. 7-январь, 2015-жыл.
Кыргызстандын мурдагы президенти Алмазбек Атамбаев ошол учурда "Кыргыз темир жолу" ишканасын жетектеп турган Аргынбек Малабаев менен Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолунун багытын талкуулап жаткан учур. 7-январь, 2015-жыл.

2012-жылы Кыргызстан темир жол боюнча өз долбоорун даярдаган. Ага ылайык жол Торугарттан Ат-Башыга түшүп, андан Ак-Талааны аралап өтүп, Тогуз-Тородон Сузакка жетип, анан Өзбекстанга өтмөк. Кыргыз тараптын варианты боюнча жол узарып, 380 чакырым болмок. Бирок тоолорду тешүү, көпүрө салуу кыйла азайгандыктан курулуш баасы арзан болот деп айтылган.

Эки жыл мурун расмий Бишкек дагы башка вариантты сунуш кылган жана анда "чыгым кыйла азаят" деп ишендирген.

Буга чейин жолдун курулушун каржылоо маселеси чоң талкуу жараткан жана долбоордун болжолдуу баасы эки миллиард долларга бааланган. Кытай тарап жол үчүн кен байлыктарын сураганы тууралуу да маалыматтар чыккан.

Кыргыз бийлиги болсо буга чейин жол куруунун эки ыкмасын сунуш кылып келген. Анын бири концессия, экинчиси биргелешкен ишкана куруу болчу. Кыргызстан Кытай тарап концессияга көнгөнүн, тактап айтканда, жолду кайсы бир чет өлкөлүк жеке компаниянын каражатына куруп, ал өзүн актагандан кийин кыргыз тарапка өткөрүп берүү ыкмасына макул болгону маалымдалган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Тажик жоочусу Ирак түрмөсүнөн табылды

Ахтам Олимовдун ата-энеси.

“Ислам мамлекети” террордук уюмунун мүчөсү катары айыпталган тажикстандык жихадчы Ахтам Олимов Ирактын түрмөсүндө экенин Дүйшөмбүдө жашаган ата-энеси жакында эле билди.

“Мен Ирактамын, аман-эсенмин. Баарыңарга салам” деген эки ооз сөз жазылган тил катты Ирактын түрмөсүндө жаткан Ахтам Олимов мекениндеги ата-энесине жиберген. Катты Тажикстанга Эл аралык Кызыл Чырым комитетинин өкүлдөрү жеткиришкен. Ирактан күтүлбөгөн кабар Дүйшөмбүдөгү ата-энеси уулунан дээрлик үмүт үзгөн маалда келди.

Өз мекенинде Ахтам Олимов “Ислам мамлекети” террордук уюмунун мүчөсү катары айыпталган. Анын атасы Юсуф Олимовдун сөзүнө караганда, уулу 2013-жылы Орусияга кеткен бойдон дайын-дарегин билгизбептир.

2014-жылы сентябрь айында Ирактын телеканалы Тажикстандын жараны Ахтам Олимов кармалып, суракка алынып жатканы тууралуу берүү даярдап көрсөткөн.

"Ал видео көп узабай эле социалдык тармактарга тарады. Биз ошондо Ахтам Иракта "Ислам мамлекетинин" катарында экенин билдик. "Уулумду алып келгенге жардам бергиле" деп бийликке кайрылдым. Бирок Ахтам кайда экенин так аныктоо мүмкүн эместигин, анткени Иракта Тажикстандын дипломатиялык өкүлчүлүгү жоктугун айтышкан" - дейт Юсуф Олимов "Азаттыктын" тажик кызматына берген комментарийинде.

Ахтам Олимовдун абактан жазган каты.
Ахтам Олимовдун абактан жазган каты.

Олимовдун ата-энеси кайра Кызыл Чырым уюму аркылуу алыскы абактагы уулуна кат жиберип, эми анын жообун күтүп жаткан чагы.

“Биз уулубуздан кат-кабар келеринен үмүт үзгөнбүз. "Иракта “Ислам мамлекети” тобунун кармалган мүчөлөрүн дароо эле өлтүрүп салышат" деп көп эле кишилер айтышкан. Кызыл Чырым уюмунун өкүлдөрү Ахтамдын катын бергенде биз көргөн көзүбүзгө ишене албай кубандык. Алар Ирактагы түрмөлөрдүн бирин текшерип жүргөндө уулубузду кезиктиргенин айтышты. Бизге эми эң башкысы анын аман-эсен экени – дейт жихадчынын атасы.

Эми Олимовдордо уулу Тажикстанга экстрадицияланып, калган жазасын өз мекенинде өтөйбү деген үмүттүн учкуну тутанды. Тажик бийлиги болсо Ирактан ушуга чейин кылмышка шектүү бир дагы киши экстрадицияланбаганын билдирет. Анткени эки өлкөнүн ортосунда абактагыларды алмашуу жөнүндө келишим түзүлгөн эмес.

Коңшу өлкөнүн атайын кызматтарынын маалыматы боюнча, Ирак менен Сириянын стратегиялык маанилүү аймактарында жүргөн куралдуу кармаштарда тажик жихадчылардын 60% курман болгон.

Нью-Йоркто жайгашкан "Soufan Group" аналитикалык борборунун баяндамасында ушул жайда эле 700дөй тажикстандык согушкерлер Сирия менен Иракта жүргөнү белгиленет. Бирок алардын көбүнүн тагдыры белгисиз. Чалгын жана коопсуздук менен алектенген борбордун маалыматына караганда, 2016-жылдын июлуна чейин 1600дөй тажик жихадчылары "Ислам мамлекетинин" катарында согушкан. Жүздөн ашууну өз мекенине кайтып келген.

Баяндаманын авторлору "Ислам мамлекети" террордук тобунун мүчөлөрүнүн көбүнүн тагдыры Мосул менен Раккадагы аскердик операциялардан кийин дайынсыз экенин белгилешет.

Алардын айрымдары Ооганстандагы жана башка жерлердеги куралдуу топторго кошулуп кетишкени тууралуу маалымат бар. Ооган коопсуздук күчтөрү Фарьяб, Сари-Пул, Саманган, Баглан, Кундуз, Тахар жана Бадахшан провинцияларында жана өлкөнүн чыгыш ыптасында "Ислам мамлекетине" кирген "Улуу Хорасан" тобунан түнөк табышканын белгилешет. Жогорудагы аймактарда террористтик уюмдар атайын машыгуу борборлорун түзүп, анда согушкерлер ар кандай даярдыктан өтүшөт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өзбек өкмөтү мигранттарды ортомчуларга табыштайт

Иллюстрация

Өзбек өкмөтү жеке ортомчу ишканаларга мигранттарды чет жакка ишке жөнөтүүгө уруксат берет. Башкы эмгек рыногу болгон Орусия менен өзбек өкмөтү мурдатан мигранттарды жумушка орноштуруу боюнча эки тараптуу келишим түзгөн.

Өзбекстанда буга чейин жарандарды чет өлкөгө Эмгек министрлиги жана ага караштуу Тышкы эмгек миграциясы боюнча агенттик гана жөнөтүп келген. Бул боюнча жеке ишканалар мурдатан болсо да аларга расмий уруксат берилчү эмес. Жаңы мыйзамдагы өзгөртүүлөр тууралуу эмгек министринин орун басары Баходир Низомов мындай деди:

- Биз монополист болуп келгенбиз. Эми «Тышкы эмгек миграциясы» боюнча мыйзамга сунуш кылынган өзгөртүүлөрдө адамдарды Орусияда жана башка чет мамлекеттерде жумушка орноштурууну жеке агенттиктерге берүү жагы каралган. Министрлик мурдатан жеке агенттиктердин ишин тескеген «Рекрутинг жана рекрутинг ишмердүүлүгү» боюнча мыйзамга дагы өзгөртүүлөрдү сунуш кылган.

Бул мыйзамдар кабыл алынса, өзбекстандыктарды чет жакта жумушка орноштурууну каалаган ортомчулар Эмгек министрлигинен атайын лицензия алышы керек болот.

Миллиондогон өзбекстандык эмгек мигранттары үчүн Орусия - башкы жумуш рыногу. Апрелде Өзбекстан Орусия менен мигранттарды жумушка орноштуруу боюнча келишим кабыл алган. Келишим боюнча өзбек өкмөтү мигранттарды орус тили, кесип жагынан даярдап, медициналык текшерүүдөн өткөрөт. Ал эми орус тарап болсо өзбекстандык мигранттардын Орусияда мыйзамдуу жумушка орношуусун, ошондой эле медициналык, социалдык камсыздоо жана пенсия маселелерин көзөмөлдөшү керек болот.

Москвадагы журналист Умид Бобоматов иш жүзүндө өкмөт аркылуу Орусияга ишке келген мигранттар «мыйзамдуу кулчулукка» түшүп жатышат деген ойдо.

Умид Бобоматов.
Умид Бобоматов.

- Орусиянын бир катар облустарына Өзбекстандан жумушчу күчтү атайын алып келген учурлар бар. Мындай өкмөт аркылуу келген өзбекстандыктардын көбү аз айлыкка нааразы. Ооба, чоң өндүрүшкө келген мигранттарга тамак-аш, жатакана берилген, эмгек келишимин түзүшкөн. Бирок аларга 20-25 миң рублдин тегерегинде гана айлык төлөнөт. Алар мигрантка кеткен бардык чыгымды ошол маянадан кайра эле өндүрүп алып жатышат. Андан тышкары документтерин алып коюшат, көчөгө чыгууга уруксат жок. Мигранттардын көбү иш саатынын көптүгүнө, жумуштун оордугуна, айлыктын аздыгына нааразы болуп, «кулчулукка түшүп калдык» деп арызданып кайрылып жатат.

Бобоматов өзбек өкмөтү ортомчу агенттиктердин мүмкүнчүлүктөрүн мыйзам чегинде кеңейтсе, ортодо мигранттар гана жапа чегет деген ойдо.

- Ортомчу агенттиктер өзбекстандык мигранттардын абалын оорлотот. Азыртадан ортомчулар менен келип алып, эмгек келишимин жана маянасын кимден аларын билбей, талаада калган мигранттар көп. Өкмөттүк мекемелер өз милдеттерин ортомчуларга жүктөп коюшат, ортомчулар болсо мигранттардын эсебинен пайда көрө башташат. Ортодо мигранттар эле жабыр тартат.

Укук коргоочу Валентина Чупик өзбек мигранттарын өкмөттүк деңгээлде жана ортомчулар аркылуу жумушка орноштуруу схемалары коррупцияга эле жол ачат деп эсептейт. Анын айтымында, Орусияда жумуш берүүчүлөр өзбек мигранттарын орус-өзбек өкмөттөрүнүн келишиминде көрсөтүлгөн шартта жумушка алууга даяр эмес.

Валентина Чупик.
Валентина Чупик.

- Бул мамлекеттик органдарда коррупцияны өркүндөтөт. Адамдардан чет жакка жумушка кетирүү үчүн акча сурай башташат. Бул жерде мамлекет жарандарынан акча алалбайт, бирок ортомчу ишканалар аркылуу алууга шарт түзүлөт. Орусиядагы Сахарово сыяктуу миграциялык борборлор ачыла баштайт. Ал эми Орусияда болсо жумуш берүүчүлөр алардын баарын мыйзамдуу ишке алып, салыгын төлөп, социалдык жана медициналык жактан камсыздоого даяр эмес. Чындыгында "10 миң мигрантты жөнөттү" деп жатышат. Бул миллиондогон өзбек мигранттарын эске алганда болбогон эле нерсе. Башкысы - өкмөт аркылуу келген бул мигранттар мыйзамдуу болуп, калгандары мыйзамсыз мигранттардын катарына кирип калбаса болду.

Орусиянын ИИМнин маалыматы боюнча быйыл январь-ноябрь айларында 3,1 миллион өзбекстандык мигрант каттоого алынган. Быйыл тогуз айда алар Өзбекстанга 2,6 миллиард доллар каражат которгон.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG