Линктер

дүйшөмбү, 22-июль, 2019 Бишкек убактысы 19:51

Борбор Азия

Жер астындагы күмүш шаар

Жер астындагы күмүш шаар
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:18 0:00

Тажик имамдарын чарчаткан аттестация

Тажикстандык имамдар

Тажикстанда ондогон имам-хатибдер мамлекеттик аттестациядан өтпөй калышты. Дин иштери боюнча комитет жүргүзгөн мындай сынактар аркылуу тажик бийлиги өлкөдөгү молдолордун ишмердүүлүгүн жана мечиттердин ишин көзөмөлдөп келет.

Имам-молдолордон сынакты Дин иштери боюнча комитеттин жана Аалымдар кеңешинин өкүлдөрү алган. Өлкөдөгү жума намазы окулган ири мечиттерде 265 имам кызмат кылат. Аттестациядан өтпөй калгандардын саны азырынча так айтыла элек.

Рухий боштук – экстремизмге өбөлгө

Рухий боштук – экстремизмге өбөлгө

Диний экстремизм менен күрөш жүргүзүү милициянын милдети, тартип сакчылары катуураак иштесе эле баары жайында болот, экстремисттердин колунан эч нерсе келбейт деп көңүл тынчытуу жарабайт.

Тажикстанда имам-хатибдерди аттестациялоо тогуз жылдан бери өткөрүлүп келет. Акыркысы өткөн жылдын соңунда жүргүзүлүп, январдын башында жыйынтыктары айтылган. Жакында дагы чакан мечиттерди башкарган үч миң молдо сынактан өтүүгө даярданууда.

Аттестациядан өтпөй калган имамдар диний ишмердүүлүктөн акыйкатсыз четтетилгенине арызданып келишет.

Олимназар Файзиев 25 жыл Пенджикент районундагы Ёри айылындагы мечитте имам болуп турган. Ал комиссиянын бардык суроолоруна жооп бергенине карабай, жогорку билиминин жоктугунан жана мечитте жуунуп-тазалануучу жайды тартипке салбагандыктан кызматынан четтетилип калганын айтат.

Файзиев дин жаатында жогорку билим албаганы менен мечиттеги ишмердүүлүгүн шариаттын талаптары боюнча жүргүзүп келгенин белгилейт.

- Мен мечитке даараткана кургам. Ага ысык суу киргизгем. Жакында жаңы имарат курайын деп жаткам. Мурунтан эч ким арызданган эмес, - дейт Файзиев.

Ошол эле маалда Пенджикент районундагы дин иштери боюнча бөлүмдүн башчысы Саидбек Шодиев Ёри айылынын имам-хатиби сынакта көпчүлүк суроого туура жооп бере албагандыктан, жумушунан четтетилгенин билдирген.

- Мен дин бөлүмүн бир жылдан ашык башкарып келем. Имам-хатиб мечит үчүн эч нерсе кылбады. Мечиттин алдында гүл отургузуп, жаңы даараткана курса деле болмок, - деген Шодиев.

Мамлекеттик кызматкердин айтымында, имам-молдолордун иши намаз окуу жана үгүт иштери менен гана чектелбеши керек. Алар диний жайдагы тиричилик шартын дагы жакшыртууга милдеттүү.

Хатлон облусундагы Шахритус райондук мечитинин имам-хатиби Хисомиддин Муродов дин кызматкерлери мечитти жакшыртууга убакыт жана каражат бөлүшү керек дегенге кошулат.

2014-жылдан бери Тажикстанда өкмөт дин кызматкерлерине айына 800 сомони (100 АКШ доллары) өлчөмдө айлык акы төлөп келет. Ал эми мечитти кароого кеткен каражат элден түшкөн кайрымдуулук жана садаганын эсебинен алынат.

Тажик бийлиги салафизмди жана башка агымдарды ээрчиген тажикстандыктардын саны көбөйө баштаганда диний тармакты катуу көзөмөлгө алган. Мисалы, ислам дининдеги салафия агымына Тажикстанда 2009-жылдан бери тыюу салынган. Президент Эмомали Рахмон өзү бир нече жолу элди бир гана исламдын сунни багытындагы Имам Абуханифанын жолун (ханафи мазхабын) жолдоого чакырган.

Ошондой эле акыркы эки жылда чет өлкөдө билим алып, Тажикстанда тыюу салынган партияларга жана диний агымдарга кошулуп кеткен бир нече имам-молдо сот жообуна тартылган. Былтыр жайда Бободжон Гафуров райондук соту Согди шаарынын мечитинин жети кызматкерин абакка кескен. Алар Тажикстанда тыюу салынган “Мусулман агайындары” уюмунун идеяларын жайылткан деп айыпталган.

Ал эми АКШнын дүйнө жүзүндөгү диний ишенимдер боюнча комиссиясы Тажикстанды диний ишеним эркиндиги боюнча “өзгөчө кооптуу өлкө” деп тааныган. Докладдын авторлору Тажикстанда диний негизде адамдарды куугунтуктоо уланууда, ал эми дин боюнча мыйзам мусулмандардын укуктарын чектеп келет деп белгилешкен.

Өткөн жылы Тажикстанда экстремисттик көз караштар менен күрөшүүнү себеп кылып, бардык мечиттерге видео камералар жана металл издөөчү жабдыктар орнотулган. Тажикстанда 35 жашка чыга элек адамдар Меккеге ажылыкка бара албайт. Мечиттеги имамдардын диний ишмердүүлүгүн, имамдардын ишке алынышын, үгүт иштеринин жүргүзүлүшүн өкмөттүн Дин иштери боюнча комитети толук көзөмөлдөйт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Каримовдун тушундагы генерал чыккынчы катары айыпталды

Генерал Адхам Ахмедбаев.

Ислам Каримовдун маалында генералдык наам алып, ички иштер министри болуп турган Адхам Ахмедбаев учурда Өзбекстанда чыккынчылык боюнча айыпталып, үй камагында. Ага Шавкат Мирзиёевдин жана анын жакындарын аңдып, телефондук сүйлөшүүлөрүн тыңшаган деген кине коюлган.

Өткөн жумада Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиеев парламентте сүйлөп жатып мурдагы ички иштер министри Адхам Ахмедбаевди чыккынчы катары айыптаган. Андан соң Ахмедбаев генерал наамынан ажыратылып, үй камагына алынганы “Азаттыктын” өзбек кызматына маалым болду.

- Өзүнүн чыккынчылыгы үчүн ИИМдин мурунку министри Ахмедбаев кайда жүрөрүн билесиңерби? Ал Өзбекстандын министри болуп турганда, чыккынчылык кылып, бир топко кошулуп алган. Мен буга жол бере албадым. Мен эки генералдын погонун жулуп алдым. Анан дагы өздөрү генерал-лейтенант болуп алышат, - деген Мирзиеев.

Адхам Ахмедбаев Өзбекстандын ички иштер министринин кызматынан былтыр январда бошотулган.

Кийин Ахмедбаев президенттин саясий-укуктук суроолор боюнча мамлекеттик кеңешчиси болгонун жергиликтүү массалык маалымат каражаттары жазышкан. Бирок Ахмедбаевдин туугандары ал Өзбекстандын ИИМ академиясына катардагы мугалим катары жөнөтүлгөнүн айтышкан. ИИМ Академиясында Ахмедбаев ардактуу эс алууга чыгарылганын билдиришкен.

Кийин өз атын жашырган мамлекеттик бир кызматкер Адхам Ахмедбаев генералдык наамынан ажыратылып, үй камагына алынганын ачыкка чыгарган.

- Мурунку министр генералдык наамынан полковникке чейин түшүрүлгөн. Ал расмий ардактуу эс алууга кеткен, чындыгында болсо анын жүрүм-туруму чектелүү. Ал Улуттук коопсуздук кызматынын мурунку башчысынын орун басары Шухрат Гулямовго каршы козголгон кылмыш ишине байланыштуу күч органдарынын көзөмөлүндө. "Ахмедбаев Өзбекстандан качып кетти" деген сөздөр негизсиз.

Буга чейин Адхам Ахмедбаев Латвияда, Түркияда же Араб Эмираттарында качып жүргөн айтылган.

Өзбек өкмөтүндө иштеген кызматкер Ахмедбаев убагында Улуттук коопсуздук кызматынын мурунку башчысынын орун басары Шухрат Гулямовдун тапшырмасы боюнча өлкө башчысынын жана анын үй-бүлөсүнүн артынан аңдуу койгонун айтты.

– Ахмедбаев Гулямовдун тапшырмасы менен 2016-жылдын май айынан тартып былтыр январга чейин президенттин жана анын жакындарынын артынан тыңчыларды коюп, аңдып жүргөн. Ал ИИМдин 7-бөлүмүнүн ошондогу башчысы Алишер Холматовго Шавкат Мирзиёевдин телефондук сүйлөшүүлөрүн тыңшоону буйруган. Мирзиёев бул жөнүндө билип калып, кийин президент болгондо экөөнү тең кызматтан алган. Министрликтен Алишер Холматов дагы кетирилген.

Шухрат Гулямов Өзбекстандын Улуттук коопсуздук кызматынын башчысынын орун басарлыгынан былтыр январда Ахмедбаевге удаа бошотулган.

2017-жылы 22-декабрда парламенттеги сөзүндө Шавкат Мирзиёев адамдардын телефондорун соттун уруксаты жок тыңшоого мындан ары тыюу салынарын билдирген.

- Ар бир мекеме өз ишин аткарсын. Баш мыйзам бир дагы уюмга адамдардын телефонун тыңшоого уруксат бербейт. Мен мындай укукту сотторго гана ыйгарган токтом кабыл алдым. Бул төңкөрүш, бирок акыйкатуу "төңкөрүш", - деген Шавкат Мирзиёев ИИМ менен Улуттук коопсуздук кызматынын иши жөнүндө.

51 жаштагы Адхам Ахмедбаев Өзбекстандын ИИМин 2013-жылдын декабрынан бери башкарып келген. 2014-жылы 22-августта Өзбекстандын мурунку президенти маркум Ислам Каримов Ахмедбаевге генерал-лейтенант наамын ыйгарган.

Ахмедбаев кызмат жолун 1984-жылы бөлүмдүк милиционер катары баштап, 1990-2000-жылдары Ташкент облусунун ички иштер башкармалыгында иштеген. 2000-2004-жылдары Ташкенттин шаардык башкармалыгында жетекчи орун басары болуп, кийинки эки жылда Өзбекстандын президентинин аппаратында кызмат кылган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Тажикстан: ата-энесин бакпагандар эркинен ажырайт

Иллюстрациялык сүрөт

Тажикстанда карыган ата-энесин кароосуз калтыргандар үч жылга чейин эркинен ажыратылып, кылмыш жообуна тартылат.

Декабрда Тажикстандын парламенти Кылмыш кодексине өзгүртүүлөрдү киргизип, карыган ата-энесин багуудан баш тарткан адамдарга кылмыш жообун катаалдаштырды.

Буга чейин ата-энесин кароосуз калтыргандарга 120 сааттык коомдук иштен баштап эки жылга чейин эркинен ажыратуу кылмыш жазасы каралган болчу.

Башка борбор азиялык өлкөлөрдөй эле Тажикстанда дагы ата-энесин багуудан баш тартып, карыларды таштоо коомчулукта катуу сынга алынат. Бирок акыркы убакта кароосуз калган карылардын саны менен күнүмдүк жашоо үчүн балдарынан сот аркылуу алимент алган ата-энелер көбөйдү.

Адам укуктары боюнча парламенттик комитеттин мүчөсү​ Бахтовар Сафаровдун түшүндүрмөсүндө мыйзамга толуктоо Кылмыш кодексинин "Эмгекке жарамсыз ата-энесин багуудан кара ниеттик менен качуу” деген 178-беренесинин 2-пунктуна киргизилген.

Эми Тажикстанда сот тарабынан ата-энесин багууга жооптуу катары таанылып, бирок эч кандай негизсиз, атайлап камкордуктан качкан тажикстандыктар үч жылга чейин эркинен ажыртылат.

2016-жылы Тажикстандын Баш мыйзамына “бой жеткен, ишке жарамдуу балдар ата-энесин кароого жана социалдык камсыздоого милдеттүү” деген атайын жоопкерчилик киргизилген.

"Ата-энени багуу Баш мыйзамда кө​рсө​тү​лгө​н. Бул норма тийиштүү​деңгээлде корголуп, кепилдик болушу керек. Ошондуктан кылмыш жазасы катаалдатылды" деди Бахтовар Сафаров.

Тажик бийлиги акыркы жылдары карылар үйүндө жакындары кароодон баш тарткандардын саны көбөйгөнүн белгилейт.

Өткөн жылы Кубодиен райондук соту 82 жаштагы Сангин Мирзоевага баласына алимент боюнча карата доосун карап, уулун энесине айына 70 сомони төлөп берип турганга милдеттендирген. Картайган эне баласы материалдык жардам берүүдөн качкандыктан сотко кайрылууга мажбур болгонун айткан.

Яван районундагы карылар үйүнүн башчысы Махмадюусуф Гулов мурун балдары бакпай койгон тажик улутундагы кары адамдар чанда гана кайрылган болсо, азыр мындай көрүнүш кеңири жайылганын белгилейт.

- Бул жумада ата-энесин карылар ү​йү​нө​ таштайын деген ү​ч адамга уруксат берген жокпуз. Мурун башка улуттун ө​кү​лдө​рү​ таштачу, акыркы убакта тажиктердин арасында дагы мындай кө​рү​нү​ш кү​чө​дү​. Мурун адамдар коомдук жектөө​дө​н коркчу. Мындай учурлар чанда болчу. Азыр ата-энелерин карылар ү​й​ү​нө​ бергендер толтура. Башка маданияттардын дагы таасири тийип жаткандай.

78 жаштагы Душанбенин жашоочусу Салима Давлатова аны карылар үйүнө таштоону каалаган уулуна арызданып шаардык прокуратурага кайрылган. Өзү бир нече жыл мурун Вахдаттагы үйүн сатып, кенже уулуна Душанбеде батир сатып берген экен. Эне үч уулду, эки кызды өстүргөн. Башка балдары Орусияга иштеп кетип, эми кенжеси энесин багуудан качып жатканына арызданган.

"Эми кенже уулум аялы менен батирди сатканы жатышат. Мени карашпайт, менден кутулууну ойлонуп жатышат. Эптеп карылар үйүнө калтырганы жатышат" деген эне.

Азыркы кезде Тажикстандагы карылар үйүндө миңден ашуун адам жашайт. Алардын 633ү эркек, 384ү аял.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кокон: Аялдардын бардыгы паранжычан Гүлчөтай болгон эмес

Элина Абай кызы Курманжан датканын ролунда. 2014.

Кокон хандыгында эрктүү, айдың айымдар арбын болгон. Кокон хандыгы доорунда илим-билимге жана руханий аруулукка чакырган атактуу айымдар тууралуу чакан баян.

Алгы сөз.

Борбордук Азия жана Кыргызстан тарыхы эгемендик доорунда гана жаңыча иликтене баштады. Бирок Кокон хандыгы доорундагы сабаттуулук, айдыңдык жана аны өнүктүрүүдөгү айымдардын ролу дагы эле үстүрт иликтенип келет.

Бир чети, Кокон хандыгынын жана жалпы Борбордук Азия хандыктарынын доорун падышалык Орусиянын оторчул дооруна караганда төмөндөтүп көрсөтүү далаалаттары бул хандыктагы маданий өрүштү калыс чагылдырууга жолтоо болгон. "Хандыктагы аялдар" десе эле көбүнчө орус совет көркөм тасмасындагы көп аялдын бири болгон укуксуз Гүлчөтай эске түшөөр эле.

Экинчи чети, кокон доорун калыс таразалап үйрөнүүгө көмөк кылчу далай жазма булактар жана архивдик даректер биздин күндөрүбүзгө жеткен жок. 1920-30-жылдары басмачылык кыймылы, атуулдук согуш жана алфавитти алмаштыруу жүрүмдөрү маалында далай арап жазмасындагы эстеликтер кароосуз калып, ойрон болгон же атайылап жок кылынган.

Ошого карабастан, бизге жеткен булактардын маалыматтары Кокон хандыгы жалаң гана согуштар уюштуруп, салыктын түрлөрүн таңуулаган мамлекет болбостон, мектеп, медреселер көп курулган, сопулук философиялык ойлорго каныккан жергиликтүү ойчулдар, акындар, калемгерлер калайыкты илим-билимге, көп тилди үйрөнүүгө чакырган орошон айдыңдык дүйнөсү да бар мусулман мамлекети болгонун айгинелейт.

Акын Арстанбек Буйлаш уулу (Бойлош уулу; 1824-1878) Кокон хандыгында болуп, Алымбек датканын көмөгүн көргөн.
Акын Арстанбек Буйлаш уулу (Бойлош уулу; 1824-1878) Кокон хандыгында болуп, Алымбек датканын көмөгүн көргөн.

Кокон хандыгы доорунда Самаркандын чыгышындагы Жызак тоолорунан Памир, Алай, Чыгыш Теңир-Тоо аймактарына чейин ири чөлкөмдөрдө байырлаган көчмөн жана отурукташкан кыргыздар да Ферганадагы маданий чөйрөлөр менен тыгыз байланышта болгон.

Ошол доордогу кыргыз айдыңдары жазма маданиятты өнүктүрүүдө жалпы чагатай жазма салтынын (анын ичинде ферганалык өзбек жана кашкардык уйгур жазма адабиятынын) таасирин да алгандыгы шексиз.

Кокон доорундагы сабаттуу айымдар.

Кокон ордосунда байырлаган ар кыл этностордун ичинен чагатай түрк жана фарсы тилдеринде чыгармалар жараткан далай акын айымдар чыккан.

Надира бегим. Кокон хандыгындагы айтылуу айдыңдардын бири – Омор хандын жубайы, Мадали хандын энеси Махлар айым (өзбекче ысымы Моҳларойим; 1792—1842) болгон. Ал теги боюнча Кокондо хандык сулалени негиздеген көчмөн өзбектердин миң уруусунан чыккан анжыяндык бек Рахманкул бий Ражаб бий уулунун кызы болгон.

Махлар айым Рахманкул бий кызы өзүнүн поэзиялык чыгармаларын көбүнчө “Надира” (“Надира бегим”; өзбекче Нодира) адабий ысымы (тахаллус) менен жазган. “Надир(а)” деген арапча сөз “көзгө басар”, “уникалдуу”, “ажайыптыгы боюнча жападан-жалгыз” деген маанини берет.

Махлар айым (Надира бегим).
Махлар айым (Надира бегим).

Махлар айымдын “Камила” жана “Макнуна” деген адабий ысымдары да болгон. Анын чагатай түрк, фарсы тилдеринде жазган чыгармачыл мурасынын айрым бөлүгү биздин күндөргө сакталып жетип, Ташкен, Анжыян сыяктуу шаарларда ар кыл корлордо кол жазмалардын арасында сакталууда.

1822-жылы тактыга отурган уулу Мадалы хан (Мухаммад Али) эрезеге жете электе Махлар айым ордо иштерин башкарууга да катышкан. Кийин да уулуна кеңеш берип турган.

Орто кылымдардан бери эле мусулмандык окуу жайлардын туу чокусу – медреселер (арапча “дарс окуу жайы”) болуп келген. Улукбектин доорундагыдай шааниге эч көтөрүлө албаса да, бул медреселер Кокон доорунда да сабаттуулуктун жана илим-билимдин бешиги болгон. Аларда тарбияланган жана дарстар окуган далай айдыңдар түрк тилдеринен жана орток чагатай жазма адабиятынан тышкары арапча жана фарсыча адабият менен таанышуу мүмкүндүгүн алышкан. Ал түгүл бир нече тилдерде чыгарма жаза алгандары да болгон.

Махлар айым Кокон хандыгында жазма маданиятты өнүктүрүүгө, окуу жайларды (жогорку билим берген медреселерди) курууга салым кошкон. Маселен, ал «Челпек медресесин» жана «Махлар айым медресесин» курдурган жана Фергана өрөөнүндө илим менен өнөргө демөөрчүлүк кылган.

1842-жылы Коконго баскынчыл жортуул менен келген бухара эмири Насрулла өз доорунун айдың айымын уулу Мадалы хан менен чогуу өлтүрткөн.

Увайси. Кокон доорунда башка кыз-келиндерге окутуучулук кылган айымдарды (эжейлерди) «атун» деп аташчу («отун»; «отин»). Кийинчерээк каныша болгон Махлар айымдын окуткан эжейи – Жахан (өзбекче «Жахон»; 1879‑1845) деген маргалаңдык акын айым болгон. Анын адабий ысымы «Увайси» болчу. Жахан айымга оболу өз энеси Чыныбүбү (Чинни-биби) таалим берген.

Махлар айым (Надира бегим) өлкөнү аскери менен басып келген бухаралык эмир тарабынан өлтүрүлгөн соң, Жахан айым өзүнүн туулуп-өскөн шаары Маргалаңга кайтып, ошол жерде дүйнөдөн кайткан. Анын Увайси тахаллусу менен жазылган ырлар жыйнагынын («диван») ичинен үчөө сакталып жетти.

Дилшад айым. Кокон ордосунда теги тажик, бирок фрасыча гана эмес, чагатай түркчө да ыр жаза алган акын айым бар эле. Анын ысымы – Дилшад (тажикче «Дилшод»; 1801—1905/06) эле. Оро-Төбөгө Омор хан чапкын менен барып, аны 17 жашында туткундап, ордого алып келген. Ал Омор ханга тайманбастан ыр менен жооп берип, анын Оро-Төбөдө көп кишинин канына забын болгон мыкаачылыгын бетине айткан.

«Омор хандын буйругуна кылычтар жанды,

Көрдүм мен, ар сулуунун жүрөгүн жарды».

Андан соң өмүр бою Кокон шаарында жашаган бул акын жана агартуучу айым жарым кылымдай окутуучулук кылган (аны 891 кызга сабак өткөн дешет).

Дилшад айым Кокон шаарын поэзия чордону катары баалаган:

«Мен көптөн бери байырлап келе жаткан жана өмүрүмдүн турагы болгон Кокон шаары акындардын шаары да болуп саналат. Он эки дарбазалуу бул шаарда, (калктын) айтымында, төрт жүз кырк маале бар жана анын ар биринде акындар бар дешет...»

Дилшад айым акын аялдардын айрымдарынын ысымдарын атай кетет: Фидааия (Фидоия), Махин-бану, Хафиза-отун, Дилшаддын өзүнүн дареметтүү шакирттери Бахри-атунча жана Абар-атунча, ж.б. Дилшад айым Надира бегимге учурунда жолуга албай калганына арман кылган. Аны Дилшад айым «Фергана ээлигинин канышасы, мыкты табиттин жана поэзиялык шыктын жана обондуу ырлардын ээси» деп жогору баалаган.

Ал эми Зебунисса деген айым — XIX кылымда Кокон шаарында жашаган даңазалуу өзбек акын айымы болгон. Ал терең билимге да ээ болуп, аялдарды билимдүү болууга үндөгөн. Анын ырларында эркиндик жана адилеттик идеялары камтылган.

Орус чөлкөм таануучусу, өзбек тилин, чагатай жана фарсы жазмасын мыкты билген либерал-демократ Владимир Петрович Наливкин (1852, Калуга — 1918, Ташкент) өзүнүн жубайы Мария Владимировна менен биргеликте жазып, Казан шаарында 1886-жылы жарык көргөн «Ферганадагы жергиликтүү аялдардын турмуш тиричилигинин баяндары» («Очерк быта женщины оседлого туземного населения Ферганы») аттуу китебинде:

«Хорошо знающие грамоту женщины очень редки. Тем не менее в царствование Омар-хана (1816—​1821) в Кокане существовало две поэтессы: одна под псевдонимом Зиннэт, а другая – под псевдонимом Махзуна. Уверяют, что одна из них являлась ко двору хана в мужском платье, с открытым лицом и имел (генеральский) титул – датха. Произведения обеих вошли в Маджму-и шуара, сборник стихов, написанных, как самим Омар-ханом, так равно и его придворными поэтами». (Бул орусча түп нуска текстти орусча да билген окурман өз алдынча үңүлсүн үчүн атайылап кошумчаладык).

«Сабаты жакшы ачылган аялдар өтө сейрек. Ошого карабастан, Кокондо Омор хан падышалык кылып турганда (1810—1821) эки акын айым бар болгон: биринин адабий аты Зыйнат жана экинчисиники – Махзуна болчу. Ишендирип айткандарга караганда, бул айымдардын бири хан ордосуна эркек кишинин көйнөгүн кийип, жүзү ачык бойдон келчү экен жана (генералдык) даражасы – датка наамы бар экен. Бул эки айымдын тең чыгармалары Омор хандын өзүнүн жана анын ак сарай акындарынын калемина таандык “Мажму’-и шуара” деген ырлар жыйнагына киргизилген экен”. (Булак: Наливкин В.П., Наливкина М.В. Очерк быта женщины оседлого туземного населения Ферганы. – Казань, 1886. – Б. 190).

Махзуна. В.П.Наливкин жана анын жубайы эскерген “Махзуна” аттуу адабий ысымы бар акын айым – Мехрибан деген айым болгон. Ал молдо Башмандын кызы болгон. XIX к.жашаган Фазлий деген акын топтогон «Мажмуат уш-шу’ара» (“Акындар жыйнагы”) деген кол жазма китепте Махзуна айым “акылы жана таланты, даремети жагынан Зебунисса деген ысымдуу акын аялга тең келе алчу Кокондогу жалгыз акын аял” деп жогору бааланган.

Кокон хандыгындагы кыргыз айымдары

Өзбекстандын маданий тарыхынын мыкты адистери Галина Пугаченкова (1915—2007) менен Лазарь Ремпель (1907—1992) калыс белгилегендей, «Кокон хандыгында шаардыктардын (сарттардын) жана дыйкан тажиктердин курамына көчмөн өзбектер менен кыргыздар жаңы агым болуп кошула берген». Бул тизмеге, албетте, ферганалык түрктөр менен кыпчактарды да кошуу абзел.

Кокон ордосундагы ак сөөктүк жазма адабиятты, өнөрдү өнүктүрүүгө салым кошууда кийинчерээк теги кыргыз Жаркынайым сыяктуу башка канайымдар да Надира бегимдин (Махлар айымдын) жолун уланышкан.

Аким айым. Кыргыздын саруу уруусунун Аксы өрөөнүн жердеген баркы уругунун бийи Токтоназардын кызы болгон Жаркын айым (1802–1868) ордодо “Аким айым” (“Хаким айым”) ардак наамы менен белгилүү болгон. Аны тарыхчы Зиябидин Максым "Малика-йи шахбану" (“каныша” сөзүнүн арапча жана фарсыча маанилеш сөздөрүн удаа жазып) деп урматтап эскерет жана Жаркын айымдын атасы кыргыз бийи Токтоназар датка болгонун көрсөтөт.

(Тарыхчы, Кыргыз-Түрк Манас университетинин профессору Жээнбек Алымбаев Токтоназар датка Аксы өрөөнүндө байырлаган саруу уруусунун баркы уругунан болгонун тастыктап жазды. Айрым таластык калемгерлер Жаркынайымды таластык Асперди бийдин кызы катары көрсөтүшүүдө. Маселен, 2017-жылдын соңунда Таласта өткөн илимий жыйында ушул жоромол басымдуулук кылды).

Зыйнат. Жубайлар Наливкиндер эскерген Зыйнаттын айрым ырлары Ташкен шаарынын архивдеринде азыр да сакталуу. Өзбек окумуштуусу, тарых илимдеринин доктору Хайдарбек Назирбекович Бабабековдун жеке китепканасында сакталып турган кол жазмалардын ичинде 1775—1864-жылдарда жашаган акындардын чагатай түрк, өзбек, фарсы тилдериндеги ырларынан түзүлгөн жыйнакта Зыйнаттын «Бахру адабки...» сөздөрү м-н башталган ыры бар.

Бул ырда “(Дүйнөдө) Аба бар, болсунчу ал! Көлмөдө суу бар – карама-каршылыкка чек коюлаар” деген саптар да камтылган.

Эми бир олуттуу чегинүү жасап, Зыйнат айым тууралуу да өзгөчө сөз кылса болот.

Айрым калемгерлер аны да таластык бий Асперди Чот уулунун кызы катары көрсөтүшүүдө. Аны кыргыз аялдарынан чыккан биринчи датка айым деп да баалашат. Таластык калемгерлердин оюнча, атасынын азан чакырып койгон ысымы – Ак Зыйнат болгон жана анын атасы Асперди кыргыздын саруу уруусунун атактуу бийи болгон.

Зыйнаттын бала чагы Талас өрөөнүндө өткөн. Анын ордого келип, кийин ордодогу таасирдүү адамдардан болуп калышына өзбектин миң уруусунун өкүлү Шералынын 1842-ж. кыргыз жана кыпчак төбөлдөрүнүн колдоосу астында Кокондун хандыгына көтөрүлүшү себеп болгон. Зыйнат Шералы хандын жары жана болочокку хан Кудаяр хандын энеси Жаркынайымдын бир тууган эжеси катары Кокон ордосунда ишмердигин жүргүзгөн.

Демек, Зыйнат датка даражасын Курманжандан мурда алууга мүмкүнчүлүгү бар айым эле. Түздөн-түз Кокон ордосунда кызмат кылгандыгы да мындай даражаны тез алуусунун ыктымалдыгын көбөйтөт эмеспи.

Ал эми Жаркын айым менен Зыйнаттын кичүү замандашы Курманжандын саясий карьерасын тактоо үчүн Курманжандын күйөөсү, кыргыздын оң канатынын адыгине уруусунун өкүлү Алымбек датка Асан бий уулу (1799—1862) тууралуу азыноолак токтолууга туура келет.

Кокон тарыхын жаңыча иликтеген алгачкы докторлук диссертацияны 1998-жылы коргогон профессор Ташманбет Кененсариев ж.б. тарыхчылар жазгандай, Алымбек датка 1831-жылы Кокон ханы Мадалы хандын колунан “датка” наамын алган.

1832-ж. Мадалы хан 32 жаштагы Алымбек датканы Анжыян вилайетинин башкаруучусу, беги кызматына дайындайт. Аталган вилайетке Алай менен Ош аймагы жана Ак-Талаа, Жумгал, Тогуз-Торо, Куртка аймагындагы кыргыздар, ошону менен катар Фергана өрөөнүнүн бир булуңун түзгөн Анжыян аймагы толук кирген.

XIX кылымдагы тарыхка байланыштуу архивдик жана башка маалыматтарды иликтеген тарыхчы Кыяс Молдокасымовдун жазышынча, 1842-жылы Алымбек датка өмүрлүк жары Курманжанды ээрчитип, белек-бечкегин алып, Шералы ханга салам айтып келген. Ордодон Курманжан Шералы хандын теги кыргыз жубайлары - Жаркын айым жана Соно айым менен таанышат.

Мындан сырткары ордого кошо келген Жаркын айымдын жакын тууганы Зыйнат (кийин датка атыгат) айым менен да Курманжан жакшы ымала түзүп, кыргыздын көрүнүктүү төрт айымы көздөрү өткүчө бири-бирин колдоп, хандыкты башкарууга жигердүү аралашып келишкен. Алымбек датканын ордо менен жакындашуусуна ушул мезгилден баштап Курманжан датка да жардамдашып, ордонун жашыруун сырлары менен кабардар кылып турган”, — дейт К.С.Молдокасымов.

Арийне, 1831-62-жылдары Алымбек датка саясий сахнада өзү жигердүү аралашып турган чакта, анын жубайы Курманжан айым “датка” наамына жете элек болчу; демек, “Зыйнат” адабий аты Курманжан датканын тахаллусу (адабий аты) болчу деген айрым калпыс пикирлерди Кыяс Молдокасымов сыяктуу тарыхчылар туура эле четке кагып келишти.

Зыйнат – акын Зыйнатпы? Ал эми Шералы хандын кайын эжеси Зыйнат өз ысымы менен ырлар жыйнагын жазганбы? Көп акындар адабий ысым колдонгон чакта, ал эмне үчүн өз атын колдонууга барган? Же Надира бегим менен замандаш болгон жана “Зыйнат” ысымын алган инсан – башкабы?

Наливкиндер ансыз деле Зыйнатты Омор-хандын доору менен чаташтырып жатышат, эгерде Зыйнат – анык акын Зыйнат болсо, анда ал Кокон ордосуна Омор хан өлгөндөн кийин 20 жылдан соң гана, 1842-жылы Талас өрөөнүнө келүүгө тийиш болгон (эгерде ал ага чейин эле таасирдүү төбөлгө турмушка чыгып, Кокон ордосунда Мадалы хандын тушунда эле кызмат кыла баштаган болсо, бир жөн. Андай болсо, Шералы тактыга отура электе эле анын кайын эжеси ордодо Мадалы хандын тушунда жашап калган деген бүтүмдү тастыктоочу кошумча тарыхый даректүү маалыматтар керек болот).

Биз да Зыйнат датканын өзү Зыйнат тахаллусу менен ыр жазган айым болчу деп ушунчалык даңазалап айткыбыз келет, бирок бул суроону азыр да ачык калтырууну эп көрдүк. Жаңы булактар керек. Кошумча иликтөөлөр абзел.

Ошону менен бирге, ырларды жазса-жазбаса да, Жаркынайымдын эжеси Зыйнат Кокондогу коомдук иштерге ачык катышкандыгын тастыктай кеткибиз келет. Ал кезде тийешелүү билими жок, сөзгө чечен боло албаган, уяң, коркок айым ордо ишинде ачык айрым саясий ой-пикирин таасын билдирип баш көтөрүп чыга алмак эмес.

Таласта элет жеринде эркин өскөн жана бийдин кызы катары мусулмандык таалим ала алган Зыйнат менен Жаркынайым ордо чөйрөсүндө эркин, азат, демилгелүү айымдардын турумун чыңдай алышкан.

Курманжан Датка П.Пеллио, К.Г.Маннергейм жана небереси менен. 1906.
Курманжан Датка П.Пеллио, К.Г.Маннергейм жана небереси менен. 1906.

Айтылуу Курманжан датка Маматбай кызы (1811—1907) да Алай жана Ош аймагында жогоруда айтылган кокон ордосундагы таасирдүү айымдардын илим-билимге жана инсандык эркиндикке чакырган салтын улантты. Оболу ал бул ишмердикти күйөөсү Алымбек даткага таянуу менен жүзөгө ашырса, 1862-жылы күйөөсү кутумда өлтүрүлгөндөн кийин Алайдын жаңы даткасы катары өз алдынча саясат жүргүзүп калган.

Борбордук Азиядагы чагатайча жазма булактарда жана кыргыз санжыраларында чагылдырылган Кокондогу айдың айымдар тууралуу маалыматтар падышалык Орусиядагы булактар тарабынан да тастыкталганын жогорудагы Наливкиндердин эмгегинен көрүп турабыз.

Айтмакчы, мурда бир макалабызда эскергенибиздей, Курманжан датка маркум күйөөсү Алымбек даткага таандык жана кийин да чогултулган бир катар архивдик жана башка даректүү кол жазмаларды бапестеп сактап келген.

Ошол кол жазмалардын арасындагы вакып-намалардын (мусулмандык диний диний мекемеге, мечит-медресеге арнап берилген мүлк тууралуу келишимдердин) биринин маалыматын колдонгон археолог Василий Лаврентьевич Вяткин (1869—1932) орто кылымдарда Улукбек Тарагай негиздеген Самаркандагы атактуу обсерваториянын калдыгынын ордун 1908-жылы тапкан. (Улукбек Мухаммед Тарагай 1394-жылдын жалган куран (март) айынын 22синде Ирандагы Султанийе шаарында туулган жана 1449-жылдын тогуздун айынын (октябрынын) 27синде Самаркан аймагында өлтүрүлгөн; ал — эмир Темирдин небереси, Борбордук Азиядагы көрүнүктүү математик жана астроном болгон).

Эмирзаада Улукбек Тарагайдын бул сүрөтү анын замандашы болгон мусулман сүрөткери тарабынан тартылган.
Эмирзаада Улукбек Тарагайдын бул сүрөтү анын замандашы болгон мусулман сүрөткери тарабынан тартылган.

Бул окуяны кыскача баяндасак, самаркандык Абу Сайид Магзум деген жардамчысы ооруп калганда, В.Л.Вяткин аныи дарылоо үчүн Алайга чейин алып барган. Вяткин 1894-жылы Ош шаарында мугалим болуп да иштегендиктен, бул жакты жакшы билген. Оштогу аскер дарыгери да таанышы болгон.

Ошентип, Абу Сайид Магзум айтылуу Курманжан датканын Алайдагы жайлоодогу конушунда да болуп, саамал ичип дарыланган. Курманжан датка В.Л.Вяткинге жана Абу Сайидге меймандостук ызаат көрсөткөн. Абу Сайид – Самаркандын Заргарон деген бөлүгүндө жашаган каллиграф (арап жазмасын сулуу көчүрүүчү адис) болгондуктан, ар кыл ыкма менен арап арибинде ар башка тилдерде жазылган эски кол жазмаларды жакшы окуй алган.

Абу Сайид Магзумга Курманжан датканын конушунда 5 сандыкка топтолгон эски китептердин казынасын көрсөтүшкөн. Сакайган соң кайра Алайдан Самарканга кайткан чагында Абу Сайид беш сандыктын ичинен өзү иликтөөгө эч үлгүрбөгөн бешинчи сандыкты өзү менен ала кетет. Андагы эски вакып-наамаларды иликтеп жатып, Абу Сайид Магзум XVII кылымга таандык документти табат. Бул кагазда самаркандык бир жесир аял өзүнүн менчигиндеги жер тилкесин сопулук тарыкаттардын биринин дервиштеринин жайына соопчулук иретинде белек кылгандыгы тууралуу айтылган.

Мында эскерилген сөздөрдүн арасында Аб-и Рахмат (Об-и Рахмат, б.а. Ырайымдуу-Суу) арыгы жана “Тал-и Расад” (Тол-и Расад, “Обсерватория дөбөсү”, б.а. жылдызкана жайгашкан дөбө) деген жер аталышы учураган. Кийинки топоним жылдызкананын ордун аныктоодо ачкыч сөз болуп калды. Бул топоним унутта калып, алиги жер “Накш-и жахан” (“Дүйнө сүрөтү”) деп аталып калган болчу. Жергиликтүү калайык болсо бул жерде обсерватория болгонун эчак унуткарып, мында ыйык Кырк кыздын (Чил-духтаран) мазары жайгашкан дегенден башка эч нерсе айта алышпаптыр.

Академик В.В.Бартольддун колдоосу жана өтүнүчү менен В.Л.Вяткинге археологиялык казуу жүргүзүү үчүн атайын каражат бөлдүрүлгөн. В.Л.Вяткин мырза 1908—1909-жылдары Тал-и Расад дөңсөөлүү жайында жүргүзгөн казуу иштеринин натыйжасында Улукбектин обсерваториясынын ордун аныктап берген.

Демек, Алымбек датка менен Курманжан датканын чогулткан кол жазма байлыгынын аркасында илимде чоң ачылыш жасалып, Улукбектин жылдызканасынын калдыгы жайгашкан жер азыркы илим үчүн аныкталган.

Медресе курулушуна демөөрчү айымдар

Жогорудагы ар кыл фактыларга кошумчалай кетсек, Ташкендеги орус агартуучусу Фёдор Михайлович Керенский (1837—1912) өзүнүн 1892-жылы орусча жазган макаласында Кокон доорунда кээ бир канышалар жана хандардын жакындары болгон төбөл айымдар медресе курулуштарына демөөрчү болгонун эскерген. (Бул инсан — 1917-жылы Орусияда Убактылуу өкмөттү жетектеген айтылуу Александр Керенскийдин атасы эле).

Фёдор Керенскийдин белгилешинче, Омор хандын энеси Иззат-биби Кокон шаарында “Миң айым” медресесин курдурса, Шералы хандын жубайы жана Кудаяр хандын энеси Аким айым (б.а. Жаркын айым) шаарда эки чоң медресе курдурган.

Расмий кызматы деле болбогон бир катар бай айымдар Маргалаң, Канибадам сыяктуу жерлерде медреселер курдурушкан. Маселен, Канибадамда дамбылда Алимдин кызы Бүбү-Айым (Биби-ойим) курдурган медресе нечендеген кыздарга таалим берген (Надира бегим да алгач ушул жерде таалим алган дешет). 1941-жылы бул медресенин имараты сталиндик абакка айландырылган, кийинчерээк мында медициналык коллеж жайгашкан.

Канибадамдагы эски медреселердин бири. Согд облусу, Тажикстан. 30.10.2013.
Канибадамдагы эски медреселердин бири. Согд облусу, Тажикстан. 30.10.2013.

Бул сыяктуу медреселердин көпчүлүгү (алардын ичинде Аким айым курдургандары да) кийинки доорлордо, анын ичинде атеисттик совет доорунда, ар кыл шарттарда буздурулган. Бирок бул имараттар жөнүндөгү тарыхый булактарда эскерилген мол маалыматтар Кокон хандыгы доорундагы айдың айымдар өздөрүн гана ойлобостон, башкалар да сабаттуу болушу үчүн медресе ачып кам көргөндүгүн тастыктаган баалуу дарекке айланышты.

Демек, чөлкөмдөгү жергиликтүү этностордун гаремдеги Гүлчөтайлар катары шылдыңга кабылган айымдарынын арасынан нечендеген зээндүү, дилгир, билимдүү, өнөрлүү, эрктүү, күрөшчүл инсандар, коомдук жана мамлекеттик ишмерлер, орустун Екатерина Дашкова (1743—1810) айымы сыяктуу сабаттуулуктун демөөрчүлөрү чыгышкан.

Алардын коомдук орчун салымдарын эскертпей туруп Кокон хандыгынын маданий жана социалдык турмушун калыс чагылдыра албайбыз.

Бишкек-Астана-Ташкент: өзгөргөн мамилелер

Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков менен Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёев. 13-декабрь, 2017-жыл

Кыргызстандын өтүп бараткан жылдагы тышкы саясий ишмердиги жакынкы коңшулар жана стратегиялык өнөктөштөр менен болгон карым-катышка бай болду.

Тышкы иштер министри Эрлан Абдылдаев көп жылдан бери солгундап кеткен Өзбекстан менен мамиле түп орду менен жакшырса, экинчи бир кошуна Казакстан менен чоң сыноолорду баштан кечиргенин билдирди.

Ал эми талдоочулардын пикиринде, тышкы саясаттагы мындай өзгөрүүлөр расмий Бишкекке көз каранды болбогон жагдайларга байланыштуу.

Кыргыз-өзбек дипломатиясы

Тышкы иштер министри Эрлан Абдылдаев өтүп бара жаткан 2017-жылы тышкы саясий ишмердүүлүктө Борбор Азия багыты негизги орунда болуп, кошуналар, Орусия жана Кытай сыяктуу стратегиялык өнөктөштөр менен мамилени чыңдоого өзгөчө көңүл бурулганын билдирди.

Эрлан Абдылдаев быйыл Өзбекстан менен көп жылдан бери солгундап кеткен мамиле жакшырып, бир катар маанилүү макулдашууларга жетишилгенин билдирди:

- Биз үчүн тышкы саясий ишмердиктеги негизги мамиле Борбор Азия багыты болуп саналат. Быйыл бул багытта Өзбекстан менен мамиледе тарыхый бурулуш болду. Биз буга чейин такталган мамлекеттик чек аранын 85 пайызын бекиткен келишимге кол койдук. Келишим күчүнө кирди. Мындан сырткары биз өткөн үч-төрт айдын аралыгында Өзбекстан менен кырктан ашуун ар түрдүү макулдашууларга жана келишимдерге кол койдук.

Ошол эле кезде тышкы иштер министри Эрлан Абдылдаев кыска убакытта Кыргызстан менен Өзбекстандын ортосундагы соода жүгүртүүнүн көлөмү 280 миллион долларга жеткенин белгиледи.

Өзбекстандык "ДжиЭм Өзбекистан" компаниясы Ravon автоунаасынын Isuzu автобустарынын төрт түрүн Кыргызстанда чыгара баштай турган болду. Автоунааларды куроо заводдору Ошто, Бишкекте жана Кара-Балтада курулмакчы.

Бишкектен көз каранды болбогон жагдай

Бирок саясат таануучу Орозбек Молдалиев мамиленин жылышын Бишкектен көз каранды болбогон жагдайлар менен байланыштырды:

- "Кошуналар менен мамиле жакшы болду" деп аны өзүбүзгө ыйгарып жатабыз. Бирок бул жерде маселе башка жакта. Анткени Өзбекстанда президент алмашты эле. Жаңы келген мамлекет башчысы "келгиле мамилени оңдойлу" деп чыкты. Ошонун негизинде эки тараптуу мамиле оңоло баштады. Болбосо, кыргыз-өзбек чек арасынын 85 пайызы такталып, аныкталганына көп жыл болгон. Ал жактын мурдагы президенти гана кол койбой жаткан болчу. Эми биздин акыбалыбыздын кандай экени Казакстан менен болгон соңку маселеде көрүндү. Биз бул регионалдык саясатта объектибизби же субъектибизби деген маселе бар. Анткени бизде аларга таасир эте ала турган рычагдар дээрлик жокко эсе.

Казакстандын "сыноосу"

Мындан сырткары тышкы иштер министри Эрлан Абдылдаев чек арадагы чектөөлөргө байланыштуу өткөн эки айда Кыргызстандын Казакстан менен болгон мамилеси чоң сыноого дуушар болгонун кошумчалады.

Эрлан Абдылдаев
Эрлан Абдылдаев

Жаңы президенттин кызматка киришүүсү менен эки ортодогу келишпестик жөнгө салынганын айткан министр Эрлан Абдылдаев Кыргызстан мындан ары түзүлгөн кырдаалдан сабак алуу үчүн башка багыттарды жана рынокторду өздөштүрүшү керек экенин белгиледи:

- Бул жерде транспорттук жана соода жолдорубузду диверсификациялоо маселеси турат. Анткени бизге кайсы өлкөлөрдөн жүк келип, каякка кайсы тарап аркылуу кайра кетет деген маселе бар. Биз муну дайыма эске алышыбыз керек. Бул бизге эң чоң сабак болушу кажет. Бир гана мамлекетке көз каранды болуп калбаш үчүн биз сабак алышыбыз зарыл. Өткөндө биздин президент Казакстанга расмий сапар менен барганда эки тараптуу жакшы сүйлөшүүлөр болду. Ага ылайык, алдыдагы кызматташтык туурасында бир топ жакшы жыйынтыктарга жетиштик. "Жол картасын" дагы бир сыйра карап чыктык.

Ортомчулар "оюндан" чыгабы?

Кыргызстандык саясатчылар арасында Бишкек эки коңшу менен бирдей мамилени жогорку деңгээлде кармашы керек деген пикирлер үстөмдүк кылып келет.

Эки тараптуу мамиле оңдолуп, кызматташтык жолго коюла баштаган учурда биз Өзбекстанга электр энергиясын жана сууну берүүнү калыбына келтирсек, Өзбекстан бизге газ берсе, ортодогу айрым бир ортомчулар "оюндан" чыгат эле.
Абай Алымкулов

Логистика боюнча адис, экономист Абай Алымкулов карым-катнаштын салтуу багыттарын калыбына келтирип, эки ортодогу ортомчуларды "оюндан" чыгарууга маани берүү зарыл экенин айтты:

- Бизде илгертен келе жаткан суу-энергетикалык баланс бар болчу. Анткени биздеги 90 пайыздык суу-энергетикалык потенциал Өзбекстандын муктаждыктарын камтууга багытталчу. Анын ордуна Өзбекстан бизге газ берчү. Кийин мындай алака-катыш токтоп калган эле. Азыр эки тараптуу мамиле оңдолуп, кызматташтык жолго коюла баштаган учурда биз Өзбекстанга электр энергиясын жана сууну берүүнү калыбына келтирсек, Өзбекстан бизге газ берсе, ортодогу айрым бир ортомчулар "оюндан" чыгат эле. Анткени Өзбекстан жайкысын газдан электр энергиясын алат. Ал аябай кымбатка түшөт. Ал эми мурда калыптанган алака-катыш боюнча иш алып барсак, аларга дагы бизге дагы ыңгайлуу болмок.

Кыргызстан 2014-жылдан бери өзбек газын Орусиянын "Газпром" компаниясынын ортомчулугу менен алып келет. Ага чейин кыргыз-өзбек мамилесинин начарлыгынан улам, Өзбекстан Кыргызстанга жаратылыш газын берүүнү айрым учурларда үзгүлтүккө учуратып келген.

Буга чейин Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиеёв Астанага келгенде Борбор Азиядагы кошуна өлкөлөр менен ынтымакты чыңдап, эки тараптуу жана аймактык кызматташтыкты күчөтүүнүн тарапкери экенин билдирген. Анын мындай кайрылуусун Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаев дагы колдоп чыккан болчу.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бухарада мечиттер Жаңы жылга акча чогултту

Өзбекстан

Бухарада мечиттерди Жаңы жылдык жасалга үчүн бир нече миллион сум чогултууга милдеттендиришти.

Жаңы жыл алдында Өзбекстандын Бухара облусунун жана Бухара шаарынын акимиаттары жеке ишкерлер менен коомдук уюмдардан шаарды кооздоого акча чогултушкан.

Бул үчүн шаардагы жүздөн ашуун мечиттен 30 миллион сум топтоп берүүнү талап кылышкан.

Бул тууралуу Бухарадагы мечиттердин биринин чарбалык жумушчусу «Азаттыктын» өзбек кызматына маалымдаган. Ал шаар бийлиги жергиликтүү 25 мечиттен майрамдык жасалгаларды сатып алуу үчүн 30 миллион сум топтоону талап кылганын айтып берген.

Нооруз элдик-салттык майрамбы же динийби?

Нооруз элдик-салттык майрамбы же динийби?

Дин чөйрөсүндө Ноорузду майрамдоо керекпи же жокпу деген суроолор кызуу талкууланып келет. "Азаттык" мына ушул маселенин тегерегинде талкуу уюштурду.

Атын атагысы келбеген мэриянын кызматкери «бардык жергиликтүү уюмдар, анын ичинде диний мекемелер да шаарды кооздоого өз эрки менен акча берип жатканын» билдирген.

Бухаранын акиминин орун басары жергиликтүү уюмдар өздөрү колдон келишинче жардам берип жатышат деген.

- Бухара илгертеден зыяратка чыгууга ылайыктуу жер. Бир дагы диний ишмер ыйык жерлерде кайрымдуулук үчүн калтырылган акчаны алып, аны шаарды майрамга карата кооздоо үчүн коротууга каршы болгон жок.

Ташкенттин башкы имамы ​Шермурад Тогай буга көз карашы түз экенин айтты:

- Мен имам болуп турганда эч ким, эч качан балаты майрамы үчүн акча сураган эмес. Бухаранын мечиттери майрам алдында шаарды көрктөндүрүү үчүн садага берсе, мындан жамандык издеп кереги жок. Биздин пайгамбар тарсаларга, иудейлерге жардам берген. Эгерде христандар менен иудейлердин майрамы болуп жатса, биздин дин мусулмандарга аларды куттуктоого уруксат берет. Шарият буга тыюу салбайт. Ким жардам бергиси келсе берсин. Биз аны тыя албайбыз.

Өзбекстандын башка аймактарында мечиттерден Жаңы жылдык жасалга үчүн акча талап кылуу фактылары катталган жок.

Бирок, Хорезм, Сурхандарыя жана Фергана облусундагы айрым жеке ишкерлер алардан майрам үчүн акча чогултулганын айтышкан.

Ферганадагы ишкер жергиликтүү бийлик жетим балдар үйүнө «өз эрки менен» белек сатып берүүгө мажбурлап жатканын маалымдаган.

Кыргызстанда «Жаңы жыл - мусулмандардын майрамы эмес» деп, социалдык тармактарда балатыдан жана Аяз атадан баш тартууга үндөп, өкмөттүк деңгээлде майрамга тыюу салуу демилгесин көтөргөндөр бар.

Былтыр Бишкекте 14-февралда белгиленүүчү Валентин күнүнө дагы каршылык билдирип, шаардагы майрамдык мааракелерге жолтоо болгондор чыккан. Ал эми расмий дин өкүлдөрү Кыргызстан - көп улуттуу, байистүү коомдон турганын белгилеп келишет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Сыдыков: Кыргыз-өзбек алакасында бурулуш болду

Кыргызстандын Өзбекстандагы элчиси Данияр Сыдыков.

Кыргызстандын Өзбекстандагы элчиси Данияр Сыдыков эки өлкөнүн алака-катышы боюнча "Азаттыктын" суроолоруна жооп берди.

"Азаттык": Сиз буга чейин "кыргыз-өзбек алакасы жаңы нукка түштү" деп билдирдиңиз эле. Узап бараткан 2017-жыл кыргыз-өзбек алака-катышы үчүн коомчулук, карапайым эл күткөн үзүрлүү жылдан болду окшойт. Эң башкы жетишкендик деп сиз эмнелерди атайт элеңиз?

Данияр Сыдыков: Бул жыл эки мамлекеттин алака-катышы үчүн чынында эле тарыхый жылдардан болду. Эң башкы, негизги маселе - чек ара маселесинде жылыш болуп, чек аранын 85 пайызы макулдашылып, келишимге кол коюлушу - бул аябай чоң жетишкендик.

Эки өлкөнүн мамлекет башчылары ушул жылдын ичинде эле алты ирет жолукту. Бул зор нерсе. Диалог, тыгыз байланыштын натыйжасында кабыл алынган чечимдерге күбө болуп турабыз. Дипломат болуп иштегениме көп эле болду, бирок үч айдын ичинде эки өлкөнүн жетекчилери бири-бирине мамлекеттик сапар менен барганы эсимде жок.

Сооронбай Жээнбеков менен Шавкат Мирзиёев. Ташкент, 13-декабрь, 2017-жыл.
Сооронбай Жээнбеков менен Шавкат Мирзиёев. Ташкент, 13-декабрь, 2017-жыл.

Жаңы президентибиз Сооронбай Шарипович биринчи расмий иш сапарын Өзбекстанда өткөргөнү да чоң саясий иш-чара болду. Ушул сапарлардын алкагында 42 документке, келишимдерге кол коюлду. Бул эки өлкөнүн ортосундагы мамилени дагы жакындатат. Эки тараптын Камбар-Ата-1 ГЭСи боюнча да бир ойго келгени, темир жол боюнча да Кытай, Кыргызстан менен Өзбекстан орток пикир табышканы - чоң жетишкендик.

"Азаттык": Темир жол боюнча Ташкентте жаңы эле үч тараптуу жолугушуу өттү. Анда долбоорду ишке ашыруу мөөнөттөрү такталганы маалымдалды. Ушул тууралуу учкай айта кетесизби, кандай этап менен жүрөт, кийинки иш-чаралар кандай болот?

Данияр Сыдыков: 25-27-декабрда Ташкент шаарында үч тараптуу жолугушуу өттү. Кыргызстандын делегациясын транспорт жана жолдор мниистри Жамшитбек Калилов жетектеп барып келди. Үч тарап практикалык кадамдарга өттү, жолдун багытын аныктоо, каражат маселеси, техникалык-экономикалык негиздеме боюнча так мөөнөттөрдү коюшту, бир пикирге келишти. Чыныгы практикалык кадамдар эми баштала турган болду. Буюрса биз анын жыйынтыгына 2018-жылы күбө болобуз.

"Азаттык": Кыргызстан темир жол мүмкүн болушунча эл жашаган аймактарды көбүрөөк аралап өтө турган өз вариантын сунуш кылып келгени белгилүү. Бишкектин сунуштары эске алынабы?

Иллюстрациялык сүрөт.
Иллюстрациялык сүрөт.

Данияр Сыдыков: Ушул жерден баса белгилей кете турган жагдай - эки өлкөнүн президенттеринин сүйлөшүүлөрүндө Өзбекстан Кыргызстандын сунушун, Кыргызстандын позициясын толугу менен колдоп жатат. Биздин сунуштарыбыздын баарына колдоо көрсөтүп жатат. Биздин негизги максат - темир жол инфраструктурасын өнүктүрүү. Бул сөзсүз түрдө соода-экономикалык абалыбызга, ички саясатыбызга, маданий-гуманитардык жакка да чоң салым кошот деп эсептеп, Кыргызстанды мүмкүн болушунча көбүрөөк аралай турган, региондорго көбүрөөк бара турган, негизи элге шарт түзүп бере турган вариантты сунуш кылып жатабыз. Ушул боюнча да пикир алмашуу болду. Чечимдерди азырынча толук айта албайм, иш жүрүп жатат. Эң башкысы - Кыргызстандын кызыкчылыгы эске алынып жатат.

"Чечимдер кагазда калбайт"

"Азаттык": Сентябрь айында Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёев Бишкекке келгенде Камбар-Ата-1 ГЭСи боюнча келишимге кол коюлду эле. Ошондон бери бул долбоорго байланыштуу кандай жылыштар болду?

Данияр Сыдыков: Бул боюнча да практикалык кадамдар ташталды. Сооронбай Шариповичтин биринчи расмий иш сапарынын алдында эки өлкөнүн жумушчу тобу түзүлүп, биринчи жолугушуусу болгон. Күн тартиби, биргелишип жасай турган кадамдар аныкталган. Чечим кагазда калбай, аны жүзөгө ашыруу аракеттери болуп жатат.

"Азаттык": Кыргыз коомчулугу Өзбекстан менен алака-катыштын оңолушун кубаттап жатканы белгилүү. Бирок ошол эле учурда айрым бир маселелер, мисалы, Орто-Токой суу сактагычын башкаруу, Ысык-Көлдө төрт пансионаттын кайра Ташкентке берилиши боюнча ар кандай сөздөр айтылып жатат. Парламентте суу сактагыч боюнча келишим каралып жатканда "документ чийки, башкаруу кимде экени так жазылган эмес" деген пикирлер да айтылды. Окурман, угармандарыбызга түшүнүктүү болушу үчүн, ушул жерден так маалымат бере кетесизби?

Данияр Сыдыков: Орто-Токой суу сактагычын 25 жылдан бери Өзбекстан колдонуп келген, алардын балансында турган. Ал суунун 90дон ашык пайызын колдонот. Жаңы келишим боюнча Өзбекстан суу сактагычты пайдаланганы үчүн каражат бөлүшү дагы каралат. Суу сактагыч өзүбүздүн балансыбызга өтөт, биздин укук коргоо органдарыбыз карайт. Негизи биздин кызыкчылыгыбыз толук эске алынды деп айтсам жаңылышпайм.

Бүгүнкү күндө Кыргызстан менен Өзбекстандын ортосундагы мамиленин өзгөрүп жатканын өзүңүздөр көрүп жатасыздар да. Ушул динамиканы колдоо максатында жана туристтик тармакка да жакшы пайда алып келе турган жакшы чечимдер болуп жатат. Төрт пансионатта иштегендердин 80 пайызы биздин жергиликтүү тургундар болот. Өзбекстанга пансионаттарга инвестиция салуу, үч-төрт жылдыздуу санаторий, мейманкана деңгээлине чейин көтөрүү боюнча талап коюлуп жатат. Негизинен жер ижарага гана берилип жатат.

Өзбекстанга өтчү пансионаттардын абалы
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:16 0:00

"Ташкент-Балыкчы поезди майдан тарта каттайт"

"Азаттык": "Жайында Ташкенттен Балыкчыга поезд каттай баштайт" деп маалымдалды эле. Бирок бул кийинки жылга калганы белгилүү болду. Себебин айтып бересизби?

Данияр Сыдыков: Биз туристтик тармакта биз чоң кадамдарды жасадык. Өзбекстанга Кыргызстандан эки жолу делегация барып, чоң эл аралык көргөзмөлөргө катышкан жана анда жакшы келишимдерге кол коюлган. Жалпысынан туроператорлор ортосунда 500дөн ашык, баасы алты миллион доллардын тегерегиндеги келишим түзүлгөн. Жыйынтыктарын көрүп жатабыз.

Өзбекстан аба жолдорунун Бишкек-Ташкент каттамында жүргөн учагы. Архивдик сүрөт.
Өзбекстан аба жолдорунун Бишкек-Ташкент каттамында жүргөн учагы. Архивдик сүрөт.

Июль айында Ташкент-Ысык-Көл аба каттамы ачылган жана эки айдын ичинде Өзбекстандын миңден ашык турист келди. Ушул каттамды эмдиги жылы да уюштуруу боюнча эки тарап макулдашкан. Сооронбай Шариповичтин расмий иш сапарынын алкагында Ташкенттен Ысык-Көлгө Бишкек аркылуу поезд жүргүзүү маселеси сүйлөшүлдү жана ишке аша турган болду. Эки тарап бир макулдашты. Кудай буюрса, май айынан баштап поезддер каттай баштайт. Бул биз үчүн дагы жакшы шарт болуп жатат.

"Азаттык": Соода-экономикалык алака-катыштын көрсөткүчү, экспорт-импорт тууралуу маалымат бере кетсизби?

Данияр Сыдыков: Эки өлкөнүн соода жүгүртүүсүнүн деңгээли былтыр 150 миллион доллардын тегерегинде болгон. Быйыл болсо 260 миллион доллар деп эсепетеп жатабыз, эки эсе көбөйдү десек туура болот. Анан кийинки жылга соода жүгүртүүнүн көлөмүн 500 миллионго жеткирүү боюнча дымактуу пландарыбыз бар.

Бизден Өзбекстанга травертин, цемент, көмүр, бал, эт, сүт, картошка, пияз, сабиз, минералдык суу экспорттойбуз, ал кыйла көбөйүп жатат. Өзбекстандан болсо бизге айыл чарба техникасы келе баштады. 25-декабрда өзбек унааларынын көргөзмөсү өттү, унаалар да кире баштады, жер семирткич, бизге керектүү өндүрүмдөр кире баштады. Эки мамлекеттин ортосунда экспорт менен импортко эле эмес, Кыргызстанда заводдорду, цехтерди, биргелешкен ишканаларды ачууга да мүмкүнчүлүктөр түзүлдү. Өзбекстандан Кыргызстанга инвестиция келери да жаңылык. Ошто, Кара-Балтада, Бишкекте да машина, автобус кураштыра турган заводдор ачылат, жумуш орундары түзүлөт.

"Аймактарда ынтымак дагы бекемдейт"

"Азаттык": Былтыр-быйыл эки өлкөнүн чек арасына жакын жайгашкан аймактардын ынтымагын бекемдөө боюнча иш-чаралар өттү эле. Бул саамалык келе жаткан жылы да уланабы? Дагы кандай саамалыктар болот, айта кетесизби?

Данияр Сыдыков: Эки мамлекеттин жанаша турган облустарынын кызматташтыгы башка деңгээлге көтөрүлдү деп айтсам жаңылышпайм. Жакшы укуктук база да түзүлгөн, керектүү меморандумдарга кол коюлган. Ош мамлекеттик университети менен Анжиян мамлекеттик университетинин ортосундагы келишим иштеп, кызматташтык бекемделип жатат. 2017-2019-жылдарга белгиленген "жол картасына" кол коюлган. Ошондой эле чектешкен облустардын ортосунда кеңеш да түзүлгөн, бул акимдердин, губернаторлордун кеңеши. Бул эки өлкөнүн өкмөт башчыларына караштуу болот. Ошондой эле Бишкек-Ташкент, Баткен-Фергана кызматташтыгы боюнча да келишимге кол коюлган. Бул биздин элибизге дагы чоң шарт болуп эсептелет. Азыр чек аралардан күн сайын 10-12 миң адам ары-бери каттай турган шарт түзүлдү. Буюрса, 2018-жылы буга чейин кол коюлган келишимдердин, кабыл алынган документтердин үзүрүн, жыйынтыгын толук көрө турган учур болот. Бул жактан пландарыбыз абдан чоң.

2018-жылы эки өлкөнүн ортосунда дипломатиялык алака-катыш башталганына 25 жыл толот. Буга байланыштуу да бир топ иш-чаралар болот. Маданий алака-катышты бекемдөөгө басым жасалат. Өзбекстанда Кыргызстандын маданий күндөрүн өткөрөбүз. Биздин белгилүү тарыхый инсаныбыз Чыңгыз Айтматовдун 90 жылдыгы болот эмеспи, мааракелик иш-чараларды Өзбекстанда да өткөрүү пландары бар.

"Азаттык": Маегиңизге ырахмат, ийгилик каалайбыз.

Данияр Сыдыков: Сиздерге да рахмат. Кыргызстаныбыздын асманы ар дайым ачык болуп, элибиздин досторкону дайыма жайылып турсун.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Темир жол: "тарыхый долбоорго" бир кадам

Кыргызстандагы темир жол.

Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолун куруу долбоорун аткаруунун мөөнөттөрү такталды. Ага ылайык, темир жолдун багыты эмдиги жылы апрель айында аныкталмакчы.

Бул долбоор тууралуу соңку 20 жылдан ашуун убакыттан бери сөз болгону менен түрдүү себептерден улам ишке ашпай келген. Расмий Бишкек темир жол боюнча Кытайдыкынан кескин айырмаланган өз долбоорун да сунуш кылып келгени белгилүү.

Өзбекстандын Ташкент шаарында 25-27-декабрь күндөрү темир жол долбоору боюнча үч тараптуу жолугушуу болуп өттү. Кыргызстандан делегацияны транспорт жана жолдор министри Жамшитбек Калиев баштап барды.

Кыргызстандын Өзбекстандагы элчиси Данияр Сыдыков "Азаттык" менен болгон маегинде долбоордун мөөнөттөрүн аныктоо, каржылоо маселесин чечүү жана техникалык-экономикалык негиздемени иштеп чыгуу боюнча чечимдер кабыл алынганын кабарлады.

Кийинки жолугушуу апрель айына белгиленди жана анда жолдун багыты аныкталмакчы. Элчи расмий Ташкент долбоор боюнча Кыргызстандын сунуштарын колдоп жатканын билдирди.

Данияр Сыдыков.
Данияр Сыдыков.

- Эки өлкөнүн президенттеринин сүйлөшүүсүндө Өзбекстандын президенти Кыргызстандын сунушун, позициясын толук колдоп жатат. Биз кандай сунуш кылсак дагы өзбек тарап колдоо көрсөтүүдө. Биздин негизги максат - темир жол инфраструктурасын өнүктүрүү. Бул сөзсүз түрдө соода-экономикалык абалыбызга, ички саясатыбызга, маданий-гуманитардык жакка да чоң салым кошот деп эсептеп, Кыргызстанды мүмкүн болушунча көбүрөөк аралай турган, региондорго көбүрөөк бара турган, элге негизи шарт түзүп бере турган вариантты сунуш кылып жатабыз. Ушул боюнча да пикир алмашуу болду. Чечимдерди азырынча толук айта албайм, иш жүрүп жатат. Эң башкысы - Кыргызстандын кызыкчылыгы эске алынып жатат.

Ушул айдын башында, өзбек жана кыргыз президенттеринин Ташкенттеги жолугушуусунда бул темир жол долбоору "тарыхый долбоор" экени айтылган жана тараптар анын курулушун тездетүүнү макулдашкан.

Жогорку Кеңештеги Транспорт, коммуникациялар, архитектура жана курулуш комитетинин мүчөсү, "Ата Мекен" фракциясынын депутаты Эмил Токтошев парламентте да сунуштар берилерин билдирди: ​

Эмил Токтошев.
Эмил Токтошев.

- Бул Кыргызстан үчүн өтө чоң стратегиялык мааниси бар долбоор. Бул бизге керектүү нерсе. Мүмкүн болушунча эл жашаган аймактарды көбүрөөк аралап өтсө, экономикага ошончо пайдасы тиет. Биз азырынча картаны көрө элекпиз, келишимди окуй элекпиз. Парламентке келгенде да кошумчабызды, сунушубузду айтабыз.

Ал арада Ат-Башы районунун Кытай менен чектешкен айылдарында "темир жол өтөт" деген жердеги там-таш, үлүш жерге байланыштуу бир катар суроолор пайда болду. Облустагы өкмөт өкүлү Аманбай Кайыпов темир жолдун курулушун жергиликтүү эл чыдамсыздык менен күтүп жатканын билдирди:

- Темир жолдун курулушун жергиликтүү элдин баары эле колдоп жатат. Бул жерде эч кандай маселе болбойт. Бул жол салынса келечекте облустун өнүгүшүнө чоң көмөк болот, күч берет. Жумуш орундары түзүлөт. Мына, Бишкек-Торугарт жолу бүттү. Эгер ал жерден темир жол өтсө, ошондой эле логистикалык борбор курулса элибиз ошол жерде иштейт, жумуш орундары болот, өздөрүнүн өндүрүмүн сатышат. Кытайга этибизди, сүтүбүздү, балыбызды, суубузду экспорттосок болот. Азыр эми кайсы жерде туннел болот, кайсы жерден айыл аралап өтөт - ал тууралуу азыр мына сүйлөшүүлөр жүрүп жатат.

Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолун куруу тууралуу 20 жылдай убактан бери эле сөз болуп, бирок орток пикир табылбай келген.

2002-жылы Бээжин жолдун техникалык-экономикалык негиздемесин тактап, багытын аныктаган. Анда жол Торугарт аркылуу Арпа жайлоосуна түшүп, Өзгөн районунан Кара-Сууга барып, андан ары Өзбекстанга өтмөк. Узундугу 268 чакырым деп эсептелген жана анда 95 көпүрө, жалпы узундугу 50 чакырымга чамалаган 48 туннел салынышы керек болчу.

Кыргызстандын мурдагы президенти Алмазбек Атамбаев ошол учурда "Кыргыз темир жолу" ишканасын жетектеп турган Аргынбек Малабаев менен Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолунун багытын талкуулап жаткан учур. 7-январь, 2015-жыл.
Кыргызстандын мурдагы президенти Алмазбек Атамбаев ошол учурда "Кыргыз темир жолу" ишканасын жетектеп турган Аргынбек Малабаев менен Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолунун багытын талкуулап жаткан учур. 7-январь, 2015-жыл.

2012-жылы Кыргызстан темир жол боюнча өз долбоорун даярдаган. Ага ылайык жол Торугарттан Ат-Башыга түшүп, андан Ак-Талааны аралап өтүп, Тогуз-Тородон Сузакка жетип, анан Өзбекстанга өтмөк. Кыргыз тараптын варианты боюнча жол узарып, 380 чакырым болмок. Бирок тоолорду тешүү, көпүрө салуу кыйла азайгандыктан курулуш баасы арзан болот деп айтылган.

Эки жыл мурун расмий Бишкек дагы башка вариантты сунуш кылган жана анда "чыгым кыйла азаят" деп ишендирген.

Буга чейин жолдун курулушун каржылоо маселеси чоң талкуу жараткан жана долбоордун болжолдуу баасы эки миллиард долларга бааланган. Кытай тарап жол үчүн кен байлыктарын сураганы тууралуу да маалыматтар чыккан.

Кыргыз бийлиги болсо буга чейин жол куруунун эки ыкмасын сунуш кылып келген. Анын бири концессия, экинчиси биргелешкен ишкана куруу болчу. Кыргызстан Кытай тарап концессияга көнгөнүн, тактап айтканда, жолду кайсы бир чет өлкөлүк жеке компаниянын каражатына куруп, ал өзүн актагандан кийин кыргыз тарапка өткөрүп берүү ыкмасына макул болгону маалымдалган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Тажик жоочусу Ирак түрмөсүнөн табылды

Ахтам Олимовдун ата-энеси.

“Ислам мамлекети” террордук уюмунун мүчөсү катары айыпталган тажикстандык жихадчы Ахтам Олимов Ирактын түрмөсүндө экенин Дүйшөмбүдө жашаган ата-энеси жакында эле билди.

“Мен Ирактамын, аман-эсенмин. Баарыңарга салам” деген эки ооз сөз жазылган тил катты Ирактын түрмөсүндө жаткан Ахтам Олимов мекениндеги ата-энесине жиберген. Катты Тажикстанга Эл аралык Кызыл Чырым комитетинин өкүлдөрү жеткиришкен. Ирактан күтүлбөгөн кабар Дүйшөмбүдөгү ата-энеси уулунан дээрлик үмүт үзгөн маалда келди.

Өз мекенинде Ахтам Олимов “Ислам мамлекети” террордук уюмунун мүчөсү катары айыпталган. Анын атасы Юсуф Олимовдун сөзүнө караганда, уулу 2013-жылы Орусияга кеткен бойдон дайын-дарегин билгизбептир.

2014-жылы сентябрь айында Ирактын телеканалы Тажикстандын жараны Ахтам Олимов кармалып, суракка алынып жатканы тууралуу берүү даярдап көрсөткөн.

"Ал видео көп узабай эле социалдык тармактарга тарады. Биз ошондо Ахтам Иракта "Ислам мамлекетинин" катарында экенин билдик. "Уулумду алып келгенге жардам бергиле" деп бийликке кайрылдым. Бирок Ахтам кайда экенин так аныктоо мүмкүн эместигин, анткени Иракта Тажикстандын дипломатиялык өкүлчүлүгү жоктугун айтышкан" - дейт Юсуф Олимов "Азаттыктын" тажик кызматына берген комментарийинде.

Ахтам Олимовдун абактан жазган каты.
Ахтам Олимовдун абактан жазган каты.

Олимовдун ата-энеси кайра Кызыл Чырым уюму аркылуу алыскы абактагы уулуна кат жиберип, эми анын жообун күтүп жаткан чагы.

“Биз уулубуздан кат-кабар келеринен үмүт үзгөнбүз. "Иракта “Ислам мамлекети” тобунун кармалган мүчөлөрүн дароо эле өлтүрүп салышат" деп көп эле кишилер айтышкан. Кызыл Чырым уюмунун өкүлдөрү Ахтамдын катын бергенде биз көргөн көзүбүзгө ишене албай кубандык. Алар Ирактагы түрмөлөрдүн бирин текшерип жүргөндө уулубузду кезиктиргенин айтышты. Бизге эми эң башкысы анын аман-эсен экени – дейт жихадчынын атасы.

Эми Олимовдордо уулу Тажикстанга экстрадицияланып, калган жазасын өз мекенинде өтөйбү деген үмүттүн учкуну тутанды. Тажик бийлиги болсо Ирактан ушуга чейин кылмышка шектүү бир дагы киши экстрадицияланбаганын билдирет. Анткени эки өлкөнүн ортосунда абактагыларды алмашуу жөнүндө келишим түзүлгөн эмес.

Коңшу өлкөнүн атайын кызматтарынын маалыматы боюнча, Ирак менен Сириянын стратегиялык маанилүү аймактарында жүргөн куралдуу кармаштарда тажик жихадчылардын 60% курман болгон.

Нью-Йоркто жайгашкан "Soufan Group" аналитикалык борборунун баяндамасында ушул жайда эле 700дөй тажикстандык согушкерлер Сирия менен Иракта жүргөнү белгиленет. Бирок алардын көбүнүн тагдыры белгисиз. Чалгын жана коопсуздук менен алектенген борбордун маалыматына караганда, 2016-жылдын июлуна чейин 1600дөй тажик жихадчылары "Ислам мамлекетинин" катарында согушкан. Жүздөн ашууну өз мекенине кайтып келген.

Баяндаманын авторлору "Ислам мамлекети" террордук тобунун мүчөлөрүнүн көбүнүн тагдыры Мосул менен Раккадагы аскердик операциялардан кийин дайынсыз экенин белгилешет.

Алардын айрымдары Ооганстандагы жана башка жерлердеги куралдуу топторго кошулуп кетишкени тууралуу маалымат бар. Ооган коопсуздук күчтөрү Фарьяб, Сари-Пул, Саманган, Баглан, Кундуз, Тахар жана Бадахшан провинцияларында жана өлкөнүн чыгыш ыптасында "Ислам мамлекетине" кирген "Улуу Хорасан" тобунан түнөк табышканын белгилешет. Жогорудагы аймактарда террористтик уюмдар атайын машыгуу борборлорун түзүп, анда согушкерлер ар кандай даярдыктан өтүшөт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өзбек өкмөтү мигранттарды ортомчуларга табыштайт

Иллюстрация

Өзбек өкмөтү жеке ортомчу ишканаларга мигранттарды чет жакка ишке жөнөтүүгө уруксат берет. Башкы эмгек рыногу болгон Орусия менен өзбек өкмөтү мурдатан мигранттарды жумушка орноштуруу боюнча эки тараптуу келишим түзгөн.

Өзбекстанда буга чейин жарандарды чет өлкөгө Эмгек министрлиги жана ага караштуу Тышкы эмгек миграциясы боюнча агенттик гана жөнөтүп келген. Бул боюнча жеке ишканалар мурдатан болсо да аларга расмий уруксат берилчү эмес. Жаңы мыйзамдагы өзгөртүүлөр тууралуу эмгек министринин орун басары Баходир Низомов мындай деди:

- Биз монополист болуп келгенбиз. Эми «Тышкы эмгек миграциясы» боюнча мыйзамга сунуш кылынган өзгөртүүлөрдө адамдарды Орусияда жана башка чет мамлекеттерде жумушка орноштурууну жеке агенттиктерге берүү жагы каралган. Министрлик мурдатан жеке агенттиктердин ишин тескеген «Рекрутинг жана рекрутинг ишмердүүлүгү» боюнча мыйзамга дагы өзгөртүүлөрдү сунуш кылган.

Бул мыйзамдар кабыл алынса, өзбекстандыктарды чет жакта жумушка орноштурууну каалаган ортомчулар Эмгек министрлигинен атайын лицензия алышы керек болот.

Миллиондогон өзбекстандык эмгек мигранттары үчүн Орусия - башкы жумуш рыногу. Апрелде Өзбекстан Орусия менен мигранттарды жумушка орноштуруу боюнча келишим кабыл алган. Келишим боюнча өзбек өкмөтү мигранттарды орус тили, кесип жагынан даярдап, медициналык текшерүүдөн өткөрөт. Ал эми орус тарап болсо өзбекстандык мигранттардын Орусияда мыйзамдуу жумушка орношуусун, ошондой эле медициналык, социалдык камсыздоо жана пенсия маселелерин көзөмөлдөшү керек болот.

Москвадагы журналист Умид Бобоматов иш жүзүндө өкмөт аркылуу Орусияга ишке келген мигранттар «мыйзамдуу кулчулукка» түшүп жатышат деген ойдо.

Умид Бобоматов.
Умид Бобоматов.

- Орусиянын бир катар облустарына Өзбекстандан жумушчу күчтү атайын алып келген учурлар бар. Мындай өкмөт аркылуу келген өзбекстандыктардын көбү аз айлыкка нааразы. Ооба, чоң өндүрүшкө келген мигранттарга тамак-аш, жатакана берилген, эмгек келишимин түзүшкөн. Бирок аларга 20-25 миң рублдин тегерегинде гана айлык төлөнөт. Алар мигрантка кеткен бардык чыгымды ошол маянадан кайра эле өндүрүп алып жатышат. Андан тышкары документтерин алып коюшат, көчөгө чыгууга уруксат жок. Мигранттардын көбү иш саатынын көптүгүнө, жумуштун оордугуна, айлыктын аздыгына нааразы болуп, «кулчулукка түшүп калдык» деп арызданып кайрылып жатат.

Бобоматов өзбек өкмөтү ортомчу агенттиктердин мүмкүнчүлүктөрүн мыйзам чегинде кеңейтсе, ортодо мигранттар гана жапа чегет деген ойдо.

- Ортомчу агенттиктер өзбекстандык мигранттардын абалын оорлотот. Азыртадан ортомчулар менен келип алып, эмгек келишимин жана маянасын кимден аларын билбей, талаада калган мигранттар көп. Өкмөттүк мекемелер өз милдеттерин ортомчуларга жүктөп коюшат, ортомчулар болсо мигранттардын эсебинен пайда көрө башташат. Ортодо мигранттар эле жабыр тартат.

Укук коргоочу Валентина Чупик өзбек мигранттарын өкмөттүк деңгээлде жана ортомчулар аркылуу жумушка орноштуруу схемалары коррупцияга эле жол ачат деп эсептейт. Анын айтымында, Орусияда жумуш берүүчүлөр өзбек мигранттарын орус-өзбек өкмөттөрүнүн келишиминде көрсөтүлгөн шартта жумушка алууга даяр эмес.

Валентина Чупик.
Валентина Чупик.

- Бул мамлекеттик органдарда коррупцияны өркүндөтөт. Адамдардан чет жакка жумушка кетирүү үчүн акча сурай башташат. Бул жерде мамлекет жарандарынан акча алалбайт, бирок ортомчу ишканалар аркылуу алууга шарт түзүлөт. Орусиядагы Сахарово сыяктуу миграциялык борборлор ачыла баштайт. Ал эми Орусияда болсо жумуш берүүчүлөр алардын баарын мыйзамдуу ишке алып, салыгын төлөп, социалдык жана медициналык жактан камсыздоого даяр эмес. Чындыгында "10 миң мигрантты жөнөттү" деп жатышат. Бул миллиондогон өзбек мигранттарын эске алганда болбогон эле нерсе. Башкысы - өкмөт аркылуу келген бул мигранттар мыйзамдуу болуп, калгандары мыйзамсыз мигранттардын катарына кирип калбаса болду.

Орусиянын ИИМнин маалыматы боюнча быйыл январь-ноябрь айларында 3,1 миллион өзбекстандык мигрант каттоого алынган. Быйыл тогуз айда алар Өзбекстанга 2,6 миллиард доллар каражат которгон.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргыз-казак алакасы: экономика элдештирет

Сооронбай Жээнбеков менен Нурсултан Назарбаев. 25-декабрь, 2017-жыл.

Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбековдун Казакстанга жасаган биринчи расмий сапарынын жыйынтыктары кандай болду? Эки өлкө ортосундагы соода-экономикалык, инвестициялык жана маданий гуманитардык маселелердин деңгээли улуттук кызыкчылыктарга туура келеби?

“Арай көз чарай” талкуусуна өкмөткө караштуу Инвестицияларды илгерилетүү жана коргоо боюнча агенттиктин директорунун орун басары Адилбек уулу Шумкар жана коомдук ишмер, дипломат Алмаз Кулматов катышты.

“Азаттык”: Алмаз мырза, Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбековдун Казакстандагы биринчи расмий иш сапарындагы эки тараптуу сүйлөшүүлөрдүн духуна, кол коюлган документтердин аталышына карап баа бергенде, кандай негизги жыйынтыктарды айтсак болот?

Алмаз Кулматов: Соңку убактарда бир аз сууп кеткен мамилелердин фонунан караганда бул сапардын жыйынтыгы жакшы десек болот. Дипломатиянын тили менен айтканда бул сапар достук маанайда, чыныгы бир туугандык, өнөктөштүк маанайда болду.

Эл аралык мамилелерде эки өлкөнүн жакшы ымалага келиши, президенттердин жолугушуп жатканы абдан чоң мааниге ээ, алардын жеке мамилелери да жалпы алакага чоң таасирин тийгизет.

Президенттердин маанайы, каш-кабагы, сүйлөгөн сөздөрү да жалпы маанайга өзүнчө таасир берет. Ачык айтышыбыз керек, бизге биринчи кадамды казак президенти Нурсултан Назарбаев өзү жасады. Минскидеги жолугушууда биздин президентти Казакстанга расмий сапар менен келип кетүүгө өзү чакырды. Биз менен болгон мамилени чыңдоого, бузулуп кеткен жерлерин оңдоого казактар дилгир экенин билдиришти.

“Азаттык”: Расмий сапардын жыйынтыгы боюнча президенттер Кыргыз Республикасы менен Казакстан Республикасынын ортосунда кыргыз-казак мамлекеттик чек арасын демаркациялоо жөнүндө келишимге жана кыргыз-казак мамлекеттик чек арасындагы режим жөнүндө макулдашууга да кол коюшту. Ушул эки документтин айырмачылыгын, артыкчылыктарын, маанисин айтып бере аласызбы?

Алмаз Кулматов: Эки документ эки башка маанидеги келишимдер. Биринчиси - мамлекет аралык чек аралардын аныкталып, такталгандыгын бекемдеген документ, чек ара маселелери биротоло чечилип бүттү деген сөз. Экинчиси - ошол такталган чек аралардан адамдардын, товарлардын өтүү эрежелерине, жоболоруна арналган документ. Эки мамлекет эле эмес, биз эми ЕАЭБдин алкагындагы жаңы кызматташуубузга өбөлгө боло турган документ десек болот.

“Азаттык”: Шумкар мырза, Кыргызстан менен Казакстандын ортосундагы соода-экономикалык, инвестициялык кызматташтыктын акыркы жылдардагы тенденциясы кандай?

Адилбек уулу Шумкар: Казакстан мамлекети - соода-экономикалык байланыштарда, инвестициялык багытта Кыргызстандын негизги өнөктөштөрүнүн бири. Буга статистика да далил болуп бере алат. 2016-жылы эки өлкө ортосундагы сооданын көлөмү 800 миллион долларга жетсе, 2017-жылдын он айынын жыйынтыгы боюнча 700 миллионго жетип отурат. Бул алдыга өсүш бар дегенди билдирет.

Бирок инвестиция жаатында Казакстандан келген каражаттар азайганын көрүп жатабыз. Ага карабай "Казакстан кайсы тармактарга инвестиция салууга кызыгат?" деп сурап калышат. Алар негизинен тоо-кен тармагына келип жатышат, алардын “Казакмыс” компаниясы бизде иштеп жатат. Андан сырткары байланыш тармагында иштеп жатышат, мында казак мобилдик операторлорунун капиталы бар, ошондой эле банк тармагында да иштешүүдө.

Бишкек-Астана чек ара боюнча мунаса тапкан жок

Бишкек-Астана чек ара боюнча мунаса тапкан жок

Казакстан кыргыз-казак чек арасындагы кырдаалды жөнгө салуу боюнча жол картага кол коюудан баш тартты.

Жалпылап айтканда Кыргызстанда кыргыз-казак тарап болуп түзүлгөн 530дан ашык биргелешкен ишканалар иштеп жатат. Алардын 51и банк тармагында, 24ү курулушта, чекене-дүң соода жаатында 264, кызмат көрсөтүү жаатында 68 ишкана иштеп жатат десек болот.

“Азаттык”: Шумкар мырза, "эки өлкө ортосундагы соода-сатыктын көлөмүн 2020-жылы 1 миллиард долларга чыгарабыз" деп казак тарап айтып жатат, ал үчүн кайсы тармактарыбызда кандай резервдер бар? Айтылган чекке жетүүгө мүмкүнчүлүктөр барбы?

Адилбек уулу Шумкар: Биздин тамак-аш жана жашылча-жемиштерди кайра иштетүү тармагында чоң потенциалыбыз бар. Казактар бул боюнча кызматташып келген, ал кызматташтык дагы уланат. Биздин өндүрүмдөрдүн сапаты казактарга жакшы белгилүү. Дагы бир багыт - бул текстиль өнөр жайыбыз, ал да чоң резерв.

Келечек үчүн маанилүү тармактардын дагы бири - маалымат технологиясы жагынан ийгиликтүү кызматташсак болот. Электротехникалык товарларды чыгарып, Казакстанга сатсак болот. Буга Кытай тараптын ишкерлери катуу кызыгып жатат. Ушул жана башка жагдайларды эске алганда бир миллиард долларлык чекке жетүүгө толук мүмкүнчүлүктөр бар.

(Талкуунун толук вариантын ушул жерден угуңуз)

Кыргыз-казак мамилесинин жаңы кыры
please wait

No media source currently available

0:00 0:24:23 0:00
Түз линк

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Тажикстан "Google" компаниясына салык салгысы келет

Тажикстандын Салык комитетинин башчысы Нусратулло Давлатзода электрондук кызмат көрсөткөн чет элдик компаниялардан салык алууну өкмөткө сунуш кылды. Эксперттер аткаминердин мындай демилгесин өлкө казынасын толтуруунун бир аргасы катары көрүшсө, ошол эле маалда "бул маалымат алуу эркиндигин чектөө болушу мүмкүн" дегендер да чыкты.

Тажикстандын башкы салыкчысынын президент Эмомали Рахмонго сентябрь айында жазган каты маалымат каражаттарына тарады. Анда Нусратулло Давлатзоде мисал катары Орусиянын тажрыйбасына кайрылат.

Орусиянын аймагында Интернет аркылуу электрондук кызмат көрсөткөн "Google", "Apple", "Microsoft", "Facebook", "eBay", "Aliexpress", "Yahoo", "Bing" сыяктуу чет элдик компаниялардан кошумча нарк салыгы алынат. Тажик министри Орусия бул компаниялардан ушул жылдын биринчи кварталында эки миллиард доллар салык жыйнаганын жүйө келтирет. Давлатзоде сунуш кылган документти Интернет чөйрөсүндө «Гугл салык» деп атап алышты.

Тажик салыкчыларынын башчысы дагы "Google салыгын" киргизүү "мамлекеттик бюджетке салым болмок" деп ынандырат. "Интернет аркылуу көрсөтүлгөн бардык кызматтарды жөнгө салууга убакыт келди. Салык мыйзамына кошумча киргизип, электрондук формада жарандарга кызмат көрсөткөн чет элдик компанияларды салык төлөөгө милдеттендириш керек", - дейт Давлатзоде.

Соңку кезде тажик аткаминерлери ушуну менен экинчи жолу глобалдык интернет-компаниялардан салык алууну сунуштап жатышат. Мындан бир нече жыл мурун өкмөттүн алдындагы Байланыш кызматынын жетекчиси Бег Сабур тажик бийлиги "Фейсбукка" тосмо койгондо анын негиздөөчүсү Марк Цукерберг менен жолугуп, Тажикстанда иштеши үчүн салык төлөө жагын сүйлөшүүнү туура көрөрүн айткан.

Аты-жөнүн айткысы келбеген экономикалык маселелер боюнча эксперт "Азаттыктын" тажик редакциясына "Салык кызматынын мындай сунушу өлкөнүн казынасын толтурбастан, тескерисинче эл аралык аренада анын беделин түшүрөт" деген оюн ортого салган.

“Тажикстандан "Google" чоң деле пайда таппайт. Деңизге тамган тамчыдай. Электрондук почта, котормочу, браузер, "Ютуб" жана "Гугл-диск" – булар бекер. Андыктан аткаминерлер "Гуглдан" эмне талап кылып жатканы түшүнүксүз. Башкача айтканда "Google" өзүнүн бекер кызматтары үчүн Тажикстанга салык төлөшү керекпи?", - деп суроо берет эксперт.

Адистер ошондой эле коңшу өлкөдө интернет-дүкөндөрдүн кызмат көрсөтүүсү эми гана жанданып баратканын белгилешет.

Ал эми тажикстандык журналист Абдулло Ашуров болсо Орусиянын Интернет мейкиндиги менен Тажикстандыкын салыштыруу одоно болоруна токтолот.

“Давлатзоде "Орусияда ушундай салык алынат" деп айтып жатат. Бирок биздин аткаминер Орусияда "Google" компаниясынын өкүлчүлүгү, кеңселери бар экенин, ал жерде кызматкерлер иштээрин эске албай жатат. Ошондой эле Тажикстандын телекоммуникация базарын Орусияныкы менен салыштырууга болбойт. Орустарда Интернеттин жайылганы, аны колдонгондордун саны тажиктерге салыштырганда эселеп арбын. Орусияда 180 млн. калк бар, Тажикстандын эли болгону 8,5 млн. киши”, – дейт журналист Ашуров.

Тажикстандын Салык кызматынын жетекчиси Давлатзоденин демилгеси коңшу өлкөдө салык жыйноо кыйынчылыкка учураган маалда айтылды. Өткөн тогуз айда өлкө бюджетине 212 миллион сомони аз түшкөн, социалдык салыктар дагы толук жыйналган эмес.

Ноябрь айынын этегинде Салык жана Бажы кызматтарынын жетекчилери президент Рахмондон сөгүш алышкан. Президенттин администрациясы Давлатзоданын "Google салыгын" алуу боюнча сунушун үч айдан бери карай элек.

Маалымат технологиясы боюнча бишкектик эксперт Азис Абакировдун пикиринде Интернетте кызмат көрсөткөн компанияларга салык салуу идеясы маалымат алууну чектөөнү да көздөшү мүмкүн. Ал Орусияда кабыл алынган “Чет элдик агенттер жөнүндө” мыйзамга маалымат технологиялары боюнча компаниялар да камтылганын эске салат.

Тажикстанда маалымат сайттары, социалдык түйүндөр белгилүү бир мөөнөткө жабылып калган учурлар бир топ катталган.

Акыркы эки жылдан бери эл көп кирген сайттарды тосмологону үчүн тажик бийлигине нечен жолу доомат айтылган. Тажикстан сөз эркиндиги чектелген өлкөлөрдүн катарында турат.

Былтыр Бирдиктүү коммуникациялык борбор түзүлгөн. Коңшу өлкөдөгү бардык байланыш кызматтары дал ушул борбор аркылуу гана көрсөтүлөт. Эркин эксперттер борбор сүйлөшүүлөрдү көзөмөлдөп, интернет-трафикти текшерүүгө мүмкүнчүлүк берери айтып чыгышкан.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бишкек эки коңшунун кимисине ыктайт?

Мамлекет башчысы Сооронбай Жээнбеков Кыргызстан Казакстан менен мамилесин жандантууга кызыкдарлыгын билдирди. Нурсултан Назарбаев эки элдин ортосундагы бир туугандык мамилени сактап, кийинки муунга таза бойдон өткөрүп берүү чоң милдет экенин белгиледи.

Сооронбай Жээнбеков Нурсултан Назарбаевдин чакыруусу боюнча расмий сапар менен Казакстанга барды.

Саясат талдоочулар Бишкек Борбор Азиядагы лидерлик жана эл аралык транзит үчүн тымызын атаандашууга өткөн Ташкент менен Астананын ортосундагы маанилүү борборго айланып баратканын белгилешүүдө.

Астананын "айкөлдүгү"

Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаев жолугушууда президент Сооронбай Жээнбеков жетектеп келген кыргыз делегациясы көтөргөн маселенин баарын чечүүгө даяр экенин билдирди.

Нурсултан Назарбаев эки мамлекет эгемендик алган 26 жылдан бери Кыргызстандын дарегине туура эмес сүйлөп, туура эмес кадам жасабаганын айтты.

Президент Нурсултан Назарбаев эл башчылары келип-кетерин, ал эми эки элдин ортосундагы бир туугандык мамилени сактап, аны кийинки муунга ошол бойдон өткөрүп берүү чоң милдет экенин белгиледи:

Нурсултан Назарбаев. 25-декабрь, 2017-жыл.
Нурсултан Назарбаев. 25-декабрь, 2017-жыл.

- Өткөн эгемендик жылдарында өз ара карым-катышты өнүктүрүүгө байланыштуу 150 документке кол коюлган. Мындай документалдык база эч кимде жок чыгар. Казакстан бир да эл менен биздин эки элдин ортосундагыдай институционалдык мамиле күткөн жок. Кыргызстан менен гана ошондой документтерге жана келишимдерге кол коюлду. Ошондуктан жагдайды жеңилдетип, эки элдин ортосундагы маселелерди чечип, келечекке карай багыт алууга мүмкүнчүлүгүбүз бар. Мен буга толук даярмын.

"Бир туугандарча сүйлөшүү"

Ошол эле учурда Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков эки тараптуу сүйлөшүүлөр жемиштүү өткөнүн айтып, Кыргызстан Казакстан менен мамилени чыңдап, аны мындан ары да тереңдетүүгө кызыкчылыгы бар экенин билдирди.

Президент Сооронбай Жээнбеков эки ортодо пайда болгон маселелер жөнгө салынып жатканын белгиледи:

Сооронбай Жээнбеков. 25-декабрь, 2017-жыл.
Сооронбай Жээнбеков. 25-декабрь, 2017-жыл.

- Көп маселелер бар эле. Алар боюнча биз абдан терең сүйлөштүк. "Маселелерди бир тууганча отуруп чечели" деп сиз дагы абдан жакшы айтыңыз. Бул жерде биздин тар чөйрөдөгү жолугушуу эки тараптуу сүйлөшүүдөй эмес эле, жумушчу кеңешмедей эле болду. Сиз отуруп, бир тууганча маселелерди чечтиңиз. Анан эми биз тараптан дагы достугубузду жана бир тууганчылыгыбызды мындан ары дагы бекемдегенге максималдуу аракеттер жасалат.

Жолугушууда бул расмий сапар Кыргызстан менен Казакстандын ортосундагы дипломатиялык мамиленин түптөлгөнүнө 25 жыл, "Түбөлүк достук жөнүндө" келишимге 20 жыл толгон учурга туура келгени белгиленди. Айрым саясат талдоочулар бул расмий сапар соңку мезгилдеги Бишкек менен Астананын солгундаган мамилесин жандантууга өбөлгө түзөрүн айтышса, кээ бирлери чоң өзгөрүү болоруна анчейин ишенишпейт.

Мамиленин артындагы "кызганыч"

Саясат таануучу Марс Сариев Бишкек кийинки убакта Ташкент менен Астананын аймактагы лидерлик үчүн тымызын атаандашуусунун "борборуна" айлана баштаганын белгиледи:

Марс Сариев.
Марс Сариев.

- Кыргызстан менен Өзбекстандын эки тараптуу мамилеси бир топ жылып жатпайбы. Анткени Ташкентке Кыргызстан менен жакшы мамиле түзүп алып, Кытайга чыгып, эл аралык карым-катнашын кеңейтиш үчүн транспорттук "коридор" керек. Ошол үчүн ал Кыргызстан менен болгон көп маселелерди чечип, бир топ жакын болуп жатат. Кыргызстандын Ташкентке мүмкүнчүлүк бериши жана анын натыйжасында Өзбекстандын таасири артышы анын аймактагы лидерлигин чыңдайт. Мындай жагдай албетте, Казакстанга жакпайт. Ошол үчүн Бишкектин Ташкент менен азыркы мамилесине Астана жакшы көз менен карабайт. Анткени Кыргызстандын Өзбекстан менен жылуу мамилеси Казакстандын аймактагы лидерлигинин азайышына өбөлгө түзүшү мүмкүн.

Талашка түшкөн эл аралык транзит

Ошол эле кезде талдоочулар расмий Астана Кытайдан Борбор Азия аркылуу өтчү жүктүн эл аралык транзити үчүн атаандашып жатканын байкашкан. Казакстан Кыргызстан менен чек арага чектөө киргизген учурда Ташкент Кыргызстан аркылуу Кытайга чыгуу менен эл аралык транзитти калыбына келтирүүгө аракет кылууга үлгүргөн.

Буга байланыштуу Өзбекстан менен Кыргызстан жакында эле Ташкент-Анжиян-Ош-Кашкар эл аралык автожол каттамын кайрадан ачып, аны жандантуу боюнча макулдашууга кол коюшканы белгилүү. Логистика боюнча эксперт жана экономист Абай Алымкулов бул жагдайга төмөндөгүчө мүнөздөмө берди:

Абай Алымкулов.
Абай Алымкулов.

- Мисалы Кытай үчүн 18 миллиондук рыногу бар Казакстан аркылуу эмес, 32 миллиондук рыногу бар Өзбекстандын аймагы аркылуу жүктөрүн алып өтүү пайдалуу. Андан ары Түркмөнстанга, Кавказга жана андан ары карай Орто Чыгышка чыгууга мүмкүнчүлүк ачылып жатпайбы. Казакстан кечээгиде чек арасын жаба коюп, бизден мурун өзүнүн беделине шек келтирип алды. Анткени ал Кыргызстан менен чек араны жаап коюп, Кытайдан биз аркылуу өтчү эл аралык жүктүн агымын өзүнө бурууну ойлогон. Бирок иш жүзүндө андай болбоду. Кытайдын портторунан миллиондогон контейнер жүк континентке келип, андан биз аркылуу нары таралышы керек. Казакстандын чек араны бууй койгон "өнөрүн" көргөндөн кийин Кытай тарабы дагы азыр биздин чек ара өткөрмөлөрдөн кирип, Өзбекстан аркылуу жүк ташып чыгаруунун альтернативалуу жолдорун ойлонуп жатканы белгилүү. Анткени жүк ташуучулар үчүн Кытайдан Казакстан аркылуу товарларын алып өтүүгө караганда, Кыргызстан аркылуу алып өтүү бир топ ыңгайлуу. Анткени биздин жер тогуз жолдун тоому болуп, аралыкты 956 чакырымга кыскартат жана ири рынокторго чыгууга мүмкүнчүлүк ачып бере алат.

Ошол эле кезде Астанадагы расмий иш сапарынын алкагында мамлекет башчылары Сооронбай Жээнбеков менен Нурсултан Назарбаев кыргыз-казак мамлекеттик чек арасын демаркациялоо тууралуу келишимге кол коюшуп, андан соң биргелешкен билдирүү жасашты. Ошондой эле эки тараптын өкмөттөрү тарабынан өз ара катнашты жөнгө салуу тартибин караган мамлекеттик чек ара режими тууралуу макулдашуу бекитилди.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Жээнбековдун Астана сапары

Президент Сооронбай Жээнбеков бүгүн Казакстанга расмий иш сапары менен барды.

Тажикстанда хижабчан куурчактар сатылбайт

Дүйнө элдеринин кийими менен чыгарылган Барби куурчактары Миландагы көргөзмөго коюлду. 29.11.2010

Кытайда жасалган атлас көйнөкчөн куурчактардын алгачкы партиясы коңшу өлкөнүн базарлары менен дүкөндөрүнө толду. Жаңы жылдын алдында кызуу сатылып жаткан куурчактар буга чейин атайын органдар конфискациялаган хижаб кийимчен оюнчуктардын ордун басып жаткан кез. Диний экстремиздин тарап кетүүсүнөн чочулаган коңшү өлкөнүн бийлиги бир катар чектөөлөрдү киргизди.

Ноябрда Тажикстандын Стандартизация, метрология, сертификация жана соода инспекциясы боюнча агенттигинин кызматкерлери чоң шаарлардагы базар-дүкөндөрдү аралап, сатыктагы Барби жана хижаб оронгон куурчактарды толук алдырган.

“Тажикстандарт” ишканасынын жетекчиси Ибодулло Курбониен эки ай ичинде сатыктан 11 миң 600дөн ашуун “сапатсыз” оюнчуктар конфискацияланганын бышыктап, алар өлкөгө аткезчилик менен киргизилгенин билдирген.

17-декабрда Тажикстандарттын кызматкерлери сырттан куурчактарды, анын ичинде хижабчан куурчактарды ташууга болбойт деп эскерткенин балдардын оюнчугун саткан Саодат Дониёрова дагы бышыктайт.

- Тажикстандарттын” кезектеги рейдинен кийин ишкерлерге улуттук калориттеги оюнчуктарды жасатууга кеңеш берилген. Андан бери атлас көйнөкчөн куурчактар тажик ишкерлердин заказы менен Кытайда жасалып жатат. "Жайында улуттук кийимчен куурчактардын бир нече үлгүлөрүн алып келгенбиз, алар болсо дароо сатылып кеткен, – деп түшүндүрдү сатуучу “Азаттыктын” тажик кызматынын кабарчысына.

Базарда сатылган атлас көйнөкчөн куурчактар
Базарда сатылган атлас көйнөкчөн куурчактар

Оюнчук саткан Хусран Ренаев жакында Кытайда жасалган куурчактар Тажикстандын ар кайсы аймактарынын өзгөчөлөнгөн кийим-кечеси менен келерин айтты. ​“Тажикстандарт” биздин маданиятка жат үлгүдөгү куурчактарды сатпагыла деп кеңеш берди. Биздин балдар өз маданиятын таанууга канчалык эрте тарбиялана баштаса, ошончолук өздөрүнө эле жакшы” - деп ойлойм.

Ноябрдагы текшерүүлөргө чейин АКШда жайгашкан Mattel компаниясы хижаб оронгон Барби чыгарган. Куурчак Олимпиадада хижаб менен чыккан америкалык спортчу Ибрихадж Мухаммадга окшоштурулуп жасалган эле. Бирок Кытайда хижабчан куурчактар америкалыктардыкынан биринчи пайда болуп, көп узабай Борбор Азиянын базарларына түшкөн.

Хижаб оронгон Барби
please wait

No media source currently available

0:00 0:10:01 0:00

Ушул тапта Дүйшөмбү, Куляб сыяктуу чоң шаарлардын эл жык толгон базарларында Жаңы жыл алдында жаңы товарга кызыгуу күч. Кулябдын “Саховат” базарында оюнчук саткан Исмоил Курбоновдун пикиринде, атлас көйнөкчөн куурчактарды сатып алган жергиликтүү аткаминерлер дагы арбын.

Тажик аялдарынын улуттук кийими узун шымы менен кийилчү ар кыл түстүү көйнөк. Башына саймаланган топу кийген кыздар узун чачын өрүп таштап коюшат.

Тажик эркектеринин сакалы бир тутамдан ашпай, көпчүлүк мекемелерде бирдей форма кийип жүрүүсү керек. Адатта эркектер европалык үлгүдөгү костюм-шым менен жүрүүсү шарт.

Мамлекеттик бийликтин жигердүү колдоосуна таянган диний ишмерлер дагы тажик аялдарынын улуттук кийимчен жүрүүсүн жайылтууга милдеттүү.

Коңшу өлкөдө диний экстремизм коркунучунан улам билим берүү жайларында жана иш орундарында жергиликтүү маданиятка жат кийим-кече менен жүрүүгө тыюу салынган.

Бийликтер диний мекемелерге көзөмөлдү күчөтүп, эркектердин сакалынан тарта балдарга ысым берүүгө чейин кийлигишип, аялдардын бети-башын чүмкөп алышына тыюу салган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Эрнест Абдыжапаровдун “сыйкырдуу реализми”

"Саякбай" фильминен үзүндү. 26-сентябрь, 2016-жыл.

Маданияттагы баштапкы уңгуга кайтуунун ылайыктуу мисалы катары элдик улуу талант - манасчылык тууралуу баян кылган Эрнест Абдыжапаровдун “Саякбай” аттуу жаңы фильмин айтууга болот.

Борбор Азия маданияты (мындан келди, адабият менен кино да) латын америкалыктардын артынан “сыйкырдуу реализм” термининин эн белгиси менен сыпатталып чыгышы зарылдай сезилчү. Жетимиш жылга созулган совет тарыхы бизди маданияттын табигый өнүгүшүнөн алыстатып салган. Азыр баштагы калыбына келүү аракети жүрүп жатат. Баштапкы уңгуга кайтуунун ылайыктуу мисалы катары элдик улуу талант - манасчылык тууралуу баян кылган Эрнест Абдыжапаровдун “Саякбай” аттуу жаңы фильмин айтууга болот. Бу фильмде этнографиялык тактыкта чагылдырылган реалдуулук менен сыйкыр дүйнө, теңирчилик таанымынын керемети бирдей көрсөтүлгөн. Абдыжапаровдун фильми жалаң эле Кыргызстанда эмес, жамы Борбор Азияда кино өнөрүндөгү жаңы багытты ачат.

“Саякбай” тасмасы тууралуу кеп кылуудан мурда ХХ кылымдын ортосунан тартып жамы дүйнөнү кызыктырган латын америкалык романдардын “сыйкырдуу реализминин” негизги белгилери менен мүнөздөмөсүн эске сала кетели.

Биринчиси. Көнүмүш менен чектен тыш нерсени ортодон бөлүп турган чек жоголуп, окуянын керемет дүйнөгө байкалбай тартылып кетиши. Ал керемет реалдуу дүйнөгө ушунчалык батып кеткен экен, кереметтин өзү катардагы нерседей, ал эми катардагы нерсе кереметке айланып, минтип экөөнүн өтмө катар жупталып калышынын себеп-жөнү түшүндүрүлбөй эле калат.

Экинчиси. Мезгил агымы билинбей калат: өткөн учур чакка өтүп, азыркы болсо эч ойлонбой болочокко кошулуп кетет, анан бир учурда каармандар өздөрүнүн келечегин, дагы башкасын мурда эле билишкени ачыкка чыгып калат.

Үчүнчүсү. Баяндоого улуттук оозеки чыгармачылык менен аңыз кептер аянбай кошулуп айтыла берет. Анын үстүнө реалдуулук аңыз кеп, жомок, эпос менен мамыр-жумур болуп жуурулушуп кетет. Ага ылайык реалдуу каармандар менен катарлаш апыртма кеп ачыкка чыгып, маркумдардын арбактары, айкөл баатырлар жана башкалар окуяга кадимкидей катыша беришет.

Төртүнчүсү. Каармандар жамааттын энчисиндеги мифологиялык аң-сезимди алып жүрүүчүлөр катары чыгышат: кээде автор бир эле каарманына бүтүндөй бир уруунун, атүгүл жамы калктын жалпыланма портретин жүктөп коёт.

Бешинчиси. Сыйкырдуу реализм элдик ишеним-түшүнүктөргө негизделген, андайда көнүмүш фантастика деле кадыресе турмуштук окуяга айланып, жыйынтыгында ал окурмандын эсинде фантастика катары калат.

Дагы бул кубулуштун бир топ белгилерин терип-тепчип санап чыксак жарашмак. Жогоруда саналгандар деле Эрнест Абдыжапаровдун тасмасында алардын кайсынысы колдонулганын аныктоого жетиштүү.

Эки дөөнүн маеги

Ошентип Саякбайдыкына “үлкөн конок” келиптир, улуу манасчынын босогосун жапжаш Чыңгыз Айтматов аттап отурат, ал кезде дүйнөгө таанымал жазуучу боло элек, чыгармачылыкка ынтызар жигит. Сыйкыр менен керемет кийин болот.

Тасманын тарыхы жана маданий баалуулугу тууралуу кеп кылсак, анда албетте, кинону жаратуучулар кыргыз маданиятынын эки лөгү – манасчы Саякбай Каралаев менен жазуучу Чыңгыз Айтматовдун кездешүүсүн алдыга алып чыгышкан. Эгер бул катардагы эле баяндоо болсо бир жөн, ал ушул турушунда деле бир топ кызыгуу жаратмак, а бирок фильм авторлору дагы тереңге сүңгүп отурушпайбы: киночулар экөөнүн жолугушуусуна сыйкырды – улуу “Манас” эпосунун мезгил менен мейкиндикте каалгып жүрүшүн кошушкан.

Кинонун башталыш сүрөтү – көрүүчүнү айран калтырган кереметке толгон: толкун чачкан Ысык-Көл жээгиндеги кичинекей үй; жуулган кирди жайган зайып; 60тан ашкан Саякбай, аялына келип тезирээк дасторкон жаюуну буйруганы, чоң конок камылгасы. Чоң конок аны кантип тосуп аларынан кабарсыз, анын келери деле айтылган эмес, тек Саякбайдын болжолунда (мүмкүн ага түшүндө аян берилгендир) бүгүн үйүнө конок келет.

Качан гана машинадан жапжаш жигит түшкөндө карыя таң калганын жашырбайт: “А мен чоң конок келет деп...”. Чын-чынына келгенде Саякбайдын үйүнө “чон конок” келет. Манасчыга кездешкени жапжаш Чыңгыз Айтматов келип отурбайбы, ал кезде анын атак-даңкы дүйнөгө тарай элек. Керемет, сыйкыр бул жерде алдын-ала туюмга катылган, сезимди ээлеп, болочок менен байланыштын жолун ачкан жолугушуу.

Оомал-төкмөл тагдыр

Тарыхый учур жагдай-жайына токтолсок, бул жерде баары тең жөп-жөнөкөй: тасмада баяндалган негизги учур – 1950-жылдардын аягы, ага өткөндү эскерүүгө байланышкан беш эпизод киргизилген, эскерүүлөр так хронологиялык тартипте жайгаштырылган эмес. Жаштык, манасчынын келинчеги Бейшекан менен сүйлөшкөнү (1921); Саякбайдын балалыгы, анын ата-энесинин орустун сүргүнгө айдалган адамдары менен кошуна жашаганы (1904); Саякбайдын төрөлүшү (1894); балалыкка байланышкан дагы бир эпизод (1904) жана манасчынын ата-энесинен ажырашы (1916).

Өткөндү эскерүү ушунчалык эле керекпи? Саякбайдын өмүр баянын айтып бериш үчүн албетте, зарыл. Мына ушул беш эпизоддун экөөнө такталган тиричилик эпизоддору десе жарашат. Бирок алар да ар кандай стилистикалык планда чечилген.

Бейшекандын чоо-жайын баяндаган биринчи эпизод Абылхан Кастеевдин керемет сүрөт ачкычы аркылуу чечилген. Мында ХХ кылымдын башындагы кыргыздардын (казактардын) турмуш-тиричилиги ынанымдуу көрсөтүлөт. Чатырап толуп турган жайлоонун керемет көрүнүшү, жасалгалуу боз үйдүн ичи укмуш тартылган. Бул жерде фильмдин сүрөтчү-коюучусу Толгобек Койчумановдун жана талаа менен көчтү келиштире тартуу жагынан Борбор Азиядагы эң мыкты таланттардын бири оператор Хасан Кадыралиевдин эмгегин белгилей кетиш керек.

Экинчи эпизодду “Үй-бүлөлүк карым-катыш” деп койсок болот. Анда Саякбай манасчы коңшусу орус кызы Лена менен көчөт отургузат – бул эпизод стили жагынан Тарас Шевченконун “казак” акварелдерин эске салат. Түстөрдүн арасынан экөөнү - кара менен акты гана бөлүп алган бул эпизод деле реалдуу, ага улай “сыйкырдуу реализм” башталат. Ленанын агасы Сергей апасына: “Кумда көчөт өсмөкпү” деп, кум үстүнө терек көчөттөрүн отургузуп койгон балдардын жоругуна күлөт. Фильмде ошол кум үстүнө отургузулган кош көчөт кийин тирелген кош терек болуп жетилет, чын дилден тилек кылып иш баштаса анын натыйжасы болбой койбостугу фильмде дагы бир ирет ырасталат.

Кайып дүйнө

Кийинки үч “эскерүү” сыйкырдуу дүйнөгө гана тийиштүү.

Саякбай өзүнүн кантип төрөлгөн учурун билбестиги эч кимге талаш туудурбас. А бирок ал төрөлгөн учурун айтууга өтөт, тагыраагы бул эпизод мындайча көрсөтүлөт: энеси Саякбайды төрөй албай, азап тартып атканда айылга манасчы келип, “Манас” айта баштайт. Айкөл Манастын жары Каныкейдин арбагы төрөттөн кыйналып аткан аялга көмөк көрсөтүп, бул жарыкчылыкка Саякбай манасчы келет.

Менин оюмча, фильмдеги ашкан маанилүү жана өзгөчөлүү эпизод – кичинекей Саякбайдын Каныкейдин арбагы менен жолугушканы. Бала талаада чуркап баратат, чуркаган бала барып-барып көккө сиңип кетет. Бала боз үйго туш келип, бирок үйдүн туурдуктары жок, жылаңач кереге, ичкериде дасторкон жайылып, Каныкей баланы шашпай даам сызууга, демин басып отуруга чакырып, мунун баары “Манастын” саптарына айланып, даам сызуу, аны сезүү, акырында ага берилүү менен коштолот. “Мындан ары сен “Манас” айтасың” дейт Каныкей. Анан жамгыр төгүп кирет. Кинодо баласын издеген ата, бала болсо күпүлдөп “Манас” айтып атыры, баласынын токтолбосун билген ата чапаны менен уулун жаандан калкалайт. Бул эпизоддо улуттук фольклордун каармандары реалдуулукка жуурулуп, тирүүлөр арбактар менен жолугуп, баары аралашып, жалгыз Каныкей эмес, эпостогу үч баатыр ат ойнотуп окуяга кирип кетишет.

Арон Брудный “Мүмкүндүктөр мейкини” китебинде Саякбай Каралаев көргөн түшкө кайрылып, анда улуу манасчы Каныкей эненин колунан ооз тийген бир кесим эттин аркасында манасчы болуп калганын белгилейт. Башкача айтканда, үчүнчү “эскерүү” – нака реалдуулук эмес, манасчынын түшү, аягы реалдуулукка айланып кеткен түш. Ал эми арбак менен сүйлөшүү – адаттан тыш окуя деле эмес, кыргыз менен казактын маданиятына мүнөздүү нерсе. Негизи эле арбакка ишенүү көпчүлүк элдерге мүнөздүү нерсе. Маселе бул жерде сүрөткердин (жазуучулар, киночулар) бул материалга кантип кайрылышына байланыштуу.

Өтмө катар реалдуулук

Фильмдин финалдык сценасы адамды аптыктырчу окуяга айланган – Саякбай Каралаев айылдаштарынын алдында күпүлдөп “Манас” айтууда. Бул эпиздо Төлөмүш Океевдин “Манасчы” документтүү фильминен алынган, анда Мухтар Ауэзов "ХХ кылымдын Гомери" деп атаган улуу жомокчу Саякбай Каралаев тартылган. Бардык иштерин жыйыштырып койгон айылдыктар бала-чакасын жанынан алып, төгүлгөн жамгырга, токтолбогон шамалга карабай Саякбай манасчыны угуп олтурушат.

Эрнест Абдыжапаров да угуп отурган элди шашпай көрсөтүп чыгат, алардын арасында Чыңгыз Айтматов олтурат, Саякбайдын бала кездеги курдашы Сергей (кийинки генерал Баженов), карылар, жаштар, балдар, кыз-келиндер, аялдар. Азыноолок тыным – манасчы алдындагы чыныдан кымыз ууртап, анан кайра күпүлдөп жомокко кирип, айкөл Манастын эрдиктерин баяндоого киришет.

Мына ушул кезде денең “дүр” дей түшөт, коркунучтан эмес, өткөн менен бүгүнкүнүн минтип тизе кагыштырып отурганы, качан жок болуп, сөөгү сөпөт болгон жакын адамдарың жаныңда отурганын сезүү денеңи бир алдын ичиркентери бышык, болуп атканды аңдоо ушинтип аптыктырып коёт.

Кайрадан баяндоонун ынгайы өзгөрөт: жумшак ымырттыктан түс көккө, муздакка көчөт, көктөн каалгып түшүп аткан кар бүртүктөрүнө аралаш камера экинчи айлампаны алдыга тартат, мына алдыбызга Чыңгыз Айтматов, аны менен чогуу отурган Саякбайдын ата-энеси; Ленинград блокадасында курман болгон Лена, Саякбайдын бала кездеги курбусу; аны менен Сергей, ата-энеси; генерал Панфилов, айтылуу 28 панфиловчу, алардын алдына барып да Саякбай кан майданда “Манас” айткан.

Эрнест Абдыжапаров.
Эрнест Абдыжапаров.

Мына ушул кезде денең “дүр” дей түшөт. Коркунучтан эмес, өткөн менен бүгүнкүнүн минтип тизе кагыштырып отурганы, качан жок болуп, сөөгү сөпөт болгон жакын адамдарың жаныңда отурганын сезүү денеңи бир алдын ичиркентери бышык, болуп атканды аңдоо ушинтип аптыктырып коёт. Кар калыңдай түшөт, экранда жарандык согуштун катышуучулары, окуя дагы терендейт, кылымдар тереңинен Каныкей, Манастын баатырлары чыгышат.

Биринчи ирет борборазиялык кинодо мезгил агымын бир жерге чогултуу ыкмасы колдонулууда, тарых катмарлары мифологиялык катмарлар менен биригүүдө. Бул “сыйкырдуу реализмге” мүнөздүү ыкма, тирүү каармандар арбактар менен чогуу жүрүшөт, өткөндү эскерүү азыркы учурга аралашып кетет. Теректер кум үстүндө өсөт. Бүркүт адамды сактайт. Улуу манасчы Саякбай Каралаев жазуучу Чыңгыз Айтматовго батасын берет, рухий билимдин туусун өткөрүп берет. Апыртпай айтканда деле, бул өзу эгемен Кыргызстанда тартылган эң мыкты фильмдердин бири, улуу маданият тууралуу жаңыча баян кылган мыкты чыгарма.

Макаланын автору - Борбор Азиядагы белгилүү казак кино сынчысы жана кино таануучусу Гүлнара Абикеева.

Которгон Бекташ Шамшиев.

Материалдын түп нускасы «Азаттыктын» сайтында жарыяланган (“Азаттык” радиосунун казак редакциясы).

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Швецияда терактка шектелген Акиловдун иши сотко өттү

Стокгольмдогу террордук чабуулга шектелген Рахмат Акилов (швед телеканалынан тартылган сүрөт)

Швециянын прокуратурасы ушул жылдын апрель айында Стокгольмдо террордук чабуул жасаган деп шектелген 39 жаштагы өзбекстандык Рахмат Акиловдун ишин териштирип бүттү. Сот 2018-жылдын февралында башталышы мүмкүн.

7-апрелде Швециянын баш калаасы Стокгольмдун чоң көчөлөрүнүн биринде жүк ташыган машине жөө жүргөндөрдү качырып кирип тепсеген. Беш киши каза таап, 15 адам жараат алган. Чабуулга шектүү деп эки киши кармалган, анын бири өзбекстандык Рахмат Акилов машиненин рулунда отурган. Полиция суракка алганда Акилов күнөөсүн дароо мойнуна алып, “өз максатына жеткенин, жасаганына маашырланып турганын” айткан.

Швед полициясы элди тепсеп кеткен машинанын айдоочусу "Ислам мамлекети" террордук тобунун жактоочусу экенин билдирген. ​“Соттун ал террористтик кылмыш жасаган деген шектенүүсү өтө жогору. Бул анын мамлекетке зыян келтирип, үрөй учурган коркунуч жаратуу ниети бардыгынан кабар берет. Соттун чечими ушул шектенүүлөргө негизделди” – деген прокурор Ханс Ирман.

Стокгольмдун террордук чабуул болгон көчөсү, 7.04.2017
Стокгольмдун террордук чабуул болгон көчөсү, 7.04.2017

Акилов карасанатай оюн ишке ашырган соң “Ислам мамлекети” экстремисттик тобунун жактоочуларына кат жазганга да үлгүргөн.

10-апрелде швед маалымат каражаттары өзбекстандык жигиттин террордук топтун жактоочулары менен Telegram аркылуу жазышкан каттарын жарыялаган. Орус тилинде жазылган каттарда Стокгольмдун борборунда кантип чабуул койгонун майда-чүйдөсүнө чейин баяндаган. Ошондой эле машине менен тебелеткенде аз эле кишинин өмүрү кыйылганына “өкүнгөнүн” билдирген. “Машина туура эмес жакка кирди, бир нече кишини тепселеттим. Азыр аэропорттомун, туңгуюк” – деп жазган.

Рахмат Акиловдун Телеграмдагы каты
Рахмат Акиловдун Телеграмдагы каты

Полициянын маалыматына караганда 39 жаштагы самарканддык жигит Швецияга 2014-жылы саясий башпаанек сурап барган. 2016-жылы швед бийлиги анын өтүнүчүн канааттандырган эмес. Өткөн жылдын 16-декабрда Швециянын миграция кызматы өз эрки менен өлкөдөн чыгып кетүүгө төрт апта берген. Акилов кайда экенин билгизбей жашынгандан кийин миграция кызматы анын ишин полицияга өткөргөн.

Швед медиасы Рахмат Акиловдун ден соолугун текшерип, акыл-эси жайында деген тыянак чыгарышканын маалымдаган. Соттук медицина боюнча мамлекеттик башкармалык чабуул жасаганда дагы Акилов эмне кылганын толук түшүнүп турган деген бүтүм чыгарып берген.

Кийинчерээк өзбек бийликтери батыш өлкөлөрүнө Стокгольмдо чабуул жасаган Акилов башкаларга дагы коркунуч туудурарын эскерткен. Өзбекстандын тышкы иштер министринин билдирүүсүндө Акилов Самаркандда диний экстремизмге айыпталгандан кийин Швецияга акча тапканга кеткени айтылат.

“Бизде болгон маалыматка ылайык, ал өз мекендештерин Сирияга барып “Ислам мамлекетинин” катарында согушууга активдүү үгүттөгөн. Ал кат-кабар тараткан каналдар аркылуу террористтик пропаганданы катмыган видео роликтерди Өзбекстандагы туугандарына жана башка тааныштарына жиберип турган” – деп билдирген өзбек тышкы иштер министри Абдулазиз Камилов.

Ташкент Акиловго эл аралык издөө жарыялаган. Өзбекстандын атайын кызматтары ал “Ислам мамлекети” экстремисттик тобунун тажик канатына катышы бар деп боолгологон.

2015-жылы Акилов Түркия менен Сириянын чек арасында кармалып, Швецияга депортацияланганын Рейтерс агенттиги өзбек коопсуздук кызматындагы булактарына таянып жазып чыккан. Ал маалыматка караганда Рахмат Акилов улут тажик болгондуктан Швецияга баргандан кийин “Ислам мамлекети” террордук тобунун тажик канатынын таасири алдында калган.

Стокгольмдун чеке белиндеги жашыруун мечитке барып жүргөн. Ошол жерде террордук топка ылым санагандар менен мамиле түзүшү мүмкүн деп шведдердин журналисттери жазышкан.

Апрель айынын соңунда Самаркандда өзбек коопсуздук кызматы Рахматтын 44 жаштагы агасы Алим Акиловду кармаган. “Балким анын дагы инисинин жасаганына тиешеси бардыр. Рахматтын сотуна катышууга Швецияга барууну пландап жаткан” – деп алардын туугандарынын бири “Азаттыктын” өзбек кызматына айтып берген. Кармалгандан бери Алим Акиловдун кабары угула элек.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бишкек-Ташкент каттамы жанданды

Бишкек-Ташкент каттамы жанданды
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:59 0:00

Орто-Токой келишиминин оош-кыйышы

Ала-Бука району.

Ала-Букадагы Орто-Токой суу сактагычын пайдалануу шарттарын караган келишим коомчулукта бүдөмүк ойлорду пайда кылууда.

Анткени экс-президент Алмазбек Атамбаевдин күздө Ташкентте өткөн иш сапарынын жыйынтыгы боюнча суу сактагыч толугу менен Кыргызстандын карамагына өткөнү жарыяланган болчу.

Бирок саясий чөйрөдө парламент кабыл алган келишимде суу сактагычты башкаруу, иштетүү жана анын коопсуздугун көзөмөлдөө шарттары көрсөтүлбөй калганына, анын укуктук макамына байланышкан суроолор чыгууда.

Парламенттин "шашмалыгы"

Ала-Бука районундагы Орто-Токой суу сактагычын кыргыз-өзбек мамлекет аралык пайдаланууга берүү боюнча Жогорку Кеңеш 21-декабрда бекиткен келишимге депутат Жанарбек Акаев ​каршы чыккан. Эл өкүлү келишим терең талданбаган, талкууланбаган абалында, чийки бойдон кабыл алынды деп эсептейт:

Жанар Акаев.
Жанар Акаев.

- Мурдагы президент барып макулдашып келгенден кийин биздин депутаттар "Өзбекстан менен мамиле жакшырса болду" деп эле Орто-Токой суу сактагычына байланыштуу келишимге жакшы көңүл бурушкан жок. Мисалы, суу сактагычтын жанында жашаган өзбек жарандарынын кирип-чыгыш тартиби же алардын мындан наркы абалы тууралуу келишимде сөз жок. Суу сактагычтын укуктук макамына байланыштуу бир топ олуттуу маселелерди булар келишимде көрсөтүп жазбай коюшкан. Анан "суу сактагычты пайдалануу укугу мөөнөтсүз берилет" деп, анын келишимдеги мөөнөтү чектелген эмес. Анан эми биздин парламент муну катардагы ратификация катары карап эле, кабыл алып берип койду. Биз өкмөт өкүлүнө кайрылып, "суу сактагычты белгисиз мөөнөткө пайдаланууга бергенге болбойт" десек, тилекке каршы, бизди угушкан жок.

Келишимде суу сактагычты техникалык жактан тейлөөгө кеткен чыгымдарды каржылоого өзбек тарап үлүштүк катышка кире тургандыгы көрсөтүлгөн. Ошондой эле өткөн суунун көлөмүнө жараша башка эки тараптуу макулдашуулар болушу мүмкүн экени белгиленген. Суу сактагыч боюнча ар кандай чыгымдардан салыктар жана жыйымдар алынбай турганы жазылган.

Өзбекстандын Орто-Токойдогу күч түзүмү

Бирок келишимде суу сактагычтагы коопсуздукту кыргыз тарап камсыздай турганы көрсөтүлгөнү менен анын шарттары аныкталган эмес. Анткени учурда суу сактагычты жана анын жака-белинде өзбек жарандары жайгашкан кыштакчаны Өзбекстандын күч түзүмдөрү кайтарат. Ала-Буканын жергиликтүү калкы аларды бул аймактан чыгаруу маселесин көтөрүп келген. Анткени Өзбекстандын күч түзүмдөрүнүн чакан тобу суу сактагычтын коопсуздугун камсыз кылуу шылтоосу менен анын жанындагы аймакта мыйзамсыз жайгашып турганы мурдатан айтылып келген.

2016-жылы ал жердеги өзбекстандык бир милиционерди кыргызстандык чек арачылар кармап, ал эки тараптын тирешине алып келген болчу. Алабукалык активист Улан Турдалиев келишимдеги айрым так эмес жагдайлар жөнгө салынышы керек деп эсептейт:

Улан Турдалиев.
Улан Турдалиев.

- Келишимдин мазмуну менен таанышканыбызда бир топ бүдөмүк нерселерди байкадык. Биринчи кезекте эле аны "мөөнөтсүз" деп койгон жери. Эмне үчүн суу сактагычты пайдалануу мөөнөтү чектелген эмес? Бул жерде эл аралык келишим болуп жаткандыктан ага мөөнөт коюлушу керек эле. Талаштуу нерсеге толук чекит коюш үчүн мөөнөт чегерилиши кажет. Бул жагдай аябай күмөндүү ойлорго түртөт. Экинчиден, суу сактагычты кайтарган жана өзбек жарандары жашаган айылды күзөтүп турган Өзбекстандын күч түзүмдөрү алынып салынабы? Алынып салынса, анда ал эмне үчүн келишимде каралган эмес? Эгерде Өзбекстандын күч түзүмдөрү биздин суу сактагычтан чыгарылбай турган болсо, аны "биздин башкарууга өттү" деп жарыялаганыбыз бекер сөз болуп калат. Бул жагдайлар боюнча өкмөт ачык түшүндүрмө бериши керек. Анан башында башканы айтып, аягында келишимде башкача болгондой болуп жатканы кызык...

Баштапкы убадалар унутулдубу?

Буга чейин мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин Өзбекстандагы иш сапарынын учурунда Орто-Токой суу сактагычы боюнча макулдашууга жетишилгени жарыяланган. Анда суу сактагычты башкаруу, пайдалануу жана көзөмөлдөө укугу толугу менен Кыргызстанга бериле турганы көрсөтүлгөн.

Ошол кезде айыл жана суу чарба министри Нурбек Мурашев суу сактагычты эми кыргыз тарап иштете турганын айтып, өзбек тарап сууну пайдаланганы үчүн аны тейлөөгө кеткен чыгымдарды төлөп берерин билдирген болчу:

- Бул суу сактагыч биздин аймакта жайгашканына карабастан, аны Өзбекстан бир жактуу пайдаланып келген. Аны күзөтүү жагы дагы Өзбекстан тараптын күч түзүмдөрү аркылуу жүргүзүлчү. Эми бул макулдашуунун бекитилиши менен суу сактагычты Кыргызстан өзү күзөтө турган болду. Ошентип суу сактагычты башкаруу Кыргызстандын Айыл чарба министрлигинин Суу чарба департаментинин карамагына өткөрүлүп берилди. Суу сактагычтын суусунун 90 пайызын Өзбекстан пайдаланат. Макулдашуунун шарттары боюнча, өзбек тарап суу сактагычтагы сууну пайдаланууга кеткен чыгымдарды, башкача айтканда кызматкерлердин айлык акысы, ремонт иштери жана жабдууларды алмаштыруу сыяктуу ага кете турган акчаны эми мындан ары өз эсебинен төлөп турат.

Бирок учурда Нурбек Мурашев келишимде суу сактагычтын укуктук макамы даана көрсөтүлбөгөнү жана анын жака-белиндеги өзбекстандык күч түзүмүн ал жактан чыгаруунун шарттары келишимде көрсөтүлбөй калганы тууралуу айткысы келген жок. Аны менен бир нече жолу байланышканыбызда колу бошобой жатканын айтып, аягында комментарий берүүдөн баш тартты.

Ала-Бука районунун акими Сонунбек Акпаралиев "суу сактагычты өткөрүп алуу жана анын коопсуздугун камсыз кылуу чаралары келишимден сырткары башка жоболор менен жөнгө салынат" деп ишендирди:

Өзбек тараптан оңдоо иштерине гана анча-мынча адамдар жардам бергени келип турушу мүмкүн. Суу сактагычты кайтаруу толугу менен биздин милиция кызматкерлерибизге өтөт.

- Суу сактагычтын жанында Өзбекстандын 20 чакты милиция кызматкери бар. Алар үй-бүлөсү жок эле өздөрү келип, суу сактагычты кайтарып турушат. Күзөтчүлөр ай сайын алмашып турушат. Январь айынан баштап бул жакка өкмөт аралык комиссия келип, бул суу сактагычты мындан ары чогуу иштетүүнүн жобосун бекитет. Бардыгы бизге өтөт. Анда иштеген жумушчулар дагы биз тараптан болот. Өзбек тараптан оңдоо иштерине гана анча-мынча адамдар жардам бергени келип турушу мүмкүн. Суу сактагычты кайтаруу толугу менен биздин милиция кызматкерлерибизге өтөт.

Кыргыз өкмөтүнүн маалыматы боюнча, бул суу сактагычтын суусу Кыргызстандын 1,5 миң гектар, Өзбекстандын 28 миң гектар жерин сугарат. Орто-Токой суу сактагычы Жалал-Абад облусунун Ала-Бука районунда, кыргыз-өзбек чек ара сызыгынан 13 чакырым ичкери жайгашкан.

Жалпы аянты 850 гектарды түзүп, андагы суунун сыйымдуулугу – 165 млн куб/метрди түзөт. Буга чейин суу сактагыч Өзбекстандын пайдалануусундагы Кыргызстандын чарбалык объектиси катары калып, ага ээлик кылуунун шарттары дээрлик 25 жылдан бери чечилбей келген болчу.

Ала-Бука: Орто-Токойдогу абал
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:36 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мирзиёевдин бир жылы: тарыхтагы алгачкы кайрылуу

Шавкат Мирзиёев кайрылуу учурунда

Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёев өлкө тарыхында биринчи жолу парламентке кайрылуу жасады. Ал Ташкенттеги Симпозиумдар сарайында өзбек парламентинин эки палатасынын депутаттарын чогултуп, 2017-жылдын жыйынтыгын чыгарды.

Президенттин төрт сааттан ашкан сөзүн мамлекеттик "Өзбекстан-24" каналы түз алып көрсөттү.

"Азаттыктын" өзбек кызматы кабарлагандай, өлкөнүн биринчи президенти, маркум Ислам Каримов парламентке кайрылуу жасаган эмес. Ал болгону жыл сайын февраль айында өкмөт мүчөлөрү менен жыл жыйынтыгына арналган жыйын өткөрүп келген.

Тышкы саясат жаатына токтолгон президент Шавкат Мирзиёев төмөндөгү статистиканы мисалга тартты:

- 2017-жылы жогорку даражадагы 21 сапар ишке ашырылды. Натыйжада 400дөн ашуун келишимдерге жетиштик. 60 млрд доллардан ашуун соода келишимине кол коюлду. Кабыл алынган документтерди өз убагында бүтүрүү үчүн 40 жол картасы иштелип чыкты. Аны чет элдик өнөктөштөрүбүз менен биргеликте ишке ашырабыз.

Анын ичинде Борбор Азия мамлекеттерин тышкы саясаттагы приоритеттүү өнөктөштөр катары дагы баса белгиледи:

- Өз ара ишенич жана жакшы коңшулук алакалар бекемделүүдө. Түркмөнстан жана Кыргызстан менен стратегиялык мамиле орнотулду. Казакстан менен стратегиялык мамилебизди дагы тереңдетүү аракетинде бир катар натыйжаларга жетиштик. 2 млрд долларлык келишим түзүлдү. Тажикстан менен өнөктөштүгүбүз ар тараптан бекемделүүдө. Ташкент-Душанбе шаарлары ортосунда авиакаттамдар жолго коюлду. Кыргызстан менен мамлекеттик чек аралар боюнча бүтүмгө кол коюлушу Борбор Азиядагы коопсуздук жана стабилдүүлүктүн тамырлашына карата чоң кадам болду.

Өлкөнүн ички маселелерине кенен токтолгондон тышкары аткаминерлерди да уяткарууну унуткарган жок.

Буга чейин «Азаттыктын» өзбек кызматы кол алдындагыларга тил да, кол да тийгизип, ашата сөккөн бир нече шаар, район акимдерин ашкерелеген болчу. Ошол чоң муштум, же сөгүнчөөк аткаминерлерди кескин сынга алды.

"Адамдар өзгөрө элек, маданият өзгөрө элек, анын ичинде акимдер дагы. Үч райондун акими эл менен сүйлөшө албайт экен, ким аларга адамдарды кемсинткенге укук берди? Ким? Бул алардын маданиятсыздыгы менен түркөйлүгүн көрсөтөт", деди президент ачуулана.

Парламенттин эффективдүүлүгү төмөн экенин белгилеген президент депутаттарды «ойгонгула» деп эскертип өттү. Ошол эле учурда кемчиликтердин көбүн өз мойнуна алды.

Келечек тууралуу сөзүндө Мирзиёев 2018-жылды активдүү ишкерчиликтин, инновациялык идеялардын жана технологиялардын жылы деп жарыялоону сунуш кылды. Жыйынга катышкан эл өкүлдөрү, жергиликтүү кеңештердин депутаттары, ошондой эле аймактык жетекчилер да анын сунушун бир добуштан колдоду.

Өткөн жылдын 14-декабрында ант берип президенттикке киришкен Мирзиёевдин бул кайрылуусун жыл жыйынтыктаган же президенттик бир жылынын отчету десе да болот. Бирок ал өлкөсүн иш жүзүндө Ислам Каримов көз жумган 2016-жылдын сентябрынан тарта башкарып келатат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргызстан Иерусалим резолюциясын колдоду

Кыргызстан Иерусалим резолюциясын колдоду
please wait

No media source currently available

0:00 0:09:28 0:00

Азимов: балдарым күнөөлүү эмес

Азимов: балдарым күнөөлүү эмес
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:09 0:00

Азимовдордун атасы ФККнын дооматына ишенбейт

Ахрал Азимов уулдары Аброр жана Акрам менен.

Жыл башында Петербургдагы жардыруу боюнча айыпталган бир тууган Азимовдордун атасы Ахрал Азимов Орусиянын Федералдык коопсуздук кызматын (ФКК) "фашисттен бетер мыкаачы" деп айыптады.

Ахрал Азимов Орусиянын телеканалдарын бир гана ФККнын үнүн бир беткей жарыялаган үгүтчү катары сыпаттады. Ал балдарына коюлдан айыптарга далил жоктугунан улам сот болбой жатканын билдирди. Орусияда террорчуларды каржылоо жагынан шектелип, бири тапанча, экинчиси граната менен кармалган бир тууган Азимовдордун атасы менен кабарчыбыз маектешкен.

Ахрал Азимов. Москва, 12-июль, 2017-жыл.
Ахрал Азимов. Москва, 12-июль, 2017-жыл.

- Мени балдарым менен бир да жолу жолугуштура элек. Аларды сотто гана көрөм. Бир нерсе деп айтайын десем залдан кууп чыгышат. Эч нерсе айта албайм. Карап отурам. Аларда адамгерчилик деген такыр жок. Кыйнап мойнуна илип салуу деген эмне?

Бир тууган Азимовдор 2017-жылдын 3-апрелинде Петербургда болгон жардырууга байланыштуу айыпталган. Ахрал Азимов Орусиянын федералдык коопсуздук кызматы тарабынан уулдары кыйноого алынганын айтып ыйлайт. Анын айтымында, 17-апрелде ФКК тарабынан бактын ичинде тапанча менен кармалган уулу Абрордун телефону 3-марттан баштап өчүп калган.

6-мартта Москва шаардык полициясы Аброр милицияда кармалбаганын, ооруканага же өлүкканага түшпөгөнүн маалымдаган. Бирок бетинде шишик пайда болгон Аброр 17-апрелде Орусиянын ФККсы тарабынан тапанча менен кармалганы бүт телеканалдардан көрсөтүлгөн. Ахрал Азимов Орусиянын коопсуздук кызматтары уулун тапанча көтөрүп видеого түшүп берүүгө мажбурлашкан деп эсептейт.

ФКК кызматкерлери Аброр Азимовду кармап кетип бараткан учур. 17-апрель, 2017-жыл.
ФКК кызматкерлери Аброр Азимовду кармап кетип бараткан учур. 17-апрель, 2017-жыл.

- Керек болсо фашисттер да мындай кылбайт. Алар фашисттен да жаман иш кылышты. Орусиянын ЖМКларына да "силердин коопсуздук кызматтарыңар фашисттен да жаман иш кылып жатат" деп айттым. Менин бейкүнөө балдарымды жыныстык мүчөсүнө чейин электр тогуна урдуруп кыйноонун эмне кереги бар? Мындай кыйноого кабылган ар кандай адам "Кеннедини өлтүргөнмүн" деп да мойнуна алат. Мындай кыйноого кантип чыдайсың? Четте турган адамдар "мойнуна албаш керек эле" деген пикирлерди жазып атышат. Ушундай кыйноого кабылып көргөн адам билет. Атасын өлтүрүүгө да макул болот, андай кыйноодон кийин.

Ахралдын биринчи уулу Акрамды 14-апрелде Оштогу “Касиет” аттуу жеке ооруканада дарыланып жаткан жеринен Кыргызстандын коопсуздук кызматтары алып кетишкен эле. Тапанча менен кармалган Абрордун видеосунан кийин 19-апрелде агасы Акрам да Москвада капчыгына граната салып турган жеринен кармалган видео тараган. Акрам жана Аброр Азимовдордун атасы Ахрал Азимов ал видеолордун баары алдын-ала даярдалганын айтууда.

- Ооруканада гайморитин алдырып, 14-апрелде операциядан кийин жандандыруу бөлүмүндө жаткан жеринен биздин УКМК менен Орусиянын ФККсы алып чыгып кетишиптир. Анан учак менен Москвага алып барышкан. Аэропорттон өздөрүнүн жолдору менен башына кап кийгизип, жашыруун түрмөгө алып барып төрт күн кыйнашыптыр. "Резина союл менен зордуктайбыз" дешиптир. Анан балам кол коюп бериптир.

ФККнын кармоо операциясы, 17-апрель, 2017-жыл.
ФККнын кармоо операциясы, 17-апрель, 2017-жыл.

ФКК тарабынан Азимовдордун кантип кармалганы чагылдырылган видеолор жарыяланганына карабай, коомчулукта Орусиянын коопсуздук кызматтарына ишенбеген, нааразы пикирлер Кыргызстан эле эмес, Орусиянын жарандары тарабынан да көп айтылган. Азимовдордун атасы Ахрал да ФККнын тергөөчүлөрүндө далилдин жоктугунан улам Акрам менен Абрордун соту улам артка жылдырылып атканын айтууда.

Аялым акылдуулук кылып, ооруканага барып, баламдын ооруканада жатканы тууралуу аныктама кагаздарды алып койгонго үлгүргөн экен. Ошол документтер чыккандан кийин ФКК эмне кыларын билбей калды.

- ФКК баламды "ооруканадан алып чыгып барып эле граната менен кармап, көрсөтүп коёбуз" деп ойлогон. "Эч нерсени далилдей алышпайт" дешкен да. Ага чейин аялым акылдуулук кылып, ооруканага барып, баламдын ооруканада жатканы тууралуу аныктама кагаздарды алып койгонго үлгүргөн экен. Ошол документтер чыккандан кийин ФКК эмне кыларын билбей калды. Сотто тергөөчүлөр эч бир далил айта албай, убактылуу кармоо мөөнөтүн узартып берүүсүн суранып атат. Аны прокурор колдоп берет. Сот аны канааттандырып коюп жатат. Болбосо менин балдарым эркиндикке чыгышы керек эле. Буларды айтып мен орус ЖМКларына кайрылдым. Бирок мени эч кимиси ачык көрсөтүшкөн жок.

Ахрал Азимов буга чейин Орусиянын ЖМКлары аркылуу балдары бейкүнөө камалганын айтып, орус президентинен балдарын бошотуп коюуну суранган. Бирок орус бийлиги аны 16-декабрда орус жарандыгынан ажыратып, Кыргызстанга кайтып кетүүгө мажбур кылган. Учурда ал жоготуп жиберген кыргыз паспортун кайра алыш үчүн документтерди топтоп жатат.

Кыргызстандын Тышкы иштер министрлигинин расмий өкүлү Айымкан Кулукееванын “Азаттык” радиосуна түшүндүргөнүнө караганда, Ахрал Азимовдо Кыргызстандын да, Орусиянын да жарандыгы болгон. Адегенде Азимовдордун кичүүсү Билал атасы Орусияда кармалганын кабарлаган, бирок кийин Кыргызстандын Тышкы иштер министрлиги анын кармалбаганын, болгону орусиялык жарандыгы жокко чыгарылып, ал Орусиянын аймагынан чыгып кетиши керектиги тууралуу билдирүүнү колуна тапшыруу үчүн гана чакыртылганын билдирген.

Жалпысынан Борбор Азияда диний радикалдашуу процесси чын эле күч алып, аларга мигранттар тартылып жатканын эскерткен адистер да бар. Алар негизинен сабатсыз мигранттар, жашоодо кыйналгандар, мындан улам жеңил жол менен акча тапкысы келгендер экстремисттердин тузагына илинээрин ырасташат.

Тергөөнүн маалыматына ылайык, Санкт-Петербургдагы терактты Кыргызстанда туулган, Орусиянын жараны, 22 жаштагы жанкечти Акбаржон Жалилов уюштурган. Акрам жана Аброр Азимовдор аны уюштурууга катышы бар кишилер катары камакка алынган. Бир тууган Азимовдор кармалгандан кийин ФКК кызматкерлери алар күнөөсүн мойнуна алганын жарыялашкан эле. Учурда камакта жаткан 29 жаштагы Акрамдын үч баласы, 27 жаштагы Абрордун бир майып баласы бар.

Азимов: балдарым күнөөлүү эмес
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:09 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.​

АКШда казак жараны 15 жылга кесилди

АКШда казак жараны 15 жылга кесилди
please wait

No media source currently available

0:00 0:09:05 0:00

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG