Линктер

шейшемби, 23-июль, 2019 Бишкек убактысы 09:39

Борбор Азия

Сафар Бекжанга Ташкент ийиген жок

Сафар Бекжан.

Сафар Бекжан Каримовдун маалында саясий куугунтукка кабылып, эми Мирзиёевдин учурунда эч түшүндүрмөсүз жарандыктан ажыратылганына нааразы.

Акыркы жылдары Швейцариянын Лозанна шаарында жашаган саясий качкын Сафар Бекжан Өзбекстандын жарандыгынан бир жыл мурун ажыратылганын жакында эле билген. 57 жаштагы Сафар Бекжан (паспорттогу аты Бекчанов Сапарбай Жумабаевич) өзбек бийлиги кандай негизде жарандыктан ажыратканы тууралуу түшүндүрмө бербегенин айтты:

– Мен Берлиндеги Өзбекстандын консулдугунан 2017-жылы 17-мартта президенттин буйругу менен жарандыктан ажыратылганым тууралуу кат алдым. Катта жарандыктан ажыратуунун себептери айтылган эмес. Мыйзам боюнча алар негиздеши керек. Эгерде мен башка жарандык алган болсом, алар муну себеп кыла алышмак. Бирок, менин башка жарандыгым жок. Менде Бириккен Улуттар Уюму берген, качкын макамын тастыктаган документ гана бар.

Бекжан «Азаттыктын» өзбек кызматына каттын көчүрмөсүн жөнөткөн. Катта «Өзбекстандын Ички иштер министрлигинин Миграция жана жарандык башкы башкармалыгынын маалыматы боюнча Бекчанов Сапарбай Жумабаевич жарандыктан 2017-жылы 17-мартта президенттин буйругу менен ажыратылган» деп жазылган. «Азаттыктын» өзбек кызматынын журналисти Өзбекстандын Берлиндеги консулдугуна кайрылганда, «дипломатиялык өкүлчүлүк жеке адамдар тууралуу маалымат бербейт» деген жооп алган.

Сафар Бекжан жарандыктан ажыратылышын саясий ишмердүүлүгү менен байланыштырууда.

- Бул, албетте, диктатуранын уланышы, - дейт ал. - Эгерде Мирзиёев өзүнүн реформаларына ишенсе, мага Өзбекстанга барганга уруксат бермек. Ал өлкөдө аны сындап, ага сокку ура алган саясатчыны көргүсү келбейт.

Сафар Бекжан Өзбекстанга айыл чарба тармагына инвестиция жумшай турган он чет өлкөлүк ишкердин тобун түзгөнүн, бирок мекенге кайтуу максаты ишке ашпай калаарын кошумчалайт.

Сафар Бекжан Өзбекстандын Хорезм облусундагы Хазарасп районунда туулуп-өскөн. Ал «Эрк» демократиялык партиясынын борбордук кеңешинин мүчөсү болгон. 1993-1996-жылдары камакка алынып, бошонгондон кийин «Тиги дүйнөнүн босогосунда» деген китеп жазып, анда өзбек түрмөсүндөгү күндөрүн чагылдырган. 1997-жылы саясий ишмердүүлүгүнөн улам Өзбекстандан кетип, Швейцарияда саясий башпаанек алган. Ал Жазуучулардын эл аралык парламентинин мүчөсү.

2013-жылы Сафар Бекжан саясий куугунтуктагы төрт жолдошу менен Гүлнара Каримованын Женевадагы миллиондогон долларга бааланган үйүн сүрөткө тартып чыгарган. Бекжан ал убакта көзү тирүү өзбек президенти Ислам Каримовдун улуу кызынын үйүндө Өзбекстандын музейлеринен уурдалган 60тан ашуун белгилүү сүрөтчүлөрдүн картиналары менен XVIII кылымда жасалып, баалуу таштар менен кооздолгон Куранды өз көзү менен көргөнүн айтып чыккан. Айрым картиналарды ал сүрөткө тартып, Интернетке таркатып жиберген. Өзүнүн кылыгын «мыйзамга каршы келбеген саясий акция катары» баалаган Сафар Бекжан Гүлнара Каримованын үйүн ачкыч менен ачып киргенин да кошумчалаган.

Өткөн жылы Өзбекстанда саясий жана диний көз караштары үчүн атайын кызматтардын «кара тизмесине» алынган, ошондой эле саясий куугунтукка кабылган журналист, укук коргоочу жана оппозициячылардын бир тобу өзбек жарандыгынан ажыратылгандыгы маалым болгон.

Быйыл 23-мартта жарандык коомдун активисттери «Өзбек Республикасынын жарандыгынан ажыратуу» боюнча мурунку президент Ислам Каримовдун 2014-жылдагы буйругун жоюуну өтүнүп Өзбекстандын азыркы президенти Шавкат Мирзиёевге кайрылышкан.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ахмедова: Хижабчан кыргыз аялдарга таң калдым

Ахмедова: Хижабчан кыргыз аялдарга таң калдым
please wait

No media source currently available

0:00 0:12:22 0:00

Эрлан: Кулагым укпаганды жүрөгүм угат

Эрлан: Кулагым укпаганды жүрөгүм угат
please wait

No media source currently available

0:00 0:10:24 0:00

Ооганстандагы кырдаал Кыргызстанда талкууланды

Токмок шаары. 14-ноябрь, 2018-жыл.

КМШ өлкөлөрүнүн чек ара кызматтарынын жетекчилери Ооганстандагы абалды талкуулашты.

Кыргызстандын Мамлекеттик чек ара кызматы эксперттердин маалыматына таянып, Ооганстандын түндүк провинциясындагы “Талибан” кыймылынын согушкерлери көбөйгөнүн маалымдады. Маселен, 2018-жылы согушкерлер 2,5 эсе, анын ичинен чет жактан жалдангандары 6 эсе көбөйгөн. Учурда алар Ооганстандын жарымынан көбүн көзөмөлдөп турат.

Мамлекеттик чек ара кызматынын төрагасы Уларбек Шаршеев бул өлкөдөгү кырдаал Борбор Азия мамлекеттеринин да тынчын алып жатканын айтып, анын ар кандай кесепеттеринин алдын алыш үчүн кийинки жылы Тажикстанда машыгуу болорун билдирди:

Уларбек Шаршеев.
Уларбек Шаршеев.

- Ооганстанда ар кандай күчтөр топтолуп жатканы жана ошол топтордун чек арага жакындап келатканы талкууланды. Бул Борбор Азия мамлекеттерин кооптондурбай койбойт. Анткени террористтик, экстремисттик уюмдардын биздин аймакка кирип кетүү коркунучу бар. Бул коркунучтарга бөгөт коюш үчүн 2019-жылы Тажикстан Республикасында биргелешкен чек ара машыгууларын өткөрүү маселеси каралды.

Аскердик машыгууну Тажикстанда өткөрүү тууралуу чечим чыкканы бекеринен эмес. Себеби, Тажикстандын атайын кызматы Кундуз, Тахор жана Бадахшан провинцияларында согушкерлердин ири топтору бар экенин, ошондой эле алардын машыгуу талаалары кеңейип баратканын билдирген. Азыркыга чейин Ооганстанда 70тен ашык теракт болсо, анын айрымдары бул өлкөнүн Тажикстан менен Түркмөнстандын чек араларына жакын провинцияларында ишке ашырылган.

Генерал-майор Кубатбек Кожоналиев Ооганстандагы согушкерлердин көбөйүшүнүн себеби жана анын Борбор Азияга тийгизген таасири тууралуу буларга токтолду:

Кубатбек Кожоналиев.
Кубатбек Кожоналиев.

- “Ооганстанга учурда согуш болуп жаткан Сириядан, Ирактан согушкерлер келип жатат” деген божомолдор бар. Бирок алар кайдан келгенин иликтеп, алардын паспортун текшерген эч ким жок да. Бирок Борбор Азияга коркунуч бар. Жакында эле массалык маалымат каржаттарына “Ооганстан аркылуу Борбор Азиядагы мамлекеттердеги абалды курчутуу аракети болушу мүмкүн” деген маалыматтар тарады.

Кыргызстандын Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитети (УКМК) 2-ноябрда Чүй облусунун аймагынан эл аралык террордук уюмдун тогуз мүчөсүн кармаганын жарыялаган. Алардын бешөө чет элдик, төртөө кыргызстандык болгон. Кармалгандар 2017-жылдан бери Сирия менен Ооганстандагы террордук уюмга жоочуларды тартуу жана даярдоо боюнча иш жүргүзүп келишкени айтылган. УКМК аларды “Кыргызстанда ок атуучу жана жарылуучу заттарды колдонуу менен диверсиялык аракеттерди көрүүгө камынышкан” деп айыптаган.

УКМКнын төрагасынын мурдагы орун басары Марат Иманкулов Борбор Азиядагы мамлекеттерден Ооганстандагы согушкерлердин катарына кошулган жарандар көбөйгөнүн айтты:

Марат Иманкулов.
Марат Иманкулов.

- Тажикстандан, Өзбекстандан, Кыргызстандан, Казакстандан жана Орусиядан баргандар бар. Ошондой эле Кытайдын Шинжаң уйгур автономиялуу районунан баргандар да көп. Акыркы маалыматтар боюнча алардын саны алты миңге чукулдаган. Бирок андан да көп болушу мүмкүн. Алар каражат менен камсыздалып, сырткы күчтөрдөн жардам алып жатышат. Бул алар Борбор Азия өлкөлөрүнө кол салууга даярдык көрүп жатышканынын белгиси.

КМШ өлкөлөрүнүн чек ара кызматтарынын жетекчилерин президент Сооронбай Жээнбеков да кабыл алды. Жолугушууда ал Кыргызстан үчүн чек ара коопсуздугун камсыз кылуу тышкы жана ички саясаттагы негизги маселелердин бири экендигин белгиледи.

Чек ара башчыларынын сөз болуп жаткан жыйынында Ооганстандагы кырдаалдан тышкары күн тартибиндеги алты маселе каралып, 27 чечим кабыл алынды.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Душанбеде палоо талашка түштү

Душанбеде палоо талашка түштү
please wait

No media source currently available

0:00 0:28:45 0:00

Жаш-карыны аябаган репрессия

Жаш-карыны аябаган репрессия
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:26 0:00

Тажик түрмөсүндө тополоң чыкты

Хоженттеги түрмөнүн сырткы көрүнүшү. 8-ноябрь, 2018-жыл.

Тажикстандын Хожент шаарындагы түрмөдө тополоң чыкты. Аны басуу учурунда бир нече адамдын өмүрү кыйылганы кабарланды. Бийлик өкүлдөрү шаршембинин кечиндеги окуяга эмне себеп болгонун айтыша элек. Хоженттеги кырдаалдан улам Кыргызстан Тажикстан менен чек арасында көзөмөлдү күчөткөнү белгилүү болду.

Хожент шаарынын чекесиндеги түрмөнүн айланасында бүгүн ашыкча кыймыл байкалбайт. Бирок шаршембинин кечинде күчөтүлгөн тартиптеги бул колонияда тополоң чыкканы белгилүү болду. Андан соттолгон адамдар менен кошо түрмө кызматкерлеринин да өмүрү кыйылганы кабарланып жатат.

Алгач “Reuters” маалымат агенттиги жазасын өтөп жаткан 13 адам өлтүрүлгөнүн атын атагысы келбеген үч кишиге шилтеме кылып билдирген. Көп өтпөй “France-Presse” агенттиги абакта отурган 20дай киши жана эки түрмө кызматкери мерт болгонун жазды.

Тополоңдо каза тапканы айтылган түрмө кызматкери Эхсон Ёкубовдун жаназасынан тартылган сүрөт. 8-ноябрь, 2018-жыл.
Тополоңдо каза тапканы айтылган түрмө кызматкери Эхсон Ёкубовдун жаназасынан тартылган сүрөт. 8-ноябрь, 2018-жыл.

“Азаттыктын” тажик кызматы тополоң маалында түрмөнүн кеминде бир кызматкери - 29 жаштагы Эхсон Ёкубов каза тапканын, анын сөөгү Матчин районундагы өз айылына жеткирилгенин тактады.

Окуядан кабары бар булактар “Азаттыкка” түрмөдөгү тополоң кошумча күчтөрдүн жардамы менен басылганын айтышты.

- Абактагылардын айрымдарынын колунда бычак бар эле. Алардын бир бөлүгү өлтүрүлдү. Кайсы бири качып кетүүгө үлгүрүштү, - деди атын атагысы келбеген булактардын бири.

Жергиликтүү тургундар түрмө тараптан атышуунун добушун укканын айтып жатышат.

- Кечки саат 10дор чамасында адамдардын кажы-кужу үндөрү угула баштады. Мен жакын жерде үйлөнүү үлпөтү өтүп жаткан го деп ойлоп койдум. Анан ок атылгандай туюлду. Мен дагы эле "фейерверк атылып жаткандыр" дедим. Бирок андан кийин атышуунун добушу даанараак угула баштады, - деди Хоженттин түрмөгө жакын жайгашкан кичирайонунун башчысы Диловар Умаров.

Хожент шаарындагы жабык жайларды тескеген башкармалык шаршемби күнү түрмөдө өзгөчө абал түзүлгөнүн ырастап, бирок "ок атылды" деген маалыматтарды четке какты.

Тополоңдун себеби азырынча белгисиз

Тополоңдун себептери боюнча азырынча жоромолдор гана айтылып жатат. “Reuters” агенттиги Ички иштер министрлигинин бир кызматкерине шилтеме кылып, тополоң өзүн “Ислам мамлекети” тобунун өкүлү катары мүнөздөгөн соттолуучу түрмө кызматкерине кол салгандан кийин башталганын кабарлады.

Хожент - Тажикстандын экинчи ири шаары.
Хожент - Тажикстандын экинчи ири шаары.

“Азаттыктын” кабарчысы сүйлөшкөн жергиликтүү бийлик өкүлдөрү "тополоңго түрмө кызматкерлери менен абактагылардын ортосундагы кайым айтышуу себеп болду" деген жоромолду айтып жатышат. Бирок бул маалыматтар расмий түрдө ырастала элек.

- Расмий бийлик өкүлдөрү алигиче түрмөдөгү тополоңдун себептерин, канча киши мерт болгонун айтыша элек. Биз эртең менен ал жакка барсак, бизди түрмөгө жакын жолотушкан жок. Жетекчилик абакка жакын келүүгө тыюу салганын, иликтөө жүрүп жатканын айтышты. Биздин маалымат боюнча кеминде беш адам ооруканага жеткирилди, - деп билдирди Хожентте жүргөн “Азаттыктын” тажик кызматынын кабарчысы Махсуми Мухаммадража.

Тажикстандын түндүгүндөгү Хожент шаары Өзбекстандын Бекабад жана Кыргызстандын Лейлек райондоруна жакын жайгашкан. Жергиликтүү тургундардын айтымында, коопсуздук күчтөрү бул шаарды коңшу өлкөлөр менен байланыштарган бардык жолдордо текшерүү иштерин жүргүзүп жатышат.

Хожент түрмөсүндөгү тополоңдон улам Кыргызстан Тажикстан менен чек арасында көзөмөлдү күчөттү. Бул тууралуу өлкөнүн Чек ара кызматынын басма сөз катчысы Гүлмира Бөрүбаева 8-ноябрда билдиргенин "Интерфакс" агенттиги маалымдады.

Хожент түрмөсүндөгү чуулгандуу окуялар

Хожент шаарындагы колонияда жазасын өтөп жаткан адамдар качууга аракет кылган же тополоң чыккан учурлар буга чейин да катталган. 2016-жылы үч адам бул түрмөнүн тарбия бөлүмүнүн жетекчисин бычактап, андан соң качып кетүүгө аракет кылышкан. Түрмө кызматкери алган жараатынан каза тапкан.

Дүйшөмбү шаарындагы түрмөлөрдүн бири.
Дүйшөмбү шаарындагы түрмөлөрдүн бири.

Качууга аракет кылгандардын бири - Ирактагы согуштук аракеттерге катышканы үчүн 14 жылга кесилген 30 жаштагы Мирзозариф Каюмов тополоң учурунда мерт болгон. Дагы бирөө - Хабибжон Юсупов жарадар болуп, колго түшкөн. Болгону бир адам - Пакистандагы согуштук аракеттерге катышканы үчүн 20 жылга кесилген Рамзуллохон Додохонов качып кетүүгө үлгүргөн. Бирок ал көп өтпөй кайра кармалган.

Тажикстандын Ички иштер министрлиги бул адамдар “Ислам мамлекети” экстремисттик тобуна кошулуш үчүн абактан качууну көздөшкөнүн билдирген.

2010-жылы август айында Тажикстандын коопсуздук кызматынын тергөө абагынан өтө кооптуу кылмышкерлер катары мүнөздөлгөн 25 киши качып чыккан. Алар бир нече түрмө кайтаруучусун өлтүрүп кетишкен.

Качкандардын арасында Тажикстандын 14, Орусиянын, Ооганстандын жана Өзбекстандын 11 жараны болгон. Бул окуядан кийинки издөө иштери бир жыл бою уланып, качкындардын баары же кармалып же жок кылынган. Жети адамды кармоого Ооганстандын коопсуздук күчтөрү жардам берген.

Бул окуядан кийин Тажикстандын Улуттук коопсуздук кызматынын ошол учурдагы башчысы Хайриддин Абдурахимов жана анын үч орун басары кызматтан кеткен.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Тажикстан: милициянын жоругунан чыр чыкты

6-ноябрда Хорог шаарында митингге чыккандар.

Тажикстандын Хорог шаарында 6-ноябрда милицияга каршы митинг өттү. Чогулгандар жергилик тургундарга ок аткандарды жазалоону, шаардагы көзөмөл постторун алууну талап кылышты. Тартип сакчылары митингчилерди аймактагы кылмыштуу топтордун башчылары козутуп жатканын айтууда.

Элди аткан милиционерди жазалоо тууралуу талап

Тажикстанда бийликке каршы митингдер өтө сейрек кездешет. Бирок шейшембиде шаардык администрация имаратынын алдына чогулган 200гө жакын хорогдуктардын жүйөлөрү олуттуу. Алар жергиликтүү тургундарды аткан милиция жетекчисин жазалоону талап кылышты.

- Биздин эч кимге – өкмөткө да, милицияга да - керегибиз жок. Кимге кайрылабыз? Уулумду менин көзүмчө атып салышты. Бүгүн аны атса, эртең башкасын да ошентет, – деди алдыда турган аялдардын бири.

Эл алдына чыккан Ёдгор Файзов.
Эл алдына чыккан Ёдгор Файзов.

Тоолуу Бадахшан автоном облусунун жетекчиси Ёдгор Файзов элге чыкты.

- Мен сиздин күйүп атканыңызды түшүнөм, айтканыңызга макулмун, - деди Файзов ал аялга жооп берип жатып. - Бирок мага айтылгандар менен сиз айткандар эки бөлөк болуп атат. Чындыкты билиш үчүн чогуу баралы, чогуу чечим кабыл алалы.

5-ноябрга оогон түнү Хорогдо үч кишиге ок тийип жарадар болгон. Аларды аткан киши Тажикстан ИИМинин атайын аскер бөлүгүнүн командири, генерал-майор Хуршед Мухаммадзода экенин бир катар тажикстандык маалымат каражаттары жазышты.

Субхон Хамзалиев.
Субхон Хамзалиев.

Жабыркагандардын бири Субхон Хамзалиев "4-5 жигит соода күркөсүнүн жанында турганда "Тойота Лэнд Крузер" жана "Мерседес" үлгүсүндөгү эки автоунаа келди. "Мерседестин" терезеси ылдыйлатылып, бирөө атып жиберди", деп "Азаттыктын" тажик кызматына айтып берди.​

Ал эми автоном облустун коопсуздугу үчүн уюшулган Мекеме аралык штабдын билдирүүсү такыр башка.

Анда: «5-ноябрда оогон түну Хурсанд Мазоров баштаган беш киши МАИ постунун башчысынын машинесине чабуул койгон. Милиция офицери травматикалык тапанча менен атууга аргасыз болгон» деп айтылат.

Тоолуу Бадахшандын башчысы Ёдгор Файзов бул окуяны, шаардыктардын талабын мекеме аралык комиссия иликтей турганын билдирди.

Бейформал лидерлерге каршы күрөш

Сентябрда аймакка президент Эмомали Рахмон келип, жергиликтүү бийликти катуу сынга алган.

- Бир эле Хорог шаарында эки миң мамлекеттик кызматкер бар, - деген Тажикстандын мамлекет башчысы. - Алар 5-6 кылмышкердин айласын таппай жатышат. Мен буйрук бердим, мен жоопкерчиликти өзүмө алам. Эгер керек болсо Куралдуу күчтөрдү колдонгула. Жетишет да!

Президент “кылмышкерлер” дегенде Хорогдун "бейформал лидерлери" атыккан жети кишини эске алууда. Алардын бири - жогоруда "милицияга чабуул койгон" деп сөз болгон Хурсанд Мазоров.

Хурсанд Мазоров.
Хурсанд Мазоров.

22-октябрда "бейформал лидерлер" облпрокуратурада атайын талап кагаздарына кол коюшкан. Теледен көрсөтүлгөн ал кагазда “кылмыш топторун түзүүдөн, жаштарды жапырт башаламандыкка чакыруудан, мамлекеттик обьектилерди басып алуудан, мыйзамсыз баңгизат жана курал сатуудан баш тартуу” жана башка талаптар бар. Аны аткарбагандар катуу жазаланары эскертилген.​

- Борбор “бадахшандыктар өкмөттү укпайт” деп ойлойт. Борбор “ал жакта бейформал лидерлер бар, алар аткезчилик жолдо баңгизат, баалуу металлдарды ташуу менен шугулданат. Алар тартип, мыйзам бийлиги орношуна кызыкчылыгы жок. Ошондуктан өз укуктарын коргоо шылтоосу менен “тиги постторду алуу же шаарда тартип сакчыларынын санын азайтуу талабын айткыла” деп элди көчөгө чыгууга мажбурлоодо” деп кабарлап жатат, – дейт “Азаттыктын” тажик кызматынын журналисти Тохир Сафаров.

Президент кеткенден кийин Хорогго кирген-чыккан шектүү автоунааларды текшерген тогуз пост коюлган. Аскер кызматкерлери көбөйтүлүп, текшерүү күч алууда.

6-ноябрда митингге чыккандар ошол постторду да алууну талап кылышты. “Анда эле Ооганстан тараптан баңгизат менен курал аткезчилиги кайра башталат” деген бийлик мыйзамдуулук орномойун посттор алынбасын билдирүүдө.

- Бийлик адамдары “кырдаал олуттуу эмес” деп атышат. Бирок ушул бойдон улана берсе көзөмөлдөн чыгып кетиши да мүмкүн. Анткени Бадахшанда аскердик операцияларды, дегеле аскерлердин өзүн абдан оор кабыл алышат. Бир нече жыл мурда ал жердеги аскердик операция учурунда бир канча карапайым адамдар да өлгөн. Ошол эле маалда ал окуяларды кайталабаш үчүн бийлик да кылдаттык менен аракет көрөт десек болот, - деп кебин жыйынтыктады тажикстандык кесиптешим Тохир Сафаров.

Тоолуу Бадахшан автоном облусу Тажикстандын жарымына жакынын ээлеп, Кыргызстан, Кытай, Ооганстан менен чектешет. Борбору - Хорог.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

AIBA: Чуулгандуу Рахимов президент болду

Гафур Рахимов

АКШнын Каржы министрлигинин санкциялык тизмесине киргизилген өзбекстандык ишкер Гафур Рахимов Эл аралык Олимпиада комитетинин эскертүүсүнө карабай, Эл аралык бокс ассоциациясынын (AIBA) президенти болуп шайланды.

67 жаштагы Рахимов ага чейинки жетекчиси Чинг Куо Ву отставкага кеткенден бери уюмда президенттин милдетин аткаруучу болуп келе жаткан.

Ассоциациянын 2-3-ноябрда Москвада өткөн конгрессинде 134 мүчөнүн 86сы Гафур Рахимовду колдоду. Ал эми советтик жана казакстандык белгилүү боксчу, Азиянын бокс конфедерациясынын жетекчиси Серик Конакбаев 48 добуш алган.

Рахимовдун талапкерлигин Орусия да колдоду. Бул жыйында Орусиянын бокс федерациясынын башчысы Умар Кремлев тарыхта биринчи жолу - AIBA аткаруучу комитетинин мүчөсү болуп шайланды. Ал өз сөзүндө “Рахимов татыктуу президент” деп белгиледи.

Буга чейин Эл аралык Олимпиада комитети Гафур Рахимовго өз талапкерлигин алып салууну, болбосо 2020-жылы бокс Токио олимпиадасынын программасынан алынып салынышы мүмкүн экенин эскерткен.

- Эгер мен ачык айтсам, ооба, бизде азыр Эл аралык Олимпиада комитети менен арасат абал болуп турат. Бирок биздин өкүлдөр алар менен дайыма байланышта. Мен өзүм байланышкан жокмун. Мен мына, төрт жылга шайландым. Эми алар менен байланышканга аракеттенем, - деди Гафур Рахимов шайлангандан кийин.

Ал ага чейин Эл аралык бокс ассоциациясынын мүчөлөрүн уюмдун президентин шайлоо алдында "маалымат каражаттарындагы чайкоочулукка" кулак салбоого чакырган:

- AIBA курамына кирген ассоциациялар электрондук каттардагы жана спорттук сайттардагы кайсы бир имиштерге алдырбайт деп ишенем. Биз баарыбыз биздин тандоо дүйнөдөгү бокстун келечеги үчүн жакшы иш кылуу экенин билүүбүз маанилүү. AIBA мүчөлөрүнө кимге добуш беришти же бербешти эч ким үйрөтпөшү керек. AIBA 20 жылдан ашык мезгилден бери менин жашоом болуп келе жатат. Мен эч качан биздин спорттун түрүн коркунучка кептебейм. Мен боксту дайыма биринчи орунга койгом жана келечекте да ушундай болот.

Эл аралык Олимпиада комитети боксту 2020-жылкы Олимпиаданын программасында калтыруу маселесин ноябрдагы жыйынында карайт.

Азыркы учурда Эл аралык Олимпиада комитетинин Эл аралык бокс ассоциациясынын ишмердигине байланыштуу февралда башталган иликтөөсү уланууда. Иликтөө жүргүзүү Пхёнчхан олимпиадасынан кийин кабыл алынган. Эл аралык Олимпиада комитетин уюмдун башкаруу, каржы маселелери жана антидопинг боюнча иштери канааттандырган эмес.

Гафур Рахимов Кошмо Штаттардын санкциялык тизмесине биринчи жолу 2012-жылы илинген. АКШнын Каржы министрлиги аны өзбекстандык кылмыш топтордун ана башыларынын бири деп санайт.

“Гафур Рахимов Борбор Азиядагы маңзат өндүрүшүнө адистешкен мурдагы СССРден чыккандардан түзүлгөн “Братский кругдун” негизги өкүлү, өзбек кылмыш топторунун башчыларынын бири эсептелет. Рахимов эл аралык ири баңгизат синдикаттарын, анын ичинде апийим аткезчилиги менен шугулдангандарды башкарган” деп айтылган АКШнын Каржы министрлигинин ошол кездеги маалыматында.

Мыйзамга ылайык, санкция салынгандардын америкалык банктардагы эсептери жана ишканалары жабылат. Америкалык жарандарга алар менен кызматташууга толук тыюу салынат.

АКШнын Каржы министрлиги 2017-жылдын 21-декабрында “Магнитский” мыйзамына ылайык, 13 адамдын жана 39 уюмдун ишмердигине тыюу салган. Рахимов бул жолу да Вашингтондун санкциялык тизмесине киргизилген.

- Бул маселе менен биздин юристтер алектенип жатат. Биз АКШнын казыначылыгы менен эки айдан бери кат жазышып, алардан жооп күтүп жатабыз, - деди Гафур Рахимов Эл аралык бокс ассоциациясынын президенти болуп шайлангандан кийинки сөзүндө.

“Братский кругдун” негизги өкүлү деп АКШнын Каржы министрлиги Кыргызстанда кылмыш дүйнөсүнүн аталыгы атыккан, "Коля кыргыз" деген каймана ат менен таанымал Камчы Көлбаевге да санкция салганы маалым.

Быйыл майда Гафур Рахимов "мурда-кийин кайсы бир өлкөдө жоопкерчиликке тартылбаганын, ага айып коюлбаганын жана кылмыштуу топтор менен байланышы болбогонун" айтып билдирүү тараткан.

Гафур Рахимов Өзбекстандан 2010-жылы чыгып кеткен. Айрым маалыматтар боюнча туруктуу Дубайда жашайт.

Гафур Рахимов.
Гафур Рахимов.

2013-жылы Өзбекстанда Гафур Рахимовго “опузалап акча талап кылуу”, “кылмыштуу жол менен алынган кирешени мыйзамдаштыруу”, “документ жасоо” беренелери боюнча айып коюлуп, эл аралык издөө жарыяланган.

Өзбекстандын Ички иштер министрлиги Гафур Рахимовду издөөдөгү кишилердин тизмесинен быйыл июль айында гана чыгарган.

27-июлда Рахимов Ташкентке келген жана Өзбекстан Улуттук Олимпиада комитетинин жетекчилиги менен жолуккан. Ал өз сөзүндө президент "Мирзиёев жүргүзүп жаткан реформалардан улам Өзбекстандын спортунда кардиналдуу өзгөрүүлөр" болуп жатканын белгилеген.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өзбекстан: блогерлерди сестенткен камоо

Августта кармалган өзбекстандык блогерлер

"Фридом Хаус" 65 өлкөдөгү Интернет эркиндигин иликтеп, отчетун жарыялады. Анда Өзбекстан оң баага татып, мактаарлык иш кылган 13 өлкөнүн катарына кирген. Мирзиёевдин тушунда карапайым эл бийликке сын айтууга даай баштады. Бирок коңшулар дале "эркин эмес" деген тизмеде.

Интернет канчалык элге кеңири тараган сайын коомдогу көйгөйдү көрсөтүү, жазуу үчүн сөзсүз журналист болуп, кайсы бир редакцияда гана иштеш керек деген түшүнүк жоюлуп баратат.

Бара-бара эл арасынан чыккан блогерлердин катары калыңдоодо.

Давронбек Тожиалиевдин негизги иши котормочулук. Ара-чолодо талылуу маселелерди козгоп, аткаминерлерди сындаган пикирин Интернет барагына чыгарып турчу.

Быйыл сентябрда ал буюм-тайымдарын жыйнап, качан кармап кетишет деп күттү. Анткени анын алдында эле мектепте хижаб кийүүгө тыюу салган мыйзамды сындаган бир топ блогерлер кармалып, административдик жоопко тартылган.

Давранбек Тожиалиев
Давранбек Тожиалиев

Давронбекке полициядан эч ким келген эмес. Бирок ошол окуядан кийин Интернет активисттери тыйыла түштү дейт:

- Акыркы айда болуп өткөн окуяларга карап азыр жыйынтык чыгарышка эртедир. Ошол камоолордон кийин блогерлер оюн эркин жазуудан чочуп калыштыбы, айтор буга чейинкидей толкундануу, чуулгандуу материалдар абдан аз. Блог чөйрөсү эски заманга кайтып баратат.

Эски заман дегенде Өзбекстанды Ислам Каримов башкарган 2016-жылга чейинки убакыт эске алынат. Анда бийликке сын айтуу тургай, аны ойлонуунун өзү айрымдар үчүн коркунучтуу эле дейт блогер:

- Каримовдун доорунда блогерлер майда, негизинен социалдык маселелер тууралуу гана жазышчу. Олуттуу, саясий тема жөнүндө сөз болчу эмес. Бирок акыркы эки жылда баары өзгөрдү. Саясат, экономика жөнүндө жаза башташты. Блогерлер керек болсо министрлерди, президенттин айрым кеңешчилерин сындаганга чейин барышты. Ошол сын бутасына алынгандарга өкмөттүн басымы байкалды.

Шавкат Мирзиёев бийликке келгенден кийин атайын кызматтын эбегейсиз укуктарын кыскартты. Элин көйгөйлөр тууралуу жазууга, айтууга үндөп, арыз-муңдар үчүн онлайн-портал ачты.

Ошол маалда блогерлердин дымагы ойгонду. Бир эле «Азаттыктын» өзбек кызматына аткаминерлер кол алдындагыларды сөгүп-урган аудио-видеолор келе баштады. Жакында райондук жетекчилерди ишиндеги кемчилиги үчүн сууга тизип, кесек көтөрткөнү Интернетке тарап кеткен соң вице-премьер-министр Зойир Мирзаев кызматтан алынды.

Зойир Мирзаев
Зойир Мирзаев

Мирзиёевдин кадамдарын, өзгөчө онлайн-кабылдамасын эске алган "Фридом Хаус" Өзбекстанды өткөн жылы Интернет эркиндиги үчүн алгылыктуу иш кылган 13 өлкөнүн катарына кошту.

"Онлайн-кабылдамага түшкөн жүз миңдеген арыздын көбү чечилди" дейт уюм.

Бирок өлкө дале "Интернети эркин эмес" деген тизмеден чыга элек. Дале катаал чектөөлөр, кайчы пикир үчүн абакка түшүп калуу ыктымалдыгы бар. Ага хижаб маселесинде камалган блогерлер мисал болуп берет.

«Немис толкуну», «Фергана», ошондой эле «Азаттык» менен Би-Би-Синин өзбек редакциясынын сайттары Өзбекстанда дагы деле ачылбаган жагдайлар бар. Анжиян окуясынан кийин жабылган жергиликтүү кеңселери ачыла элек.

Бозгундагы өзбек оппозициясы жана укук коргоочуларынын сайттары, Amnesty International, Freedom House жана Human Rights Watch эл аралык укук коргоо уюмдарынын сайттарына бөгөт коюлуп турат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мурдагы депутат Асылбек уулунун соту

Мурдагы депутат Асылбек уулунун соту
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:55 0:00

Ажал азгырган Сирия, алдаткан тажик аял

Тажикстандык Асад Халимжанов 2014-жылы Сирияга кетип, кийин согушта курман болгон.

Сириядан келини менен небересин акчага кайтарууга убада берген ортомчуга алданган тажикстандык аялдын баяны.

Тажикстандык Рахима Халимжанова Сириядан келини менен небересин кайтарып келүүгө убада берген бир түрк жаранына 6,5 миң доллар которуп, алданып калган. Акчаны алган ортомчу ошол замат дайынсыз кеткен. Азыр Рахима Тажикстандын Ички иштер министрлигинен түрк жараны Айхан Жемилоглуну табууну суранып келет.

Аялдын уулу Асад 2014-жылы Сирияга аялы менен кеткен экен. Эки жыл мурун ал согушта каза болуп калган.

- Келиним Шабнам Раккада согушкерлер кыйрагандан кийин күрд армиясынын колуна түшкөнүн, азыр баласы менен Эл-Хасака аймагындагы качкындардын лагеринде күн көрүп келе жатканын айткан. Бул лагерди Бириккен Улуттар Уюму карайт, - деп Рахима баянын баштады.

Террордук уюм катары сыпатталган "Ислам мамлекети" тобу 2014-жылы бир катар чабуулдарды уюштуруп, Эл-Хасака аймагынын бир топ бөлүгү согушкерлердин көзөмөлүнө өткөн. Калган аймактар күрддөрдүн Элдик коргонуу тобу менен өкмөттүк күчтөрдүн көзөмөлүнө алынган.

2015-жылдын 21-февралында күрддөрдүн отряддары "Ислам мамлекети" террордук тобу ээлеп алган аймактарга чабуул коюп, аларга Сириянын аскердик бөлүктөрү колдоо көрсөткөн. Анда "Ислам мамлекети" тобу аймактан сүрүлүп чыгып, бейкут эл жашаган бир топ аймак согушкерлерден бошотулган.

Исфаранын тургунун алдап кеткени кабарланган түрк жаранынын паспорту.
Исфаранын тургунун алдап кеткени кабарланган түрк жаранынын паспорту.

Бирок бир жыл өтпөй күрддөрдүн Элдик коргонуу тобу менен Сирия армиясынын ортосунда чыр чыгып, эки тарап быйыл августта гана элдешкен. “Аль-Масдар” маалымат агенттигинин кабары боюнча, “Хмеймим” авиабазасында Сириянын өкмөтү менен Эл-Хасакадагы күрддөрдүн жетекчилигинин ортосундагы тынчтык келишими түзүлгөн.

Рахима Халимжанова Эл-Хасакадан байланышкан келини бир түрк жараны аларды Тажикстанга кайтарууга жардам берерин айтып, акча сураганын айтты.

- Келиним акча жөнөтпөсөк, аны өлтүрүп коюшаарын айтты. Мен ишенип, Айхан Жемилоглунун атына Түркиянын банкындагы эсебине 6,5 миң доллар жөнөттүм. Кийин Жемилоглу телефон чалып, банктан акча алганын танып кетти. Банкта болсо “акча эсептен алынган” дешет. Андан бери Жемилоглу дайынсыз. Жети айдан бери ага байланыша албай жүрөм. Мен акчаны карызга алгам. Биз үчүн бул чоң акча, - дейт Исфаранын тургуну.

Ал эми Тажикстандын Ички иштер министрлиги жарандарды Ирак менен Сириядан туугандарын кайтарууда өз алдынча аракет кылбоого чакырат.

- Тажикстандын Ички иштер министрлиги бул окуя тууралуу кабардар. Учурда түрк полициясы менен биздин жаранды алдап кеткен эркек кишинин аты-жөнүн аныктоо иштери жүрүп жатат, - деп билдирген «Азаттыктын» тажик кызматына министрликтин басма сөз катчысы Умаржони Эмомали. Ал Тажикстандын Тышкы жана Ички иштер министрликтери ал жактагы аялдар менен балдарды кайтарып келиш үчүн бир катар иштерди жүргүзүп жатышканын кошумчалады.

Рахиманын келини Шабнам Халимжанова "Азаттыктын" тажик кызматы менен байланышкан. Ал качкындар лагериндеги оор шарттарга арызданып, баласы менен ооруп жатканын кабарлаган. "Тажик өкмөтүнөн бизди мекенибизге кайтарууну жалынып суранабыз",– деген Шабнам.

Ирак сотундагы тажикстандык аялдар.
Ирак сотундагы тажикстандык аялдар.

Учурда Сириянын Идлиб жана Эл-Хасака аймактарындагы качкындар лагеринде 15 тажикстандык аял балдары менен жүрөт. Быйыл сентябрда Багдаддын соту тогуз тажикстандык аялды "Ислам мамлекети" тобуна мүчө болгону, топтун согушкерлери менен байланышы үчүн айыптап, соттогон. Алар 20 жылга түрмөгө кесилген. Мурунтан терроризмге айыпталган дагы төрт тажикстандык аял өлүм жазасына, ал эми 13 аял өмүрү өткүчө абакка кесилген.

Тажик өкмөтүнүн өкүлү бул соттолгон аялдардын көбүнүн жаш балдары Багдаддагы балдар үйүндө калганын кабарлайт. "Соттолгондор макулдугун беришсе, тажик бийлиги балдарды мекенге кайтарууга жардам бериши керек" дейт өз атын жашыруун калтырууну өтүнгөн мамлекеттик кызматкер.

2014-жылдан бери бир миңден ашык тажикстандык Сирия менен Иракка барып, "Ислам мамлекети" тобуна кошулган. Алардын 400дөн ашууну аялдар жана балдар.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Комсомолду даңктаган депутат кагуу жеди

Комсомолду даңктаган депутат кагуу жеди
please wait

No media source currently available

0:00 0:15:01 0:00

Мирзиёев “сугатчылар” үчүн вице-премьерди жазалады

Өзбекстанда суугат сууну кечүүгө мажбурлангандардын социалдык медиада тараган сүрөтү.

Өзбекстанда президент Шавкат Мирзиёев вице-премьер-министр Зоир Мирзяевди кызматтан четтетти. Өзбек президентинин бул чечими өлкөдө мурда кадимки көрүнүш болгон, бирок азыр адам укуктарын бузуу, бийлигинен кыянат пайдалануу катары саналган окуя менен байланыштуу.

“Эркин Европа/Азаттык” радиосунун өзбек кызматы кабарлагандай, Өзбекстанда премьер-министрдин айыл жана суу чарбасы боюнча орун басары Зоир Мирзаев Ташкент облусунун Аккурган районундагы чуулгандуу окуяга байланыштуу кызматынан алынды.

Анткени Өзбекстандын дал ушул районунан алты адам пахта талаасындагы арыкта муздак сууну тизесинен кечип, башын шылкыйтып, ылдый карап турганы тартылган сүрөт Интернеттеги социалдык түйүндөрдө 27-октябрда тараган эле.

Кийин “Эркин Европа/Азаттык” радиосунун өзбек кызматы өз иликтөөлөрү аркылуу аныктагандай, ал алты адам премьер-министрдин орун басарынын жана Ташкент облусунун Аккурган районундагы аткаминерлердин катышуусунда күздүк эгин талаасында сугат суунун жетпегени үчүн жазаланган.

Бирок президент Шавкат Мирзиёев бийликтин жогорку тепкичиндегилер кол алдындагыларын тартипке чакырган бул көрүнүштү оң эмес, терс баалап, 29-октябрдагы буйругу менен вице-премьер-министр Зоир Мирзаевди кызматынан четтетти.Президенттин басма сөз кызматы тараткан буйрукта мажбурланган эмгектин кандай түрү болбосун ага жол бербөө жагынан мамлекеттик бийликтин бардык деңгээлдеги жетекчилеринин жоопкерчилигин көтөрүү зарылдыгы кеп болгон. Башкы прокуратурага айыл чарба жумуштарынын жүрүшүндөгү мыйзам бузулган учурларды текшерүү милдети да жүктөлгөн.

Кызматтан алынган Зоир Мирзаев.
Кызматтан алынган Зоир Мирзаев.

“Эркин Европа/Азаттык” радиосунун өзбек кызматынын журналисти, кесиптешибиз Сиражидин Ислам расмий Ташкенттин Интернетте тараган сүрөткө карата “ачуулуу реакциясын” мындайча чечмеледи:

- Биринчиден, Шавкат Мирзиёевди акыркы кезде өзгөчө Батышта реформатор же маркум Ислам Каримов курган системаны бузуучу катары таанып жатышпайбы. Экинчиден, Шавкат Мирзиёев эл аралык колдоосуз, каржылык жардамсыз Өзбекстандын телчигиши оор экенин түшүнөт. Бул үчүн адам укуктары боюнча жакшы көрсөткүчтөр керек, Өзбекстан адамды мажбурлап иштетүү саясатынан баш тартышы абзел. Азыр Шавкат Мирзиёев үчүн реформаторлук аброй абдан маанилүү. Анын үстүнө Мирзиёев өзү былтыр селектордук жыйында сүйлөп жатып, мындан ары жетекчилер кол алдындагы кызматкерлерге орой мамиле кылып, алардын ар-намысын тебелеп, кордоосуна жол бербей турганын, бул доор эми артта калганын айткан жайы бар. Демек, бул көрүнүш Шавкат Мирзиёевге байланыштуу акыркы кезде пайда болгон стеротиптерди бузуп жатпайбы. Андыктан эгер ал азыр чара көрбөй койсо, Шавкат Мирзиёевдин аброюна чоң сокку урулмак.

Сиражидин Ислам кошумчалагандай, мурдагы президент, маркум Ислам Каримовдун тушунда, азыркы президент Шавкат Мирзиёев премьер-министр болуп иштеп турган кезде кызматы жогору адам кол алдындагыларын тилдеп, урушмак тургай кол көтөрүшү кадимки эле көрүнүш болчу:

Мурда муну президенттен тартып баары жасашчу да...

- Мурда муну президенттен тартып баары жасашчу да. Президент премьер-министрди жемелесе, өкмөт башчы министрлерди, министрлер облус акимдерин, облус акими район акимин, алар өз кезегинде колхоз, совхоз, айыл башчыларын кыйнашчу. “Айыл башчылар айылдык адистерди, адистер карапайым жумушчуларды, алар өз аялдардын, алар балдарын, балдар иттерди, иттер мышыктарды сабайт” деген күлкүлүү кеп да бар эле да. Сыртынан какшыктай сезилгени менен, Өзбекстанда XXI кылымда болуп жаткан андай көрүнүштөр чынында аянычтуу да болчу. Баары “чын-чынында бул элди кордоо” деп айтышчу.

“Эркин Европа/Азаттык” радиосунун өзбек кызматы Ташкент облусунун Аккурган районундагы булактарынан алган маалыматка караганда, арыкта суу кечип турууга аргасыз болгон алты адамдын үчөө райондук акимчиликтин кызматкерлери, бирөө маале аксакалы, экөө жергиликтүү фермерлер болгон.

Сүрөт кызматтан алынган вице-премьер-министр Зоир Мирзаев Аккурган районуна 25-октябрда барганда тартылган.

Сүрөттөгү алты киши 40-45 мүнөтчө муздак сууну кечип турушкандай кийин аларды көчөдө автоунаа менен кубалап, чуркоого да мажбурлашкан.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бекназаров: Атамбаев менен Жээнбековду элдештиребиз

1932-39: Иван Умняков: Сүргүн эркин сындырбаган аалым

Орус совет чыгыш таануучусу Иван Умняков (1890–1976).

Орус совет чыгыш таануучусу Иван Умняков (1890—1976) да 1930-жылдары сталиндик сүргүнгө жазыксыз жерден кириптер болгон. Тагдыр сыноосуна сынбаган аалым кийинчерээк илимге кайтып, чыгыш таануунун жогорку деңгээлин сактап калууга жана өөрчүтүүгө салым кошкон.

Сталинчилердин запкысы

Даңазалуу чыгыш таануучу Василий Бартольддун (1869—1930) таланттуу шакирттеринин бири болгон иран таануучу, түрколог жана дипломат Иван Иванович Умняковдун чыгармачыл жактан толукшуп турган чагы сталинчилердин окумуштууларды «буржуазиячыл мектепти тымызын жактаган инсан» деген доо менен куугунтуктоосу дооруна туш келди.

Ким билсин, эгерде академик Бартольд 1930-жылы каза болбой калса, андан кийинки жылдары ал кандай тагдыр сыноосуна туш келмек? Азыр аны жоромол кылып айтуу да мүмкүн эмес.

Бирок анын окуучуларынын бири Иван Иванович Умняков 1920-жылдардын соңу — 1930-жылдардын башында өзүн «таза марксист» деп тааныган топтордун таландысында калды.

«Чыныгы марксисттердин» бири – Ленинграддан келген Михаил Миронович (Меерович) Цвибак (1899—1937) болгон. Алардын чыгыш таануу илимин «эскичил көз караштагылардан тазалоо» аракеттеринин негизинде Ташкендеги Борбордук Азия мамлекеттик университетинде (САГУ) иштеп жаткан мыкты 11 чыгыш таануучу кызматтан кетирилип, камакка алынган.

№58 берене боюнча «контрреволюциячыл ишмердикте» айыпталган бул кишилердин айрымдары акталып, бирок далай убакытка чейин «кара тизмеде» калышкан.

1921-жылдан Иосиф Сталин өлгөн 1953-жылга чейин дал ошол №58 беренеге ылайык жалпы Советтер Биримдиги боюнча 3,8 миллиондой киши жазаланып, алардын ичинен 643 миңдей кишиси өлүм жазасына тартылгандыгын эскерте кетсек эле, бул беренеге кабылуу – илимпоздук тагдырга гана цензурачыл балта чабуу болуп чектелбестен, инсан өз өмүрүнөн айрылып калуу коркунучуна кириптер болгон дегенди да туюнтканын аңдайбыз.

(Айтмакчы, Цвибактын өзү деле 1937-жылы сталинчилер тарабынан «эл душманы» катары мерт кылынган).

1931-жылы май (бугу) айында камакка алынган Иван Умняков ошол эле жылдын күзүндө сот тарабынан акталган.

Бирок аны соттоткусу келгендер тынчып жатып алышпады. 1931-жылдын акырында ал жаңы чабуулга туш болду.

Көрсө, Иван Умняков 1930-жылы «Чыгыш таануучулар коллегиясынын жазмалары» («Записки Коллегии востоковедов») деген илимий мезгилдик жыйнакка бир макала жарыялаптыр да, анда белгилүү чыгыш таануучу Лев Александрович Зиминдин эмгегине шилтеме берип коюптур.Бул түрколог жана ирнанист окумуштуу болсо 1920-жылы май (бугу) айынын 10унда Азербайжандын борбору Бакы шаарында чекисттер тарабынан атууга кеткен.

Эми 1932-жылдын үчтүн айынын (январынын) акырында Иван Умняков ОГПУ Коллегиясынын токтомуна ылайык Ташкен шаарынан эки жыл үч айга башка тарапка сүргүнгө кетирилди. Анын сүргүн жайы катары түндүктөгү Архангельск шаары белгиленди.

Жүз миңдеген абактагылар самсып келген бул жайда, албетте, чыгыш таануучу кызматын табыш мүмкүн эмес эле.

Иван Умняков сүргүн жылдары аргасыздан башка адистикке өтүп, Лессудомашстрой аталган ремонт-механикалык ишканасында пландоочу-экономист кызматына орношот. Ушул эле кесипти Архангельск аймагындагы башка ишканаларда да аркалайт.

1937-38-жылкы кандуу жазалоолор толкуну бүткөн соң гана, 1939-жылы Иван Умняков сүргүндөн кайра өзү сүйгөн Борбордук Азия аймагына кайтып келген.

Ал 1939-жылдан тартып Самарканд шаарында жайгашкан Өзбек мамлекеттик университетинде жана андан соң башка да илимий-агартуучу мекемелерде иштей баштаган.

Иван Умняков – барандуу кашгари таануучу

Бул чакан макалада Иван Умняковдун көп тарамдуу илимий ишмердигинин бардыгын санап отурууну эп көрбөдүк.

Анын башкы салымдарынын бири – Карахандар каганаты доорунун жылдыздарынын бири болгон теңир-тоолук даңазалуу аалым Махмуд Хусейин уулу Кашгари Барскани 1072—1077-жылдары арапча жазган «Дивану лугати т-түрк» («Түрк тилдеринин сөз жыйнагы»; кыскача «Диван») эмгеги жана андагы дүйнө картасы менен байланыштуу болду.

Иван Умняковдун «Дивандагы» дүйнөнүн тегерек картасы тууралуу 1940-жылы жарыялаган орусча макала өз доору үчүн өтө маанилүү булак таануучулук эмгек болуп калды.

(Караңыз: Умняков И.И. Самая старая турецкая карта мира (XI в.) // Труды Самаркандского гос. пед. ин-та им. A.M.Горького. — 1940. — Т. 1. — Вып. 1. — С. 103-131.).

И.И.Умняковдун пикирине караганда, «Дивандагы» бул картанын автору башка адам болушу да ыктымал (албетте, биз бул пикирге макул эмеспиз). Бирок И.И.Умняков бул картанын жалпы эле мусулман картографиясындагы өз алдынча таасын ордун белгилеген жана картадагы топонимдердин тизмесин өзүнчө берген.

"Дивандагы" тегерек дүйнө картасы (1072-1077).
"Дивандагы" тегерек дүйнө картасы (1072-1077).

Иван Умняков «Дивандын» текстинде жана картасында учураган «Жабарка» топонимин «Жапония» топониминин кытайча бузулуп айтылуучу Жи-бень-го деген түрүнөн алынса керек, — деп жоромол кылган (биз да ушул жоромолду туура деп санайбыз). Айтылуу Марко Поло аны Зипангу деп, Рашид ад-Дин болсо Чименгу деп бергенин И.И.Умняков эскерет.

Анын бир катар топонимисттик байкоолору дагы да тактоону талап кылат.

Маселен, И.И.Умняков «Дивандын» картасында аты көрсөтүлгөн Карачук тоосун Кара-Тоо (азыркы Түштүк Казакстандагы тоо) катары эмес, Мугожар тоосу катары көрсөтөт.

Ал эми المج - ал-м.ж. деген так окулбаган топонимди И.И.Умняков Мажустар (орусча “Маджусы?”) деп суроо коюп окуйт жана бул сөз менен (скандинавиялык) норманндар белгиленсе керек деп божомолдойт. Чындыгында, бул топо-этноним المجر– «ал-мажар», б.а. «мажар» («венгр») сөзүн билдирет деп эсептейбиз.

Изилдөөчү И.Умняков “Дивандагы” картанын түзүүчүсү (бизче – Махмуд Кашгари Барскани) Борбордук Азиянын тоо системасын дурус билгендигин таасын белгилейт. Бул ойго биз да толук кошулабыз.

Садыбакас Өмүрзаков (1921–2002).
Садыбакас Өмүрзаков (1921–2002).

(Кошумчалай кетсек, «Дивандагы» картада параллель сызыктар аркылуу белгиленген тоо кыркаларынын арасында шаарлары бар кеңири мейкиндиктер көрсөтүлгөнү, чынында да Теңир-Тоо үчүн тоо кыркаларынын арасындагы өрөөндөр мүнөздүү көрүнүш экендиги И.Умняковдун байкоолорун андан ары тереңдеткен кыргыз географы Садыбакас Өмүрзаков (1921–2002) тарабынан туура чечмеленип-баамдалган. «Дивандын» дүйнө картасындагы тоолуу өрөөндөрдүн ичинен эң ириси — Ысык-Көл өрөөнү экендиги, бул өрөөндү түндүгүнөн курчаган тоо кыркасы — Күңгөй Ала-Тоо болсо, түштүгүнөн курчаганы Тескей Ала-Тоо экендиги, алар чынында да кеңдик боюнча суналып жаткан тоолор экендиги жана бул реалий Махмуд Кашгари Барскани тарабынан анын дүйнө картасында так чийилгендиги чыгаан географ Садыбакас Өмүрзаков агай тарабынан таасын белгиленген).

Махмуд Кашгаринин дүйнө картасынын (1072-1077) чыгыш бөлүгүнүн котормосу.
Махмуд Кашгаринин дүйнө картасынын (1072-1077) чыгыш бөлүгүнүн котормосу.

Бир-эки талаш-тартыштуу жагдайына карабастан, Иван Умняковдун сөз кылынган макаласы анын бир кездеги дарс берген устаты академик И.Ю.Крачковский жана башка кийинки чыгыш таануучулар тарабынан жогору бааланган.

Иван Умняков бул макаланы андан ары кеңейтип,1942-жылы Борбордук Азия мамлекеттик университетинде «Түрктөрдүн эң байыркы дүйнө картасы» («Самая старая турецкая карта мира») деген темада кандидаттык диссертацияны ийгиликтүү коргогондугун да белгилей кетелик.

Демек, Иван Умняков бартольд таануучу, иранист сыяктуу башка атактарынан тышкары чыгаан кашгари таануучу деп да атка конгон көрүнүктүү илимпоз болду.

Умняков таанууга эки ооз сөз кошумча

1890-жылы баш оона (август) айында падышалык Орусиянын түндүк-батышындагы Петрозаводск шаарында (азыркы Карелиянын борбору) падышалык офицердин үй-бүлөсүндө туулган Иван Иванович Умняков өз доору үчүн чыгыш таануучулар суктанарлык билимге ээ болгон.

Ал XX кылымдын башындагы эң мыкты орусиялык чыгыш таануу жайында – императордук Санкт-Петербург университетинин чыгыш таануу факультетинде таалим алып, арабисттер Д.3.Шмидт, Н.А.Медников, И.Ю.Крачковский, иранист В.А.Жуковский, түрколог В.Д.Смирнов, А.Н.Самойлович сыяктуу залкар илимпоздордун дарстарынан тышкары тарыхчы академик В.В.Бартольддун ж.б. олуттуу дарстарын уккан.

Демек, И.И.Умняков совет дооруна чейинки чыгыш таануу берметтеринин мөмөсүн советтик чыгыш таануу илимине өткөрүп берген «бекем илимий көпүрө» болгон десек жаңылышпайбыз. Бул – бир жагынан.

Ал эми экинчи жагын алсак, Иван Умняков орусиялык чыгыш таануу илиминин жетишкендиктерин жана баалуу салттарын Борбордук Азиядагы илимий мекемелерге өмүр бою жайылткан инсан болду.

1939-жылдан тартып бүткүл чыгармачыл ишмердигин Самаркан шаарына байлаган илимпоз И.И.Умняков мындагы университеттерде «Борбордук Азия жана Чыгыш тарыхы» кафедрасын, андан соң «Өзбекстан элдеринин тарыхы» кафедрасын жетектеп, 1966-жылы ардагерликке чыккан.

Ошондон кийин да ал Самаркан мамлекеттик университетиндеги «Өзбекстан элдеринин тарыхы» кафедрасында 1974-жылдын баш оона (август) айына чейин профессор-консультант болуп иштеп келди (муну толук жазып жаткан себебим: азыркы тапта Кыргызстанда да ардагер илимпоздор өмүр бою чыгармачыл кызматта кайсы-бир макам менен кала беришине жетишүүбүз абзел).

Василий Владимирович Бартольд; 15.11.1869 - 19.8.1930).
Василий Владимирович Бартольд; 15.11.1869 - 19.8.1930).

Албетте, Ленин ордени, «Өзбекстандын илимине эмгек сиңирген ишмер» наамы сыяктуу сыйлыктарга ээ болгонунан улам Иван Умняков бактылуу карылыкты баштан кечирген деп бир өңчөй жыйынтык чыгарууга да болот. Бирок советтик цензурачылар бул окумуштуунун өмүрлүк иштеринин бири болгон тарыхнаамалык жана булак таануучулук эмгекти - устаты, академик В.В.Бартольддун эмгектеринин аннотацияланган библиографиясын жарыкка чыгарбай узакка чейин кармай беришип, ал китеп И.И.Умняков каза болгондон соң гана жарык көргөнүн көпчүлүк биле бербейт.

(Караңыз: Аннотированная библиография трудов В. В. Бартольда. – М.: Главная редакция восточной лит-ры, 1976. – 467 бет; аны даярдоого Наталия Николаевна Туманович да салым кошкон).

Иван Иванович Умняков (1890–1976).
Иван Иванович Умняков (1890–1976).

​Азыркы борбордук азиялык чыгыш таануучулар Иван Умняков сыяктуу чыгаан окумуштуулардын өмүр жолун, илимий мурасын жаңыча изилдөө жаатында дагы эле тарыхнаама тармагына карыздар бойдон калып келет.

Сталиндик лагерлердин, абактардын, сүргүндөрдүн запкысына моюн сунбастан, кайра өзү сүйгөн илимий тармакка катардагы илим жоокери катары кайткан жана акыркы демине чейин үзүрдүү эмгектенген мындай чыгаан инсандардын өмүрлүк сабагын урпак катары унутта калтырбоого тийишпиз.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өзбекстандагы өзүм билемдик

Өзбекстандагы өзүм билемдик
please wait

No media source currently available

0:00 0:15:17 0:00

"Жаңы апа менен жашабайм!"

Умеда

Тогуз жаштагы Умеда азыр чынында кыйналып турган чагы. Тажик кызы ушул курагына чейин баккан апасынан ажыратылышы толук мүмкүн. Соттор кызды төрөгөн энесине берүүнү чечкен.

- "Жаңы апа менен жашабайм" дедим. Мени такыр угушпады. Болбой эле анын үйүнө жиберебиз деп жатышат. Барбайм. Баары бир өзүмдүн апама качып кетем, – дейт ыйдан өпкөсү көөп, шолоктоп ыйлаган Умеда.

Умеда Максудова
Умеда Максудова

Ал багып торолткон апасы менен калгысы келет. Бирок кыздын каалоосу эске алынбады. Мыйзамга ылайык, сот кайда жана ким менен жашоо тууралуу баланын ой-пикирин ал 10 жашка чыккандан кийин гана сурайт экен.

Бул мыйзам "10 жашка чейинки балдар өз апасынан ажыратылбашы керек" деген Балдар укугу боюнча декларацияга негизделген. Ал эми Шабистон Кабудованын кызды багып алганы тууралуу бир да документи жок. Ал кайнисинин кызы Умеданы бир айлык кезинде колуна алган.

- Кайнимдин кызы бар эле. Аялы дагы бир кыз төрөгөндө абдан капа болгон. Анан аны багып алууну бизге сунушташты. "Кийин талашып жүрүшпөсүн, тил кат алып коёлу" деп күйөөмө айткам.

Шабистон Кабудова
Шабистон Кабудова

Бирок күйөөсү кийин Орусияга кетип, ошол бойдон кайрылып келген эмес. Ошентип Шабистон агасыныкына кетет. Кайын журту кызды таштап кетүүнү талап кыла башташат.

- Алар бала менен сүйлөшүп турушчу, тез-тез алпарып жүрчүмүн. Анан былтыр февралдан бери өзүбүзгө алабыз деп чыгышты. Мен Умедасыз, ал менсиз кантип жашайбыз? Ушунчалык кыйынчылык менен торолтком. Эч нерседен кем болбосун деп баштык тигип, аны сатып баккан элем.

Умеда сегизге чыкканда төрөгөн энеси талашып, сотко берет. Бардык сот инстанциялары "кыз биологиялык ата-энеси менен жашаш керек" деген чечим чыгарышат. Анын үстүнө өз энеси Шамсия Максудова "кыз начар шартта өсүп жатат" деп жүйө келтирүүдө.

- Бир жыл мурда барсам ооруп жаткан. Ошондо эле алып кетип, дарылагым келди. Шабистон базарда экен. Кызым үйдө жалгыз жатыптыр. Жайкы каникулда да бир-эки күнгө алып кетейин десем болбой коюшту. Кол көтөргөнгө чейин барышты. Ошондон кийин биротоло алып, кадимкидей шартта өстүрөлү деп чечтик. Шабистон бизди түшүнгүсү келген жок. Кызды алып кетүүгө макул болгондо эле сот болмок эмес. Мен кызымдын келечегине кыжаалат болуп турам.

Шамсия Максудова
Шамсия Максудова

Деген менен Шамсия баккан энеси Умеданы өз кызындай бөпөлөөрүн, жакшы көрөрүн танбайт. Бирок кыз аркы-беркини аңдай элек, жаңы үйгө, жаңы ата-эне, бир туугандарга бат эле көнүп кетет деп ишенип жатат. Шамсия тогуз жыл мурдагы жоругуна катуу өкүнүп жүргөнүн айтты.

Шабистон "сот отурумдары Умеданын психологиясына терс таасирин тийгизип, окуусуна тоскоол болду" дейт. Эң мыкты бааларды алып жүргөн, үлгүлүү окуучу азыр мектепке баргысы жок.

- Мектептен ары алып кетип калышабы деп корком. Бир жолу ооруканадан чыгарып атама алып барышкан. Аябай ыйлагандан кийин гана кайтарышкан, – дейт Умеда.

Матлуба Бобожонова
Матлуба Бобожонова

Сот процесстерине атайын балдар психологу катышкан эмес. Адис Матлуба Бобожонова мындай процесстерге психолог кошо чакырылышы керек болчу дейт. Андан тышкары онго чыга электигине карабай баланын оюн билүү зарылдыгын чечмеледи:

- Баланын укуктары жөнүндө конвенция бар. Анын 3-беренесинде, балдарга байланыштуу бардык аракеттерде ириде баланын кызыкчылыгын камсыздоого көңүл бурулушу керек деп айтылат. Биринчи инстанциядагы сот кыз баккан энесине тартылып турганын эске алышы керек болчу. Ушул эле Конвенциянын 12-беренесинде ар бир бала өз пикирин билдирүүгө укуктуу деп айтылат. Анткени ал өзүнүн жашоосу жана кызыкчылыктарына байланыштуу маселелерди чечүүгө ата-энеси сыяктуу эле активдүү катыша алат.

Психолог Бобожонова буга чейин ушул сыяктуу сот иштерине катышып жүргөн. "Убагында тийиштүү документтерди ырастап алганда Умеда жана анын баккан энеси мынчалык көйгөйгө туш болбос эле" дейт ал.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өзбекстан шарап өндүрүүгө чындап киришти

Шарап.

Октябрь айында өзбек президенти Шавкат Мирзиёев Францияга барып келди. Андан аз өтпөй француздардын мыкты шараптары жасалчу каберне, совиньон, шардоне өңдүү жүзүм көчөттөрү алдырылды.

60 миң көчөттү химиялык дарылоодон өткөрүшкөндөн кийин атайын айнек идиштерде өстүрмөй болушту.

«Бул аз эле көчөт», - дейт Намангандагы «Янгикурган шароб» заводунун жетекчиси Машраб Максумов. Бирок ал шарап өндүрүшүнө маани берилип жатканына курсант.

Анткени эгемендик жылдарында Өзбекстанда бул тармакка маани берилбей калган.

- Азыр өзүбүздө да шарап жетишсиз. Эгер өнүктүрүп, өзүбүздөн аша турган болсо, мына Орусия "келе-келе" деп атат. Вагондоп алганга даяр. 1991-жылга чейин Владивостоктон тарта Москвага чейин күнүнө эки-үчтөн секция жөнөтчүбүз. Кийин бул тармакка көңүл бурулбай, шарапка жарай турган жүзүмдөр жок болуп кетти. Мисалы, Янгикурганда жок.

Максудовдун айтымында, азыр Инновациялык өнүгүү министрлиги, Илимдер академиясы жана башка тийиштүү мамлекеттик мекемелер жогорку сапаттагы француз винолорун ачытуу технологияларын изилдеп, өздөштүрүп жатышат.

Франциядан алып келинген жүзүм сабактары
Франциядан алып келинген жүзүм сабактары

«Узшаробсаноат» акционердик коому менен Инновациялык өнүгүү министрлигине шарапчылыкты өнүктүрүү үчүн 30 млрд. сум бөлүнгөн. Максаты жогорку сапаттагы шараптын түрлөрүн өндүрүү, ал үчүн технологияларды иштеп чыгуу. Андан тышкары Өзбекстандагы 62 шарап заводун жаңылоо үчүн өзүнчө каражат бөлүндү.

- Бахмал районунда эле шарап өндүрүү агрокластерин түзүү долбоору 75 млрд. сумга бааланды. Мынча каражаттын үчтөн бирин инвесторлор, калганын насыянын эсебинен жабабыз, - деди «Узшаробсаноаттын» башкы адиси.

75 млрд. сум - 640 млн. сомго жакын каражат. Бахмалдагы агрокластер 5 миң тонна жүзүмдү кайра иштете турган кубаттуу заводдон жана шарап борборунан турушу керек.

- Шарап борбору – шарап туризмин өнүктүрүүнүн биринчи кадамы. Ал жерге келгендер уникалдуу ичимдиктерди татып көрүп, Өзбекстандагы шарап өндүрүшүнүн тарыхы менен тааныша алат. Аудио аппараттардан акындардын шарап тууралуу казал, рубаилерин жаңыртып турабыз, - дейт «Узшаробсаноат» акционердик коомунун башкы адиси.

Мирзиёев менен Назарбаев Казакстандагы жүзүмзарда
Мирзиёев менен Назарбаев Казакстандагы жүзүмзарда

Тармакты өлкө президенти Шавкат Мирзиёев өзү көзөмөлгө алып жатат. Өткөн жылы жазда Казакстандын жүзүмзарларын, шарап өндүрүү технологияларын көрүп келген.

Быйыл августтагы атайын жыйында жүзүмдүн түрлөрүн көбөйтүп, чет өлкөгө сатууну жолго коюуну тапшырган.

- Көп жылдан бери биз бул секторго инвестиция да тартпадык, көтөрүүгө этибар да кылбадык десек өтө туура болот. Жакшылап жолго койсок бул тармак бизге чоң киреше түшүрөт. Адамдар жумуш менен камсыз ,jkjn. Эгер бул жактан өндүргөндөрүбүздү экспортко чыгарабыз десек кайсы мамлекет каршы?, – деген эле президент.

Акыркы он жылда Өзбекстанда шарап жасоо 2,5-3 эсеге кыскарган. Өзбекстандагы 73 миң гектар жүзүмзардын 10 миң гектарына гана шарап жүзүмү өстүрүлүп жатат. «Янгикурган шароб» ишканасынын директору Машраб Максумов климат ыңгайлуу, мамлекет колдосо эле дүркүрөтөбүз деп убада берди:

- Жүзүм күн нуруна канчалык каныкса, ширеси ошончолук көп болот. Ширеси көп болсо спирт көп чыгат. Мисалы, Европада 100 грамм жүзүмдөн шире 20-21 граммга чыкса, бизде 22-30га чейин жеткени бар. Өзбекстан үчүн шарап өндүрүү азыр пайдалуу.

Баса, Өзбекстанда 2019-жылдан тарта жергиликтүү жүзүм шарабы алкоголдук ичимдикке кирбей, айыл-чарба азыгы катары санала турган болду. Бул өндүрүшчүлөр үчүн атайын лиценция алуу түйшүгүн жокко чыгарат.

Андан тышкары президенттин жарлыгы менен шарапчылар 2025-жылга чейин жер салыгынан, керектүү материалдарды сырттан алып кирүүдө бажы алымынан бошотулат. Алар үчүн Борбордук банк жеңилдетилген шартта жети жылга насыя бере турганы кабарланды.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өзбек АЭСинин зоболосу менен залакасы

Өзбекстан Орусия менен бирге атом электр станциясы куруу жөнүндө келишимге кол койду.

Бул ири энергетикалык долбоор Борбор Азиянын коопсуздугуна коркунуч туудурбайбы? Аны ишке ашырууда кошуна мамлекеттердин макулдугу керек беле? Негизи эле аймактын энергетикалык кызматташтыгынын келечеги кандай болуш керек?

“Арай көз чарай” талкуусуна физика илимдеринин доктору, профессор Каныбек Осмоналиев жана физика-математика илимдеринин кандидаты, серепчи Кубан Абдымен катышты.

“Азаттык”: Каныбек мырза, атомдук энергетика, станция дегенде биздин коомчулук совет заманында авария болгон Чернобыль АЭСин түшүнүп, кооптонуу менен мамиле кыларын байкайбыз. Технология өнүккөн бүгүнкү замандын атомдук электр станциясы деген эмне, анын кандай зарылчылыгы бар?

Каныбек Осмоналиев: Азыркы күндө атомдук электр станциялары дүйнөдөгү өндүрүлгөн энергиянын 16 пайызын берип жатат. Учурда дүйнө жүзүнүн 32 мамлекетинде 193 атомдук электр станциясы болсо, аларда 449 энергоблок иштеп жатат. Алардын алдында Америка, Түштүк Корея, Франция, Жапония, Орусия, Кытай мамлекеттери турат. Кийинки жылдары Түштүк-Чыгыш Азиянын “арстандары” да АЭСтерге көп көңүл бура башташты.

Атом энергетикасынын тарыхы Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин башталган. АЭС илимдеги чыныгы чоң ачылыш болгон. Атомдун энергиясы СССР академиги Курчатовдун демилгеси менен 1948-жылдан баштап тынчтык максатта колдонула баштаган. Андан бери АЭСтердин коопсуздугун камсыз кылуу боюнча дүйнөдө көп тажрыйба топтолду. Учурда атом электр станциясын куруу боюнча дүйнө мамлекеттери жогорку технологиялык деңгээлге жетти. Физик, техник илимпоздор технология жана коопсуздук жагынан чоң кепилдиктерди берип жаткандыктан Америка, Азия же Европа болобу, көп жерлерде АЭСтерди куруп, иштетип жатышат. Ушул негизден алып караганда Өзбекстандын Орусия менен бирге кура турган атом электр станциясын куруу боюнча макулдашуусу абдан чоң келечектүү долбоор десек болот.

“Азаттык”: Кубан мырза, орус президенти Владимир Путин Өзбекстандагы мамлекеттик сапарында эки өлкөнүн ортосунда 27 миллиард долларга бааланган ондогон келишимдерге кол койду. Алардын эң ириси Өзбекстанга атомдук электр станциясын куруу болуп турат. Аны Өзбекстанга куруунун кандай зарылчылыгы бар эле? Дегеле Борбор Азия аймагы үчүн анын кандай маани-маңызы бар?

Кубан Абдымен: Атом электр станциясын куруу идеясын Өзбекстан эле эмес, казактар да мындан мурда көтөрүп чыгышкан. Биздин аймакта экономиканы, өндүрүштү өнүктүрүүгө энергиянын зарылчылыгы, таңкыстыгы бар.

Шавкат Мирзиёев Өзбекстанга президент болгондон бери өлкөнүн ички саясатында эле эмес, сырткы саясатында да чоң өзгөрүүлөр болуп жатат. Өзбекстан башка тармактарды коюңуз, Франция менен космосту изилдөө боюнча кызматташабыз деп максат коюуда.

Өзбекстан көп маселелерде "ачылып", жаңы саясат жүргүзүп жатат. Ал экономикасынын келечектеги дараметин көтөрүүгө азыртадан кам көрүп жатат. Ал кам көрүүнүн эң негизгиси – энергетикалык муктаждыкты чечүү. Өзбекстан эмне үчүн Орусия менен кызматташкысы келип жатат? Орусия Азия аймагынын 16 мамлекетинде, анын ичинде Кытайда бир нече АЭСти куруу боюнча ишенимдүү тажрыйба топтой алды. Орусиянын АЭС куруу тарыхы 1948-жылы башталганын эске алсак, ал дүйнөдөгү эң мыкты үлгүлөрдү көрсөтүп келет.

“Азаттык”: Каныбек мырза, адистердин айтымында, Борбор Азия сейсмикалык жактан кооптуу аймакка кирет эмеспи. Ушундай жерге АЭС курууга болобу? Жапониянын Фукусимадагы АЭС кырсыгы көп кыйынчылыктарды жаратпадыбы?

Каныбек Осмоналиев: Биз каалайбызбы, каалабайбызбы, техногендик кырсыктар болот, керек болсо ошол Европада болушу да мүмкүн. Физикада “пайдалуу аракет коэффициенти” деген түшүнүк бар. Илимдин жыйынтыгында АЭСтер 40-45 пайыз “пайдалуу аракет коэффициентин” берет. Ал эми бул көрсөткүч жылуулук электр борборлорунда (ЖЭБ) болгону 20-25 пайызды түзөт. Эми салыштырып көргүлө. ЖЭБдерге караганда АЭСтердин коопсуздук чаралары 40 эсе жогору. АЭС деген энергия өндүргөн эле өндүрүш эмес, өзүнчө шаар, илимий борбор, жабык объект болот. Акыркы алтымыш жылда АКШда АЭСке байланыштуу бир да окуя болгон эмес. Жапония болсо өзгөчө, экстремалдуу өлкө, ал жерде кырсыктар көп болот, Фукусимадагы кырсык жүз жылда болуучу чоң цунамиге туш болуп калды. Болбосо АЭСтердин коопсуздугун камсыз кылуу эң жогорку деңгээлге коюлган, ишенимдүү коргой алат, кайтаруу иши катуу колго алынган десек болот.

“Азаттык”: Кубан мырза, Борбор Азия аймагы сейсмикалык эле эмес, терроризм коркунучу жогору экенин эске алганда болочок АЭСтин коопсуздугун кантип сакташ керек? "Эгер жарылуу, кырсык болсо Кыргызстанга зыяны тийбейби?" деген суроолор көп...

Кубан Абдымен: Бул маселени биринчи иретте Өзбекстан өзү колго алат. Террористтик эле эмес, коопсуздук боюнча МАГАТЭ уюмунун катуу талаптары бар, Өзбекстан аны аткарышы керек. Мындан сырткары терроризмге каршы күрөшүүдө Өзбекстанда чоң тажрыйба топтолгон. Өзбекстан терроризм коркунучу боюнча эле эмес, АЭС курула турган Навои аймагынын айланасындагы жер кыртышы, суулары, аба ырайы, инфраструктуралык ж.б. коопсуздугу боюнча аябай катуу иштеп жатат.

(Талкуунун толук вариантын ушул жерден угуңуз)

Өзбек АЭСинин зоболосу менен залакасы (аудио)
please wait

No media source currently available

0:00 0:23:22 0:00
Түз линк

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Каримовдун эстелиги Москвада чуу жаратты

Каримовдун эстелиги Москвада чуу жаратты
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:20 0:00

Аткаминерди "эркелеткен" түрмө башчылар камалды

Иллюстрациялык сүрөт.

Казакстанда темир тор артындагы аткаминерге өзгөчө ыңгайлуу шарт түзүп берген түрмө жетекчилери өздөрү абакка кесилди. Соттун өкүмүндө айтылгандай, алар "Коррупция" беренеси менен соттолгон аткаминерге күчөтүлгөн тартиптеги колониянын ичинде үйдөгүдөн да жакшы шарт түзүп беришкен.

Кымбат чылым, Wi-Fi, DVD ойноткуч, шире сыккан жабдык. Булар “Астана EXPO 2017” компаниясынын мурдагы жетекчиси Талгат Ермегияев үчүн түрмөдө түзүлгөн шарттардын бир гана бөлүгү. Мындан тышкары ага күчөтүлгөн тартиптеги колонияда ичимдик ичүүгө, телефонун кенен-кесири колдонууга, каалаган учурда жакын адамдары менен жолугуп турууга уруксат берилген.

Бул аткаминер "пара алган жана ири суммадагы мамлекеттик каражаттын изин жашырган" деген айып менен 2016-жылдын июнь айында 14 жылга абакка кесилген.

Дүйшөмбү күнү судья мурдагы түрмө жетекчилерине өкүмүн угузуп жатып, Ермегияевдин камерасында табылган буюм-тайымдарды да тизмектеди:

- Жарандык үлгүдөгү 19 бут кийим, үйгө кийген төрт тапичке, ийне, дары-дармектер, спорттук азыктар, жыйнап коймо жеңил керебет, кепкалар, кара түстөгү беткап, кышкы баш кийимдер, чолок шымдар, - деп окуду Байконур райондук сотунун судьясы​ Айжан Кульбаева​.

“Астана EXPO 2017” компаниясынын мурдагы жетекчиси Талгат Ермегияев соттук териштирүү маалында. Астана шаары, 4-апрель, 2016-жыл.
“Астана EXPO 2017” компаниясынын мурдагы жетекчиси Талгат Ермегияев соттук териштирүү маалында. Астана шаары, 4-апрель, 2016-жыл.

Бул сыяктуу толгон-токой буюм-тайымдар 2017-жылдын 29-декабрында колонияда жүргүзүлгөн тинтүү учурунда табылган. Андан көп өтпөй Астананын четиндеги бул түрмөнүн жетекчилери камакка алынып, дагы 11 кызматкер иштен айдалган.

Соттук териштирүүдө абактагы "VIP аткаминерге" ал иштеген цехте да мыкты шарт түзүлгөнү белгилүү болду. Маселен, ал цехте кир жуучу машинеден тартып кондиционерге чейинки турмуш-тиричилик жабдыктары табылган.

22-октябрдагы соттун өкүмү менен бул түрмөнүн мурдагы башчысы Нурлан Абен үч жылга, анын орун басары Талгат Мусаев эки жылга эркинен ажыратылды. Алардын кызматтык наамдары да жоюлду.

Нурлан Абен өткөн аптадагы акыркы сөзүндө айыптарды мойнуна албай турганын билдирген. Ошентсе да Казакстандын Ички иштер министрлигинин жетекчилигинен кечирим сураган.

Анын адвокаты алгач журналисттердин суроолоруна жооп берүүдөн баш тартып жатып, акыры өз позициясын айтты:

- Иштин квалификациясы туура эмес болгон деп ойлойм. Бул жерде бийлигинен аша чапкандык болгон эмес. Кыянат пайдалануу гана болгон, - деди адвокат Бекжан Билялов.

Бишкектин №1 абагындагы "өзгөчө" камералардын бири. (Сүрөт качан тартылганы белгисиз).
Бишкектин №1 абагындагы "өзгөчө" камералардын бири. (Сүрөт качан тартылганы белгисиз).

Түрмөдөгү бул жаңжалдан кийин Астананын четиндеги 166/10 номерлүү күчөтүлгөн колония реформаланып, жатак абагына айланган. Өзгөчө мамиле жасалган мурдагы аткаминер Талгат Ермегияев Алматы облусундагы Заречный айылындагы түрмөгө которулган.

2012-жылы Бишкектеги №1 тергөө абагындагы тополоңдон кийин бул жабык жайдагы өзгөчө шарттар ачыкка чыккан. Анда тергөө абагында шөкөттөлүп жасалган бөлмөлөр бар экени, алардын бири кылмыш дүйнөсүнүн ана башчысы деп саналган Камчы Көлбаев үчүн даярдалганы белгилүү болгон. Ал камера заманбап стилде жасалгаланып, жумшак эмеректер да орнотулган болчу.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ак илбирc - улуу тоонун куту

Ак илбирc - улуу тоонун куту
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:03 0:00

Казак карыя кытай лагеринде көз жумду

Өмүрбек Бегалы Кытайдагы лагерде кармалып турган ата-энесинин сүрөтүн көрсөтүп жатат.

Кытайдагы тарбия лагерлеринин биринде 80 жаштагы казак карыя көз жумганы белгилүү болду. Атасы бир ай мурда каза тапканын бул аптада гана билгенин учурда Түркияда жашап жаткан этникалык казак Өмүрбек Бегалы “Азаттыкка” билдирди.

Өмүрбек 80 жаштагы атасы Бегалы Ибгаримдин Шинжаңдагы саясий лагерде каза тапканын “Азаттыктын” казак кызматына жума күнү билдирди. Карыянын көзү мындай бир ай мурда эле өтүп кетсе да, аны Өмүрбек Бегалы бир-эки күн мурда гана билген экен.

Азыр анын 70тен ашкан апасы Амина, агасы Абдрахман жана карындашы Адила саясий лагерде кала берүүдө. Суук кабарды анын карындашы Интернеттеги “Вичат” программасы аркылуу тастыктаган.

- Кечээ жүрөгүм ооруп, бүгүн дагы жаздым. Тогузунчу айдын 18инде көмдү деди. Мен качан жерге берилгенин сурагам, - деген Өмүрбек атасы кандай жагдайда каза тапканын биле албай убара.

48 жаштагы Өмүрбек Бегалы Кытайдын Турпан калаасында туулуп-өскөн. Ал 2006-жылы Алматыга келип, эки жылдан кийин казак жарандыгын алган. 2017-жылы жазында Турпандагы ата-энесин көрүп келейин деп Кытайга барганда камакка алынган. Сегиз айдан кийин гана боштондукка чыгып, Казакстанга келгенден кийин Кытайдагы саясий тарбия берүү лагерлер тууралуу журналисттерге айтып берген.

Болотбек Ракымбайдын 78 жаштагы апасы саясий лагерде экени кабарланууда.
Болотбек Ракымбайдын 78 жаштагы апасы саясий лагерде экени кабарланууда.

Шинжаңдагы мындай лагерлерде карыялар көп экенин Кытайдан келген кайрылмандар Казакстандагы маалымат жыйындарында байма-бай билдирип келишет. Маселен Кытайдан көчүп келген Болатбек Ракымбай уулу Шинжаңдагы апасы Гүлсимхан Базарбек кызынан кабар ала албай жүргөнүн өткөн аптада айтып берген.

Ал апасы менен 2007-жылы Кытайдын Тарбагатай аймагынан Казакстанга келип, 2009-жылы экөө тең казак жарандыгын алышкан. 80ге таяп калган апасы апасы 2017-жылы документтерин тууралап келүү максатында Кытайга кеткен боюнча артка кайткан эмес.

- 2017-жылы декабрь айында чек арадан өткөн болчу. Андан бери апам менен жакшы эле кабарлашып жаткам. 2018-жылы экинчи айдын 21и күнү байланышканымда апам Кытай полициясы чакырганын, ал жакка бара жатканын айткан. Ошондон бери кабарлашпай калды. Апам 1940-жылы Кытайда туулган.

Кытайдын Шинжаң аймагында уйгур азчылыктары менен кошо казактар да куугунтукка кабылып жатканы тууралуу кабарлар мындан 1,5-2 жыл мурда тарай баштаган. Быйыл Кытайдан Казакстанга качып келип, чек арадан мыйзамсыз өткөнү үчүн шарттуу кесилген Сайрагүл Сауытбайдын окуясынан кийин Шинжаңдагы казактардын маселеси ого бетер коомчулуктун көңүл борборуна чыккан.

Сайрагүл соттук териштирүүлөрдүн биринде кезинде Кытайдагы саясий лагерде мугалим болуп иштегенин, ал лагерлер кадимки түрмөгө эле окшош экенин айтып берген.

Шинжаңдын Кашкар шаарындагы полиция кызматкерлери.
Шинжаңдын Кашкар шаарындагы полиция кызматкерлери.

Казакстандын бийлиги Кытайдын Шинжаң аймагындагы массалык камоолорду ачык айыптоодон карманып келет. Өлкөнүн Тышкы иштер министрлиги этникалык казактардын маселеси боюнча 600дөн ашуун арыз келип түшкөнүн, алар боюнча иш жүрүп жатканын билдирүү менен чектелген.

Сентябрь айында “Хьюман Райтс Уотч” укук коргоо уюму Кытайда уйгурлар менен казактар негизсиз саясий тарбия берүүчү лагерлерде кармалып турганын, алардын ичинде кыргыздар да бар экенин кабарлаган.

Ага чейин Бириккен Улуттар Уюмунун расалык басмырлоого каршы комитетинин Женевадагы жыйынында Шинжаң аймагындагы мындай лагерлердеги уйгурлардын саны 1 миллионго чукулдаганы айтылган.

Жакында Кытай бийлигинин өкүлдөрү Шинжаңдагы тарбия лагерлери бар экенин моюнуна алып, бирок мындай жайлар абак эмес экенин, ал борборлордо адамдар кесипти жана кытай тилин үйрөнө турганын билдиришкен.

Расмий Бээжин Шинжаңда адам укуктары бузулду деген дооматтарды четке кагып, бул чөлкөмдөгү коопсуздук чараларын диний экстремизмге каршы күрөшүү аракети менен түшүндүрүп келет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өзбекстан алгачкы АЭСин курууга киришти

Орус-өзбек лидерлери Өзбекстанда курула турган АЭСтин макети менен таанышып жатышат. 19-октябрь, 2018-жыл.

Орус президенти Владимир Путин Өзбекстанга эки күндүк мамлекеттик сапары менен келди. Бул визиттин алкагында орус-өзбек лидерлери Борбор Азиядагы алгачкы атомдук электр станциясынын курулушун баштап беришти.

Орусиянын президентин 18-октябрдын кечинде Ташкенттеги аэропортто өзбек лидери Шавкат Мирзиёев өзү өзгөчө салтанат менен тосуп алды. Бул Владимир Путиндин Мирзиёев бийликке келгенден берки Өзбекстандагы алгачкы мамлекеттик сапары.

Кантсе да анын бул иш сапары Борбор Азиядагы алгачкы атомдук электр станциясынын курулушунун башталышы менен эсте кала турган болду. Эки өлкөнүн лидерлери ​Өзбекстандын Навои аймагындагы станциянын курулушуна жума күнү видеоконференция аркылуу расмий старт беришти.

11 миллиард долларга баалаган атомдук электр станциясын Орусиянын мамлекеттик «Росатом» компаниясы курганы жатат. Биринчи энергоблоктун курулушу 2028-жылга барып аякташы күтүлүүдө.

Эгер долбоор ийгиликтүү аягына чыкса, бул Борбор Азия чөлкөмүндөгү алгачкы АЭС болуп калмакчы.

Владимир Путин жана Шавкат Мирзиёев. Ташкент шаары, 19-октябрь, 2018-жыл.
Владимир Путин жана Шавкат Мирзиёев. Ташкент шаары, 19-октябрь, 2018-жыл.

- ​Сөз Өзбекстандагы ири өндүрүштүк объектинин курулушу жөнүндө гана жүрүп жаткан жок. Кеп Өзбекстандагы жаңы тармактын түзүлүшү жөнүндө болуп жатат. АЭСтин кубаттуулугу 2,4 мегаватты түзөт, эки энергоблогу кымбат эмес жана таза электр энергиясын иштеп чыгат. Аны Өзбекстандагы эле эмес, Борбор Азиянын башка өлкөлөрүндөгү кардарларына да жеткирүү планы бар, - деди орус президенти Владимир Путин.

Аталган долбоор былтыр апрель айында Шавкат Мирзиёевдин Москвадагы мамлекеттик сапары учурунда макулдашылып, бул боюнча келишим 7-сентябрда түзүлгөн.

Өзбекстандын жаңы салына турган алгачкы АЭСи Бухара шаарынан 25 чакырымдай түндүк-чыгышта, Тудакул суу сактагычынан көп алыс эмес жерде жайгашмакчы. Болочок АЭСтен алыс эмес жерде Бухара жана Навои өндүрүш зоналары орун алган.

Миллиарддык келишимдер

Кремль кабарлагандай, Путиндин Ташкентеги мамлекеттик сапарында кеминде 13 документке кол коюлду. Алардын арасында орус-өзбек өкмөттөрүнүн ортосундагы 2024-жылга чейинки экономикалык кызматташтык, Орусиянын “Лукойл” компаниясы менен “Өзбекмунайгаздын” ортосундагы мемарандум сыяктуу ар кыл макулдашуулар бар.​

Мындан тышкары, 19-октябрда Ташкентте “Өзбекстан-Орусия” аттуу аймак аралык биринчи форум өттү. ТАСС жаңылыктар агенттиги Ташкенттеги бул форумда 800дөн ашык соода-инвестициялык келишимдерге кол коюлганын, эки тарап 79 биргелешкен ишкана түзүүнү макулдашканын кабарлады.

Мирзиёевдин айтымында, бул форумдун жыйынтыгында 2 миллиард долларлык кызматташтык долбоорлору түзүлдү.

Орус-өзбек лидерлеринин катышуусунда Ташкентте өткөн форум. 19-октябрь, 2018-жыл.
Орус-өзбек лидерлеринин катышуусунда Ташкентте өткөн форум. 19-октябрь, 2018-жыл.

- Орусия - Өзбекстандын башкы соода өнөктөшү. Эки өлкөнүн ортосундагы товар жүгүртүү жыл башынан бери 30 пайызга көбөйдү. Быйыл эки тараптуу сооданын көлөмү 6 миллиард долларды түзөт деп күтүп жатабыз. Жакынкы жылдары 10 миллиард долларга жетет. Өзбекстандан жер-жемиштерди Орусияга жөнөтүүгө “жашыл коридор” түзүп бергени үчүн орус тарапка ыраазычылык билдиребиз. Биз башка товарларыбыз үчүн да, анын ичинде текстил өндүрүмү үчүн да ушундай практиканы колдонууну макулдаштык. Биздин экономикабызда Орусиянын инвестициясы 8,5 миллиард долларды түзөт, - деди өзбек президенти Шавкат Мирзиёев.

Ал ошондой эле Өзбекстан менен Орусиянын «Газпром», «Газпромбанк», «ЛУКОЙЛ», «Росатом», «Форус», «Внешэкономбанк» сыяктуу ири компаниялар менен банктарынын ортосунда 25 миллиард долларлык жаңы соода-инвестициялык келишимдер даярдалганын кошумчалады.

Орусия менен Өзбекстандын алакасы 2012-жылы өзгөчө солгундап кеткен. Буга мурдагы президент Ислам Каримов башында турган өзбек өкмөтүнүн Москва жетектеген Жамааттык Коопсуздук Келишим Уюмунан (ЖККУ) чыгып кетиши себеп болгон.

Каримов көзү өткөнгө чейин орус-өзбек алакасы калыбына келгендей болгону менен чоң долбоорлор ишке ашырылган эмес. Орус президенти Путин "эки өлкөнүн кызматташтыгын жаңы деңгээлге чыгарууга мүмкүнчүлүк берген ири өзгөрүүлөрдү жүзөгө ашыра алды" деп Мирзиёевди мактап өттү.

Путиндин Ташкенттеги сапарын утурлай Москванын борборунда бейшембиде Өзбекстандын биринчи президенти, маркум Ислам Каримовго орнотулган эстеликтин ачылышы болду. Эстелик Якиманка округунда саясатчынын аты берилген скверде орнотулган. Бирок бир катар москвалык активисттер орус баш калаасында диктаторго орун жок деп билдиришип, эстеликти алдырып салыш үчүн кол топтоого киришкени белгилүү болду.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG