Линктер

шейшемби, 23-июль, 2019 Бишкек убактысы 09:24

Борбор Азия

Ажал азгырган Сирия, алдаткан тажик аял

Тажикстандык Асад Халимжанов 2014-жылы Сирияга кетип, кийин согушта курман болгон.

Сириядан келини менен небересин акчага кайтарууга убада берген ортомчуга алданган тажикстандык аялдын баяны.

Тажикстандык Рахима Халимжанова Сириядан келини менен небересин кайтарып келүүгө убада берген бир түрк жаранына 6,5 миң доллар которуп, алданып калган. Акчаны алган ортомчу ошол замат дайынсыз кеткен. Азыр Рахима Тажикстандын Ички иштер министрлигинен түрк жараны Айхан Жемилоглуну табууну суранып келет.

Аялдын уулу Асад 2014-жылы Сирияга аялы менен кеткен экен. Эки жыл мурун ал согушта каза болуп калган.

- Келиним Шабнам Раккада согушкерлер кыйрагандан кийин күрд армиясынын колуна түшкөнүн, азыр баласы менен Эл-Хасака аймагындагы качкындардын лагеринде күн көрүп келе жатканын айткан. Бул лагерди Бириккен Улуттар Уюму карайт, - деп Рахима баянын баштады.

Террордук уюм катары сыпатталган "Ислам мамлекети" тобу 2014-жылы бир катар чабуулдарды уюштуруп, Эл-Хасака аймагынын бир топ бөлүгү согушкерлердин көзөмөлүнө өткөн. Калган аймактар күрддөрдүн Элдик коргонуу тобу менен өкмөттүк күчтөрдүн көзөмөлүнө алынган.

2015-жылдын 21-февралында күрддөрдүн отряддары "Ислам мамлекети" террордук тобу ээлеп алган аймактарга чабуул коюп, аларга Сириянын аскердик бөлүктөрү колдоо көрсөткөн. Анда "Ислам мамлекети" тобу аймактан сүрүлүп чыгып, бейкут эл жашаган бир топ аймак согушкерлерден бошотулган.

Исфаранын тургунун алдап кеткени кабарланган түрк жаранынын паспорту.
Исфаранын тургунун алдап кеткени кабарланган түрк жаранынын паспорту.

Бирок бир жыл өтпөй күрддөрдүн Элдик коргонуу тобу менен Сирия армиясынын ортосунда чыр чыгып, эки тарап быйыл августта гана элдешкен. “Аль-Масдар” маалымат агенттигинин кабары боюнча, “Хмеймим” авиабазасында Сириянын өкмөтү менен Эл-Хасакадагы күрддөрдүн жетекчилигинин ортосундагы тынчтык келишими түзүлгөн.

Рахима Халимжанова Эл-Хасакадан байланышкан келини бир түрк жараны аларды Тажикстанга кайтарууга жардам берерин айтып, акча сураганын айтты.

- Келиним акча жөнөтпөсөк, аны өлтүрүп коюшаарын айтты. Мен ишенип, Айхан Жемилоглунун атына Түркиянын банкындагы эсебине 6,5 миң доллар жөнөттүм. Кийин Жемилоглу телефон чалып, банктан акча алганын танып кетти. Банкта болсо “акча эсептен алынган” дешет. Андан бери Жемилоглу дайынсыз. Жети айдан бери ага байланыша албай жүрөм. Мен акчаны карызга алгам. Биз үчүн бул чоң акча, - дейт Исфаранын тургуну.

Ал эми Тажикстандын Ички иштер министрлиги жарандарды Ирак менен Сириядан туугандарын кайтарууда өз алдынча аракет кылбоого чакырат.

- Тажикстандын Ички иштер министрлиги бул окуя тууралуу кабардар. Учурда түрк полициясы менен биздин жаранды алдап кеткен эркек кишинин аты-жөнүн аныктоо иштери жүрүп жатат, - деп билдирген «Азаттыктын» тажик кызматына министрликтин басма сөз катчысы Умаржони Эмомали. Ал Тажикстандын Тышкы жана Ички иштер министрликтери ал жактагы аялдар менен балдарды кайтарып келиш үчүн бир катар иштерди жүргүзүп жатышканын кошумчалады.

Рахиманын келини Шабнам Халимжанова "Азаттыктын" тажик кызматы менен байланышкан. Ал качкындар лагериндеги оор шарттарга арызданып, баласы менен ооруп жатканын кабарлаган. "Тажик өкмөтүнөн бизди мекенибизге кайтарууну жалынып суранабыз",– деген Шабнам.

Ирак сотундагы тажикстандык аялдар.
Ирак сотундагы тажикстандык аялдар.

Учурда Сириянын Идлиб жана Эл-Хасака аймактарындагы качкындар лагеринде 15 тажикстандык аял балдары менен жүрөт. Быйыл сентябрда Багдаддын соту тогуз тажикстандык аялды "Ислам мамлекети" тобуна мүчө болгону, топтун согушкерлери менен байланышы үчүн айыптап, соттогон. Алар 20 жылга түрмөгө кесилген. Мурунтан терроризмге айыпталган дагы төрт тажикстандык аял өлүм жазасына, ал эми 13 аял өмүрү өткүчө абакка кесилген.

Тажик өкмөтүнүн өкүлү бул соттолгон аялдардын көбүнүн жаш балдары Багдаддагы балдар үйүндө калганын кабарлайт. "Соттолгондор макулдугун беришсе, тажик бийлиги балдарды мекенге кайтарууга жардам бериши керек" дейт өз атын жашыруун калтырууну өтүнгөн мамлекеттик кызматкер.

2014-жылдан бери бир миңден ашык тажикстандык Сирия менен Иракка барып, "Ислам мамлекети" тобуна кошулган. Алардын 400дөн ашууну аялдар жана балдар.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Комсомолду даңктаган депутат кагуу жеди

Комсомолду даңктаган депутат кагуу жеди
please wait

No media source currently available

0:00 0:15:01 0:00

Мирзиёев “сугатчылар” үчүн вице-премьерди жазалады

Өзбекстанда суугат сууну кечүүгө мажбурлангандардын социалдык медиада тараган сүрөтү.

Өзбекстанда президент Шавкат Мирзиёев вице-премьер-министр Зоир Мирзяевди кызматтан четтетти. Өзбек президентинин бул чечими өлкөдө мурда кадимки көрүнүш болгон, бирок азыр адам укуктарын бузуу, бийлигинен кыянат пайдалануу катары саналган окуя менен байланыштуу.

“Эркин Европа/Азаттык” радиосунун өзбек кызматы кабарлагандай, Өзбекстанда премьер-министрдин айыл жана суу чарбасы боюнча орун басары Зоир Мирзаев Ташкент облусунун Аккурган районундагы чуулгандуу окуяга байланыштуу кызматынан алынды.

Анткени Өзбекстандын дал ушул районунан алты адам пахта талаасындагы арыкта муздак сууну тизесинен кечип, башын шылкыйтып, ылдый карап турганы тартылган сүрөт Интернеттеги социалдык түйүндөрдө 27-октябрда тараган эле.

Кийин “Эркин Европа/Азаттык” радиосунун өзбек кызматы өз иликтөөлөрү аркылуу аныктагандай, ал алты адам премьер-министрдин орун басарынын жана Ташкент облусунун Аккурган районундагы аткаминерлердин катышуусунда күздүк эгин талаасында сугат суунун жетпегени үчүн жазаланган.

Бирок президент Шавкат Мирзиёев бийликтин жогорку тепкичиндегилер кол алдындагыларын тартипке чакырган бул көрүнүштү оң эмес, терс баалап, 29-октябрдагы буйругу менен вице-премьер-министр Зоир Мирзаевди кызматынан четтетти.Президенттин басма сөз кызматы тараткан буйрукта мажбурланган эмгектин кандай түрү болбосун ага жол бербөө жагынан мамлекеттик бийликтин бардык деңгээлдеги жетекчилеринин жоопкерчилигин көтөрүү зарылдыгы кеп болгон. Башкы прокуратурага айыл чарба жумуштарынын жүрүшүндөгү мыйзам бузулган учурларды текшерүү милдети да жүктөлгөн.

Кызматтан алынган Зоир Мирзаев.
Кызматтан алынган Зоир Мирзаев.

“Эркин Европа/Азаттык” радиосунун өзбек кызматынын журналисти, кесиптешибиз Сиражидин Ислам расмий Ташкенттин Интернетте тараган сүрөткө карата “ачуулуу реакциясын” мындайча чечмеледи:

- Биринчиден, Шавкат Мирзиёевди акыркы кезде өзгөчө Батышта реформатор же маркум Ислам Каримов курган системаны бузуучу катары таанып жатышпайбы. Экинчиден, Шавкат Мирзиёев эл аралык колдоосуз, каржылык жардамсыз Өзбекстандын телчигиши оор экенин түшүнөт. Бул үчүн адам укуктары боюнча жакшы көрсөткүчтөр керек, Өзбекстан адамды мажбурлап иштетүү саясатынан баш тартышы абзел. Азыр Шавкат Мирзиёев үчүн реформаторлук аброй абдан маанилүү. Анын үстүнө Мирзиёев өзү былтыр селектордук жыйында сүйлөп жатып, мындан ары жетекчилер кол алдындагы кызматкерлерге орой мамиле кылып, алардын ар-намысын тебелеп, кордоосуна жол бербей турганын, бул доор эми артта калганын айткан жайы бар. Демек, бул көрүнүш Шавкат Мирзиёевге байланыштуу акыркы кезде пайда болгон стеротиптерди бузуп жатпайбы. Андыктан эгер ал азыр чара көрбөй койсо, Шавкат Мирзиёевдин аброюна чоң сокку урулмак.

Сиражидин Ислам кошумчалагандай, мурдагы президент, маркум Ислам Каримовдун тушунда, азыркы президент Шавкат Мирзиёев премьер-министр болуп иштеп турган кезде кызматы жогору адам кол алдындагыларын тилдеп, урушмак тургай кол көтөрүшү кадимки эле көрүнүш болчу:

Мурда муну президенттен тартып баары жасашчу да...

- Мурда муну президенттен тартып баары жасашчу да. Президент премьер-министрди жемелесе, өкмөт башчы министрлерди, министрлер облус акимдерин, облус акими район акимин, алар өз кезегинде колхоз, совхоз, айыл башчыларын кыйнашчу. “Айыл башчылар айылдык адистерди, адистер карапайым жумушчуларды, алар өз аялдардын, алар балдарын, балдар иттерди, иттер мышыктарды сабайт” деген күлкүлүү кеп да бар эле да. Сыртынан какшыктай сезилгени менен, Өзбекстанда XXI кылымда болуп жаткан андай көрүнүштөр чынында аянычтуу да болчу. Баары “чын-чынында бул элди кордоо” деп айтышчу.

“Эркин Европа/Азаттык” радиосунун өзбек кызматы Ташкент облусунун Аккурган районундагы булактарынан алган маалыматка караганда, арыкта суу кечип турууга аргасыз болгон алты адамдын үчөө райондук акимчиликтин кызматкерлери, бирөө маале аксакалы, экөө жергиликтүү фермерлер болгон.

Сүрөт кызматтан алынган вице-премьер-министр Зоир Мирзаев Аккурган районуна 25-октябрда барганда тартылган.

Сүрөттөгү алты киши 40-45 мүнөтчө муздак сууну кечип турушкандай кийин аларды көчөдө автоунаа менен кубалап, чуркоого да мажбурлашкан.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бекназаров: Атамбаев менен Жээнбековду элдештиребиз

1932-39: Иван Умняков: Сүргүн эркин сындырбаган аалым

Орус совет чыгыш таануучусу Иван Умняков (1890–1976).

Орус совет чыгыш таануучусу Иван Умняков (1890—1976) да 1930-жылдары сталиндик сүргүнгө жазыксыз жерден кириптер болгон. Тагдыр сыноосуна сынбаган аалым кийинчерээк илимге кайтып, чыгыш таануунун жогорку деңгээлин сактап калууга жана өөрчүтүүгө салым кошкон.

Сталинчилердин запкысы

Даңазалуу чыгыш таануучу Василий Бартольддун (1869—1930) таланттуу шакирттеринин бири болгон иран таануучу, түрколог жана дипломат Иван Иванович Умняковдун чыгармачыл жактан толукшуп турган чагы сталинчилердин окумуштууларды «буржуазиячыл мектепти тымызын жактаган инсан» деген доо менен куугунтуктоосу дооруна туш келди.

Ким билсин, эгерде академик Бартольд 1930-жылы каза болбой калса, андан кийинки жылдары ал кандай тагдыр сыноосуна туш келмек? Азыр аны жоромол кылып айтуу да мүмкүн эмес.

Бирок анын окуучуларынын бири Иван Иванович Умняков 1920-жылдардын соңу — 1930-жылдардын башында өзүн «таза марксист» деп тааныган топтордун таландысында калды.

«Чыныгы марксисттердин» бири – Ленинграддан келген Михаил Миронович (Меерович) Цвибак (1899—1937) болгон. Алардын чыгыш таануу илимин «эскичил көз караштагылардан тазалоо» аракеттеринин негизинде Ташкендеги Борбордук Азия мамлекеттик университетинде (САГУ) иштеп жаткан мыкты 11 чыгыш таануучу кызматтан кетирилип, камакка алынган.

№58 берене боюнча «контрреволюциячыл ишмердикте» айыпталган бул кишилердин айрымдары акталып, бирок далай убакытка чейин «кара тизмеде» калышкан.

1921-жылдан Иосиф Сталин өлгөн 1953-жылга чейин дал ошол №58 беренеге ылайык жалпы Советтер Биримдиги боюнча 3,8 миллиондой киши жазаланып, алардын ичинен 643 миңдей кишиси өлүм жазасына тартылгандыгын эскерте кетсек эле, бул беренеге кабылуу – илимпоздук тагдырга гана цензурачыл балта чабуу болуп чектелбестен, инсан өз өмүрүнөн айрылып калуу коркунучуна кириптер болгон дегенди да туюнтканын аңдайбыз.

(Айтмакчы, Цвибактын өзү деле 1937-жылы сталинчилер тарабынан «эл душманы» катары мерт кылынган).

1931-жылы май (бугу) айында камакка алынган Иван Умняков ошол эле жылдын күзүндө сот тарабынан акталган.

Бирок аны соттоткусу келгендер тынчып жатып алышпады. 1931-жылдын акырында ал жаңы чабуулга туш болду.

Көрсө, Иван Умняков 1930-жылы «Чыгыш таануучулар коллегиясынын жазмалары» («Записки Коллегии востоковедов») деген илимий мезгилдик жыйнакка бир макала жарыялаптыр да, анда белгилүү чыгыш таануучу Лев Александрович Зиминдин эмгегине шилтеме берип коюптур.Бул түрколог жана ирнанист окумуштуу болсо 1920-жылы май (бугу) айынын 10унда Азербайжандын борбору Бакы шаарында чекисттер тарабынан атууга кеткен.

Эми 1932-жылдын үчтүн айынын (январынын) акырында Иван Умняков ОГПУ Коллегиясынын токтомуна ылайык Ташкен шаарынан эки жыл үч айга башка тарапка сүргүнгө кетирилди. Анын сүргүн жайы катары түндүктөгү Архангельск шаары белгиленди.

Жүз миңдеген абактагылар самсып келген бул жайда, албетте, чыгыш таануучу кызматын табыш мүмкүн эмес эле.

Иван Умняков сүргүн жылдары аргасыздан башка адистикке өтүп, Лессудомашстрой аталган ремонт-механикалык ишканасында пландоочу-экономист кызматына орношот. Ушул эле кесипти Архангельск аймагындагы башка ишканаларда да аркалайт.

1937-38-жылкы кандуу жазалоолор толкуну бүткөн соң гана, 1939-жылы Иван Умняков сүргүндөн кайра өзү сүйгөн Борбордук Азия аймагына кайтып келген.

Ал 1939-жылдан тартып Самарканд шаарында жайгашкан Өзбек мамлекеттик университетинде жана андан соң башка да илимий-агартуучу мекемелерде иштей баштаган.

Иван Умняков – барандуу кашгари таануучу

Бул чакан макалада Иван Умняковдун көп тарамдуу илимий ишмердигинин бардыгын санап отурууну эп көрбөдүк.

Анын башкы салымдарынын бири – Карахандар каганаты доорунун жылдыздарынын бири болгон теңир-тоолук даңазалуу аалым Махмуд Хусейин уулу Кашгари Барскани 1072—1077-жылдары арапча жазган «Дивану лугати т-түрк» («Түрк тилдеринин сөз жыйнагы»; кыскача «Диван») эмгеги жана андагы дүйнө картасы менен байланыштуу болду.

Иван Умняковдун «Дивандагы» дүйнөнүн тегерек картасы тууралуу 1940-жылы жарыялаган орусча макала өз доору үчүн өтө маанилүү булак таануучулук эмгек болуп калды.

(Караңыз: Умняков И.И. Самая старая турецкая карта мира (XI в.) // Труды Самаркандского гос. пед. ин-та им. A.M.Горького. — 1940. — Т. 1. — Вып. 1. — С. 103-131.).

И.И.Умняковдун пикирине караганда, «Дивандагы» бул картанын автору башка адам болушу да ыктымал (албетте, биз бул пикирге макул эмеспиз). Бирок И.И.Умняков бул картанын жалпы эле мусулман картографиясындагы өз алдынча таасын ордун белгилеген жана картадагы топонимдердин тизмесин өзүнчө берген.

"Дивандагы" тегерек дүйнө картасы (1072-1077).
"Дивандагы" тегерек дүйнө картасы (1072-1077).

Иван Умняков «Дивандын» текстинде жана картасында учураган «Жабарка» топонимин «Жапония» топониминин кытайча бузулуп айтылуучу Жи-бень-го деген түрүнөн алынса керек, — деп жоромол кылган (биз да ушул жоромолду туура деп санайбыз). Айтылуу Марко Поло аны Зипангу деп, Рашид ад-Дин болсо Чименгу деп бергенин И.И.Умняков эскерет.

Анын бир катар топонимисттик байкоолору дагы да тактоону талап кылат.

Маселен, И.И.Умняков «Дивандын» картасында аты көрсөтүлгөн Карачук тоосун Кара-Тоо (азыркы Түштүк Казакстандагы тоо) катары эмес, Мугожар тоосу катары көрсөтөт.

Ал эми المج - ал-м.ж. деген так окулбаган топонимди И.И.Умняков Мажустар (орусча “Маджусы?”) деп суроо коюп окуйт жана бул сөз менен (скандинавиялык) норманндар белгиленсе керек деп божомолдойт. Чындыгында, бул топо-этноним المجر– «ал-мажар», б.а. «мажар» («венгр») сөзүн билдирет деп эсептейбиз.

Изилдөөчү И.Умняков “Дивандагы” картанын түзүүчүсү (бизче – Махмуд Кашгари Барскани) Борбордук Азиянын тоо системасын дурус билгендигин таасын белгилейт. Бул ойго биз да толук кошулабыз.

Садыбакас Өмүрзаков (1921–2002).
Садыбакас Өмүрзаков (1921–2002).

(Кошумчалай кетсек, «Дивандагы» картада параллель сызыктар аркылуу белгиленген тоо кыркаларынын арасында шаарлары бар кеңири мейкиндиктер көрсөтүлгөнү, чынында да Теңир-Тоо үчүн тоо кыркаларынын арасындагы өрөөндөр мүнөздүү көрүнүш экендиги И.Умняковдун байкоолорун андан ары тереңдеткен кыргыз географы Садыбакас Өмүрзаков (1921–2002) тарабынан туура чечмеленип-баамдалган. «Дивандын» дүйнө картасындагы тоолуу өрөөндөрдүн ичинен эң ириси — Ысык-Көл өрөөнү экендиги, бул өрөөндү түндүгүнөн курчаган тоо кыркасы — Күңгөй Ала-Тоо болсо, түштүгүнөн курчаганы Тескей Ала-Тоо экендиги, алар чынында да кеңдик боюнча суналып жаткан тоолор экендиги жана бул реалий Махмуд Кашгари Барскани тарабынан анын дүйнө картасында так чийилгендиги чыгаан географ Садыбакас Өмүрзаков агай тарабынан таасын белгиленген).

Махмуд Кашгаринин дүйнө картасынын (1072-1077) чыгыш бөлүгүнүн котормосу.
Махмуд Кашгаринин дүйнө картасынын (1072-1077) чыгыш бөлүгүнүн котормосу.

Бир-эки талаш-тартыштуу жагдайына карабастан, Иван Умняковдун сөз кылынган макаласы анын бир кездеги дарс берген устаты академик И.Ю.Крачковский жана башка кийинки чыгыш таануучулар тарабынан жогору бааланган.

Иван Умняков бул макаланы андан ары кеңейтип,1942-жылы Борбордук Азия мамлекеттик университетинде «Түрктөрдүн эң байыркы дүйнө картасы» («Самая старая турецкая карта мира») деген темада кандидаттык диссертацияны ийгиликтүү коргогондугун да белгилей кетелик.

Демек, Иван Умняков бартольд таануучу, иранист сыяктуу башка атактарынан тышкары чыгаан кашгари таануучу деп да атка конгон көрүнүктүү илимпоз болду.

Умняков таанууга эки ооз сөз кошумча

1890-жылы баш оона (август) айында падышалык Орусиянын түндүк-батышындагы Петрозаводск шаарында (азыркы Карелиянын борбору) падышалык офицердин үй-бүлөсүндө туулган Иван Иванович Умняков өз доору үчүн чыгыш таануучулар суктанарлык билимге ээ болгон.

Ал XX кылымдын башындагы эң мыкты орусиялык чыгыш таануу жайында – императордук Санкт-Петербург университетинин чыгыш таануу факультетинде таалим алып, арабисттер Д.3.Шмидт, Н.А.Медников, И.Ю.Крачковский, иранист В.А.Жуковский, түрколог В.Д.Смирнов, А.Н.Самойлович сыяктуу залкар илимпоздордун дарстарынан тышкары тарыхчы академик В.В.Бартольддун ж.б. олуттуу дарстарын уккан.

Демек, И.И.Умняков совет дооруна чейинки чыгыш таануу берметтеринин мөмөсүн советтик чыгыш таануу илимине өткөрүп берген «бекем илимий көпүрө» болгон десек жаңылышпайбыз. Бул – бир жагынан.

Ал эми экинчи жагын алсак, Иван Умняков орусиялык чыгыш таануу илиминин жетишкендиктерин жана баалуу салттарын Борбордук Азиядагы илимий мекемелерге өмүр бою жайылткан инсан болду.

1939-жылдан тартып бүткүл чыгармачыл ишмердигин Самаркан шаарына байлаган илимпоз И.И.Умняков мындагы университеттерде «Борбордук Азия жана Чыгыш тарыхы» кафедрасын, андан соң «Өзбекстан элдеринин тарыхы» кафедрасын жетектеп, 1966-жылы ардагерликке чыккан.

Ошондон кийин да ал Самаркан мамлекеттик университетиндеги «Өзбекстан элдеринин тарыхы» кафедрасында 1974-жылдын баш оона (август) айына чейин профессор-консультант болуп иштеп келди (муну толук жазып жаткан себебим: азыркы тапта Кыргызстанда да ардагер илимпоздор өмүр бою чыгармачыл кызматта кайсы-бир макам менен кала беришине жетишүүбүз абзел).

Василий Владимирович Бартольд; 15.11.1869 - 19.8.1930).
Василий Владимирович Бартольд; 15.11.1869 - 19.8.1930).

Албетте, Ленин ордени, «Өзбекстандын илимине эмгек сиңирген ишмер» наамы сыяктуу сыйлыктарга ээ болгонунан улам Иван Умняков бактылуу карылыкты баштан кечирген деп бир өңчөй жыйынтык чыгарууга да болот. Бирок советтик цензурачылар бул окумуштуунун өмүрлүк иштеринин бири болгон тарыхнаамалык жана булак таануучулук эмгекти - устаты, академик В.В.Бартольддун эмгектеринин аннотацияланган библиографиясын жарыкка чыгарбай узакка чейин кармай беришип, ал китеп И.И.Умняков каза болгондон соң гана жарык көргөнүн көпчүлүк биле бербейт.

(Караңыз: Аннотированная библиография трудов В. В. Бартольда. – М.: Главная редакция восточной лит-ры, 1976. – 467 бет; аны даярдоого Наталия Николаевна Туманович да салым кошкон).

Иван Иванович Умняков (1890–1976).
Иван Иванович Умняков (1890–1976).

​Азыркы борбордук азиялык чыгыш таануучулар Иван Умняков сыяктуу чыгаан окумуштуулардын өмүр жолун, илимий мурасын жаңыча изилдөө жаатында дагы эле тарыхнаама тармагына карыздар бойдон калып келет.

Сталиндик лагерлердин, абактардын, сүргүндөрдүн запкысына моюн сунбастан, кайра өзү сүйгөн илимий тармакка катардагы илим жоокери катары кайткан жана акыркы демине чейин үзүрдүү эмгектенген мындай чыгаан инсандардын өмүрлүк сабагын урпак катары унутта калтырбоого тийишпиз.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өзбекстандагы өзүм билемдик

Өзбекстандагы өзүм билемдик
please wait

No media source currently available

0:00 0:15:17 0:00

"Жаңы апа менен жашабайм!"

Умеда

Тогуз жаштагы Умеда азыр чынында кыйналып турган чагы. Тажик кызы ушул курагына чейин баккан апасынан ажыратылышы толук мүмкүн. Соттор кызды төрөгөн энесине берүүнү чечкен.

- "Жаңы апа менен жашабайм" дедим. Мени такыр угушпады. Болбой эле анын үйүнө жиберебиз деп жатышат. Барбайм. Баары бир өзүмдүн апама качып кетем, – дейт ыйдан өпкөсү көөп, шолоктоп ыйлаган Умеда.

Умеда Максудова
Умеда Максудова

Ал багып торолткон апасы менен калгысы келет. Бирок кыздын каалоосу эске алынбады. Мыйзамга ылайык, сот кайда жана ким менен жашоо тууралуу баланын ой-пикирин ал 10 жашка чыккандан кийин гана сурайт экен.

Бул мыйзам "10 жашка чейинки балдар өз апасынан ажыратылбашы керек" деген Балдар укугу боюнча декларацияга негизделген. Ал эми Шабистон Кабудованын кызды багып алганы тууралуу бир да документи жок. Ал кайнисинин кызы Умеданы бир айлык кезинде колуна алган.

- Кайнимдин кызы бар эле. Аялы дагы бир кыз төрөгөндө абдан капа болгон. Анан аны багып алууну бизге сунушташты. "Кийин талашып жүрүшпөсүн, тил кат алып коёлу" деп күйөөмө айткам.

Шабистон Кабудова
Шабистон Кабудова

Бирок күйөөсү кийин Орусияга кетип, ошол бойдон кайрылып келген эмес. Ошентип Шабистон агасыныкына кетет. Кайын журту кызды таштап кетүүнү талап кыла башташат.

- Алар бала менен сүйлөшүп турушчу, тез-тез алпарып жүрчүмүн. Анан былтыр февралдан бери өзүбүзгө алабыз деп чыгышты. Мен Умедасыз, ал менсиз кантип жашайбыз? Ушунчалык кыйынчылык менен торолтком. Эч нерседен кем болбосун деп баштык тигип, аны сатып баккан элем.

Умеда сегизге чыкканда төрөгөн энеси талашып, сотко берет. Бардык сот инстанциялары "кыз биологиялык ата-энеси менен жашаш керек" деген чечим чыгарышат. Анын үстүнө өз энеси Шамсия Максудова "кыз начар шартта өсүп жатат" деп жүйө келтирүүдө.

- Бир жыл мурда барсам ооруп жаткан. Ошондо эле алып кетип, дарылагым келди. Шабистон базарда экен. Кызым үйдө жалгыз жатыптыр. Жайкы каникулда да бир-эки күнгө алып кетейин десем болбой коюшту. Кол көтөргөнгө чейин барышты. Ошондон кийин биротоло алып, кадимкидей шартта өстүрөлү деп чечтик. Шабистон бизди түшүнгүсү келген жок. Кызды алып кетүүгө макул болгондо эле сот болмок эмес. Мен кызымдын келечегине кыжаалат болуп турам.

Шамсия Максудова
Шамсия Максудова

Деген менен Шамсия баккан энеси Умеданы өз кызындай бөпөлөөрүн, жакшы көрөрүн танбайт. Бирок кыз аркы-беркини аңдай элек, жаңы үйгө, жаңы ата-эне, бир туугандарга бат эле көнүп кетет деп ишенип жатат. Шамсия тогуз жыл мурдагы жоругуна катуу өкүнүп жүргөнүн айтты.

Шабистон "сот отурумдары Умеданын психологиясына терс таасирин тийгизип, окуусуна тоскоол болду" дейт. Эң мыкты бааларды алып жүргөн, үлгүлүү окуучу азыр мектепке баргысы жок.

- Мектептен ары алып кетип калышабы деп корком. Бир жолу ооруканадан чыгарып атама алып барышкан. Аябай ыйлагандан кийин гана кайтарышкан, – дейт Умеда.

Матлуба Бобожонова
Матлуба Бобожонова

Сот процесстерине атайын балдар психологу катышкан эмес. Адис Матлуба Бобожонова мындай процесстерге психолог кошо чакырылышы керек болчу дейт. Андан тышкары онго чыга электигине карабай баланын оюн билүү зарылдыгын чечмеледи:

- Баланын укуктары жөнүндө конвенция бар. Анын 3-беренесинде, балдарга байланыштуу бардык аракеттерде ириде баланын кызыкчылыгын камсыздоого көңүл бурулушу керек деп айтылат. Биринчи инстанциядагы сот кыз баккан энесине тартылып турганын эске алышы керек болчу. Ушул эле Конвенциянын 12-беренесинде ар бир бала өз пикирин билдирүүгө укуктуу деп айтылат. Анткени ал өзүнүн жашоосу жана кызыкчылыктарына байланыштуу маселелерди чечүүгө ата-энеси сыяктуу эле активдүү катыша алат.

Психолог Бобожонова буга чейин ушул сыяктуу сот иштерине катышып жүргөн. "Убагында тийиштүү документтерди ырастап алганда Умеда жана анын баккан энеси мынчалык көйгөйгө туш болбос эле" дейт ал.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өзбекстан шарап өндүрүүгө чындап киришти

Шарап.

Октябрь айында өзбек президенти Шавкат Мирзиёев Францияга барып келди. Андан аз өтпөй француздардын мыкты шараптары жасалчу каберне, совиньон, шардоне өңдүү жүзүм көчөттөрү алдырылды.

60 миң көчөттү химиялык дарылоодон өткөрүшкөндөн кийин атайын айнек идиштерде өстүрмөй болушту.

«Бул аз эле көчөт», - дейт Намангандагы «Янгикурган шароб» заводунун жетекчиси Машраб Максумов. Бирок ал шарап өндүрүшүнө маани берилип жатканына курсант.

Анткени эгемендик жылдарында Өзбекстанда бул тармакка маани берилбей калган.

- Азыр өзүбүздө да шарап жетишсиз. Эгер өнүктүрүп, өзүбүздөн аша турган болсо, мына Орусия "келе-келе" деп атат. Вагондоп алганга даяр. 1991-жылга чейин Владивостоктон тарта Москвага чейин күнүнө эки-үчтөн секция жөнөтчүбүз. Кийин бул тармакка көңүл бурулбай, шарапка жарай турган жүзүмдөр жок болуп кетти. Мисалы, Янгикурганда жок.

Максудовдун айтымында, азыр Инновациялык өнүгүү министрлиги, Илимдер академиясы жана башка тийиштүү мамлекеттик мекемелер жогорку сапаттагы француз винолорун ачытуу технологияларын изилдеп, өздөштүрүп жатышат.

Франциядан алып келинген жүзүм сабактары
Франциядан алып келинген жүзүм сабактары

«Узшаробсаноат» акционердик коому менен Инновациялык өнүгүү министрлигине шарапчылыкты өнүктүрүү үчүн 30 млрд. сум бөлүнгөн. Максаты жогорку сапаттагы шараптын түрлөрүн өндүрүү, ал үчүн технологияларды иштеп чыгуу. Андан тышкары Өзбекстандагы 62 шарап заводун жаңылоо үчүн өзүнчө каражат бөлүндү.

- Бахмал районунда эле шарап өндүрүү агрокластерин түзүү долбоору 75 млрд. сумга бааланды. Мынча каражаттын үчтөн бирин инвесторлор, калганын насыянын эсебинен жабабыз, - деди «Узшаробсаноаттын» башкы адиси.

75 млрд. сум - 640 млн. сомго жакын каражат. Бахмалдагы агрокластер 5 миң тонна жүзүмдү кайра иштете турган кубаттуу заводдон жана шарап борборунан турушу керек.

- Шарап борбору – шарап туризмин өнүктүрүүнүн биринчи кадамы. Ал жерге келгендер уникалдуу ичимдиктерди татып көрүп, Өзбекстандагы шарап өндүрүшүнүн тарыхы менен тааныша алат. Аудио аппараттардан акындардын шарап тууралуу казал, рубаилерин жаңыртып турабыз, - дейт «Узшаробсаноат» акционердик коомунун башкы адиси.

Мирзиёев менен Назарбаев Казакстандагы жүзүмзарда
Мирзиёев менен Назарбаев Казакстандагы жүзүмзарда

Тармакты өлкө президенти Шавкат Мирзиёев өзү көзөмөлгө алып жатат. Өткөн жылы жазда Казакстандын жүзүмзарларын, шарап өндүрүү технологияларын көрүп келген.

Быйыл августтагы атайын жыйында жүзүмдүн түрлөрүн көбөйтүп, чет өлкөгө сатууну жолго коюуну тапшырган.

- Көп жылдан бери биз бул секторго инвестиция да тартпадык, көтөрүүгө этибар да кылбадык десек өтө туура болот. Жакшылап жолго койсок бул тармак бизге чоң киреше түшүрөт. Адамдар жумуш менен камсыз ,jkjn. Эгер бул жактан өндүргөндөрүбүздү экспортко чыгарабыз десек кайсы мамлекет каршы?, – деген эле президент.

Акыркы он жылда Өзбекстанда шарап жасоо 2,5-3 эсеге кыскарган. Өзбекстандагы 73 миң гектар жүзүмзардын 10 миң гектарына гана шарап жүзүмү өстүрүлүп жатат. «Янгикурган шароб» ишканасынын директору Машраб Максумов климат ыңгайлуу, мамлекет колдосо эле дүркүрөтөбүз деп убада берди:

- Жүзүм күн нуруна канчалык каныкса, ширеси ошончолук көп болот. Ширеси көп болсо спирт көп чыгат. Мисалы, Европада 100 грамм жүзүмдөн шире 20-21 граммга чыкса, бизде 22-30га чейин жеткени бар. Өзбекстан үчүн шарап өндүрүү азыр пайдалуу.

Баса, Өзбекстанда 2019-жылдан тарта жергиликтүү жүзүм шарабы алкоголдук ичимдикке кирбей, айыл-чарба азыгы катары санала турган болду. Бул өндүрүшчүлөр үчүн атайын лиценция алуу түйшүгүн жокко чыгарат.

Андан тышкары президенттин жарлыгы менен шарапчылар 2025-жылга чейин жер салыгынан, керектүү материалдарды сырттан алып кирүүдө бажы алымынан бошотулат. Алар үчүн Борбордук банк жеңилдетилген шартта жети жылга насыя бере турганы кабарланды.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өзбек АЭСинин зоболосу менен залакасы

Өзбекстан Орусия менен бирге атом электр станциясы куруу жөнүндө келишимге кол койду.

Бул ири энергетикалык долбоор Борбор Азиянын коопсуздугуна коркунуч туудурбайбы? Аны ишке ашырууда кошуна мамлекеттердин макулдугу керек беле? Негизи эле аймактын энергетикалык кызматташтыгынын келечеги кандай болуш керек?

“Арай көз чарай” талкуусуна физика илимдеринин доктору, профессор Каныбек Осмоналиев жана физика-математика илимдеринин кандидаты, серепчи Кубан Абдымен катышты.

“Азаттык”: Каныбек мырза, атомдук энергетика, станция дегенде биздин коомчулук совет заманында авария болгон Чернобыль АЭСин түшүнүп, кооптонуу менен мамиле кыларын байкайбыз. Технология өнүккөн бүгүнкү замандын атомдук электр станциясы деген эмне, анын кандай зарылчылыгы бар?

Каныбек Осмоналиев: Азыркы күндө атомдук электр станциялары дүйнөдөгү өндүрүлгөн энергиянын 16 пайызын берип жатат. Учурда дүйнө жүзүнүн 32 мамлекетинде 193 атомдук электр станциясы болсо, аларда 449 энергоблок иштеп жатат. Алардын алдында Америка, Түштүк Корея, Франция, Жапония, Орусия, Кытай мамлекеттери турат. Кийинки жылдары Түштүк-Чыгыш Азиянын “арстандары” да АЭСтерге көп көңүл бура башташты.

Атом энергетикасынын тарыхы Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин башталган. АЭС илимдеги чыныгы чоң ачылыш болгон. Атомдун энергиясы СССР академиги Курчатовдун демилгеси менен 1948-жылдан баштап тынчтык максатта колдонула баштаган. Андан бери АЭСтердин коопсуздугун камсыз кылуу боюнча дүйнөдө көп тажрыйба топтолду. Учурда атом электр станциясын куруу боюнча дүйнө мамлекеттери жогорку технологиялык деңгээлге жетти. Физик, техник илимпоздор технология жана коопсуздук жагынан чоң кепилдиктерди берип жаткандыктан Америка, Азия же Европа болобу, көп жерлерде АЭСтерди куруп, иштетип жатышат. Ушул негизден алып караганда Өзбекстандын Орусия менен бирге кура турган атом электр станциясын куруу боюнча макулдашуусу абдан чоң келечектүү долбоор десек болот.

“Азаттык”: Кубан мырза, орус президенти Владимир Путин Өзбекстандагы мамлекеттик сапарында эки өлкөнүн ортосунда 27 миллиард долларга бааланган ондогон келишимдерге кол койду. Алардын эң ириси Өзбекстанга атомдук электр станциясын куруу болуп турат. Аны Өзбекстанга куруунун кандай зарылчылыгы бар эле? Дегеле Борбор Азия аймагы үчүн анын кандай маани-маңызы бар?

Кубан Абдымен: Атом электр станциясын куруу идеясын Өзбекстан эле эмес, казактар да мындан мурда көтөрүп чыгышкан. Биздин аймакта экономиканы, өндүрүштү өнүктүрүүгө энергиянын зарылчылыгы, таңкыстыгы бар.

Шавкат Мирзиёев Өзбекстанга президент болгондон бери өлкөнүн ички саясатында эле эмес, сырткы саясатында да чоң өзгөрүүлөр болуп жатат. Өзбекстан башка тармактарды коюңуз, Франция менен космосту изилдөө боюнча кызматташабыз деп максат коюуда.

Өзбекстан көп маселелерде "ачылып", жаңы саясат жүргүзүп жатат. Ал экономикасынын келечектеги дараметин көтөрүүгө азыртадан кам көрүп жатат. Ал кам көрүүнүн эң негизгиси – энергетикалык муктаждыкты чечүү. Өзбекстан эмне үчүн Орусия менен кызматташкысы келип жатат? Орусия Азия аймагынын 16 мамлекетинде, анын ичинде Кытайда бир нече АЭСти куруу боюнча ишенимдүү тажрыйба топтой алды. Орусиянын АЭС куруу тарыхы 1948-жылы башталганын эске алсак, ал дүйнөдөгү эң мыкты үлгүлөрдү көрсөтүп келет.

“Азаттык”: Каныбек мырза, адистердин айтымында, Борбор Азия сейсмикалык жактан кооптуу аймакка кирет эмеспи. Ушундай жерге АЭС курууга болобу? Жапониянын Фукусимадагы АЭС кырсыгы көп кыйынчылыктарды жаратпадыбы?

Каныбек Осмоналиев: Биз каалайбызбы, каалабайбызбы, техногендик кырсыктар болот, керек болсо ошол Европада болушу да мүмкүн. Физикада “пайдалуу аракет коэффициенти” деген түшүнүк бар. Илимдин жыйынтыгында АЭСтер 40-45 пайыз “пайдалуу аракет коэффициентин” берет. Ал эми бул көрсөткүч жылуулук электр борборлорунда (ЖЭБ) болгону 20-25 пайызды түзөт. Эми салыштырып көргүлө. ЖЭБдерге караганда АЭСтердин коопсуздук чаралары 40 эсе жогору. АЭС деген энергия өндүргөн эле өндүрүш эмес, өзүнчө шаар, илимий борбор, жабык объект болот. Акыркы алтымыш жылда АКШда АЭСке байланыштуу бир да окуя болгон эмес. Жапония болсо өзгөчө, экстремалдуу өлкө, ал жерде кырсыктар көп болот, Фукусимадагы кырсык жүз жылда болуучу чоң цунамиге туш болуп калды. Болбосо АЭСтердин коопсуздугун камсыз кылуу эң жогорку деңгээлге коюлган, ишенимдүү коргой алат, кайтаруу иши катуу колго алынган десек болот.

“Азаттык”: Кубан мырза, Борбор Азия аймагы сейсмикалык эле эмес, терроризм коркунучу жогору экенин эске алганда болочок АЭСтин коопсуздугун кантип сакташ керек? "Эгер жарылуу, кырсык болсо Кыргызстанга зыяны тийбейби?" деген суроолор көп...

Кубан Абдымен: Бул маселени биринчи иретте Өзбекстан өзү колго алат. Террористтик эле эмес, коопсуздук боюнча МАГАТЭ уюмунун катуу талаптары бар, Өзбекстан аны аткарышы керек. Мындан сырткары терроризмге каршы күрөшүүдө Өзбекстанда чоң тажрыйба топтолгон. Өзбекстан терроризм коркунучу боюнча эле эмес, АЭС курула турган Навои аймагынын айланасындагы жер кыртышы, суулары, аба ырайы, инфраструктуралык ж.б. коопсуздугу боюнча аябай катуу иштеп жатат.

(Талкуунун толук вариантын ушул жерден угуңуз)

Өзбек АЭСинин зоболосу менен залакасы (аудио)
please wait

No media source currently available

0:00 0:23:22 0:00
Түз линк

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Каримовдун эстелиги Москвада чуу жаратты

Каримовдун эстелиги Москвада чуу жаратты
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:20 0:00

Аткаминерди "эркелеткен" түрмө башчылар камалды

Иллюстрациялык сүрөт.

Казакстанда темир тор артындагы аткаминерге өзгөчө ыңгайлуу шарт түзүп берген түрмө жетекчилери өздөрү абакка кесилди. Соттун өкүмүндө айтылгандай, алар "Коррупция" беренеси менен соттолгон аткаминерге күчөтүлгөн тартиптеги колониянын ичинде үйдөгүдөн да жакшы шарт түзүп беришкен.

Кымбат чылым, Wi-Fi, DVD ойноткуч, шире сыккан жабдык. Булар “Астана EXPO 2017” компаниясынын мурдагы жетекчиси Талгат Ермегияев үчүн түрмөдө түзүлгөн шарттардын бир гана бөлүгү. Мындан тышкары ага күчөтүлгөн тартиптеги колонияда ичимдик ичүүгө, телефонун кенен-кесири колдонууга, каалаган учурда жакын адамдары менен жолугуп турууга уруксат берилген.

Бул аткаминер "пара алган жана ири суммадагы мамлекеттик каражаттын изин жашырган" деген айып менен 2016-жылдын июнь айында 14 жылга абакка кесилген.

Дүйшөмбү күнү судья мурдагы түрмө жетекчилерине өкүмүн угузуп жатып, Ермегияевдин камерасында табылган буюм-тайымдарды да тизмектеди:

- Жарандык үлгүдөгү 19 бут кийим, үйгө кийген төрт тапичке, ийне, дары-дармектер, спорттук азыктар, жыйнап коймо жеңил керебет, кепкалар, кара түстөгү беткап, кышкы баш кийимдер, чолок шымдар, - деп окуду Байконур райондук сотунун судьясы​ Айжан Кульбаева​.

“Астана EXPO 2017” компаниясынын мурдагы жетекчиси Талгат Ермегияев соттук териштирүү маалында. Астана шаары, 4-апрель, 2016-жыл.
“Астана EXPO 2017” компаниясынын мурдагы жетекчиси Талгат Ермегияев соттук териштирүү маалында. Астана шаары, 4-апрель, 2016-жыл.

Бул сыяктуу толгон-токой буюм-тайымдар 2017-жылдын 29-декабрында колонияда жүргүзүлгөн тинтүү учурунда табылган. Андан көп өтпөй Астананын четиндеги бул түрмөнүн жетекчилери камакка алынып, дагы 11 кызматкер иштен айдалган.

Соттук териштирүүдө абактагы "VIP аткаминерге" ал иштеген цехте да мыкты шарт түзүлгөнү белгилүү болду. Маселен, ал цехте кир жуучу машинеден тартып кондиционерге чейинки турмуш-тиричилик жабдыктары табылган.

22-октябрдагы соттун өкүмү менен бул түрмөнүн мурдагы башчысы Нурлан Абен үч жылга, анын орун басары Талгат Мусаев эки жылга эркинен ажыратылды. Алардын кызматтык наамдары да жоюлду.

Нурлан Абен өткөн аптадагы акыркы сөзүндө айыптарды мойнуна албай турганын билдирген. Ошентсе да Казакстандын Ички иштер министрлигинин жетекчилигинен кечирим сураган.

Анын адвокаты алгач журналисттердин суроолоруна жооп берүүдөн баш тартып жатып, акыры өз позициясын айтты:

- Иштин квалификациясы туура эмес болгон деп ойлойм. Бул жерде бийлигинен аша чапкандык болгон эмес. Кыянат пайдалануу гана болгон, - деди адвокат Бекжан Билялов.

Бишкектин №1 абагындагы "өзгөчө" камералардын бири. (Сүрөт качан тартылганы белгисиз).
Бишкектин №1 абагындагы "өзгөчө" камералардын бири. (Сүрөт качан тартылганы белгисиз).

Түрмөдөгү бул жаңжалдан кийин Астананын четиндеги 166/10 номерлүү күчөтүлгөн колония реформаланып, жатак абагына айланган. Өзгөчө мамиле жасалган мурдагы аткаминер Талгат Ермегияев Алматы облусундагы Заречный айылындагы түрмөгө которулган.

2012-жылы Бишкектеги №1 тергөө абагындагы тополоңдон кийин бул жабык жайдагы өзгөчө шарттар ачыкка чыккан. Анда тергөө абагында шөкөттөлүп жасалган бөлмөлөр бар экени, алардын бири кылмыш дүйнөсүнүн ана башчысы деп саналган Камчы Көлбаев үчүн даярдалганы белгилүү болгон. Ал камера заманбап стилде жасалгаланып, жумшак эмеректер да орнотулган болчу.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ак илбирc - улуу тоонун куту

Ак илбирc - улуу тоонун куту
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:03 0:00

Казак карыя кытай лагеринде көз жумду

Өмүрбек Бегалы Кытайдагы лагерде кармалып турган ата-энесинин сүрөтүн көрсөтүп жатат.

Кытайдагы тарбия лагерлеринин биринде 80 жаштагы казак карыя көз жумганы белгилүү болду. Атасы бир ай мурда каза тапканын бул аптада гана билгенин учурда Түркияда жашап жаткан этникалык казак Өмүрбек Бегалы “Азаттыкка” билдирди.

Өмүрбек 80 жаштагы атасы Бегалы Ибгаримдин Шинжаңдагы саясий лагерде каза тапканын “Азаттыктын” казак кызматына жума күнү билдирди. Карыянын көзү мындай бир ай мурда эле өтүп кетсе да, аны Өмүрбек Бегалы бир-эки күн мурда гана билген экен.

Азыр анын 70тен ашкан апасы Амина, агасы Абдрахман жана карындашы Адила саясий лагерде кала берүүдө. Суук кабарды анын карындашы Интернеттеги “Вичат” программасы аркылуу тастыктаган.

- Кечээ жүрөгүм ооруп, бүгүн дагы жаздым. Тогузунчу айдын 18инде көмдү деди. Мен качан жерге берилгенин сурагам, - деген Өмүрбек атасы кандай жагдайда каза тапканын биле албай убара.

48 жаштагы Өмүрбек Бегалы Кытайдын Турпан калаасында туулуп-өскөн. Ал 2006-жылы Алматыга келип, эки жылдан кийин казак жарандыгын алган. 2017-жылы жазында Турпандагы ата-энесин көрүп келейин деп Кытайга барганда камакка алынган. Сегиз айдан кийин гана боштондукка чыгып, Казакстанга келгенден кийин Кытайдагы саясий тарбия берүү лагерлер тууралуу журналисттерге айтып берген.

Болотбек Ракымбайдын 78 жаштагы апасы саясий лагерде экени кабарланууда.
Болотбек Ракымбайдын 78 жаштагы апасы саясий лагерде экени кабарланууда.

Шинжаңдагы мындай лагерлерде карыялар көп экенин Кытайдан келген кайрылмандар Казакстандагы маалымат жыйындарында байма-бай билдирип келишет. Маселен Кытайдан көчүп келген Болатбек Ракымбай уулу Шинжаңдагы апасы Гүлсимхан Базарбек кызынан кабар ала албай жүргөнүн өткөн аптада айтып берген.

Ал апасы менен 2007-жылы Кытайдын Тарбагатай аймагынан Казакстанга келип, 2009-жылы экөө тең казак жарандыгын алышкан. 80ге таяп калган апасы апасы 2017-жылы документтерин тууралап келүү максатында Кытайга кеткен боюнча артка кайткан эмес.

- 2017-жылы декабрь айында чек арадан өткөн болчу. Андан бери апам менен жакшы эле кабарлашып жаткам. 2018-жылы экинчи айдын 21и күнү байланышканымда апам Кытай полициясы чакырганын, ал жакка бара жатканын айткан. Ошондон бери кабарлашпай калды. Апам 1940-жылы Кытайда туулган.

Кытайдын Шинжаң аймагында уйгур азчылыктары менен кошо казактар да куугунтукка кабылып жатканы тууралуу кабарлар мындан 1,5-2 жыл мурда тарай баштаган. Быйыл Кытайдан Казакстанга качып келип, чек арадан мыйзамсыз өткөнү үчүн шарттуу кесилген Сайрагүл Сауытбайдын окуясынан кийин Шинжаңдагы казактардын маселеси ого бетер коомчулуктун көңүл борборуна чыккан.

Сайрагүл соттук териштирүүлөрдүн биринде кезинде Кытайдагы саясий лагерде мугалим болуп иштегенин, ал лагерлер кадимки түрмөгө эле окшош экенин айтып берген.

Шинжаңдын Кашкар шаарындагы полиция кызматкерлери.
Шинжаңдын Кашкар шаарындагы полиция кызматкерлери.

Казакстандын бийлиги Кытайдын Шинжаң аймагындагы массалык камоолорду ачык айыптоодон карманып келет. Өлкөнүн Тышкы иштер министрлиги этникалык казактардын маселеси боюнча 600дөн ашуун арыз келип түшкөнүн, алар боюнча иш жүрүп жатканын билдирүү менен чектелген.

Сентябрь айында “Хьюман Райтс Уотч” укук коргоо уюму Кытайда уйгурлар менен казактар негизсиз саясий тарбия берүүчү лагерлерде кармалып турганын, алардын ичинде кыргыздар да бар экенин кабарлаган.

Ага чейин Бириккен Улуттар Уюмунун расалык басмырлоого каршы комитетинин Женевадагы жыйынында Шинжаң аймагындагы мындай лагерлердеги уйгурлардын саны 1 миллионго чукулдаганы айтылган.

Жакында Кытай бийлигинин өкүлдөрү Шинжаңдагы тарбия лагерлери бар экенин моюнуна алып, бирок мындай жайлар абак эмес экенин, ал борборлордо адамдар кесипти жана кытай тилин үйрөнө турганын билдиришкен.

Расмий Бээжин Шинжаңда адам укуктары бузулду деген дооматтарды четке кагып, бул чөлкөмдөгү коопсуздук чараларын диний экстремизмге каршы күрөшүү аракети менен түшүндүрүп келет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өзбекстан алгачкы АЭСин курууга киришти

Орус-өзбек лидерлери Өзбекстанда курула турган АЭСтин макети менен таанышып жатышат. 19-октябрь, 2018-жыл.

Орус президенти Владимир Путин Өзбекстанга эки күндүк мамлекеттик сапары менен келди. Бул визиттин алкагында орус-өзбек лидерлери Борбор Азиядагы алгачкы атомдук электр станциясынын курулушун баштап беришти.

Орусиянын президентин 18-октябрдын кечинде Ташкенттеги аэропортто өзбек лидери Шавкат Мирзиёев өзү өзгөчө салтанат менен тосуп алды. Бул Владимир Путиндин Мирзиёев бийликке келгенден берки Өзбекстандагы алгачкы мамлекеттик сапары.

Кантсе да анын бул иш сапары Борбор Азиядагы алгачкы атомдук электр станциясынын курулушунун башталышы менен эсте кала турган болду. Эки өлкөнүн лидерлери ​Өзбекстандын Навои аймагындагы станциянын курулушуна жума күнү видеоконференция аркылуу расмий старт беришти.

11 миллиард долларга баалаган атомдук электр станциясын Орусиянын мамлекеттик «Росатом» компаниясы курганы жатат. Биринчи энергоблоктун курулушу 2028-жылга барып аякташы күтүлүүдө.

Эгер долбоор ийгиликтүү аягына чыкса, бул Борбор Азия чөлкөмүндөгү алгачкы АЭС болуп калмакчы.

Владимир Путин жана Шавкат Мирзиёев. Ташкент шаары, 19-октябрь, 2018-жыл.
Владимир Путин жана Шавкат Мирзиёев. Ташкент шаары, 19-октябрь, 2018-жыл.

- ​Сөз Өзбекстандагы ири өндүрүштүк объектинин курулушу жөнүндө гана жүрүп жаткан жок. Кеп Өзбекстандагы жаңы тармактын түзүлүшү жөнүндө болуп жатат. АЭСтин кубаттуулугу 2,4 мегаватты түзөт, эки энергоблогу кымбат эмес жана таза электр энергиясын иштеп чыгат. Аны Өзбекстандагы эле эмес, Борбор Азиянын башка өлкөлөрүндөгү кардарларына да жеткирүү планы бар, - деди орус президенти Владимир Путин.

Аталган долбоор былтыр апрель айында Шавкат Мирзиёевдин Москвадагы мамлекеттик сапары учурунда макулдашылып, бул боюнча келишим 7-сентябрда түзүлгөн.

Өзбекстандын жаңы салына турган алгачкы АЭСи Бухара шаарынан 25 чакырымдай түндүк-чыгышта, Тудакул суу сактагычынан көп алыс эмес жерде жайгашмакчы. Болочок АЭСтен алыс эмес жерде Бухара жана Навои өндүрүш зоналары орун алган.

Миллиарддык келишимдер

Кремль кабарлагандай, Путиндин Ташкентеги мамлекеттик сапарында кеминде 13 документке кол коюлду. Алардын арасында орус-өзбек өкмөттөрүнүн ортосундагы 2024-жылга чейинки экономикалык кызматташтык, Орусиянын “Лукойл” компаниясы менен “Өзбекмунайгаздын” ортосундагы мемарандум сыяктуу ар кыл макулдашуулар бар.​

Мындан тышкары, 19-октябрда Ташкентте “Өзбекстан-Орусия” аттуу аймак аралык биринчи форум өттү. ТАСС жаңылыктар агенттиги Ташкенттеги бул форумда 800дөн ашык соода-инвестициялык келишимдерге кол коюлганын, эки тарап 79 биргелешкен ишкана түзүүнү макулдашканын кабарлады.

Мирзиёевдин айтымында, бул форумдун жыйынтыгында 2 миллиард долларлык кызматташтык долбоорлору түзүлдү.

Орус-өзбек лидерлеринин катышуусунда Ташкентте өткөн форум. 19-октябрь, 2018-жыл.
Орус-өзбек лидерлеринин катышуусунда Ташкентте өткөн форум. 19-октябрь, 2018-жыл.

- Орусия - Өзбекстандын башкы соода өнөктөшү. Эки өлкөнүн ортосундагы товар жүгүртүү жыл башынан бери 30 пайызга көбөйдү. Быйыл эки тараптуу сооданын көлөмү 6 миллиард долларды түзөт деп күтүп жатабыз. Жакынкы жылдары 10 миллиард долларга жетет. Өзбекстандан жер-жемиштерди Орусияга жөнөтүүгө “жашыл коридор” түзүп бергени үчүн орус тарапка ыраазычылык билдиребиз. Биз башка товарларыбыз үчүн да, анын ичинде текстил өндүрүмү үчүн да ушундай практиканы колдонууну макулдаштык. Биздин экономикабызда Орусиянын инвестициясы 8,5 миллиард долларды түзөт, - деди өзбек президенти Шавкат Мирзиёев.

Ал ошондой эле Өзбекстан менен Орусиянын «Газпром», «Газпромбанк», «ЛУКОЙЛ», «Росатом», «Форус», «Внешэкономбанк» сыяктуу ири компаниялар менен банктарынын ортосунда 25 миллиард долларлык жаңы соода-инвестициялык келишимдер даярдалганын кошумчалады.

Орусия менен Өзбекстандын алакасы 2012-жылы өзгөчө солгундап кеткен. Буга мурдагы президент Ислам Каримов башында турган өзбек өкмөтүнүн Москва жетектеген Жамааттык Коопсуздук Келишим Уюмунан (ЖККУ) чыгып кетиши себеп болгон.

Каримов көзү өткөнгө чейин орус-өзбек алакасы калыбына келгендей болгону менен чоң долбоорлор ишке ашырылган эмес. Орус президенти Путин "эки өлкөнүн кызматташтыгын жаңы деңгээлге чыгарууга мүмкүнчүлүк берген ири өзгөрүүлөрдү жүзөгө ашыра алды" деп Мирзиёевди мактап өттү.

Путиндин Ташкенттеги сапарын утурлай Москванын борборунда бейшембиде Өзбекстандын биринчи президенти, маркум Ислам Каримовго орнотулган эстеликтин ачылышы болду. Эстелик Якиманка округунда саясатчынын аты берилген скверде орнотулган. Бирок бир катар москвалык активисттер орус баш калаасында диктаторго орун жок деп билдиришип, эстеликти алдырып салыш үчүн кол топтоого киришкени белгилүү болду.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Казак элчиси уурулукка шектелүүдө

Казак элчиси уурулукка шектелүүдө
please wait

No media source currently available

0:00 0:12:50 0:00

Ооганстандагы абал, кыргыз-тажик чек арасы

Иллюстрациялык сүрөт.

Кыргызстандын Мамлекеттик чек ара кызматы Ооганстанда кырдаал туруктуу эмес экенин эске алганда экстремисттик жана террорчул топтор өлкөгө корголбогон чек ара тилкелери аркылуу өтүп келишин жокко чыгарбайт.

Бул тууралуу Казакстандын, Тажикстандын жана Орусиянын чек арачылары катышкан “Мекен чеги - 2018” атайын чек ара операциясын жыйынтыктоочу басма сөз жыйынында айтылды.

Кыргызстан менен Тажикстандын чек ара тилкесин тактоо иштери качан аяктаары беймаалым. Бул эки мамлекет чек араларын бекемдөө боюнча биргелешкен аскердик операция өткөрүп жатканы менен эки өлкөнүн ортосунда такталбаган жер тилкелери арбын.

Быйыл Кыргызстандын чек ара аймактарында 10 ири чатак чыкса, анын жетөө кыргыз-тажик чек арасында катталган. Бул тууралуу Мамлекеттик чек ара кызматынын төрагасы Уларбек Шаршеев басма сөз жыйынында билдирди:

Уларбек Шаршеев.
Уларбек Шаршеев.

- Тажикстан менен болуп аткан окуялардын баары көбүнчө чек аралардын такталбагандыгынан. Жаңжалдардын негизги себептери жер, суу жана жайыт талаш болуп жатат. Дагы бир себеп - бул чек арага жакын аймактарда элдин өтө тыгыз жайгашканы. 970 чакырымдын 519 чакырымы такталган, калганы тактала элек. Такталган жери көбүнчө тоолуу аймактар. Ал эми Баткен облусунун Баткен району жана Лейлек району такталбай жатат. “Ылдыйкы зона” деп коебуз. Ал жакта элдин да саны көп, такталбаган тилкелер да көп.

Эксперттер Борбор Азия өлкөлөрүнүн коопсуздук маселелерин Ооганстандагы кырдаал менен тыгыз байланышта карашат. Алар чек аралардын так эместигин да кооптуу жагдайлардын катарына кошуп жүрүшөт. Анын үстүнө быйыл 20-октябрда Ооганстанда парламенттик шайлоо өткөнү турат. Андан туура алты айдан кийин президенттик шайлоо болот. Мамлекеттик чек ара кызматынын төрагасы Уларбек Шаршеев буга байланыштуу чек аралардагы көзөмөл күчөй турганын белгиледи.

Бирок айрым эксперттер учурда Кыргызстандын чек аралары ар кандай экстремисттик жана террорчул топтордун коркунучтарына толук туруштук берерине ишенишпейт. Алардын бири, "Баткен согушунун республикалык жоокерлеринин кеңеши" коомдук бирикмесинин төрагасы Сатыбек Молдалиев кыргыз-тажик чек арасын тактоо жакын арада аякташы күмөн, ошондуктан, Кыргызстандын атайын кызматтары өлкөнүн чек арадан келчү коркунучтарына жетиштүү маани бериши зарыл деп эсептейт:

Сатыбек Молдалиев.
Сатыбек Молдалиев.

- Бүгүнкү күндө чек аралар жабдылды, аскерлерибиз даяр дегенден мен алысмын. Себеби 1999-2000-жылдары Кыргызстанга кирип келген жоочулар азыр да Кыргызстанда жана Тажикстанда жаңжал чыгарууга толугу менен даяр. Чек ара бар жерде сөзсүз түрдө ар кандай топтордун кызыкчылыгы бар болот.

Тажикстан менен чек ара тилкелерин тактоо иштери азыр кайсы баскычта экендиги тууралуу так маалымат жок. Кыргыз өкмөтү бул тууралуу расмий маалымат таратуудан карманып турат.

Кыргызстандын мурдагы вице-премьер-министри Абдрахман Маматалиев чек аралардын такталбай жатканына кыргыз өкмөтүнүн тез-тез алмашуусу себеп болуп жатканын айтып, комиссиянын ишин сынга алды:

Абдрахман Маматалиев.
Абдрахман Маматалиев.

- Эң негизги көйгөй - биздин өкмөткө караштуу делимитация боюнча комиссиянын иши жүрүшпөй жаткандыгы. Ушундай эле комиссия Тажикстандын өкмөтүнүн карамагында да бар. Аны премьер-министр жетектейт. Ушул экөө тил табышып иш алып бара албай жатат. 2014-2015-жылдары 60 чакырымдай тилкени жумушчу топ тактап жазган болчу. Андан тышкары 16 гектар жерди алмашуу боюнча алдын ала макулдашууга жеткен болчу. Ошондон бери иш бир метрге да жыла элек.

Болжолдуу маалыматтарга караганда азыр Кыргызстан менен Тажикстандын ортосунда 450 чакырымдан ашык аралык такталбай турат. Былтыр эки өлкөнүн чек арасында 17 чатак чыккан. Алардын айрымдары турмуштук чырдан башталып, чоң тирешүүгө айланган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кылмышка айыпталган кыргыздардын жүйөсү

Кылмышка айыпталган кыргыздардын жүйөсү
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:03 0:00

Келин пластикалык операциядан көз жумду

Келин пластикалык операциядан көз жумду
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:23 0:00

Нарын театры Өзбекстанга аттанды

Спектакль учурундагы көрүнүш.

Нарын музыкалык драма театрынын артисттери Өзбекстандын Ташкент шаарына жөнөп кетишти. Союз тараганы олку-солку иштеп калган бул аймактык театр ушул жылдан баштап чет жакка гастролдорго чыга баштады.

Мындай саамалыктан улам актерлор "ишибизге өзгөчө дымак менен карап калдык" дешсе, нарындык театр ышкыбоздору "спектаклге кызыгуубуз артып жатат" деп ыраазы болушту.

Нарын драма театрынын артисттери 16-17-октябрь күндөрү өзбек президенти Шавкат Мирзиёевдин катышуусунда Ташкент шаарындагы улуттук драма театрында өздөрүнүн “Маң” спектаклин коюшат.

Театр жетекчисинин орун басары Аида Кетирбаеванын айтымында, артисттер залкар жазуучу Чыңгыз Айтматовдун 90 жылдык мааракесинин алкагында коңшу өлкөдөн атайын чакыруу алган:

- Биздин чыгармачыл топтун Ташкентке барып келишине президенттин фондунан атайын 120 миң сом бөлүндү. Чакыруу менен баратышат. Артисттерден тышкары үн режиссер сыяктуу чыгармачыл топту кошкондо 25 киши баратат.

Ташкентте коюла турган бул спектакль ушул жылдын июнь айында Казакстанда өткөн эл аралык фестивалга катышып, ийгиликке жеткен. Аймактык театр койгон "Маң" спектакли КМШ жана Европа өлкөлөрүнүн 14 театры катышкан сынакта калыстардын өзгөчө баасына татып, алдыда өтө турган бир нече эл аралык сынактарга чакырылган.

Аталган театрдын актеру Канат Мамырканов союз тараганы театр чет өлкөгө гастролдомок тургай, чакан шаарда көрүүчү тарта албай калганын айтып, театрдын учурдагы ийгиликтерин кесипкөй жетекчинин иши катары баалады. Ошол эле убакта Мамырканов жакынкы күндөрү Нарын драма театры дүйнөлүк турнеге чыгууга аракеттенип жатканын айтты:

- Ташкенттен кийин Орусиянын шаарларын кыдыруу алдында турабыз. Татарстанга барабыз, андан сырткары Кабардиниянын Альчик деген шаарына, андан соң Москвага коёбуз. Кийинчерээк Лондонго да барууга аракет кылып атабыз. Анткени биздин бул спектаклибиз аябай жакшы чыкты. Бизге азыр кут конуп турат десек болот. Биздин театрдын жетекчиси, Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти Темирлан Сманбековдун, көркөм жетекчибиз, эмгек сиңирген ишмер Жалил Мидиновдун арты менен театрыбыз жанданды. Бизди көп жерлерди кыдырууга жол ачты десек болот. Эми дагы көп ийгиликтерди багындырабыз.

Адистер облустук театрлардын кайра жанданышы ириде режиссерго жана маданият үйүнүн материалдык базасына байланыштуу экенин айтышат.

Жаныш Кулманбетов.
Жаныш Кулманбетов.

- Нарын театрын мен өзгөчө белгилейт элем. Акыркы жыйырма жылдан ашык убакыттын ичинде бул театрдын акыбалы өтө оор болчу. Ал баарыбызга эле маалым. Бирок бир жылдын ичинде баркы көтөрүлүп, жаңы сапаттык бийиктикке чыгып жатканы кубандырат, - дейт Театр ишмерлер бирикмесинин жетекчиси Жаныш Кулмамбетов.

Театрда баш-аягы элүүдөн ашык артист эмгектенет. Бир жагынан маянын аздыгынан, экинчи жагынан кадр тартыштыгынан улам театрга ишке орношкон кесипкөй жаштар жокко эсе. Бирок ошентсе да театрдын жанданышынын шары менен элдин да театрга кызыгуусу ойгонгону байкалат.

Маселен, Нарын медициналык окуу жайынын студенти Нурайым Жыргалбекова театрга ишке киргени төрт ай болуптур. Ал учурда Ташкент шаарына спектаклде эпизоддук ролду аткарыш үчүн баратат.

- Аябай толкунданып атам, - дейт ал. - Мен Эдигейдин сүйгөнү Зарипанын ролун аткарам. Эдигей капаланып жаткан кезинде мен элес болуп келем. Мындайча айтканда алыстагы сүйгөнүн аткарып жатканыма сыймыктанам. Мен биринчи жолу роль жаратканымдан тышкары сыртка да биринчи жолу чыгып атам. Келечекте дүйнөлүк деңгээлдеги актриса болгум келет.

Эл аралык фестивалда мыкты деп табылган "Маң" спектаклин анын автору Султан Раев жана коюучу-режиссер Жалил Мидинов сахналаштырган.

“Маң” спектакли - Чыңгыз Айтматовдун "Кылым карытар бир күн" романынын негизинде жаралган татаал, философиялык чыгарма. Ал Астана шаарында өткөн VI Эл аралык SAMGAU театр фестивалында мыкты спектакль деп табылган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Президенттин жолу үчүн бузулган үйлөр

Президенттин жолу үчүн бузулган үйлөр
please wait

No media source currently available

0:00 0:14:39 0:00

Пахтага айдалган милиционерлер

Анжияндагы пахта талааларынын бири.

Өзбекстандагы дипломатиялык өкүлчүлүктөрдү кайтарган милиция кызматкерлери пахта талаасына күчтөп жөнөтүлгөнүн айтып чыгышты. Шавкат Мирзиёев башында турган өзбек өкмөтү бюджеттик кызматкерлерди ишке салууга каршы чара көрөбүз деп убада кылган эле.

Учурда Өзбекстандын аймактарында пахта жыйноо жараяны кызуу жүрүп жатат. Мурдагы президент Ислам Каримовдун тушундагыдай өспүрүмдөр кара жумушка салынбаса да, бюджеттен акча алган кызматкерлерди пахта терүүгө мажбурлаган көрүнүш дале уланып жатканы белгилүү болууда.

Маселен 10-октябрда Өзбекстандын Ички иштер министрлигинин Патрулдук кызмат жана коомдук тартипти сактоо башкы башкармалыгынын айрым кызматкерлери пахтага чыгууга аргасыз болуп жатышканын белгилешип, “Азаттыктын” өзбек кызматынын редакциясына атайын кат жолдошту. Алардын айтымында, дипломатиялык өкүлчүлүктөрдүн коопсуздугун сактоо милдети жүктөлгөн атайын батальондун кызматкерлери Ташкенттен анча алыс казармаларда түнөп, пахта терип жатышат.

- Бизге адилетсиз мамиле жасалып жатканын кимге айтарыбызды да билбейбиз. Жетекчиликке кайрылалы дегенбиз, бирок алар бизди укпай жатат. Пахтага жөнөтүштү, жеген-ичкенибизди өзүбүз төлөп жатабыз. Адам чыдап тура алгыс шарттарда жашап жатабыз. Аткаминерлер текшерип келип калышканда, аларга бизди пахтага чыгууга эч ким мажбурлабаганын айтып коюп жатышат, - деп айтылат милициянын тиешелүү батальонунун кызматкерлеринин кайрылуусунда.

Пахтага жөнөтүлгөн милиция кызматкерлери жаткан казарма.
Пахтага жөнөтүлгөн милиция кызматкерлери жаткан казарма.

“Азаттыкка” жөнөтүлгөн сүрөттөрдөн ээн каалган имараттын цементтелген полдорунда чар-жайыт коюлган матрастарды, кийимдер салынган чаар баштыктарды көрүүгө болот. Милиционерлер түндү дал ушундай жайда өткөрүп, күндүз пахта терип жатышканын, аларды талаага жөнөтүү буйругун ички иштер министри өзү бергенин белгилешет.

- Катардагы кызматкерлерге абдан начар мамиле жасалып жатат. Офицерлер каалаган учурда талаадан кетип, үйүнө бир күнгө барып келе алышат. Биз үйдү көрүп келели десек, “200 миң бер” дешет. Эгер жол кирени кошсок, 300 миң сумга чыгып кетет, - деп билдирди “Азаттыкка” аты-жөнүн ачыкка чыгарууну каалабаган батальон кызматкери.

Өзбекстандагы бир нече булак ырастагандай, учурда Ички иштер жана Коргоо министрликтеринин кызматкери Ташкент облусундагы Чиназ районунун Алмазар айылына караштуу пахта талааларында иштеп жатышат. Өзбекстандын Ички иштер министрлигинин жана Ташкенттеги бир катар чет өлкөлүк элчиликтердин өкүлдөрү бул маселе боюнча комментарий берүүдөн баш тартышты.

Мирзиёевдин өкмөтү пахта жарандарды мажбурлап чыгаруу көрүнүшүнө каршы күрөшүүнү убада кылган.
Мирзиёевдин өкмөтү пахта жарандарды мажбурлап чыгаруу көрүнүшүнө каршы күрөшүүнү убада кылган.

Шавкат Мирзиёев башында турган өзбек бийлигинин убадасына карабай, пахта талаасында ишке салынганын айткан мамлекеттик жана мамлекеттик эмес мекемелердин кызматкерлеринин кайрылуулары “Азаттыктын” өзбек кызматына дээрлик күн сайын келип жатат. 2-октябрда да Ички иштер министрлигинин академиясынын курсанттары арыз-муңуз айтышкан эле.

"Курсанттарды жарандык кийим менен пахта талаасына алып кетип жатышат. Мекен үчүн пахта жыйнаганга даярбыз. Бирок күндө 100 килограмм пахта терүү талабына нааразыбыз. Бир күндө мынча пахтаны жыйноо оңой эмес. Эң жаманы, норманы аткара албаган курсанттардан министрдин атына түшүндүрмө жаздырып жатышат. Пахтанын айынан окуу жайдан чыгаруу же ата-энелерибизди басынтуу адилеттикке жатабы”, - деп жазылат курсанттардын кайрылуусунда.

Быйыл май айында өзбек өкмөтү мамлекеттик мекемелерде иштегендерди, мугалимдерди, дарыгерлерди жана студенттерди көчө тазалоого же пахта терүүгө салууну азайтуу жөнүндө буйрук чыгарган. Ал документте Башкы прокуратурага жана Эмгек министрлигине мажбурлоо иштерин токтотуш үчүн тиешелүү чара көрүү да тапшырмасы да берилген.

Президент Шавкат Мирзиёев да былтыр күзүндө БУУнун Башкы ассамблеясынын жыйынында сүйлөгөндө Өзбекстанда жарандарды жапырт ишке салуу маселесине токтолгон.

Өзбекстан дүйнөдө пахта өндүрүү боюнча бешинчи орунда турат. Өлкөдө өстүрүлгөн пахтанын 60% Кытайга, Бангладешке, Түркияга жана Иранга экспорттолот. Өлкө пахта өстүрүүдөн жылына 1 миллиард доллардан ашуун киреше табат. Бул ички дүң өндүрүмүнүн төрттөн бирин түзөт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Баткен: Фергананын жаш футболчулары

Баткен: Фергананын жаш футболчулары
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:27 0:00

Орусия: жума күнкү текшерүү кайра башталды

Иллюстрациялык сүрөт.

Орусияда жума намаз учурунда полициянын текшерүүсү кайрадан башталды. Сентябрдын аягынан тартып бир нече шаарда ушундай рейддер болгону кабарланууда. Бирок полиция эмне себептен намазга жыгылгандардын, алардын ичинде мигранттардын тынчын алып жатканын түшүндүргөн эмес.

"Өткөн аптада 5-октябрда, Владивостокто жума намаз учурунда ОМОН мусулман борборун курчап, намаз окуганы келгендерди сүрөткө тартып, текшерди", – деп жазды Орусиянын муфтийлеринин бири Нафигулла Аширов "Фейсбуктагы" барагына.

Ал эми андан мурдараак Москвадан тартылган видеодон тартип сакчылары адамдарды текшерип эле тим болбой, кармап кетишкенин көрүүгө болот. Видеонун автору: "Биз жума намазга келгенбиз. Бирок алар метронун, мечиттин жанынан кармап жатышат. Бул жерде бир сааттан ашык отурабыз", - деп, баарынын документи жайында болгонуна карашпаганын кошумчалады.

Тартип сакчылары текшерүүгө дуушар болгондорду автобуста бир нече саат кармап, анан бөлүмгө алып барышкан. Эч кандай протокол түзүшкөн эмес, эч бир кагазга кол койдурушпаптыр. Сүрөткө тартып, манжа тагын алган соң эч нерсе болбогондой коё беришкен. Ошондо кармалгандардын бири, мигрант Рустам жүзүн көрсөтпөй сүйлөп берди.

- Мен аларга документимди бердим. Алар "маалыматтар базасынан текшеребиз" дешти. Мен мечитке, намазга кечигип жатканымды айтсам, "текшерип эле кое беребиз" дешти. Анан автобуска тыгып коюшту. Отуздай киши бар болчу.

Мечиттердин жанында мигранттар кармалды
please wait

No media source currently available

0:00 0:14:45 0:00

Юристтер мындай текшерүүлөр мигрант тууралуу маалымат алып, документинин аныктыгын тактоо максатында болуп жатканын белгилешет. Ал үчүн алынган манжа тагы атайын маалыматтар базасында салыштырылат. Бирок адвокат Рахман Агайгелдиев мындай капыс кармоо, текшерүү мыйзамсыз дейп эсептейт:

- Эгер ал адам шек туудурбаса же издөөдө болбосо, анда жөн гана жанына басып барып документин текшерүүгө, албетте, алардын укуктары жок. Ал эми аймактык бөлүмгө алып барышса, алар протокол түзүүгө милдеттүү болчу.

Жума күндөрү мечиттердин жанындагы удаама-удаа рейддер көп жылдан бери өткөрүлбөй калган эле. Алар эмне үчүн азыр жанданып жатканы боюнча түшүндүрмө бериле элек. Мындай текшерүүлөр дагы канча болору азырынча белгисиз.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргызстан Казакстандын тоок этине чектөө койду

Казакстандан тоок этин ташып кирүүгө Кыргызстан киргизген чектөөнү Казакстандын Айыл чарба министрлиги “мыйзамсыз” деп билдирди.

Импорттоого чектөө коюлган азыктардын тизмесинде үй жаныбарлары үчүн тоок этинен жасалган тоюттар, кошулмалар, тоок эти жана тирүү канаттуулар, инкубация жолу менен алынган жумурткалар бар.

Казакстандан тоок этин ташууга чектөө киришине Ветеринардык жана фитосанитардык коопсуздук боюнча инспекциянын коңшу өлкөдөгү тиешелүү тармакка жиберген катына өз убагында маалымат ала албаганы себеп болгон.

Мамлекеттик инспекция 4-октябрда жиберген катында «Казакстандын Кыргызстан менен чектешкен аймактарында куш тумоосу чыкты» деген маалыматты тактап берүүнү суранган. Жооп ала албаган мамлекеттик мекеме чектөө киргизүү тууралуу чечимди 8-октябрда кабыл алган. Жооп кат болсо Казакстандан 10-октябрда келген.

ЕАЭБ: аштыгын сата албаган дыйкан арбын

​ЕАЭБ: аштыгын сата албаган дыйкан арбын

Кыргызстан өз продукциясын Евразиялык экономикалык биримдиктин алкагында эмне үчүн эркин сата албай жатат? Кошуна Казакстанга жашылча-жемиш киргизүүгө эмне тоскоол болууда? Орусиядан помидор ташып келүүнүн зарылчылыгы эмнеде?

Бирок Ветеринардык жана фитосанитардык коопсуздук боюнча инспекция "бул катта так түшүндүрмө жок" деп, чектөөнү алып салуудан дагы эле карманып турат. Бул тууралуу мекеменин басма сөз катчысы Рахат Садырбекова билдирди:

- Казакстан расмий түрдө "бизде эч кандай куш тумоосу катталган эмес" деп билдирди. Бирок аларга "так түшүндүрмө бергиле" деп биздин инспекция кайра кайрылды. Бул коопсуздук маселесин эске алуу менен убактылуу гана киргизилген чектөө. Казакстан тактап жооп жиберсе, биз чектөөнү алып салабыз.

Казакстандын Айыл чарба министрлиги Кыргызстан киргизген чектөөнү "мыйзамсыз" деп баалады. Министрликтин сайтындагы маалыматка караганда Алматы облусунда акыркы он жылда куш тумоосу катталган эмес. Ал эми "Ньюкасл" аттуу ылаңга байланыштуу Түндүк-Казакстан облусунун Айыртау районундагы карантин ушул жылдын 19-сентябрында алынып салынган.

Ветеринардык жана фитосанитардык коопсуздук боюнча инспекциянын Чек ара көзөмөл башкармалыгынын башчысы Төлөнбек Рысалиев Казакстан Кыргызстанга буга чейин деле оңдуу жооп бербей келгенин айтып жатат:

Төлөнбек Рысалиев.
Төлөнбек Рысалиев.

- Биз Казакстанга көптөн бери эле каттарды жөнөтүп келебиз. Былтыр да "шарп боюнча ар кандай сөздөрдү угуп жатабыз, эпизоотикалык абалды тактап берип койгулачы" деп кат жөнөтсөк кайра жооп болгон эмес. Быйыл 24-августта дагы бир кат жиберсек, ага да жооп жок. "Буга да мейли" деп турсак, бизге дагы бир кайрылуу түшүп калды. Ошондон кийин эле 4-октябрда "бизге эки күндүн ичинде жооп бергилечи" деп өтүнүч жөнөткөнбүз.

Кыргызстандын Канаттууларды багуучулар ассоциациянын төрагасы Рустам Осмоналиев Казакстандагы куш оорулары боюнча маалыматты жакшылап текшербесе, өлкөдөгү ансыз деле оор абалда турган тоок фермаларына кедергиси тийерин эскертти:

Рустам Осмоналиев.
Рустам Осмоналиев.

- Кыргызстанда бул тармак өзү эле оор абалда турат. Анткени башка өлкөлөрдө мамлекеттик колдоо бар. Бизде болсо тоок фермаларына каржылоо жок. Эгер куш тумоосу жайылып кетсе, ишкерлерге кыйын болот. Себеби бизде ири фермалар ансыз деле аз эле калды. Мисалы, Орусияга окшогон ири мамлекеттерде куш тумоосу чыкса миллион тоокту жок кылып коюу чоң деле жоготуу эмес. Ал эми Улуттук статистика комитетинин маалыматында, Кыргызстанда болгону 1 миллион тоок бар.

Ветеринардык жана фитосанитардык коопсуздук боюнча инспекциянын маалыматында, 2018-жылы Кыргызстанга 56 миң тоннадай тоок этин импорттоого квота бөлүнгөн. Сегиз айдын ичинде орто эсеп менен 30 миң тонна тоок эти келсе, анын 18 миң тоннасы Орусияныкы. Ал эми Кытайдан тоок этин алууга 2016-жылы тыюу салынган.

Кыргыз жана казак өкмөттөрүнүн тоок этине байланышкан чырын фермер Манас Саматов ЕАЭБ өлкөлөрүнүн ортосундагы көнүмүш иш катары сыпаттады:

Манас Саматов.
Манас Саматов.

- Мындай окуя биринчи эле жолу болгон жок да. Орусияга жиберилген өндүрүмүбүз кайра кайтарылган учурлар бар. Казакстан тарап биздин товар жүгүртүүбүздү блоктоп, ар кандай шылтоо менен товар жүгүртүүгө чек коюп келе жатат жана мындан ары да ошондой боло берет.

Кыргызстандын Казакстанга койгон чектөөсү казак президенти Нурсултан Назарбаевдин мындан бир жыл мурун кыргыз-казак чек арасындагы кырдаал боюнча айткан сөзүнө тушташ болду. Назарбаев 5-октябрдагы казак элине телеканал аркылуу кайрылуусунда «Казакстан былтыр жолду жаап салганда кыргыз тарап ачык күрөшкөн, ал эми казак аткаминерлери өйдө жакты карап эле үн чыгарышпайт» деп сындаган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бурятиянын "каучук" кыздары

Бурятиянын "каучук" кыздары
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:04 0:00

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG