Линктер

ишемби, 20-июль, 2019 Бишкек убактысы 11:03

Борбор Азия

«Тажиктелеком» Интернетти толук көзөмөлгө алды

Иллюстрация.

Тажикстанда Интернет толук өкмөттүн колуна өттү. Тажикстанда мобилдик компаниялар менен интернет- провайдерлер эми трафикти бир гана өкмөттүк «Тажиктелеком» мекемесинен сатып ала алышат.

Мурда жергиликтүү провайдерлер Интернетти Кыргызстан, Өзбекстан жана Кытайдан алышчу. Эми буга тыюу салынды.

«Тажиктелеком» мамлекеттик компаниясынын жетекчилиги бул иштер өкмөттүн «Бирдиктүү коммутациялык байланыш борборун түзүү» тууралуу токтомунун негизинде жасалып жатканын айтышууда.

Тажикстанда чөнтөк телефон чукулап бараткандар.
Тажикстанда чөнтөк телефон чукулап бараткандар.

Тажик бийлиги мындай борборду түзүүнү эки жыл мурун чечкен. Анда мындай кадамдар улуттук коопсуздукту камсыздоого, терроризм жана экстремизм менен күрөшүүгө багытталганы айтылган.

Бирок мобилдик компаниялар менен интернет- провайдерлердин трафикти «Тажиктелекомдон» башка компаниялардан сатып алуусуна тыюу салынары жөнүндө ал кезде сөз болгон эмес.

Өкмөт борбордун курулушуна 50 миллион доллар сарптаган. Эми ал өкмөткө жана атайын кызматтарга өлкөдөгү бардык байланыш каражаттарын тескөөгө чексиз мүмкүнчүлүк берет.

Атайын кызматтар өз алдынча телефондогу сүйлөшүүлөрдү тыңдап, интернет булактарга чектөө киргизип, керек болсо жергиликтүү провайдерлерди жана колдонуучуларды өчүрүп сала алышат.

Тажикстандагы интернет-провайдерлердин өкүлдөрү бул кырдаал боюнча ой бөлүшүүдөн баш тартышты.

- Алар өкмөттүн бирдиктүү коммутациялык борбор түзүү тапшырмасын аткарып жатышат. Биз үстүдөн ишаарат болмоюнча бул жерде эч нерсе өзгөртө албайбыз, - дейт «Интернет саясаты боюнча жарандык демилге» коомдук фондунун жетекчиси Мухаммади Ибодуллоев.

Ал эми мобилдик компаниялардын жетекчилери мындай чектөөнүн мыйзамдуулугун текшерүүнү суранып, Башкы прокуратурага арыз менен кайрылышкан. Алар «Интернетке өкмөттүк монополия киргизилбеши керек» деген ойдо.

Иллюстрация.
Иллюстрация.

Ал эми Тажикстандын калкы Интернет акысы көтөрүлбөй, байланыш ылдамдыгы жогору болсо, аны ким сатаары маанилүү эмес деген ойлорун айтышкан.

Мобилдик жана интернет байланыштарга жалгыз ээлик кылган «Тажиктелеком» мамлекеттик компаниясынын иши кокустан токтоп калса, жалпы Тажикстанда байланыш жоголуп кетиши мүмкүн деп чочулагандар да бар.

«Чек арасыз кабарчылар» уюму мурда эле Тажикстанды басма сөз жана Интернет эркиндиги канааттандырарлык эмес «кызыл аймак» деп тааныган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Астана аткезчиликтин бетин ачтыбы?

Казакстандын Башкы прокуратурасы тараткан билдирүүдө "кармалган шектүүлөргө жооптуу кызмат адамдары жардам берип турган" деп айтылат.

Казакстандын Башкы прокуратурасы күч түзүмдөрү 15-16-февраль күндөрү өткөргөн масштабдуу операциянын чоо-жайын маалымдап, кармоо учурунда тартылган видеолорду таратты. Бажы аткезчилигине байланыштуу кармалган 30дан ашуун кишинин арасында кыргыз жарандары, анын ичинде Жогорку Кеңештин депутаты Дамирбек Асылбек уулу да бар экени тастыкталды.

Казакстандын Башкы прокуратурасы жарыялаган видеодо мекеменин расмий өкүлү Оксана Лоскутова бир нече чек ара өткөөлүндө түзүлгөн туруктуу аткезчилик жолдорунун бети ачылганын билдирди:

- Бүгүнкү күндө 35 шектүү киши кармалды. Арасында Кыргызстандын үч жараны, бажы органдарынын, чек ара кызматынын расмий өкүлдөрү, брокерлер, ортомчулар жана уюшкан кылмыштуу топтордун мүчөлөрү бар. Соттун санкциясы менен 33 киши камалды. Атайын операция узакка созулган оперативдүү иштерден кийин жүргүзүлдү. Казак-кытай чек арасындагы "Алтынкөл", "Калжат" жана "Хоргос" бажы посттору, казак-кыргыз чек арасындагы "Кара-Суу" жана "Кордай", Өзбекстан менен чек арадагы "Сарыагаш", "Казыкурт", "Атамекен" жана "Капланбет" участкаларында эл керектөөчү товарларды мыйзамсыз жол менен ташуу схемаларынын бети ачылды.

​Башкы прокуратуранын өкүлү контрабандалык товар Казакстанга Кытайдан түз эле же жасалма документтер, бажы системасындагы тымызын схемалардын жардамы менен Кыргызстан аркылуу киргизилип турганын белгиледи.

Кармалган шектүү адамдарга чек ара кызматындагы бажы органдарынын жооптуу кызматкерлери жардам берип жүргөн. Алар бажы төлөмдөрүн арзандатып, жүктү коштоону камсыз кылышчу. Андан ары товарлар Казакстан жана Орусиянын ири шаарларына жөнөтүлүп турган.

Лоскутованын айтымында, казак-өзбек чек арасында бажы кызматкерлери жүктү бажыдан өткөрүүнү тездетиш үчүн пара алып келишкен. Бардыгы болуп операциянын жүрүшүндө сегиз кылмыштуу топ жок кылынганы кабарланды. Учурда экономикалык аткезчилик, трансулуттук кылмыштуу топ түзүү, коррупция фактылары боюнча сотко чейинки тергөө иштери башталды.

Андан тышкары 76 жерде тинтүү жүргүзүлүп, чоң суммадагы акча конфискацияланган.

Атайын операция учурунда кармалган кыргызстандык жарандардын арасында Жогорку Кеңештеги "Кыргызстан" фракциясынан депутат Дамирбек Асылбек уулу да бар болуп чыкты.

Кыргызстан окуянын чоо-жайын сурап, коңшу өлкөгө нота жибергенден кийин 18-февралга караган түнү Казакстандын Тышкы иштер министрлиги ага жооп берип, депутат колго түшкөнүн ырастаган.

Умбеталиева: Астана менен Бишкек чек арада ачык-айкын бажы системасын түзүшү керек
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:17 0:00
Түз линк

Астанадагы Борбор Азияда демократияны өнүктүрүү фондунун жетекчиси Толгонай Умбеталиева коңшу эки өлкөнүн бийликтери канткенде чек арадагы аткезчилик менен коррупцияны ооздуктап, ачык-айкын система кура аларына токтолду.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Казакстанда көчөдөгү дааватка тыюу салынды

Алматы көчөлөрүндө Курман айтты майрамдоо учуру, 1-сентябрь, 2017-жыл

Дүйнөлүк басма сөзгө баяндама (12-19-февраль)

Eurasianet басылмасынын Казакстандагы талдоочусу Алмаз Куменов акыркы учурда өлкөдө радикалдык маанайдагы исламчыларга карата бир катар чектөөлөр киргизилип жатканын баяндайт. Узун сакал коюуга, мечиттен тышкаркы жайларда, үй, көчөлөрдө дааватка тыюу салынып, мектепке жоолук оронуп келүүгө уруксат берилбейт.

2017-жылдын этегинде кабыл алынган жаңы эрежелерге ылайык, казакстандык динчилдерге эми өз көз карашын бирөөгө таңуулаган талаш-тартыштарга да катышууга тыюу салынат. Актау шаарынан Алматыга көчүп барган Санат аттуу адамдын мисалында макалада өлкөдө жүрүп жаткан диний реформалар талданган.

Дин иштери боюнча министр Нурлан Ермекбаев радикалдык маанайдагы чакырыктарды жасап, узун сакал коюп, дамбал кийип жүргөндөргө айып салынарын эскертти. Биринчи жолу тартип бузгандарга полиция эскертүү берет. Эгер эскертүүгө карабай, ал адам башкалардын ишенимин кемсинтип, динге үгүттөгөн радикалдуу чакырыктарын жасай берсе адегенде 370 доллар, андан соң 740 доллар айыпка жыгылат.

Макаланын каарманы Санат мындай тыюу анын укугун бузуп жатканын, өзүнө диний эркиндик издеп эми Британия же Чехияга кетүүгө камынып жатканын айткан.

Казакстандагы изилдөөлөр атуулдардын 15 пайызы гана диний жөрөлгөлөрдү үзбөй аткарарын аныктаган. Айрым окумуштуулар экономиканы чыңдоо менен өлкөдө диний толеранттуулукту камсыз кылса болорун айтышкан.

Эрдогандын көзү жетпеген коркунуч

Foreign Policy аналитикалык журналы Түркиядагы чыныгы коркунуч күрттөр эмес, Сирия, Ирактан качкан "Ислам мамлекети" террордук тобунун согушкерлери экенин белгилейт.

Февралдын башында New York Times гезити Ирак менен Сириядан качкан миңдеген жоочулар Түркияда жашынганын кабарлаган. Түркиядагы кырдаалды курчуткан эки топ азыр өлкөдө тымызын иш алып барууда. Алардын бири - жергиликтүү уюшкан кылмышкерлер, экинчиси - кавказдыктар, кытайлык уйгурлар, ошондой эле Борбор Азиядан, Араб мамлекеттеринен, Европадан келип, "Ислам мамлекети" террордук тобуна кошулган жоочулар.

"Түркия мындан ары Ооганстан, Ливия, Сомали сыяктуу кан күйгөн өлкөлөргө согушкерлерди ташыган коридорго айланат. Ушундан улам өлкөнүн коопсуздугуна жооп берген кызматтар, саясатчылар жана биринчи кезекте Режеп Тайып Эрдогандын бийлиги "Ислам мамлекети" террордук тобунун коркунучун терең баамдашы абзел. Буга чейин Эрдоган өлкөдөгү жоочулардын уюшкан топторуна көз жумуп, аларды күрттөр менен күрөштө өз пайдасына колдонуп келген. Мындай саясаттын аягы өтө опурталдуу болот. Анткени Эрдоганды колдогон экстремисттер бир күнү анын күчтүү душманына айланып, саясий мейкиндигине сокку урат" деп жазышты Foreign Policy басылмасынын талдоочулары.

Оксфам кайрымдуулук уюмундагы чыр

Британиянын The Times гезити эл аралык ири кайрымдуулук уюмдардын бири катары таанымал "Оксфамдагы" моралдык кризистен улам уюмдун донорлору азайып жатканын кабарлады.

Британиянын эл аралык өнүгүү департаменти жыл сайын бул уюмга 32 миллион фунт стерлинг, Дүйнөлүк банк 3,5 миллион фунт стерлинг берип келген. Мындан тышкары ондогон бренддер уюмга донор эле.

Узаган жумада "Оксфамдын" 1270 донору уюмга акча салуудан баш тартты. Буга Гаитидеги жер титирөөдөн жабыркагандарга жардам бергени барган уюмдун кызматкерлери сойкулардын кызматын колдонгон факт себеп болду. Окуя ачыкка чыккандан кийин уюмдун директорунун орун басары Пенни Лоуренс кызматынан кетти.

"Британ өкмөтү ондогон жылдардан бери түптөп келген эл аралык деңгээлдеги уюмдун ишине бир ууч адамдын көлөкө түшүргөнү өтө жагымсыз көрүнүш", - дейт гезиттин аналитиги Филипп Коллинс. "Бирок уюм мындан ары жардам берүү ыкмасын өзгөртүп, фондго түшүп жаткан миллиондогон акчаны муктаждарга керексиз жууркан, төшөк алып коротпой, накталай которсо жакырларга пайдасы көбүрөөк тиймек" деп жазат автор.

Эски кийим сатып байыган жаштар

Economist журналы учурда Интернеттен эски кийимдерди сатуу бизнесине талдоо жасады. Depop аттуу онлайн-дүкөн тиркемеси азыр жаштар арасында абдан популярдуу болуп, Нью-Йорк, Торонто, Лондондун кыз-уландары кийбей калган кийимдерин саткан дүйнөдөгү эң ири "секонд-хэнд" дүкөнүнө айланды.

Уюлдук телефон аркылуу соода кылуу көрсөткүчү Британияда 2016-жылы 47 пайызга өскөн. Кытайда болсо социалдык медиа аркылуу эски кийимдерди, буюмдарды саткан базарда 60 миллиард юандык капитал айланууда.

Интернет соодасы салттуу дүкөндөрдөгү талапты өзгөртүп, эски модадагы кийимдерди жаңылаган мода стили пайда болду. Жаштар азыр мода бренддери чыгарган буюмдарга эмес, социалдык медиадагы атактуу блоггерлер сунуштаган кийимдерди эски болсо да сатып алып жатканын жазат Economist.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Чек арадагы соода жайлары сүрдүрүлөт

Чек арадагы соода жайлары сүрдүрүлөт
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:50 0:00

Рахмон өз сыйлыгын негиздеди

Тажик президенти Эмомали Рахмон.

Тажик президенти Эмомали Рахмон өзүнүн ысымы менен аталган жаңы мамлекеттик сыйлыкты негиздеди. Бул сыйлык өлкөдөгү демократиянын өнүгүшүнө салым кошкондорго да берилет.

Тажик президентинин жаңы мамлекеттик сыйлык тууралуу 2-февралдагы жарлыгы дээрлик эки жумадан кийин гана коомчулукка белгилүү болду. Жаңы сыйлык "Улут көсөмү - Эмомали Рахмон" деп аталат. Бул сыйлык "демократиянын өнүгүшүнө өзгөчө салым кошкон", "коомдогу тынчтык жана ынтымакты бекемдеген", "улуттар аралык достукту чыңдаган" тажик жарандарына жана чет өлкөлүктөргө да берилет.

Мындай чечим “Тынчтыктын жана биримдиктин негиздөөчүсү – Улуттун көсөмү жөнүндө” конституциялык мыйзамдын негизинде кабыл алынган. Ал мыйзамда "улут көсөмүнүн" өз сыйлыгы, ордени, музейи, китепканасы жана архиви болушу керектиги жазылган эле.

Президенттин буйругуна ылайык, "Улут көсөмү - Эмомали Рахмон" аттуу жаңы мамлекеттик сыйлыктын ээлерине ардактуу белги жана акча берилет. Айлана формасындагы ардактуу белгиге Эмомали Рахмондун элеси түшүрүлөт. Сүрөттүн айланасы алтын тилке менен кооздолот. Акчалай сыйлык 125 миң сомони же кеминде 14 миң долларга барабар.

Тажик президентинин коомчулук менен байланыш тармагындагы кеңешчиси Абдуджаббор Рахмонов мындай жарлыкка кол коюлганын ырастап, эмнегедир бул чечим парламенттин кароосуна коюларын "Азаттыктын" тажик кызматына айтты:

- Бул жарлык парламентте каралат. Ошондон кийин гана ал мыйзамдык күчкө ээ болот.

Тажикстанда президентти даңазалаган иш-чаралар байма-бай өтүп турат.
Тажикстанда президентти даңазалаган иш-чаралар байма-бай өтүп турат.

Тажик бийлиги адам укуктарынын бузулушу жана эркиндиктин чектелиши боюнча эл аралык уюмдардын кескин сынына кабылып келет. Бул өлкө дүйнөдөгү демократиянын абалына байкоо салган "Фридом Хаус" уюмунун баяндамаларында "эркин эмес өлкөлөрдүн" катарынан чыга элек.

Эки жыл мурда “Хьюман Райтс Уотч” уюму жана Норвегиянын Хельсинки комитети Тажикстанда укук коргоочулар, оппозициялык көз караштагы саясатчылар куугунтукталып жатканын белгилеп, өлкөдөгү адам укуктарынын абалы 20 жылдагы эң терең кризиске кептелди деп коңгуроо каккан. Тажик бийлиги эл аралык уюмдардын мындай дооматтарын четке кагып, өлкөдө саясий куугунтук жоктугун билдирип келет.

Кантсе да тажик лидеринин эми демократияга салым кошкондорго сыйлык берүү аракети коомчулукта кандай кабыл алынууда? "Азаттыктын" тажик кызматынын журналисти Абдулла Аширов ой бөлүштү:

- Өлкөнүн ичинде эксперттер же интернет колдонуучулар бул темага анчейин тийишпегенге аракет кылып жатышат. Бул боюнча оюн билдирген аз сандагы гана адам бар. Өлкөнүн сыртында болсо тажик диаспорасы же оппозициялык ишмерлердин пикирлери ар башка. Алардын айрымдары демократиялык көрсөткүчтөрү менен мактана албаган мамлекеттен демократия тармагында кандай сыйлык күтүүгө болот дешет. "Демократияны өнүктүрүү" - сыйлыктын бир гана критерийи. Бул сыйлык чет өлкөлүктөргө, керек болсо жарандыгы жок адамдарга да берилет экен. Андыктан келечекте бул сыйлык чет өлкөлүк сыйлуу конокторго да ыйгарылса керек.

Тажикстанда Эмомали Рахмондун сүрөтү акчага да түшүрүлмөй болгон.
Тажикстанда Эмомали Рахмондун сүрөтү акчага да түшүрүлмөй болгон.

Жаңы сыйлык тажик лидерин даңазалаган иш-аракеттердин бир гана бөлүгү. 2016-жылдын октябрь айында кабыл алынган “Тынчтыктын жана биримдиктин негиздөөчүсү – Улут көсөмү жөнүндө” мыйзамга ылайык, Эмомали Рахмон "эгемен Тажикстандын негиздөөчүсү" деген жаңы наамга да ээ болгон.

Мыйзамда мамлекеттик деңгээлдеги майрамдык иш-чараларда, өкмөттүн жана парламенттин жыйындарында “Улут көсөмү” үчүн бардык байланыш каражаттары менен камсыздалган өзгөчө орун даярдалышы керек деген жобо бар.

2017-жылдан тарта Тажикстанда болочоктогу мамлекеттик кызматкерлер жана дипломаттар президент Эмомали Рахмон тууралуу сабакты окумай болушкан. Андан бир аз мурда Тажикстандын Улуттук банкы Рахмондун сүрөтү түшүрүлгөн 1000 сомони номиналында акча чыгарууну чечкен.

2016-жылы тажик парламенти 16-ноябрды Президенттин күнү катары жылнаамага киргизген. Мындан тышкары тажик президентин мазактагандар беш жылга чейин камакка алынып же ири өлчөмдөгү айыпка жыгыла турган болгон.

65 жаштагы Рахмон 90-жылдардын башында жарандык согушту башынан кечирген Тажикстанды дээрлик 26 жылдан бери башкарып келет. Азыр анын тун уулу Рустами бир жылдан бери башкалаа Дүйшөмбү шаарын башкарып жатса, кызы Озода президенттин аткаруучу аппаратынын жетектейт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мигрант өмүрүнө ким кам көрөт?

Мигрант өмүрүнө ким кам көрөт?
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:37 0:00

Бокаш: Казакстанда Интернетке пикир жазгандар азайды

Галым Бокаш.

Кыргызстанда "маалымат мейкиндигине үзгүлтүксүз мониторинг жүргүзүш үчүн мамлекеттик орган керек" деген демилге көтөрүлдү. Демилгечилер мында Казакстанды мисал келтирип жатышат.

Интернетти көзөмөлдөөчү мыйзам жаңы эле күчүнө кирген Казакстанда ал сөз эркиндигинин абалына кандай таасир этти? Бул суроого "Азаттыктын" казак кызматынын веб-редактору Галым Бокаш жооп берди.

"Азаттык": Галым мырза, Казакстанда Интернетти, социалдык түйүндөрдү көзөмөлдөгөн мыйзам ишке киргенден бери сөз эркиндигинин абалы кандай?

Галым Бокаш: Маалымат жана коммуникация мыйзамына өзгөртүү киргизүү маселеси өткөн жылдан бери көтөрүлүп, быйыл 9-январдан тарта жаңы мыйзам күчүнө кирди.

Бирок азырынча бул мыйзамга байланыштуу көптөгөн маселелер так эмес. Мисалы, бул мыйзам боюнча, интернет колдонуучулар форумдарда жашыруун ат менен пикир калтыра албайт. Мыйзамга ылайык, маалыматтык сайттар окурмандары менен расмий келишим түзүп, алардын ким экенин аныктоого тийиш. Ошондон кийин гана окурман форумга пикир жаза алат.

Бул албетте, веб-сайттар үчүн ыңгайсыз. Ошондуктан жергиликтүү маалымат сайттары келечекте кандайдыр маселе жаралбашы үчүн форумдарын жаап салууда.

"Азаттык": Бул мыйзам "Азаттыктын" казак кызматынын веб-сайтына кандай таасир тийгизип жатат? Сиздердин сайтка кирип, макалаларга пикир калтыргандар азайдыбы?

Бийликтин бул саясаты - интернет колдонуучулардын ой-пикирин эркин айтуусуна бөгөт коюу. Ушинтип баа берсек болот.

Галым Бокаш: Чынын айтканда, азырынча бул мыйзам мамлекеттик маалымат каражаттарына расмий жарыялана элек.

Ошондуктан биз угарман-окурмандарыбыздын пикир калтыруу укугун чектей элекпиз.

Ушундай эле себеп менен көптөгөн маалымат сайттары окурмандарынын форумга пикир калтыруусун чектеген жок. "Бизге бийлик жакшылап түшүндүрсүн: окурмандар менен келишим кандай шартта түзүлөт, нормалары жана башка жолдору кандай, ошондон кийин гана биз чектейбиз" деп жатышат. Ушундан улам биз да бир нече жолу өзүбүздүн юристтер менен кеңешип, азырынча эч нерсе өзгөрткөн жокпуз.

Бийликтин бул саясаты - интернет колдонуучулардын ой-пикирин эркин айтышына бөгөт коюу. Ушинтип баа берсек болот.

Буга чейин "жарандардын телефондук сүйлөшүүлөрү толугу менен тыңшалып, жазылып, беш жылга чейин сакталат" деп бийлик ачык айткан. Бирок телефонду тыңшоо башка, Интернетти көзөмөлдөө башка да. Бийликтин "бардык интернет колдонуучулар социалдык түйүндөрдө, форумдарда өз аты менен гана пикир жазууга тийиш" деген талабы -казакстандыктардын сөз эркиндигин чектөө аракети.

Cөз эркиндигин сынаган талаштуу мыйзам

Cөз эркиндигин сынаган талаштуу мыйзам

Жогорку Кеңеш депутаттарынын чет өлкөдөн каржыланган маалымат каражаттарынын ишмердигин чектеген мыйзам долбоорун парламент биринчи окууда колдоп берди.

"Азаттык": Интернетти көзөмөлдөөчү мыйзам ишке киргенден бери "Фейсбук", "Инстаграм", "Телеграмм" сыяктуу жана башка социалдык түйүндөрдөгү абал кайсы жагына өзгөрдү?

Галым Бокаш: Азырынча өзгөрүү жок. Адамдар мурдагыдай эркин жаза албай, сактанып калышты. Мурда деле социалдык түйүндөрдө жазган пикирлери үчүн "диний кастык жаратты" деп же башка себептер менен бир канча киши айыпталып, соттолгон. Кылмыш иши козголгондору да бар.

Эми мыйзам күчүнө киргенден кийин ой-пикирлерин мурункудай эле ачык жазгандар бар, бирок алар аз санда.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Москва: орус депутаты мигранттарга жан тартты

Илья Яшин

Орусияда эмгек акысын ала албай арызданган эмгек мигранттары көбөйдү. Өткөн жумада Москвада бир топ мигранттар эмгек акысына, иш шарттарына нааразылык билдирип чыгышкан.

Арзыкан Москвада тапканына ээ болбой ыза болуп жүрөт. Күнүнө 12 сааттан кафе-ресторандарда тамак-аш ташып, чуркап иштегенине карабай, жатакана үчүн төлөгөнгө акчасы жок кыйналып турат.

- Москвага төрт жыл мурда үч жашар кызымды апама таштап келгем. Ашпозчу да, сатуучу да болдум. Былтыр октябрда «F5» компаниясы аркылуу отелге официант болуп ишке киргем. Азыр айлыгыбызды бербей кыйнап жатышат. Эл февралдын айлыгын алып жатса, биз урушуп жүрүп декабрдын айлыгын араң алдык. Бул жерде батирге акчаң жок болсо, кышында деле көчөгө чыгарып коюшат.

Акысын алдырган мигранттар арбыды

Акысын алдырган мигранттар арбыды

Орусияда иштеген кыргызстандык мигранттарга жумуш берүүчүлөрдөн айлык акысын алуу чоң көйгөйгө айланууда.

Арзыкан ишке аутсорсинг компаниясы аркылуу жалданып барат. Иш шартына нааразы болгондуктан кышында башка жумуш издеп кетүүгө аргасыз.

- Эки күн иштесек, беш күн отуруп калабыз. Кетип калгым келет, анда айлыгыңдан кур каласың. Өткөндө барсам «тамак ичипсиң, идиш-аяк сындырыпсың» деп ар нерсени айтты. "Андай болгон эмес" деп урушуп отуруп, декабрдын эки жумасы үчүн араң төлөп беришти. Жаныңды сууруп иштетип, саатына 120 рубль төлөйт. Башка жумуш караштырайын дейм, бирок кышында кайда барам? Эки-үч күндөн кийин батирге төлөшүм керек. Ушунчалык кыйналдым.

Миллиондогон мигранттар бакыт издеп келген Москвада Арзыкандай азап тарткандар четтен табылат. Өткөн жумада ага окшоп күндөп-түндөп кар күрөп, бирок эмгек акысын албай калган элүүгө жакын мигрант иш таштаган.

Красносельский районунун «Жилищник» өкмөттүк мекемесинде иштеген короо шыпыргычтарга азыр Москва шаардык кеңешинин депутаты Илья Яшин жардам берүүгө аракет кылууда.

- Элүүдөй киши келди. Паспортторун караган жокмун. Арасында кыргыздар, тажиктер, өзбектер, орусиялыктар да бар. Ким болсо да эмгек акысы убагында төлөнүп, иш шарттары жакшырышы керек. Биз дароо алардын жетекчилигин чакырдык. Айлыктарын, түнү менен иштегени үчүн кошумча акысын төлөп берүүгө убада беришти. Жатаканасы бекер берилет экен. Бирок ар нерсени шылтоо кылып, акчасын кармап калышат экен. Бул биздин көзөмөлдө. Алардын мыйзамдуу укуктары сакталышы, мындай окуя кайталанбашы үчүн атайын комиссия түзөбүз.

Илья Яшиндин мигранттар менен жолугушуусу.

Короо тазалагычтар дем алышсыз оор шарттарда иштегенине, жетекчилик ооруп калгандарды "жумуштан кетирем" деп коркутуп жатканына арызданган. Интернетте таркаган видеодо мигранттар «бул кулчулук», «биз мал эмеспиз» дегенин көрүүгө болот.

Башкы көйгөй эмгек келишиминин жоктугунда. Эмгек келишими - бул расмий документ, аны менен акча доолаганга болот. Биз жарандар менен жолуккан сайын ушуну айтабыз. Бирок көбү эч кандай кагазы жок эле ишке кире берет.

Мамлекеттик миграция кызматынын Москвадагы өкүлчүлүгүнүн адиси Доорбек Абдразаков мигранттардын айлык маселеси башкы көйгөй экенин айтты.

- Жаңы жылдан бери эки чоң топ жарандарга айлыгын өндүрүп бердик. «ВТС-Инженеринг» деген компания боюнча 22 киши кайрылган, алардын 2 миллион рублин алып бердик. Мен өзүм жүрдүм. Андан кийин «Юникар» деген компаниядан 30дай айдоочу келди, жетекчилиги менен сүйлөшүп, ушул жумада 1,5 миллион рубль бергенге убада беришти. Булардын арасында жумушка өздөрү киргендер, аутсорсинг аркылуу киргендер бар. Арызданып кайрылгандардын 50 пайыздайын алып берип жатабыз. Башкы кыйынчылык - эмгек келишиминин жоктугунда. Эмгек келишими - бул расмий документ, аны менен акча доолаганга болот. Биз жарандар менен жолуккан сайын ушуну айтабыз. Бирок көбү эч кандай кагазы жок эле ишке кире берет.

Былтыр Орусияда эки миңдей кыргызстандык мигрант эмгек акысын ала албай, миграция өкүлчүлүгүнө кайрылган. Жумуш берүүчүлөр төлөбөгөн маяналардын көлөмү 91 миллион рублдан ашкан. Кыргызстандын Миграция кызматы мигранттарга анын 42 миллион рублин өндүрүп берүүгө жетишкен.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Депозиттерди кайтара албаган тажик банктары

Президент Эмомали Рахмондун сүрөтү түшүрүлгөн 1000 сомони.

Тажикстандагы эки ири банк эки жылдан бери кардарларынын акчаcын толук кайтара албай жатат. Алар банкрот деп расмий таанылган эмес, бирок күнүнө ар бир адамга 200 сомони гана чыгарып берүүдө. Мамлекеттин каржылык жардамы да абалды жеңилдеткен жок.

200 сомони же кыргыз акчасына 1500 сом алыш үчүн Тажиксодиротбанктын ​жүздөгөн кардары күн сайын анын эшигин каккылайт. Алар 2016-жылга чейин банкка салган акчаcын ушинтип майдалап алууда. Кардарлар сааттап кезек күтүп, бирок дайыма эле акчалуу кайтышпасын айтып даттанышат. Ошентсе да атын айтып, ачык сүйлөгөндөр жокко эсе. Айрымдары гана жүзүн көрсөтпөй маек курушту:

- Анткени ошол болбогон тыйындарды да ала албай калабызбы деп коркуп жатышат. Банктагылар толтура себеп табышат же мага оройлонгондой эле аларга да ошондой мамиле жасашат. "Сизге акча жок" деп эле кууп чыгышат.

Тажикстандагы банктардын биринин кардары
Тажикстандагы банктардын биринин кардары

- Мен пенсионермин. Жашым сексенде. Күн сайын келе берип кыйналдым. Эч нерсе айтпай жатышат. Банкрот болдук деп жарыялашкан жок. Бирок банкрот болгону көрүнүп эле турбайбы.

- Кечээ бул жерге эки жолу келдим. Автобекеттен бери жөө келгем. Кезекте тургандар да нааразы. Бир жагына барсак банкоматта акча жок экен. Башка жагындагы банкоматта да калбаптыр. Болгону эки жүз сомони алдым. Азыр келсем дагы акча жок.

Агроинвестбанкта да абал ушундай. Тажиксодиротбанк менен Агроинвестбанк Тажикстандагы система түзүүчү, башкача айтканда негизги банктардын бири. Экөө тең 2016-жылкы каржылык кризистен катуу жабыркаган. Алардын оор абалы өлкөдөгү бүтүндөй каржы системасына сокку урушу ыктымал. Бирок экөө тең өздөрүн банкрот деп расмий жарыялай элек.

Тажикстандын Улуттук банкы алар тобокелчиликтерди жакшылап иликтебей, активдерин туура эмес башкарган жана кредиттерди туура эмес берген деп эсептөөдө. Бийлик банктарды сактап калуу үчүн алардын капиталына 3 млрд сомониден (300 млн доллар) ашуун акча кошкон. Ошондон соң өткөн жылдын январында кардарларга алардын эсебиндеги акча төлөнө баштаган. ​Бирок мамлекеттик каражаттар деле кардарларга карыздан кутулууга толук жеткен жок.

Ушундан соң бийлик банктардын мүлктөрүн сатууну чечкен. Бул да абалдан чыгарбады. Анткени ага кардарлар да табылышы кыйын болууда. Ошентип күн сайын берилчү акча кескин азайтылды. Тажикстандын Улуттук банкынын төрагасы Жамшед Нурмахмадзода баары бир ошол мүлктөр ишке жарайт деген ойдо:

Жамшед Нурмахмадзода
Жамшед Нурмахмадзода

- Эки банк акча салган кардарларына 1,5 миллиарддай сомони карыз. Бирок банктарда аны төлөгөнгө мүмкүнчүлүк бар. Мүлктөрү турбайбы. Эгер аларды үч жыл мурда бааланган баасында эмес, азыркы баа менен сатышса карыздарынан кутула алат.

Бийлик азыр Тажиксодиротбанк менен Агроинвестбанкка тышкы башкаруу киргизип, банкроттук жараянды баштоону талкуулап жатат. Учурда каржы министри, Улуттук банктын төрагасы баш болгон атайын топ түзүлгөн. Бирок айрым адистер тышкы башкаруу, активдерди сатуу же реструктуризация кырдаалдан чыгарбайт, мамлекет дагы акча бөлүшү керек деп эсептешет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Орусия мас сотторду жазалоого тыюу салды

Орусия мас сотторду жазалоого тыюу салды
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:56 0:00

Өзбек адабиятчылары Мухаммед Салихке болушту

Мухаммад Салих жубайы Айдын жана неберелери менен. Үй-бүлөлүк архивден алынган сүрөт.

Өзбекстандагы белгилүү акын-жазуучулар Мухаммад Салихти мекенине кайтарууга жардам берүүнү өтүнүп, өлкөнүн президентине кайрылышты. Акын, саясатчы Мухаммад Салих 1993-жылы Өзбекстандан чыгып кеткен. Ал Каримовдун негизги саясий оппоненти болуп эсептелчү.

Мухаммад Салих - Өзбекстан Жазуучулар бирикмесинин мурдагы биринчи катчысы, экс-депутат, “Эрк” демократиялык партиясынын лидери. 1991-жылкы президенттик шайлоодо Ислам Каримовдун жалгыз атаандашы болгон. Жыйынтыгында 33% добуш алганы адегенде мамлекеттик радиодон айтылган, бирок расмий түрдө 12,7% добуш алганы жарыяланган. Кийинки бир топ шайлоолордо маркум президент Каримовдун бир да атаандашы мынчалык жыйынтык көрсөтө алган эмес. Салих ошондон бери Каримовдун башкы саясий атаандашы катары эсептелип жүргөн.

1993-жылы “чыккынчылык кылды” деген айып менен кармалып, эл аралык коомчулуктун басымы менен бошотулган. Ошондон кийин өлкөсүнөн чыгып кетип, азыркыга чейин Түркияда жашайт.

1999-жылы "Ташкенттеги жардырууларды уюштурган" деген айып менен да сыртынан узак жылга түрмөгө кесилген. Бир нече жолу өмүрүнө кол салуу болгонун билдирип жүрөт. Өзбекстанда иниси, журналист Мухаммад Бекжан да саясий негизде камакка алынган. 18 жылдык өмүрүн абакта өткөрүп, Мирзиёев бийликке келгенден кийин боштондукка чыккан.

Мухаммад Салихтин көптөгөн чыгармалары орус, англис, түрк жана башка тилдерге которулган. Чет өлкөлүк башка акындардын ырларын Салих өзбекчеге которгон.

Ырайым күткөн кайрылуу

Шавкат Мирзиёев.
Шавкат Мирзиёев.

Өзбекстандагы адабий чөйрө анын чыгармачылыгына өзгөчө басым жасап жаткан чагы. 9-февралда Интернеттеги "Facebook" социалдык сайтына жарыяланган катта:

“Сиздин кезектеги тарыхый маанилүү чечимиңиз 25 жылдан бери мекенинен алыс жашаган акын Мухаммад Салихке байланыштуу болушун абдан каалайт элек. Мурунку түзүмдүн учурунда жүргүзүлгөн туура эмес үгүттөн улам коомчулукта Мухаммад Салихке карата коркунуч пайда болгон. Бирок чыгармачыл интеллигенция өкүлдөрү аны баары бир улуу акын катары эстешет. Мухаммад Салих адегенде акын, анан саясатчы” деп жазылган. Кайрылууга белгилүү адабият ишмерлери жана башкалар, жалпысынан 300дөн ашуун адамдын колу коюлган.

Авторлору кайрылуунун электрондук варианты 23-январда президенттин виртуалдуу кабылдамасына жөнөтүлгөнүн, дарегине жеткени тууралуу расмий жооп алынганын билдиришти.

Мухаммад Салихти Өзбекстанга кайтаруу эмне үчүн маанилүү?

Ушул суроо менен “Азаттыктын” өзбек кызматы катка кол койгондордун айрымдарына кайрылды. Жашы жүзгө чамалаган, бир кезде өзү да сталиндик репрессиянын курмандыгы болгон жазуучу Шукурулло мындай деди:

- Мухаммад Салих эч бир алкакка салынбаган, бир калыпта турмуш кечирүүнү каалабаган адам болчу. Мен аны жаңычылдыкка умтулган, өзүнчө жол күткөн, оригиналдуу акын катары тааныгам. Ал элдин тагдырына кайдыгер болгон эмес. Мамлекет менен кандай маселе болгонун билбейм. Аны күнөөкөр кылып болбойт, эч бир күнөөсү жок. Кайтып келгенинин эмнеси жаман?

Ал эми Өзбекстан Жазуучулар бирикмесинин мурдагы төрагасы, Эл акыны Жамол Камол президенттен оң жооп болоруна ишенет:

- Мен Мухаммад Салихтин кайтып келишин абдан каалайм. Эмне үчүн? Ал өлкөсүнө, элине дос инсан. Биздин мамлекетке, элибизге анын эч коркунучу жок. Ислам Каримовго, анын өкмөтүнө балким коркунуч жаратышы мүмкүн эле. Бирок Шавкат Мирзиёевдин өкмөтүнө пайдасы гана тиет. Эгер бийлик Мухаммад Салихтин Өзбекстанга кайтышына уруксат берсе эл аралык коомчулукта өлкөнүн кадыр-баркы куп гана көтөрүлөт.

Адабият таануучу, профессор Казакбай Юлдаш да кайрылууга кол койгон себебин чечмеледи:

- Ал жашы жетимишке чукулдап калган киши. Бардык нерсеге салкын көз менен караган, карапайым адам катары кайтып келсе, эмнеси жаман? Бир адилет чечим чыгып калабы деген ойдо турабыз. Эгер мунун юридикалык жагы, башкалары туура келсе эмнеге кайтпашы керек? "Жашы бир топко барып калган адам бир кезде башкача ойлонгону үчүн эмнеге алигиче сарсанаа тартып жүрүшү керек?” деген ой, жакшы ниет менен ошол катты жазгандардын пикирине кошулдум.

Адабиятчылардын өтүнүчү аткарылабы?

Бирок жагдай азыр да адабиятчылар ойлогондой жеңил эмес. Анын үстүнө Салих өзүн алар ойлогондой алдан-күчтөн тайган, баштапкы максатынан кайткан адам катары эсептебейт. Ушундан улам мекенине кайтууга тоскоолдук жараткандар бар деген ойдо:

- Улуттук коопсуздук кызматы Мухаммад Салихтин мекенине кайтып келишинен аябай коркуп атат. Анткени "биз кайтып бара турган болсок, узак жылдар бою элге каршы кылмыш кылгандар абакка отургузулат" деп дайыма ачык айтып келем. Биз бул үчүн күрөшөбүз. "Сөзсүз люстрация аракети башталат" деп айткам. Ошон үчүн да Мухаммад Салихтин кайтып келбеши үчүн алар бир тоскоол кылышы керек, – деген эле “Азаттык” менен октябрда болгон маегинде.

Мирзиёев президенттик бийликти жаңы колго алып, жаңы демилгелер менен чыга баштаганын Салих колдоп, 2017-жылдын мартында атайын билдирүү жасаган. Ушул эле жылы августта ал президенттин виртуалдуу кабылдамасына кайрылып, өзүн саясий жана укуктук жактан актоону өтүнгөн.

Андан көп өтпөй эле атайын кызмат журналист Бобомурад Абдуллаевге козголгон кылмыш ишинин алкагында Салихти да “конституциялык түзүлүшкө шек келтирди” деп айыптап чыккан. Муну Салих башкы чекист Рустам Иноятов уюштурган кутум деп баалаган. Жогоруда ушул ишти айтып жатат.

Улуттук коопсуздук кызматынын көптөн берки төрагасы, Өзбекстандагы бирден бир таасирдүү адам катары эсептелген Рустам Иноятов болсо быйыл январдын аягында кызматынан алынганы белгилүү.

Азырынча президент Мирзиёевдин администрациясы кайрылууга бир жаңсыл жооп бере элек.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Терроризмге шектелген Акиловдун соту башталды

Стокгольмдогу терактка шектелген Рахмат Акилов (сүрөттү швед прокуратурасы берген)

Швециядан башпаанек сураган 39 жаштагы өзбекстандык жаран былтыр апрель айында Стокгольмдо террордук чабуул койгон деп айыпталууда. Анын соту шейшембиде башталды. Швециянын тарыхындагы эң кандуу кол салууда беш киши каза таап, 15тей адам жарадар болгон.

Былтыр 7-апрелде Рахмат Акилов жүк ташыган машинени уурдап айдай качып, Cтокгольмдун чоң көчөсүндө жүргөндөрдү тебелеткен. Бул Швециянын тарыхындагы эң кандуу чабуулда беш киши каза таап, 15тей адам жарадар болгон.

Өзбекстандан барган 39 жаштагы мыйзамсыз мигрантка “терроризм жана терроризм аракети” деген беренелер боюнча айып тагылды. Сот өкүмү июнь айында чыгат. Ага чейин швед бийликтери Акиловго карасантайлык менен бүлгүн салууга эмне түрткү бергенин териштирет.

20-февралда сотто айыпталуучуга сөз берилет.

10 айга чукул созулган иликтөө тогуз миң барактан турат. Анда Рахмат Акиловдун чабуулга чейин, анын маалында жана андан кийинки бардык кыймыл аракети майда-чүйдөсүнө чейин сүрөттөлгөн.

Швециянын атайын кызматтарынын маалыматына караганда өзбекстандык жаран чабуулга жалгыз даярданган эмес. Тергөөнүн версиясы боюнча Акилов кандуу чабуулга тиешеси бар бир нече киши менен байланышта болгон. Алардын бирөө гана Швецияда, калганы чет өлкөлөрдө болгон. Бирок алардын аты-жөнү тергөөдө айтылбайт.

Рахмат Акилов Стокгольмдо кол салууга чейин, 7.04.2017
Рахмат Акилов Стокгольмдо кол салууга чейин, 7.04.2017

Швециянын Коопсуздук кызматынын башчысы Йохан Олссон алардын тек-жайын аныктоо кыйын экенин мойнуна алат. ​"Бирок биздин колдогу маалыматка таянып, алардын ким, кайда экенин тактай албай жатабыз” - дейт швед бийлигинин өкүлү.

Акилов такай кат-кабар алышып тургандар
Акилов такай кат-кабар алышып тургандар

Швед полициясы Акиловдун мобилдик телефонундагы Zello жана Telegкam тиркемелерин карап отуруп, анын “террордук чабуулга тиешеси” бар делген адамдар менен такай байланышта болгон деген тыянак чыгарган.

Акиловдун "Ислам мамлекети" террордук тобунун мүчөлөрү деп шектелгендер менен жазышкан каты
Акиловдун "Ислам мамлекети" террордук тобунун мүчөлөрү деп шектелгендер менен жазышкан каты

Акилов "Абу Умарга" теракттан кийин сүрөт жиберүүгө үлгүргөн. Тергөөчүлөр Абу Умар же Абу Умар Тагутшикан (Таджикский) деген ат менен жүргөн киши 26 жаштагы Фархад Хасанов болушу мүмкүн деп боолголошот. Акилов аны менен 2015-жылдан тарта байланышта болгон, алар тажик тилинде жазышкан.

“10 кишини өлтүрдүм, дагы бир нечеси жарадар. Кийим-кечем өрттөндү” – деп Акилов кол салуудан кийин дароо Zello аркылуу “жетекчисине” кат жиберген. Ал маалда полиция кол салуудан канча киши өлгөнүн так айта элек болчу.

Акиловдун "Ислам мамлекети" террордук тобунун мүчөлөрү деп шектелгендер менен жазышкан каты
Акиловдун "Ислам мамлекети" террордук тобунун мүчөлөрү деп шектелгендер менен жазышкан каты

“Ислам мамлекети” террордук тобу 7-апрелдеги чабуулду мойнуна алган эмес.

Швецияда тергөө абагында отурган Акилов күнөөсү далилденсе өмүр бою эркинен ажыратылышы мүмкүн. Курулушта иштеген өзбек мигрант Стокгольмдогу чабуулдан бир нече саат өткөн соң кармалган. Кийинки күнү күнөөсүн мойнуна алганын швед полициясы билдирген.

Адвокат Йохан Эриксон Акилов “террордук чабуул койгонун мойнуна аларын” жана “жазага тартыларын”, өмүр бою эркинен ажыратылбаса, Швециядан чыгарыларын билерин айтты. Ошондой эле ал чабуулдан өзү аман калам деп ойлогон эмес экен.

Акилов Стокгольмдун чеке белиндеги жашыруун мечитке барып жүргөн. Аны тааныган мекендештеринин бири аты-жөнүн жашырып, үнүн өзгөртүп “Азаттык” радиосунун суроолоруна жооп берүүгө макул болду.

"Мен ал күнү Стокгольмдун сыртында өзбекстандык жигиттер менен иштеп жаткам. Биз курулушта иштечүбүз. Шаардагы метро жана поезддер токтоп, адамдар жөө жөнөштү. Ага улай эле шаарда террордук чабуул болгонун билдик. Анан дароо эле менин көз алдыма эмнегедир Рахмат Акиловдун элеси тартылды. Мен анын радикалдык идеяларын билчүмүн, бир нече жолу талашып тартышканбыз. Алтургай мени азгырууга аракеттенген. Ал өзү кайда баратканын аңдачу эмес..."

Улуту тажик Акилов Швецияга 2014-жылы саясий башпаанек сурап барган. 2016-жылы швед бийлиги анын өтүнүчүн канааттандырган эмес. 2016-жылы 16-декабрда Швециянын миграция кызматы өз ыктыяры менен өлкөдөн чыгып кетүүгө ага төрт жума берген. Акилов кайда экенин билгизбей жашынгандан кийин миграция кызматы анын ишин полицияга өткөргөн.

"Азаттык" радиосунун тажик, өзбек кызматтары менен швед журналисттери жүргүзгөн иликтөөдө Рахмат Акилов “Ислам мамлекети” экстремисттик тобундагы тажик согушкерлери менен такай байланышта болгону аныкталган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Салимбай байбача" кимдин "тиреги"?

Социалдык тармактарга тараган видеонун скриншоту.

Социалдык тармактарда Кыргызстандагы таасирлүү адамдардын өзбекстандык белгилүү олигарх, кримтөбөл атыккан, "Салимбай байбача" деген ат менен белгилүү болгон Салимбай Абдувалиев менен жолугушуусу тартылган видео талкуу жаратты.

Тасмада "Абдувалиев Кыргызстандын тиреги, ал президент Сооронбай Жээнбековду колдойт" деген мазмундагы сөздөр айтылган.

Кыргызстанда "Салимбай байбача" тууралуу 2015-жылдагы парламенттик шайлоого катышып жаткан "Кыргызстан" партиясына байланыштуу сөз болгон.

2016-жылы Кыргызстандын атайын кызматы оппозициячыл саясатчы Эрнест Карыбековду "Салимбай Абдувалиевдин ишенимдүү адамдары аркылуу өзбек бийлиги менен кызматташкан" деген айып менен камакка алган.

Бир мүнөткө жетпеген чакан видеодон Салимбай Абдувалиевди өзбектердин улуттук чапанын, топусун кийген эки адам коштоп турганын көрүүгө болот. Анда Абдувалиев "Кыргызстан менен Өзбекстан өнүксүн" деген эле сөздөр менен чектелген. Жанындагылар болсо аны "Кыргызстандын тиреги" деп макташкан:

- Салимбай Кыргызбаевич биз менен. Биз буга сыймыктанабыз! Салимбай ака биздин тирегибиз. Салимбай ака тирүү кезинде кыргыздардын тиреги тирүү. Салимбай ака биздин президентибиз Сооронбай Жээнбековду колдойт!

Бул видео качан, кайда, кандай жагдайда тартылганы беймаалым. Социалдык тармактарда Салимбай Абдувалиевди жандап тургандардын бири ИИМдин мурунку кызматкери, полковник, Оштогу таанымал бизнесмен, экинчиси Жогорку Кеңештин мурунку депутаты экенин жазышты. "Азаттык" бул макала жазылып жаткан чакта аты аталган адамдар менен байланышып комментарий ала алган жок.

Видеону "Фейсбуктагы" баракчасына тараткандардын бири, жарандык активист Шайырбек Маматокторов тасмада Салимбай Абдувалиевдин "Кыргызстандын тиреги" деген мактап-жактаган сөздөр айтылганын сынга алды:

Шайырбек Маматокторов. Архивдик сүрөт.
Шайырбек Маматокторов. Архивдик сүрөт.

- Анын кримтөбөл экени Кыргызстанга, Өзбекстанга эле эмес, Бүтүндөй Орто Азияга маалым. Албетте эми расмий булактар аны ар түрдүүчө атап жатышат. Спорт чөйрөсүнөн, дагы башка дегендер да бар. Кеп анын кримчөйрөгө тиешеси бар-жогунда болгон жок. Мен бейрасмий персонага биздин жарандар - экс-депутат, башы көрүнгөн бизнесмен, ИИМдин мурдагы кызматкери барып, алардын улуттук кийимин кийип алып, "биздин таянар тообуз, биздин тирегибиз" деген маанидеги сөздөр болгонун сынга алдым. Ал жердеги эки кишини "жаман" же "биздин душмандар" деген жокмун. Анын үстүнө ошол видеодо Салимбай мырза саясий жактан ашыкча нерселерди айтпай, болгону эки өлкөнүн ортосунда достук болсун деп эле басып кетти. Ал эми биздин жарандар болсо аны "биздин планетардык деңгээлдеги тирегибиз" деп бир аз ашкере мактады. Эсиңиздерде да, соңку шайлоодо бийликтеги кайсы бир партия "ишенимдүү тирегиң" деген ураан менен үгүт өнөктүгүн да жүргүзбөдү беле.

Президенттин басма сөз катчысы Толгонай Стамалиева болсо бул окуя тууралуу мындай деди:

- Бул сөздөрдү бул видеодогулар кандай максатта айтканын комментарийлей албайбыз. Анткени президент Сооронбай Жээнбековдун бул жаран менен эч кандай байланышы жок.

Табышмактуу сүрөттүн каармандары

Салимбай Абдувалиев менен сүрөткө түшкөн адамдар. Сүрөт Балбак Түлөбаевдин "Facebook" баракчасынан алынды.
Салимбай Абдувалиев менен сүрөткө түшкөн адамдар. Сүрөт Балбак Түлөбаевдин "Facebook" баракчасынан алынды.

Сөз болуп жаткан видео менен кошо "Салимбай байбачанын" Кыргызстандагы таасирлүү адамдар, Жогорку Кеңештин азыркы депутаттары чогуу түшкөн сүрөттөр да жарыяланды. Алардын биринен "Кыргызстан" фракциясынын депутаттары Дамирбек Асылбек уулу менен Салайдин Айдаровду, "Аю" компаниясынын жетекчиси Шаршенбек Абдыкеримовду көрүүгө болот.

"Азаттык" Салайдин Айдаров менен байланышып, сүрөттүн жайын сурады. Ал Салимбай Абдувалиев менен мындан эки жыл мурун жолукканын "Азаттыкка" бышыктады:

Салайдин Айдаров.
Салайдин Айдаров.

- Ал спорт жагында жүргөн адам. Өзбекстандын Күрөш федерациясынын вице-президенти. Ал эч кандай криминал эмес. Спорт дүйнөсүндө жүргөн адам. Берки Шаршенбек Абдыкеримов болсо Кыргызстандын Улуттук Олимпиада комитетинин жетекчиси. Спорт жагынан жолугушкан адамдар. Болгону биздин бир сүрөтүбүз чыкты. Спорт боюнча жолугушууда тартылган. Эки-үч жыл мурун Өзбекстанда болгон. Жолугушуу илгери болгон. Видеого болсо биздин тиешебиз жок.

"Кыргызстан" фракциясынын депутаты Дамирбек Асылбек уулу Салимбай Абдувалиев менен спорт чөйрөсүндө тааныш экенин, жарыялаган сүрөт төрт жыл мурун тартылганын билдирди:

Дамирбек Асылбек уулу.
Дамирбек Асылбек уулу.

- 2014-жылы Ташкентте дүйнөлүк чемпионат өткөн. Ошондо түшкөн сүрөт. Мына, 27-февралда бизде Азиянын биринчилиги болот. Анда да Өзбекстандан, Казакстандан командалар келет. Мен өзүм Күрөш федерациянын вице-президентимин. Анан ошол сүрөттү тигил видеого кошуп чыгарып коюшуптур. Ал жакка жалгыз эле мен барган жокмун, 200 мамлекеттен барган. Ошол мамлекеттердин күрөш федерацияларынын жетекчилеринин баары болгон. Өзбекстан баарын тоскон. 27-февралда бизге келгенде биз да аларды тособуз. Федерациянын президенттери, спорт министрлери келет. Мен бул сүрөт каяктан келгенине өзүм таң калып жатам. Салимбай Абдувалиев спортко күйгөн киши. Спорт аркылуу эле таанышпыз. Биздин спортчулар мелдештерге барат. Федерациялар аркылуу биргелешкен иштерди өткөрөбүз. Биз спорт аркылуу гана таанышпыз.

Эмнеси болсо да Салимбай Абдувалиевдин кыргызстандык таасирлүү адамдар менен чогуу түшкөн соңку видеосу талкуу жаратты. Жогорку Кеңештеги КСДП фракциясынын депутаты Анвар Артыков төмөнкүчө пикирин билдирди:

Анвар Артыков.
Анвар Артыков.

- Салимбай Абдувалиев расмий булактарда Өзбекстандын ишкери катары айтылып жүрөт. Ал эми эл арасында болсо ар кандай сөз бар. Бирок "Цезардын аялы ар кандай шектенүүдөн оолак болушу керек" деген сөз бар го. Ошондуктан биздин саясатчылар ошондой шектенүүлөрдөн алыс жүргөнү эле жакшы го. Себеби ой-ниети жакшы болсо да адамдар ар кандай тыянак чыгарып алышы мүмкүн. Саясатчылар эл алдында жүргөн адам болгондон кийин ар бир баскан кадамына баа берип, ойлонуп басышы керек.

Салимбай Абдувалиевдин карааны...

Салимбай Абдувалиевдин аты 2015-жылы Кыргызстандагы парламенттик шайлоо маалында айтылган. Ошол маалда Интернетте Абдувалиевдин ишенимдүү адамы атыккан Шомурад Шофайзиевдин Кыргызстандагы өзбек диаспорасынын өкүлдөрү жана “Кыргызстан” партиясынын лидерлери менен Ысык-Көлдөгү жолугушуусу тууралуу видео тараган.

Анда жолугушуу көлдөгү пансионаттардын биринде 23-24-август күндөрү өткөнү, жолугушууну “Кыргызстан” партиясынын төрагасынын орун басары Шаршенбек Абдыкеримов уюштурганы маалым болгон. Көп өтпөй "Кыргызстандын" ошол кездеги лидери Канат Исаев партиялашы Шаршенбек Абдыкеримов өзбекстандык авторитет Салимбай Абдувалиев менен тааныш экенин ырастаган.

Мунун алдында “Азаттык” Абдыкеримовдун “Аю” фирмасы Ошто июнь коогасы боюнча айыпталып сыртынан өмүр бою эркинен ажыратылган Иномжан Абдурасуловдуку экени айтылган ишканаларды сатып алганын иликтеп чыккан эле. Андан кийин Салимбай Абдувалиевдин катыштыгы бар деген ишканалардын Кыргызстандагы өкүлдөрү “Кыргызстан” партиясынын тизмеси менен шайлоого баратканы аныкталган.

Салимбай Абдувалиев.
Салимбай Абдувалиев.

Салимбай Абдувалиевдин аты 2016-жылы жазында “Элдик курултай” кыймылынын лидери, оппозиционер Эрнест Карыбеков камакка алынганда айтылган. Коомдук биринчи канал 27-мартта "оппозиция өкүлдөрүнүн жашыруун сүйлөшүүсү" деген видео сюжет көрсөткөн. Сюжетте Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин ыкчам тасмалары жарыялаган. Анда "Карыбеков Өзбекстандын атайын кызматы менен байланышта болгон" деп айтылган. Тактап айтканда, "Карыбековго энергетикалык маселелерде Ташкендин кызыкчылыгын коргогон, коңшу мамлекеттин атайын кызматынын Фархад Парпиев аттуу өкүлү менен тымызын кызматташып жүргөн" деген доомат коюлган.

Сюжетте "Парпиев Өзбекстандын атайын кызматтары менен тыгыз кызматташат. Ал ошондой эле криминалдык дүйнөдө “Салимбай байбача” деген каймана ат менен таанымал болгон Салимбай Абдувалиевдин ишенимдүү адамдарынын бири. Белгилүү болгондой, Өзбекстанда криминалдык дүйнө Улуттук коопсуздук кызматынын тыкыр көзөмөлүндө" деп айтылган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргыз каналдары тартпаган айыл

Кыргыз каналдары тартпаган айыл
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:44 0:00

АКШ окумуштуулары кыргыз диаспорасын мактады

АКШдагы кыргыз жаштары. 2013-жылы тартылган сүрөт

Дүйнөлүк басма сөзгө баяндама (5-11-февраль)

"Өзбек мафиясы бокстун кадырын кетирет"

Бокстун 114 жылдык олимпиада тарыхы коркунучта экенин Эл аралык олимпиада комитетинин президенти Томас Бах билдирди.

Британиялык Independent басылмасында Томас Бахтын Токиодогу 2020-жылы өтө турган олимп оюндарынан бокс чыгып калышы мүмкүн экени, буга AIBA деп аталган дүйнөлүк бокс бирикмесинин башына уюшкан кылмыштуулук, маңзат соодасына шектелген өзбек улутундагы Гафур Рахимовдун келгени себеп болот деп айтканы жарыяланган.

Гафур Рахимов
Гафур Рахимов

Рахимов узаган жумада Дүйнөлүк бокс бирикмесинин конгрессинде жетекчинин милдетин аткаруучу болуп дайындалган.

Бирикмеге мүчө болгон 109 улуттук федерациянын бирөө да аны колдоп добуш берген эмес. Бирикменин мурдагы президенти башкаруудагы каржылык кемчиликтерден улам кызматтан кеткенин The Guardian гезити билдирет.

Томас Бах бул спорттук уюмдун азыркы абалы өтө начар экенин, финансылык каталар, кызытма чырына эми Гафур Рахимовдун башчы катары дайындалышы бир топ түйшүк жаратарын айтты.

АКШ Рахимовду уюшкан кылмыштуулук, эл аралык апийим соодасынын ири фигурасы катары "кара тизмеге" киргизгенин кошумчалайт The Guardian.

Ал эми USA Today гезити АКШ Гафур Рахимовду бир нече ай мурда эле "мыйзамдагы уурулардын" катарына кошуп, чет элдеги бардык банк эсептерин жапканын баяндайт.

Казак сотторун британ лорду жетектейт

Англиянын The Times гезити өлкөнүн сот тармагындагы эң атактуу адамдардын бири Лорд Вулф Казакстандын жаңы коммерциялык сотун жетектей турган сегиз британиялык сот кызматкерине башчы болгонун кабарлады.

Сингапур, Гонконг, Абу Даби жана Катарда каржылык системаны тескеген мындай сот иштеп жатат, Борбор Азияда алгачкы ирет Казакстанда түзүлүп, келечекте региондогу каржылык башкы түйүнгө айлана турган "Астана" эл аралык финансы борбору курулду.

Анын ишмердигин эми коммерциялык соттор көзөмөлгө алат. Лорд Вулф: "Казакстан Кытай, Орусия менен чектеш жайгашкан, жаңы Жибек Жолундагы чоң өлкө. Мындай сот системасы Евразияда биринчи ирет жаралууда", - деди.

Соттордун баары британиялыктар, алар өз өлкөсүнүн тажрыйбасынын негизинде иш алып барат. "Сот жана соттук система толугу менен көз карандысыз болот. Өлкө Баш мыйзамы өзгөрсө да соттор эркин бойдон кала берет", - деген Лорд Вулф Катарда коммерциялык сот системасын курууга активдүү катышкан.

Британиялык соттор казакстандык судьяларды окутуп, коммерциялык, контракттык негизде келип чыккан соттук териштирүүлөрдүн үстүндө иштешет. Жылына беш ирет Казакстанга барып, ишке киришердин алдында казак туусунун алдында ант беришет.

Ким Чен Ындын сырдуу жана сулуу бир тууганы

Newsweek журналы Ким Чен Ындын бир тууганы Ким Ё Чжондун таасири барган сайын артып бара жатканын жазды.

Түштүк Кореядагы Кышкы Олимпиаданын ачылышынан кабар берген бардык телеканалдар пхеньяндык делегациянын башчысы, жылдыздуу жаш саясатчы айымды тынбай көргөзүп жатышты.

Ким Ё Чжон
Ким Ё Чжон

2011-жылы атасынан бийликти мурастап калгандан бери Түндүк Кореянын лидери Ким Чен Ын гана өлкөдөгү бийлиги күчтүү адам катары таанымал эле. Бирок былтыр октябрдан бери ал карындашы Ким Ё Чжонду маанилүү иш-чараларга жиберип, коомчулукка чыгара баштады.

30 жаштагы Ким Ё үй-бүлөнүн кенжеси, анын энеси Жапонияда төрөлгөн түндүк кореялык балерина болгон. Швейцариядагы менчик мектепте окуган. 2007-жылы Кореянын Эмгекчилдер партиясына мүчө болгон. Буга чейин ал агасынын көлөкөсүндө гана калып, коомдук иш-чаралардан өзүн оолак кармаган.

Ким Чен Ын өз жакындары бийликти тартып аларынан коркуп, 2013-жылы аталаш агасы Янг Сонг Тхекти өлүм жазасына тарткандан кийин, диктатор лидердин бир туугандары андан жаа бою качкан.

Гарвард университетинин корей таануучусу Жон Парк пхеньяндык жаш саясатчы айым Ким Ё Чжондун дипломатиялык ийгиликтүү дебютун анын жаштыгы, сулуулугу, элди өзүнө тарта билгени менен байланыштырат. Ошондой эле бул Ким Чен Ын карындашын Пхёнчхаңдагы олимпида тобунун башына дайындоо менен эң туура чечим чыгарганын айтты.

Ким Ёнун саясаттагы салмагы арткан сайын Түндүк Кореядагы башкаруу жаңыланышы мүмкүн деген үмүт артып баратканын белгилейт Newsweek.

Чакан бирок күчтүү кыргыз диаспорасы

Eurasianet басылмасы АКШдагы кыргыз диаспорасынын ишмердүүлүгү тууралуу макала жарыялады.

АКШдагы кыргыз диаспорасы
АКШдагы кыргыз диаспорасы

Кыргыздардын бирикмесин Кошмо Штаттарындагы өтө чакан, бирок абдан активдүү десек болот. Кыргызстандан келгендердин көбү Чикаго менен Нью-Йоркту байырлап калган.

Чикагодогу кыргыздарды жетектеген Уланбек Азимбаев балдар үчүн кыргыз тил курстары, жаңы келгендерге ишке орношуу жаатында тренингдер өтүп, компьютер сабактары уюштуруларын айткан.

Ал эми пианист Азамат Сыдыков кыргыз коомчулугундагы биримдикти маданий байланыштар аркылуу өнүктүрүүнү көздөйт. Колумбия университетиндеги Харриман институту АКШдагы кыргыз диаспорасы тууралуу атайын тегерек үстөл уюштурган.

Окумуштуулар АКШдагы башка улуттук бирикмелерге салыштырмалуу кыргыздар абдан аз санда болсо да маданий өзгөчөлүгү менен көптөрдүн көңүлүн жылытарын белгилешти.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ирактан кат: “Кош бойлуумун, жашоо кыйын”

Зухро Ходжаеванын балдары (туугандары берген сүрөт)

“Кош бойлуумун, жашоо кыйын”. Террордук топтун катарында согушуп жүргөн тажик жоочунун аялы Ирактагы түрмөдөн энесине кат жазды. Зухро Ходжаева балдары менен Иракка 2014-жылы кеткен.

Эл аралык Кызыл чырым уюмунун кызматкерлери дагы бир тажик үй- бүлөгө үмүт шооласын чачты. Дүйшөмбүнүн тургуну Сабзагүл Камолова Багдаддын сыртындагы абакта балдары менен жаткан кызынан көптөн бери күткөн кабарды алды.

Соңку жолу ал кызы, неберелери менен былтыр жайында телефондон сүйлөшкөн. Анда кызы Мосул шаарынан чыгып жатканын айткан. Ал маалда Ирактын өкмөттүк күчтөрү менен “Ислам мамлекети” террордук уюмунун жоочуларынын айыгышкан урушу жүрүп жаткан.

- Зухро төрт-беш айлык боюнда бар экенин айткан. Баскан-турганы оорлошуп калганын, айрыкча тоо-ташта жашынып жүргөндө кыйналарын айтып даттанган. Ошону менен сүйлөшкөн жокпуз. Жети айдан бери кызымдын, балдарынын эмне болгонунан беймаалым элек.

Зухро Ходжаева
Зухро Ходжаева

Зухро Ходжаева балдары менен Иракка 2014-жылы кеткен. Күйөөсү Суннат Шокиров чалып, Түркияда жакшы иш тапканын айтып, аялын балдары менен чакыртып алган.

- Анан эки-үч айдан кийин эле чалып, күйөөсү аларды Иракка алып кеткенин айтты. Анда күйөө балабыз “Ислам мамлекети” тобунун жоочуларына аралашып согушуп жүргөнүн билген эмеспиз. Кызым чалып ыйлаган. Балдары дагы бизди үйүбүзгө алып кеткиле деп суранышкан. Кызым балдар тик учмалардын үнүн укса эле чуркап барып жашынып калышат деген.

Сабзагүл Камолова
Сабзагүл Камолова

Сабзагүл Камолованын жалгыз уулу Бахадыр Ходжаев дагы Иракта каза тапкан. Эне ушул күнгө чейин уулунун өлүмүнө өзүн күнөөлөп келет.

- Уулума "Иракка барып, карындашыңды алып кел" деп кулагына куя берчүмүн. Менин сөзүмөн тажадыбы, айтор, буюм-тайымын жыйнап алып, Орусияга иштегени кетти. Андан көп узабай эле Бахадыр Иракта экенин билдик. Мен уулумду үйгө кел деп жалдырадым, ал болсо "карындашымды балдары менен ээрчитип келем" деп көшөрүп койду.

Тажик бийликтери Сабзагүл Камолованын уулуна, кызына жана күйөө баласына каршы кылмыш ишин козгогон. Аларга чет өлкөдөгү аскерий топторго кошулуп, согушка катышкан деген айып тагылган.

“Азаттыктын” тажик кызматы Дүйшөмбүдөгү расмий мекемелерден тактаган маалыматка караганда, Зухро кайтып келсе, кичинекей балдары бар деген негизде мунапыс алып, жазадан бошотулат.

Тажикстандын Тышкы иштер министрлиги Иракта калган тажикстандык аялдарды балдары менен кайтаруу аракети жүрүп жатканын билдирди. Бирок Ирак абактарындагы аялдар менен балдарды мекенине кайтаруу оңой-олтоң иш эмес. Алардын көбүнүн документтери жок.

Ирактагы тажикстандык аялдар менен балдардын саны канча экени белгисиз. Былтыр октябрда Качкындар боюнча норвегиялык кеңеш Мосулдун жанындагы убактылуу лагерде тажикстандык отуздай үй-бүлө бардыгын билдирген. Ирак бийликтеринин маалыматына караганда бул лагерде Түркиядан, Тажикстандан, Азербайжандан жана Орусиядан барган 1400дөн ашуун аял балдары менен кармалып турат.

Алар Ирактын түндүгүндөгү Талл-Афар шаарында “Ислам мамлекети” террордук тобуна кошулган күйөөлөрү менен чогуу күрттөрдүн пешмерга күчтөрүнүн колуна түшкөн.

Тажикстандын атайын кызматтарынын маалыматына ылайык, Сирия жана Ирактагы согуштарда тажик “жихадчылардын” 60% жакыны каза тапкан. Нью-Йоркто жайгашкан Soufan Group аналитикалык борборунун баяндамасында былтыр жайында тажикстандык 700дөй жоочу Сирия менен Иракта жүргөнү айтылган.

Чалгын маалыматтарына караганда 2016-жылдын июль айына чейин 1600дөй тажик “жихадчылар” “Ислам мамлекети” экстремисттик тобунун катарында согушуп жүрсө, алардын ичинен 147и мекенине кайтып келген.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өзбек бийлиги сотсуз ажырашууга тыюу салат

Иллюстрация

Өзбек бийлиги үй-бүлөнү бекемдейт. Казакстан Каспий деңизи аркылуу жүк ташууну күчөтөт. Түркмөнстанда полиция адамдарга негизсиз айыппул салган учурлар катталууда. Орус маалымат каражаттарындагы макалаларга сереп.

"Росбалт" басылмасы өзбек бийлиги жубайларга сотсуз ажырашууга тыюу салууну көздөп жатканын жазды. Учурда Өзбекстандын нике жана үй-бүлө тууралуу мыйзамына өзгөртүүлөр киргизилип жатат.

Азыр ортодо балдары жок өзбекстандыктар сотсуз эле ЗАГС аркылуу ажырашып кете алышат. Ал эми мыйзамга киргизилип жаткан өзгөртүү күчүнө кирсе, соттун чечими менен гана ажырашууга мүмкүн болот. Ошондой эле ажырашууга бел байлаган адамга түгөйүнө акчалай кенемте төлөп берүү милдети жүктөлөт.

Мындан тышкары, сотто жубайлардын элдешүүсүнө бериле турган үч айлык мөөнөт алты айга чейин узартылат. Макалада жазылгандай, эми үйлөнгүсү келген өзбекстандыктар үй-бүлөлүк турмуш боюнча даярдык курсунан өтүшү керек.

Казакстан Каспийдеги кемелерин көбөйтөт

"EurAsia Daily" басылмасы Казакстан Каспий деңизи аркылуу жүк ташууну үч эсеге көбөйтөөрүн баяндайт.

Каспий деңизи. Иллюстрациялык сүрөт.
Каспий деңизи. Иллюстрациялык сүрөт.

​Азыр Актау жана Курык порттору аркылуу жүк Ирандын түндүк булуңуна жана Бакуга, ошондой эле Волга-Дон каналы менен Түркия менен Грекияга жөнөтүлөт.

Астана деңиз аркылуу негизинен мунай экспорттойт. Инвестиция жана өнүгүү министри Женис Касымбек азыркы кезде казак туусунун алдында 12 соода кемеси иштерин, келерки эки-үч жылда алардын санын 20га жеткирүү пландалып жатканын айткан.

Макалада Каспий деңизиндеги жалпы жүк ташуунун 30 пайызы Казакстанга таандык экени жазылган. Советтер Союзу таркагандан кийин Каспийди Азербайжан, Иран, Казакстан, Орусия жана Түркмөнстан талаша баштаган. Быйыл жазында Астанадагы жолугушууда деңизди бөлүштүрүү маселеси чечилиши мүмкүн.

Рахмон уулун такка отургузабы?

"Регнум" маалымат агенттиги президенттин уулуна Тажикстанды башкарууга шарт түзүлгөнүн жазат.

Рустам Рахмон.
Рустам Рахмон.

Макалада тажик парламенти президенттикке талапкер болууга жаш курагы жагынан чектөөнү 35 жаштан 30 жашка чейин түшүргөнү баяндалат.

Баш мыйзамга өзгөртүү былтыр майда референдумда кабыл алынган. Эркин серепчилер бул Эмомали Рахмондун уулу Рустам Рахмон үчүн жасалганын белгилеп жатышат. Эки жылдан кийин Тажикстанда өтчү президенттик шайлоо маалында Рустам Эмомали 33 жашка толот. Ал азыр Дүйшөмбү шаарынын мэри. Ошондой эле жаңы мыйзам боюнча президенттикке расмий катталган талапкерди камакка алууга уруксат берилген. Андан тышкары, чет өлкөлүк булактарга президенттик шайлоону каржылоого толук тыюу салынган.

Түркмөнстан: тойго барсаң айып төлө

"Фергана" агенттиги "Түркмөнстанда эми тойлордун конокторуна айып пул салына баштады" деп жазат.

Түркмөнстандагы автоунаалар. Архивдик сүрөт.
Түркмөнстандагы автоунаалар. Архивдик сүрөт.

​Макалада бир катар облустарда мас абалында тойдон чыккандарга полиция кызматкерлери "коомдук тартипти бузду" деген негизде 50 манат (14 доллар) айып пул салган учурлар катталып жатканы баяндалат.

Айрым булактар полицияга өкмөттүк казынаны толтуруу тууралуу көрсөтмө берилгенин маалымдашкан.

Жыл башында полиция Ашхабадда массалык түрдө аял айдоочуларды токтотуп, айдоочулук күбөлүктөрүн алып, айып пул салган. Ошондой эле кечки саат 10дон кийин көчөдө адамдардын өздүгүн текшерүү күчөп, ар кандай себептер менен айып салынган учурлар болгон. Макалада казынадагы таңсыктыктан улам түркмөн өкмөтү элдин социалдык жеңилдиктерин азайтып, өкмөттүк кызматкерлердин катарын суюлтуп жатканы белгиленет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мирзиёев атайын кызматтарга ачууланды

Шавкат Мирзиёев.

Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёевдин 19-январда Сурхандарыя облусундагы жыйында эмнелерди айтканы эми гана белгилүү болду.

Мунун алдында президенттин жергиликтүү активисттер менен жолугушуусу тууралуу расмий маалымат тараган. Бирок жыйында болгон сөздөр көмүскө калган эле. Эми ачыкка чыккан аудиолордо Мирзиёев Өзбекстандын Улуттук коопсуздук кызматын катуу сынга алып, "кызматтын өлкөдөгү чексиз бийлиги" аяктаганын угууга болот.

- Билесиңерби, алар элди баалабайт. Алар айлыгын жана погондорун акташ үчүн бир да иш жасай элек. Алардын жашыруун иштери бар, ал иштер мага байланыштуу. Жөнөкөй акимдин унаасынын артынан куугандын ордуна алар мени менен сүйлөшсүн. Бир райондун коопсуздук кызматынын башчысынын машинесинен акимдин машинеси озуп өткөн экен. Анан барып аны камап коюптур. Сен кимсиң өзү? Ким сага андай укук берди? Керек болсо погонуңду алып салам!

​Президенттин сөзүндө Сурхандарыя облусундагы Байсун районунун мурунку башчысы Пажи Тангриев тууралуу кеп болгон. Аны коопсуздук кызматы жергиликтүү ишкерлердин көрсөтмөсүнө таянып, 2014-жылы апрелде камакка алган.

Мирзиёев "ыйгарым укук берген адам жок” деп маркум президент Ислам Каримовду эске алдыбы же Улуттук коопсуздук кызматынын мурдагы жетекчилигин айтып жатабы, белгисиз. Ал кезде район жана облус башчылары атайын кызматтын кутумуна кабылып, жетекчилеринен кооптонуп жашап келгени белгиленет.

Такыр болбосо да бир ушакты мойнуңа илишет. Ал заман өттү. Мен бириңе да ишенбейм.

- Эмне үчүн ызамын? Мен 13 жыл премьер-министр болуп иштедим. Мен бул жактагы абалды билем. Аким эч ким эле. Акимдер алардын кабинеттеринде отурчу. Бир нерсе дешсе эле, аларга жалаа жаап, кызматынан алып коюшчу. Такыр болбосо да бир ушакты мойнуңа илишет. Ал заман өттү. Мен бириңе да ишенбейм. Мага бириңдин да маалыматың керек эмес. Мекен үчүн, калк үчүн иште. Алар азыр эч ким эмес. Аларга андай ыйгарым укук берген адам жок азыр!

Бул жыйындан 11 күндөн кийин Өзбекстандын атайын кызматын 23 жылдан бери жетектеп келген Рустам Иноятов кызматтан алынган. Өзбекстанды жыйырма жылдан ашык былк эттирбей кармап турган Рустам Иноятов маркум Ислам Каримовдун "оң колу", тагыраак айтканда, "аталыгы" катары өлкөдөгү эң таасирдүү адамдардын катарында болчу. Анын кызматтан четтетилишин коомдук ишмерлер жана талдоочулар "өлкөдө коркунуч падышалыгы кыйрады" деп сыпатташты.

Буга чейин Ислам Каримовдун учурунда жогорку наам алып, коопсуздук жана күч органдарын башкарып турган эки генерал Мирзиёевдин каарына калган.

Рустам Иноятов.
Рустам Иноятов.

Өзбекстандын атайын кызмат башчысынын биринчи орун басары Шухрат Гулямов 2017-жылы кызматынан бошотулуп, камакка алынган. 53 жаштагы Шухрат Гулямов 2007-жылы Ислам Каримовдон "Өзбекстандын Баатыры" деген наам алган болчу. Ал эмгек жолун коопсуздук кызматынын Мирзиёев катуу сындаган Сурхандарыя облусундагы башкармалыгынан баштаган.

Өзбек басылмалары былтыр июлда Гулямов генерал наамынан ажыратылып, Жогорку аскердик сот аны конституциялык түзүлүшкө кол салууга жана баңгизат аткезчилигин уюштурууга күнөөлүү деп тапканын жазышкан. Мурунку генерал мүлкүнөн ажыратылып, өмүрүнүн акырына чейин абакка кесилген.

Былтыр декабрда ички иштер министри болуп турган Адхам Ахмедбаевди Шавкат Мирзиёев "чыккынчы" деп айыптаган. Адхам Ахмедбаев убагында Улуттук коопсуздук кызматынын мурунку башчысынын орун басары Шухрат Гулямовдун тапшырмасы боюнча өлкө башчынын жана анын үй-бүлөсүнүн артынан аңдуу жүргүзгөнү айтылып жүрөт.

Сен кимсиң өзү? Ким сага андай укук берди? Керек болсо погонуңду алып салам!

Ахмедбаев Өзбекстандын ички иштер министринин кызматынан былтыр январда бошотулган. 51 жаштагы Ахмедбаев министрликти 2013-жылдын декабрынан бери башкарып келген. 2014-жылы 22-августта Өзбекстандын мурунку президенти маркум Ислам Каримов Ахмедбаевге генерал-лейтенант наамын ыйгарган.

Өзбекстанда коопсуздук кызматы жарандарды, бийлик адамдарын такай аңдып, куугунтуктаганы, өлкөдөгү каржы жана башка маанилүү тармактарды көзөмөлдөөрү айтылып келген.

Учурда Өзбекстандын коопсуздук жана күч органдарында бир катар өзгөрүүлөр жүрүп жатканы маалымдалууда. 2005-жылы Анжияндагы кандуу окуялардан кийин Улуттук коопсуздук кызматына өткөрүлгөн атайын даярдыктагы аскерлер кайрадан Ички иштер министрлигине берилген. Бул атайын даярдыктагы аскерлердин тобунун аталыштары жана башкы милдеттери коомчулуктан жашыруун кармалат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Тажикстан: бийлик мураскоруна жол ачылды

Тажикстан: бийлик мураскоруна жол ачылды
please wait

No media source currently available

0:00 0:14:48 0:00

Тажик "ханзаадасына" тактыга жол ачылды

Президент Рахмон уулу Рустам менен. Сүрөт качан тартылганы белгисиз.

Тажик президентинин уулу Рустам Рахмонго президенттикке шайланууга эми чындап жол ачылды десе болчудай. Референдум аркылуу кабыл алынган тийиштүү өзгөртүүнү тажик парламенти Мажлиси намояндагон 7-февралда колдоду.

Тажикстанда 2016-жылы конституциялык референдум өткөн. Анда киргизилген 40 өзгөртүүнүн экөөнө өзгөчө маани берилген.

Биринчиси - "улут лидери" статусун алган, азыркы президент Эмомали Рахмонго өлкө башчылыгына чексиз шайланууга укук берилген.

Экинчиси - президенттикке талапкер болчу адамдын курагы жашартылган. Тагыраагы, эми 30 жашка чыккан киши Тажикстандын президенттигине шайлана алат. Мурда бул чек 35 жаш болчу.

Референдумга эки жылга аяк басканына карабай, ал эки өзгөртүүнү парламенттин төмөнкү палатасы «Тажикстандын президентин шайлоо тууралуу» мыйзамга эми, 7-февралда киргизди.

Аны менен президенттин тун уулу Рустам Эмомали 2020-жылы өлкө башчылыгына талапкер болот окшойт деген пикирлер кайра күчөдү. Анын үстүнө эки ай мурда Рустам отузга толду.

Бирок «Азаттыктын» тажик кызматынын журналисти Тохир Сафаров буга бийлик тараптан бир жаңсыл жооп боло элек дейт:

- Азырынча эч ким ал тууралуу эч нерсе дей элек. Президент Эмомали Рахмон 2020-жылдагы шайлоо тууралуу эч качан ооз ачкан жок. Рустам Эмомали да журналисттер менен маектеше бербейт. Бирок көп талдоочулардын пикиринде, түзөтүүлөр президенттин уулу президенттик шайлоодо талапкерлигин коё аларына мүмкүнчүлүк түзүш үчүн киргизилген.

Ата-бала.
Ата-бала.

Эмомали Рахмон 65 жашта. Ал 1992-жылдан бери өлкөнү башкарып келатат. Эки жылдан кийин чексиз мүмкүнчүлүктөрүн колдонуп, балким кайра өзү шайлоого барышы да мүмкүн.

Уулу Рустам бир жылдан бери башкалаа Дүйшөмбү шаарынын мэри. Андан мурда Каржылык көзөмөл жана коррупцияга каршы күрөш агенттигин, Бажы кызматын жетектеген.

Демек ал үчүн мындан аркы эң жогорку кызмат катары премьер-министрлик же президенттик калгандай. "Бийликтин атадан балага өтүшү ыктымал экендигин эл, саясий чөйрө кандай кабыл алды?" деген суроомо Тохир Сафаровдун жообу:

- Тажикстан Кыргызстандан кескин айырмаланат. Ошон үчүн кандайдыр реакция болуп, оппозициялык партиялар пикирин билдирип, "парламент эмнеге бир добуштан колдоду муну" деп сындагандар жок. Анткени бизде оппозициянын өзү жок. Сынчылар да, парламенттегилер да олуттуу бир нерсе айткандан коркушат.

Кытай лидери Си Цзинь Пин жубайы менен жана Рахмон үй-бүлөсү менен.
Кытай лидери Си Цзинь Пин жубайы менен жана Рахмон үй-бүлөсү менен.

Президент Рахмондун тогуз уул-кызы бар. Тун кызы Озода Рахмон 2016-жылдан бери президенттин администрациясын жетектейт.

Дагы бир кызы Рухшон Тажикстандын Тышкы иштер министрлигинде Эл аралык байланыштар башкармалыгынын орун басары.

Кыздарынын бири 24 жаштагы Зарина Рахмон былтыр өлкөдөгү ири банктардын бири "Ориёнбанктын" төрагасынын орун басары болуп дайындалган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Баткен: жолдун сапаты көкөйгө тийди

Баткен: жолдун сапаты көкөйгө тийди
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:44 0:00

ЭКОго үмүт арткан тажик келиндер

ЭКОго үмүт арткан тажик келиндер
please wait

No media source currently available

0:00 0:28:46 0:00

Чек арада ок жеген малчынын чындыгы

Асан Үсөнбаев.

Ала-Бука районунда өзбек чек арачыларынын огунан жарадар болгон Асан Үсөнбаев окуя боюнча жаңы жагдайларды ачыкка чыгарды. Ал Өзбекстандын аймагына өтүп кеткенин четке кагып, аны коңшу өлкөнүн аскерлери Кыргызстанга кирип келип атканын айтууда.

Чек ара кызматы бул иш иликтенип жатканын билдирсе, Кыргызстандын акыйкатчысы факты боюнча кылмыш ишин козгоону прокуратурадан талап кылды.

“Өзбекстанды көздөй сүйрөп кетишти”

Асан Үсөнбаев өзбек чек арачылары аны кандай жагдайда атканын баштан-аяк айтып берди. Анын айтымында, окуя чек ара тилкесинен бери бир топ эле ичкериде, Кыргызстандын аймагында болгон:

- Мен чек арага жакыныраак жерде кой кайтарып жүргөм. Саат төрткө чамалап калган. Бир маалда кой үркүп кетти. Карасам Өзбекстандын эки аскери чуркап келатыптыр. Мен качкан жокмун, себеби Кыргызстандын эле аймагында болчумун. Алдыма келип эле асманга ок атып жиберди. Артында келатканы “өзүн атып сал” деди. Ай-уй дегиче эле эки кадам артка таштап туруп, бутка атты. Мен жатып калдым, бутумду кармасам сөөк майдаланып кетиптир. Анан эле өздөрүнчө сүйлөшүп, Өзбекстанды көздөй сүйрөп кетишти.

Ок тийген Үсөнбаевдин оң бутунун сөөгү талкаланып кеткен.
Ок тийген Үсөнбаевдин оң бутунун сөөгү талкаланып кеткен.

​27-январда окуя болгондон кийин эле Ала-Бука районунун акимиаты Асан Үсөнбаев Өзбекстандын аймагына өтүп кеткенин билдирип чыккан. Ал тургай "коңшу мамлекеттин чек арачыларынын эскертүүсүнө карабай качып баратканда ок жаңылып, жарадар болгону" да кабарланган.

Бирок Үсөнбаев өзү ал кой кайтарып жүргөн Ажек участогу Ала-Буканын Көк-Серек айыл аймагына карай турганын белгиледи. Ал буга чейин да, окуя болгон күнү да Өзбекстандын аймагына өтпөгөнүн билдирүүдө:

- Мен эч качан Өзбекстандын жерине өткөн эмесмин. Ошон үчүн да алар Кыргызстандын аймагында атышканын жашыргысы келип, ок атылган жерде гильзаны издешти. Бирок таба албай коюшту. Анан мени бир сүйрөп, бир көтөрүп отуруп эки жарым чакырым жерге чейин алып барышты. Андан ары айгай көтөрүп, чек арачылары келди. Офицерлери жанагы мени аткан аскерден “Кыргызстандын жеринде аттыңбы же Өзбекстандын жеринде аттыңбы?” деп сурады. Аскер “Кыргызстандын аймагында аттым, ал Кыргызстандын жери болчу” деп мойнуна алды. Алар “бекер атыпсың” деп калышты. "Тез жардам" чакырышып, мени Өзбекстандын Чуст райондук ооруканасына алып барышты. Ал жерде операция кылып окту алышты, анан бутту гипстеп, таңып беришти. Чек арачылары Кара-Суу районундагы “Достук” бекетинен 31-январда мени кайра Кыргызстанга өткөрүп беришти.

Үсөнбаев учурда Бишкектеги травматология жана ортопедия борборунда дарыланууда. Өзбек чек арачыларынын огу Асан Үсөнбаевдин оң бутунун санын тешип кеткен. Дарыгерлердин айтымында, ага дагы бир нече жолу операция жасалышы зарыл. Ошондо да качан айыгып, качан басары белгисиз.

Өзбекстан компенсация төлөйбү?

Бул ортодо акыйкатчы Кубат Оторбаев жаңы жагдайлар ачыкка чыкканына байланыштуу факты боюнча кылмыш ишин козгоону Башкы прокуратурага өтүнүч келтирди. Ал мындай билдирүүсүн Үсөнбаевден кабар алып чыккандан кийин билдирди:

- “Үсөнбаев өзү кой жайып жүрүп Өзбекстандын ичине кирип кеткен” деп кабар келген. Биз ошол маалымат туура экен деп жатканбыз, көрсө ал маалымат туура эмес экен. Биз Үсөнбаевдин өзү менен маектешкенден кийин окуя Кыргызстандын аймагында болгонун билдик. Эми ушул боюнча Кыргызстандын президентине жана Башкы прокуратурасына кайрылабыз. Башкы прокуратурадан кылмыш ишин козгоону талап кылабыз. Анткени ошол кылмыш ишинин алкагында окуя болгон жерге барып иликтеши керек, топографияны карап, "патрон ошол жерде калган" деп айтылып жатат, аны табыш керек. Ал иликтөөнүн натыйжасында Өзбекстандын чек ара кызматкерлеринин канчалык мыйзам бузганын аныктап, Өзбекстандын өкмөтүнө материалдык-моралдык зыянды төлөтүү боюнча талап коюшубуз керек.

Акыйкатчы Кубат Оторбаев Үсөнбаевден кабар алды.
Акыйкатчы Кубат Оторбаев Үсөнбаевден кабар алды.

​Ал эми Кыргызстандын Мамлекеттик чек ара кызматы окуя боюнча эки өлкө тең өз алдынча иликтөө жүргүзүп, анын жыйынтыгында чек арада мындай фактылардын алдын алуу боюнча иштер жүргүзүлөрүн айтууда. Мекеменин басма сөз катчысы Гүлмира Бөрүбаева мындай деди:

- Факты боюнча өзбек тарап өзүнчө, биз өзүнчө бир тараптуу иликтөө иштерин жүргүзүп жатабыз. Ошол иликтөөлөрдүн жыйынтыгы чыккандан кийин гана бир нерсе деп айта алабыз.

Жумали Адилбаев
Жумали Адилбаев

Эки-үч жыл мурда дагы өзбек чек арачылары кыргызстандык жарандарды аткан бир нече окуя катталып, андан каза тапкан жарандар да болгон.

Кыргызстан менен Өзбекстандын ортосунда мамиле оңолуп бараткан учурда болгон окуянын себебин талдоочулар ар кандай чечмелеп жатышат. Чек ара боюнча адис Жумали Адилбаев буларга токтолду:

- Буга чейин өзбек чек арачылары Кыргызстандын аймагына кирип келип, кыргыз жарандарын атып салган учурларда “коңшу өлкөдө авторитардык бийлик турат, мамилебиз начар” дечүбүз. Эми достук келишимин түзүп, "муздак мамиле эрип, ынтымактуу боло баштадык" деген учурда атып кеткенин кантип түшүнөбүз? Эки өлкөнүн президенттери достук келишимине кол коюп, Кыргызстан менен мамиле оңолуп жатканын ошол өзбек аскерлери деле билет да. Эң өкүнүчтүүсү - ушундай кырдаалда биздин өкмөт тыңгылыктуу реакция кылбай, Өзбекстандын бийлигине эч нерсе деп айта албай, тең ата мамиле кыла албай жатканы. Кыргыз бийлиги буга тез арада жооп кылышы керек.

Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков менен Өзбекстандын президенти Шавхат Мирзиёев. Ташкент, 14-декабрь, 2017-жыл.
Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков менен Өзбекстандын президенти Шавхат Мирзиёев. Ташкент, 14-декабрь, 2017-жыл.

Кыргызстан менен Өзбекстандын мамилеси мурдагы жылдан баштап жылый баштаган.

Былтыр эки өлкөнүн президенттери бири-бирине барып келгенден кийин чек ара тилкелеринин 85% тактаган документтерге кол коюшкан. Бирок адистер калган 15% такталганча мындай каргашалуу окуялар каттала берерин эскертишет.

"Мени атып, Өзбекстанга сүйрөп кетишти"
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:11 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Мени атып, Өзбекстанга сүйрөп кетишти"

"Мени атып, Өзбекстанга сүйрөп кетишти"
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:11 0:00

Түркмөнстан: аким болом дегендер арыкташ керек

Түркмөн бийлиги мамлекеттик кызматкерлерден көнүгүүлөрдү жасоону талап кылып келет.

Президент Гурбангулы Бердымухамедовдун январь айындагы кадрдык дайындоолоруна аткаминерлердин салмагы таасир тийгизгенин "Азаттыктын" түркмөн кызматы кабарлайт.

Түркмөн президенти Гурбангулы Бердымухамедов өзүн спорттун ар кыл түрлөрүнө кызыккан адам катары көрсөтүп келет. Бирде ахалтеке атын минип, жарышка түшсө, бирде велосипед тээп баратып, баскетбол тобун ыргытып ойнойт. Анын 70 метр алыстыктан гольф тобун бутага таамай киргизе алганын, стол теннисин ойногонун жана спорт залда машыгуу боюнча "мастер-класс" өтүп жатканын Түркмөнстандын мамлекеттик телеканалдары да байма-бай көрсөтүп турушат.

Дүйнөдөгү эң жабык өлкөлөрдүн бирин башкарган Бердымухамедов спорт көнүгүүлөрүн жасоо жана ден соолукка кам көрүү чакырыктары менен эл аралык коомчулуктун өтө сейрек мактоосуна да ээ болуп келет. Эми Түркмөнстанда ашыкча салмактагы аткаминерлер бутага алынып жатканы белгилүү болду.

8-январда Түркмөнстанда кезектеги кадрдык өзгөрүүлөр болгон. Анда президент ондогон район акимдери менен алардын орун басарларын кызматтан алып, алардын ордуна жаңыларын дайындаган. Ашыкча салмактагы талапкерлердин жаңы кызматка орношом деген үмүтү таш капканын Балкан облусундагы алгачкы тандоодон өтпөй калган аткаминерлердин жакындары "Азаттыктын" түркмөн кызматына билдиришти.

"Жаңы талапкерлердин арасында менин тууганым да бар болчу. Эң кызыгы башында эле аларды медициналык кароодон өткөрүштү. Ден соолуктун биринчи көрсөткүчү катары талапкердин салмагына көңүл бурушту. Толук адамдарды дароо тизмеден чыгарып салып жатышты",-деди ким экенин ачыкка чыгаруудан кооптонгон түркмөн жараны.

Анын айтымында, өлкө жетекчилиги кызматтагы бардык аткаминерлерге арыктоо тапшырмасы берген. Мындай талап былтыр сентябрь айындагы Азиада оюндары маалында башталган. Сулуулук сынагын эске салган тандоодон татыктуу өтүү үчүн диета кармагандар да болгон экен.

"Ал арыктайын деп жалаң эки ай тоок сорпосун ичип жатты. Бир топ толук болчу. Президенттик стандартка жете алган жок. Тандоонун биринчи турунан өтпөй калды",-деди Балкан облусундагы райондун акими боло албай калган аткаминердин жакын тууганы.

Ал аткаминерлердин арасында "президент Бердымухамедовго ашыкча салмактагы адамдар жакпайт" деген ой кенен жайылганын да кошумчалады:

"Түркмөнстандагы экономикалык каатчылыктан улам азык-түлүк тартыш болуп жатат. Балким, президент элге тилектеш экенин көрсөткүсү келип жаткандыр. Эл ачка болуп турса, аткаминердин толук болгону туура эмес го".

Каатчылык демекчи, Түркмөнстанда 23-февралдан тарта күйүүчү майдын баасы 50 пайызга же 1 манаттан 1,5 манатка кымбаттай турган болду. "Азаттыктын" түркмөн кызматы байланышкан Ашхабаддын тургундары май куючу жайларда бензинди арзаныраак алып калалы деп кезекке тургандар көбөйгөнүн айтышты.

Былтыр жайында президент Бердымухаммедов калкка дээрлик чейрек кылымдан бери берилип келген акысыз газ, электр сыяктуу жеңилдиктерди токтотууну чечкен. 1993-жылдан бери ар бир түркмөн жараны күнүнө 35 киловатт/саат электр энергияны, 50 метр куб көгүлтүр отту жана 250 литр сууну акысыз алып келген болчу.

Түркмөн өкмөтүнүн дагы бир чечимине ылайык, былтыр 1-ноябрдан тарта жарандар ичүүчү сууга бир нече эсе көп акча төлөй турган болушкан.

Адистер өлкөдөгү мындай каатчылыкты энергетика жаатындагы ийгиликсиз келишимдерден улам өкмөттүн кирешесинин азайганы жана кулач жайган коррупция менен түшүндүрүшөт. Ошондой эле өлкө экономикасынын негизин түзгөн газдын дүйнөдөгү баасынын төмөндөшү да мамлекеттик казынаны бөксөрткөнү белгиленип келет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG