Линктер

жекшемби, 21-июль, 2019 Бишкек убактысы 15:06

Борбор Азия

"Мени атып, Өзбекстанга сүйрөп кетишти"

"Мени атып, Өзбекстанга сүйрөп кетишти"
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:11 0:00

Түркмөнстан: аким болом дегендер арыкташ керек

Түркмөн бийлиги мамлекеттик кызматкерлерден көнүгүүлөрдү жасоону талап кылып келет.

Президент Гурбангулы Бердымухамедовдун январь айындагы кадрдык дайындоолоруна аткаминерлердин салмагы таасир тийгизгенин "Азаттыктын" түркмөн кызматы кабарлайт.

Түркмөн президенти Гурбангулы Бердымухамедов өзүн спорттун ар кыл түрлөрүнө кызыккан адам катары көрсөтүп келет. Бирде ахалтеке атын минип, жарышка түшсө, бирде велосипед тээп баратып, баскетбол тобун ыргытып ойнойт. Анын 70 метр алыстыктан гольф тобун бутага таамай киргизе алганын, стол теннисин ойногонун жана спорт залда машыгуу боюнча "мастер-класс" өтүп жатканын Түркмөнстандын мамлекеттик телеканалдары да байма-бай көрсөтүп турушат.

Дүйнөдөгү эң жабык өлкөлөрдүн бирин башкарган Бердымухамедов спорт көнүгүүлөрүн жасоо жана ден соолукка кам көрүү чакырыктары менен эл аралык коомчулуктун өтө сейрек мактоосуна да ээ болуп келет. Эми Түркмөнстанда ашыкча салмактагы аткаминерлер бутага алынып жатканы белгилүү болду.

8-январда Түркмөнстанда кезектеги кадрдык өзгөрүүлөр болгон. Анда президент ондогон район акимдери менен алардын орун басарларын кызматтан алып, алардын ордуна жаңыларын дайындаган. Ашыкча салмактагы талапкерлердин жаңы кызматка орношом деген үмүтү таш капканын Балкан облусундагы алгачкы тандоодон өтпөй калган аткаминерлердин жакындары "Азаттыктын" түркмөн кызматына билдиришти.

"Жаңы талапкерлердин арасында менин тууганым да бар болчу. Эң кызыгы башында эле аларды медициналык кароодон өткөрүштү. Ден соолуктун биринчи көрсөткүчү катары талапкердин салмагына көңүл бурушту. Толук адамдарды дароо тизмеден чыгарып салып жатышты",-деди ким экенин ачыкка чыгаруудан кооптонгон түркмөн жараны.

Анын айтымында, өлкө жетекчилиги кызматтагы бардык аткаминерлерге арыктоо тапшырмасы берген. Мындай талап былтыр сентябрь айындагы Азиада оюндары маалында башталган. Сулуулук сынагын эске салган тандоодон татыктуу өтүү үчүн диета кармагандар да болгон экен.

"Ал арыктайын деп жалаң эки ай тоок сорпосун ичип жатты. Бир топ толук болчу. Президенттик стандартка жете алган жок. Тандоонун биринчи турунан өтпөй калды",-деди Балкан облусундагы райондун акими боло албай калган аткаминердин жакын тууганы.

Ал аткаминерлердин арасында "президент Бердымухамедовго ашыкча салмактагы адамдар жакпайт" деген ой кенен жайылганын да кошумчалады:

"Түркмөнстандагы экономикалык каатчылыктан улам азык-түлүк тартыш болуп жатат. Балким, президент элге тилектеш экенин көрсөткүсү келип жаткандыр. Эл ачка болуп турса, аткаминердин толук болгону туура эмес го".

Каатчылык демекчи, Түркмөнстанда 23-февралдан тарта күйүүчү майдын баасы 50 пайызга же 1 манаттан 1,5 манатка кымбаттай турган болду. "Азаттыктын" түркмөн кызматы байланышкан Ашхабаддын тургундары май куючу жайларда бензинди арзаныраак алып калалы деп кезекке тургандар көбөйгөнүн айтышты.

Былтыр жайында президент Бердымухаммедов калкка дээрлик чейрек кылымдан бери берилип келген акысыз газ, электр сыяктуу жеңилдиктерди токтотууну чечкен. 1993-жылдан бери ар бир түркмөн жараны күнүнө 35 киловатт/саат электр энергияны, 50 метр куб көгүлтүр отту жана 250 литр сууну акысыз алып келген болчу.

Түркмөн өкмөтүнүн дагы бир чечимине ылайык, былтыр 1-ноябрдан тарта жарандар ичүүчү сууга бир нече эсе көп акча төлөй турган болушкан.

Адистер өлкөдөгү мындай каатчылыкты энергетика жаатындагы ийгиликсиз келишимдерден улам өкмөттүн кирешесинин азайганы жана кулач жайган коррупция менен түшүндүрүшөт. Ошондой эле өлкө экономикасынын негизин түзгөн газдын дүйнөдөгү баасынын төмөндөшү да мамлекеттик казынаны бөксөрткөнү белгиленип келет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Тажикстан: мыйзамсыз курулган мечит жабылат

Иллюстрациялык сүрөт.

Тажикстанда мыйзамсыз курулган мечиттер жабылууда. Түркмөнстан Азербайжанга экспорттогон газын алты эсе көбөйттү. Орусия Казакстанга Байкоңур үчүн баш-аягы 2,6 миллиард доллар төлөдү. Орусияда калктын саны мигранттар менен толукталып келет.

"EurAsia Daily" басылмасы Тажикстанда мыйзамсыз курулган ондогон мечит жабылганын баяндайт. Согди облусунда бир жыл ичинде 46 мечит "курулуш эрежелери сакталган эмес" деген жүйө менен жабылган.

Макалада кээ бир мечиттер бири-биринен 50 метр аралыкта жыш орун алганы белгиленет. Бирок жергиликтүү бийлик жабылган мечиттерди талкалабайт. Имараттар кийим тигүүчү цех, өнөркана сыяктуу социалдык багытта колдонулат. Мындан тышкары түндүктөгү Исфара шаарында да "санитардык нормалар сакталган эмес" деп 45 мечит жабылган. Жалпысынан Тажикстанда 4 миңге жакын мечит катталган.

Макалада коңшуларына караганда Тажикстанда имамдардын көптүгү белгиленет. Өлкөдө 4 миңге жакын имам бар. Алар мечит башчылыгына Мамлекеттик дин комитетинин макулдугу менен гана дайындалып, өкмөттөн 90 доллар маяна чегерилген. Бирок дин кызматкерлери аттестациядан өткөрүлүп, эл алдында сүйлөгөн сөздөрү көзөмөлдөнүп, катуу тескелет. Чоң шаарлардагы мечиттердин ичине видеокамералар да коюлган. Андан тышкары тажик өкмөтү чет жакта билим алгандардын диний ишмердүүлүгүнө чектөө киргизип койгон.

"Коммерсант" гезити Москва Байкоңурга 2,6 миллиард доллар коротконун жазат. Орусия "Байконур" космодромун 1994-жылдан бери ижарага алып келет. Казак космодромунун бир жылдык ижара акысы 115 миллион долларды түзөт. Бул убакыт ичинде Орусия Казакстанга 2,6 миллиард доллар төлөгөн. Башында космодром Орусиянын Коопсуздук министрлигине берилип, кийин "Роскосмостун" карамагына алынган. Келишим 2050-жылга чейин түзүлгөн.

"Регнум" агенттиги Түркмөнстан Азербайжанга газ экспортун алты эсе көбөйткөнүн кабарлайт. Былтыр Ашхабад Бакуга 1 миллиард 761 миллион кубометр газ саткан. Бул мурунку жылга салыштырмалуу 6 эсе көп. Баку жаратылыш газына ички керектөөнүн өсүшүн мунай кендерин иштетүү жана кошумча камылга менен түшүндүргөн.

Мурда Орусия түркмөн газынын башкы сатып алуучусу болуп келген. Эки жыл мурун орусиялык «Газпром» баадан келишпей, баш тарткан. Азыр түркмөн газы Азербайжанга Иран аркылуу өткөрүлөт. Бирок жазында Астанада Каспий деңизин бөлүштүрүү боюнча конвенция кабыл алынса, Ашхабад газын Азербайжандан ары Европага чейин сата алат.

РБК басылмасы Орусияда төрөттүн саны 10,7 пайызга азайганын баяндайт. Орусиянын Статистика комитетинин маалыматы боюнча, былтыр өлкөдө 1,69 миллион бала төрөлгөн. Балдардын төрөлүшү Чеченстандан башка Орусиянын бардык аймактарда азайган.

Макалада Орусияда калктын саны Өзбекстандан, Тажикстандан, Кыргызстандан жана Украинадан келген мигранттардын эсебинен гана көбөйүп жатканы айтылат. Бирок Стратегиялык изилдөөлөр борборунун баяндамасында Орусиянын эмгек рыногу мигранттар үчүн жагымдуулугун жоготуп баратканы, кийинки он жылда өлкөдөгү демографиялык абалды мигранттардын эсебинен оңдоого мүмкүн болбой калаары белгиленген. Эксперттер миграциялык саясатты жакшыртууну сунуш кылышкан.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Москва Астанадан жер сурады

Байкоңурдагы космодром, 15-декабрь, 2017-жыл

Москва Астанадан Байкоңурдан учурулган ракета калдыктары үчүн кошумча жер сурап жатат. Казак өкмөтү ракета ташыган спутниктин калдыктары үчүн жаратылыш коругунун аймагын берүүнү ылайык көрүүдө. Бул болсо казак коомчулугунун каршылыгын жаратты.

Орус өкмөтү казак бийлиги менен Байкоңурдан учкан ракеталардын калдыктарына кошумча жер алууну сүйлөшүүдө.

Учурда «Союз-2» ракеталарынын калдыктарына Костанай облусунун Жангелдин районунан жер бөлүп берүү каралууда.

Бул аймакта «Алтын талаа» жаратылыш коругу жайгашкан. Ал жерди сейрек кездешүүчү, жоголуп бараткан сайгактар байырлайт. Үч жыл мурун бул аймактагы жаныбарлар массалык түрдө кырылган эле.

Байкоңур космодрому.
Байкоңур космодрому.

Казакстандын коргонуу жана аэрокосмостук өндүрүш министри Бейбут Атамкулов ракетанын калдыктары түшкөн аймакта экологиялык абал өзгөрбөйт деп ишендирүүдө:

- Эгерде чечим кабыла алынса, үч жылда жети гана жолу ракета учурулушу мүмкүн. Анда жаңы, экологиялык жактан таза, кычкылтектүү керосин менен иштеген кыймылдаткыч колдонулат. Экологиялык коркунуч болот деген, чынын айтсам, бул - жөн эле фобия. Мына, 60 жылда 2,5 миңдей ракета учурулду.

Азырынча Астана "Роскосмос" менен келишимге жетише элек. Казак бийлиги чечим кабыл алуудан мурун жергиликтүү калк менен жолугушуп, пикирин угууга убада берди.

Ал эми көз карандысыз эксперт Мухтар Тайжан Астана менен Москва сүйлөшүп жаткан жаңы келишимди көйгөйлөрдүн башаты катары көрөт:

- Орусия менен түзүлгөн келишимдерде биз кемсинген, оторчулук замандагыдай абалда турабыз. Буга чейин 70 жыл эч кимге айтылбай эле ракеталар кулап жатты. Жезкаган, Маңгыстау облустарында. Ал жакка Оренбургдан ракета атылганын силер билесиздерби? Эч ким билбейт. Алар Жаңы жерден биздин Сарашаганга ракета учуруп жатышат. Баллистикалык ракеталарды.

Муктар Тайжан.
Муктар Тайжан.

Ракета учкандан кийин жерге түшкөн калдыктары үчүн буга чейин Караганды жана Актөбө облустарында атайын жер бөлүнгөн. Москва кошумча сурап жаткан жер "Союз-2" ракетасын космоско ташыган жасалма спутниктин калдыктары үчүн керек.

Былтыр июнда Караганды облусунда Байкоңурдан учкан ракетанын калдыктарынан бир адам каза таап, бирөө өрттөн жабыркаган.

Орусия Байкоңур космодромун 1994-жылдан бери пайдаланат. Казак космодромунун бир жылдык ижара акысы 115 миллион доллар. 14 жылда Орусия Казакстанга 2,6 миллиард доллар төлөп берген.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Эки президент чек араны чечүүгө бел байлады

Сооронбай Жээнбеков жана Эмомали Рахмон

Чек ара маселеси президент Сооронбай Жээнбековдун Тажикстанга расмий сапары учурунда тажик президенти менен талкууланып, чек араны делимитациялоо боюнча өкмөт аралык комиссиянын ишин активдештирүүгө токтолушту.

Эки өлкө мындан үч жыл мурун чек араны тактоо боюнча сүйлөшүүлөрдү баштап, бирок жылыш болбой токтоп калган. Адистер Кыргызстандын өкмөтү ат тезегин кургатпай алмашып жатканы сүйлөшүүлөрдү алдыга жылдырбай келе жатканын айтышууда.

Артыкчылыктуу коопсуздук маселеси

Кыргызстан менен Тажикстан мамлекеттик чек араны тактоо иштерин кайрадан активдештире турган болду. Президент Сооронбай Жээнбековдун 1-2-февраль күндөрү Тажикстанга расмий сапары учурунда эки президент талкуулаган бирден бир актуалдуу маселеси чек араны делимитациялоо багытында жүрдү.

Дүйшөмбү шаарында тажик президенти Эмомали Рахмон эки президенттин тең чек ара жаатында бирдей көз карашы сүйлөшүүлөргө жаңы импульс берет деген ишенимде экенин айтты.

- Эки өлкөнүн чек арасын юридикалык жактан тактап, каттоо биздин мамлекеттер ортосундагы өтө актуалдуу маселелердин бири. Биз чек аранын калган тактала элек бөлүктөрүнүн үстүндө иш алып барууга даярдыгыбызды билдиребиз.

Президент Сооронбай Жээнбеков чек ара тактоо менен гана эки өлкөнүн чектеш айылдарында коопсуздук маселеси чечилерине токтолду.

- Кыргыз-тажик чек арасын делимитация жана демаркация иштерин жүргүзгөн өкмөт аралык комиссия туруктуу ишин алып барышы керек. Биздин эл көп жылдан бери чек ара сызыгынын такталышын күтүп жатат. Бул келишимге кол коюу менен биз чек арадагы райондордун байланышын жана коопсуздугун бекемдей алабыз.

Сооронбай Жээнбеков жана Эмомали Рахмон.
Сооронбай Жээнбеков жана Эмомали Рахмон.

Музду ээритүү аракети

Натыйжада кыргыз-тажик чек арасын делимитациялоо жана демаркациялоо боюнча түзүлгөн өкмөт аралык комиссия жакын арада Тажикстанда жыйын өткөрмөй болду.

Чек ара маселелери боюнча өкмөттүн атайын өкүлү Курбанбай Искандаровдун “Азаттыкка” билдиришинче, бул акыркы эки жарым жылдан бери токтоп калган сүйлөшүүлөрдүн уландысы болот жана буга чейин бир катар макулдашылып калган маселелер боюнча сүйлөшүүлөр башталат. Акыркы 2015-жылдагы сүйлөшүүлөрдө Кыргызстан чек ара сызыгында бир катар тилкелерди алмашуу сунушун берген эле.

Курбанбай Искандаров
Курбанбай Искандаров

- Биз Тажикстан тарапка Баткен районундагы 5-6 участокту алмашуу жолун сунуштаганбыз. Ал жерде чек ара сызыгында үйлөр шахмат иретинде жайгашып калган. Биз ошол үйлөрдү алмашуу сунушубузга тажик тарап оң жообун берсе, чек аранын сызыгын акырындык менен түздөп кете беребиз деген ойдобуз. Бул жерде көбүрөөк маселе Көк-Таш айыл аймагы менен Тажикстандын Ходжала айылында турат. Эки өлкөнүн комиссиясы ошол маселелерди чечкенге аракет кылабыз.

Кыргыз-тажик чек арасында 70тен ашык такталбаган тилке бар. 2015-жылы эки өлкө чек ара сызыгындагы 16 гектар жерди алмашууга жакындап, оозеки макулдашууга жетишкен. Бул жылдары экс-президент Алмазбек Атамбаев менен Эмомали Рахмон эки жылдын ичинде чек аранын көпчүлүк бөлүгү делимитация болот деген ишенимин билдиришкен.

Бул макулдашуулар сөз жүзүндө калганын өкмөттүн чек ара маселелери боюнча өкүлү Курбанбай Искандаров тажик тарап маселени токтотуп койгонунан көрөт. Себеби расмий Дүйшөбү ич ара тактоону талап кылчу жагдайларга таянып, ушу маалга чейин жообун бербей келген дейт.

Кадрдык алмашуулар сүйлөшүүлөрдү токтотууда

Анткен менен ошол маалдагы чек ара маселелерине көзөмөл кылган вице-премьер-министр Абдрахман Маматалиев сүйлөшүүлөрдүн токтоп калышына Кыргызстандын да күнөөсү бар экенин айтууда.

Абдрахман Маматалиев
Абдрахман Маматалиев

- Өкмөт тез-тез алмашып жатпайбы, өкмөт мүчөлөрү жаңырган сайын сүйлөшүүлөрдү кайра баштоо кыйынга болот. Вице-премьерлердин арасында чек араны түшүнүп-түшүнбөгөндөрү деле келип жатат. Маселен 2015-жылы акыркы сүйлөшүүлөрдөн кийин биздин өкмөт кетип, андан кийинки өкмөттө чек ара маселесин тейлеген вице-премьерди жоюп салышпадыбы. Кийин кайра алып келишти, бирок 3-4 ай иштеп алмашып жатат. Ушул кадрдык алмашуулар комиссиянын ишине олуттуу таасир этет.

Маматалиев эки президенттин жаңы деми чек ара маселесине жылыш берет деген ишенимде. Ал сүйлөшүүлөр туруктуу өтсө, кыргыз-тажик чек ара сызыгынын 80-90 пайызын жакын арада тактоого толук мүмкүн экенин кошумчалады.

Былтыр Кыргызстан менен Тажикстандын чек арасында он жаңжал катталган. Булардын бардыгы чек ара тилкелери такталбаган жерлерде болгон.

Кыргызстан менен Тажикстандын чек арасы 971 чакырымды түзөт. Анын 519 чакырымы тоолуу кыркалар болгондуктан такталган тилкелерге кирет. Ал эми калган 450 чакырымдан ашыгы талаштуу бойдон калууда.

Кыргыз-тажик президенттери жолугушту
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:20 0:00
"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Тажик "жихадчылары" кайрадан Сирияга кетишти

Сирияга кетти деген тажиктер.

Сирия менен Ирактан мекенине кайтып келген 30дан ашык тажик жараны кайра террорчул топтордун катарына кошулуп кеткени белгилүү болду. Тажик бийлиги Согди облусунун бул тургундарына согуштук аракеттерден өз эрки менен кайтып келгени үчүн ырайым берген болчу.

Сирия менен Ирактан кайтып келген тажик жарандарынын баары эле радикалдуу ойлорунан баш тартпаганын 2-февралда Согди облусунун милиция башчысы журналисттерге билдирди.

Кудратулло Назарзода облустун 34 тургуну согуш жүрүп жаткан аймактардагы жоочулардын катарына кайра кошулганын айтты. Бирок ал тажик атуулдары кандай жол менен, качан өлкөдөн чыгып кеткенин тактаган жок.

"Соңку жылдары облустун 72 тургуну өз ыктыяры менен чет өлкөлөрдөгү согушкерлер топторуна кызмат кылуудан баш тартып, мекенине кайтып келишкен. Өкүнүп жатканын айтышкан. Бийлик аларга ырайым кылган эле. Бирок алардын 38и гана тынч жашоону тандап алышты. Калгандары кайра Сирия сыяктуу согуш жүрүп жаткан аймактарга чыгып кетишти",-деди Согди облусунун Ички иштер башкармалыгынын башчысы Назарзода.

Ал тажик бийлиги кечирим берген мурдагы согушкерлердин бири жарандарды кайра согушка азырганы аныкталганын, бул боюнча кылмыш иши ачылганын кошумчалады.

Сирияда согушка катышкан борборазиялыктар.
Сирияда согушка катышкан борборазиялыктар.

2015-жылы Тажикстан Кылмыш кодексине өзгөртүү киргизип, чет өлкөлөрдөгү согуштук аракеттерден өз ыктыяры менен баш тарткан жарандарына ырайым бермей болгон. Анын алкагында ондогон мурдагы согушкерлер Тажикстандагы кадыресе турмушуна кайтууга мүмкүнчүлүк алышкан.

Нью-Йорктогу "Соуфан" иликтөө борборунун 2016-жылдагы маалыматына ылайык, Тажикстандын 1600дөй жараны Жакынкы Чыгыштагы "Ислам мамлекети" радикал тобунун катарына кошулуп кеткен. Бирок тажик Ички иштер министрлиги согушкерлердин катарын толуктаган тажик атуулдарынын санын 1100 деп көрсөткөн. 2015-жылдан бери алардын 300дөйү мерт болгону аныкталса, 100дөйү мекенине кайтып келген.

Бирок артка кайткандардын баары эле оңолуп кетпегенинин себебин тажикстандык юрист-адвокат Бахтиёр Насруллоев мындайча түшүндүрөт.

"Бул адамдар Сирия менен Иракта радикалдуу ойлорго катуу сугарылып калышкан. Алар мекенине кайтышканда эч бир экономикалык же юридикалык маселелерге туш болушкан жок. Бирок экстремисттик топтун ичинде үйрөнгөндөрүн унута алышпаганы бышык".

2015-жылы тажик полковниги Гүлмурод Халимов “Ислам мамлекети” тобуна кошулуп кеткени белгилүү болгон.
2015-жылы тажик полковниги Гүлмурод Халимов “Ислам мамлекети” тобуна кошулуп кеткени белгилүү болгон.

АКШдагы “Соуфан” иликтөө борборунун маалыматы боюнча, "Ислам мамлекети" уюму 2014-жылы халифат түзүлгөнүн жарыялагандан кийин дүйнөнүн 110 өлкөсүнөн 40 миңдей адам жихадчылардын катарына кошулган. Алардын арасында мурдагы советтик өлкөлөрдөн чыккан 10 миңдей киши болгон.

Былтыр жыл соңунда Сирия жана Ирактын бийлик өкүлдөрү Жакынкы Чыгышта "Ислам мамлекети" тобу талкаланганын жарыялашкан. Азыр бул топтун согушкерлеринин канчасы аман калганы, алар кайда экени так белгисиз.

Бирок эксперттер Жакынкы Чыгыштагы жоочулар Ооганстанга жер которуп жатканын айтып келишет. Тажикстандын атайын кызматтары да тажик "жихадчылары" ооган тарапка ооп жатышы мүмкүндүгүн четке кагышпайт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргыз-тажик президенттери жолугушту

Кыргыз-тажик президенттери жолугушту
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:20 0:00

Бишкек-Дүйшөмбү: аксаган алака

Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков менен Тажикстандын президенти Эмомали Рахмон. 1-февраль, 2018-жыл

Кыргызстандын президенти Жээнбеков 1-февралда Тажикстанга расмий иш сапары менен барды. Акыркы жылдары кыргыз-тажик кызматташтыгынын абалы, динамикасы кандай болуп жатат? Эки өлкөнүн соода-экономикалык алакасы бүгүнкү талапка жооп береби? Чек араны тактоодо эмне үчүн жылыш байкалбайт? Тажикстандагы кыргыздарга өз тилин, маданиятын өнүктүрүүгө шарт түзүлгөнбү? Кыргыз-тажик өкмөттөрү аларга жетиштүү жардам бере алыштыбы? Ушул жана башка маселелерди “Арай көз чарай” берүүбүздө талкуулайбыз.

Бүгүнкү талкууга Кыргыз Республикасынын Тажикстандагы элчисинин мурдагы орун басары Алмаз Кулматов жана журналист-аналитик Жолдош Турдубаев катышты.

“Азаттык”: Алмаз мырза, кошуна Тажикстан менен Кыргызстандын акыркы 25 жылдагы кызматташтыгында өзүнчө бөлүп көрсөтө турган жакшы жагдайларды, ошол эле учурда аксаган жагыбызды таразалап кыскача айта аласызбы?

Алмаз Кулматов
Алмаз Кулматов

Алмаз Кулматов: Кыргызстан менен Тажикстандын ортосундагы кызматташтык эки өлкөнүн географиялык, геоэконимикалык, геосаясий, маданий факторлору менен аныкталган. Алака-катыштын негиздери көп.

Саясий жагынан алганда акыркы 25 жылда биздин мамилелер бирдей деңгээлде өнүккөн жок. Ошентсе да аймактык коопсуздук, кыргыз-тажик маселесине келгенде бир тарыхый окуя, кырдаалды - андагы кыргыз дипломатиясынын ордун белгилебей коюуга болбойт.

1992-жылы Тажикстанда жарандык согуш башталып, жүздөгөн адамдар набыт болуп, миңдеген адамдар качкынга айланган. Аларды Кыргызстан да кабыл алган. Тажикстандын экономикасы, элдин социалдык абалы өтө оор абалга келгени белгилүү.

Жаңжал көп жыл басылган жок. Расмий тажик өкмөтү менен тажик оппозициясынын көйгөйүн чечиш үчүн эл аралык деңгээлдеги сүйлөшүүлөр Москвада, Тегеранда, Алматыда, Ашхабадда, дагы кайда гана болгон жок. Көбү натыйжа бербей келди.

Анан 1996-жылы кыргыз дипломатиясынын чоң аракети менен Бишкекте бул жаңжалга тиешеси бар бир нече мамлекеттердин, эл аралык уюмдардын өкүлдөрүнүн катышуусунда тажиктердин жарашуу келишимине кол коюлган. Бул чоң тарыхый факт! Кыргызстан анда Тажикстанда тынчтык орнотуунун кепилдиги болгон. Келишимде кол коюлган пункттардын аткарылышын көзөмөлдөгөнбүз. Эки тарапты тең ынандырууга көп аракет жумшалган. Тажик эли Кыргызстандын бул миссиясын өтө жогору баалайт.

“Азаттык”: Эки өлкөнүн ортосундагы соода-экономикалык алака тууралуу жөнүндө эмне үчүн кеп-сөз жок? Деги кыргыз-тажик бири-бирине эмне берет, эмне алат, экономикалык карым-катыштын негизин түзө турган потенциал барбы, болсо алар эмне?

Эки өлкө тең өздөрүндөгү чоң дараметти али пайдалана элек. Президент Жээнбековдун иш сапары кыргыз-тажик алакасына дем бериши керек деп ойлойм.
Алмаз Кулматов

Алмаз Кулматов: Соода-экономикалык алакабыз өтө динамикалуу деп айта албайбыз. Алака-катыштын негизин түзө турган документтер 1996-жылы эле түзүлгөн. Андан бери көптөгөн келишимдерге, макулдашууларга кол коюлду.

Эки мамлекеттин ортосунда акыркы документтерге 2014-жылы кол коюлганын билебиз. Укуктуу база жетиштүү. Ошого карабай соода алакабыз аксап жатат, динамика жок. 2014-жылы соода-сатыктын өлчөмү 40 миллион доллардын тегерегинде болсо, андан бери деле арбыган жок. Эки өлкөнүн тең бири-бирине ири бизнеси, инвестициясы жок.

Болгону соода эле, ал деле чек арага жакын аймактар ортосундагы кызматташтыктын аркасы менен болууда. Эки өлкө тең өздөрүндөгү чоң дараметти али пайдалана элек. Президент Жээнбековдун иш сапары кыргыз-тажик алакасына дем бериши керек деп ойлойм.

“Азаттык”: Жолдош мырза, Тажикстандын Мургаб жана Жерге-Тал райондорунда жашаган кыргыздар - эки өлкө ортосундагы кызматташтыктын негизги багыттарынын бири. Буга чейинки документтерде тажик өкмөтү Тажикстанда кыргыз маданиятын, тилин сактоого, кыргыз өкмөтү Кыргызстандагы тажиктердин милдетин алды эле. Бул боюнча Тажикстандагы кыргыздардын абалы кандай?

Жолдош Турдубаев
Жолдош Турдубаев

Жолдош Турдубаев: Тажикстандын Жерге-Тал районундагы кыргыздардын экономикалык абалы Кыргызстандын алыскы, четки райондорундай эле. Мал менен, соода-сатык менен бай жашап жаткандары да аз эмес. 1990-жылдарга салыштырганда кудайга шүгүр, элдин жалпы абалы жакшы.

Эң чоң көйгөй – маданият жана билим берүү жаатында болуп жатат. Негизги өксүк – Жерге-Талдагы кыргыздар балдарын өз эне тилинде окутуудан кыйналат. Себеби, мектептерде кыргыз тилиндеги окуу куралдары, усулдук колдонмолор дээрлик жокко эсе.

2006-жылы кыргыз, тажик билим берүү министрлери кызматташуу боюнча документке кол коюшкан. Анда эң сонун пункттар бар. Тилекке каршы, алардын көбү аткарылбай жатат. Дагы бир маселе - кыргыз өкмөтү тажикстандык кыргыздар үчүн жогорку окуу жайларына атайын орундарды бөлөт, бирок анын натыйжалуулугун караган киши жок. Бүтүрүп жаткандардын канчасы Тажикстанга барып иштеп жатат? Кыргызстандын кетирген акчасы өзүн актап жатабы? Ушундай суроолорго жооп жок...

(Талкуунун толук вариантын ушул жерден угуңуз)

Бишкек-Дүйшөмбү: аксаган алака
please wait

No media source currently available

0:00 0:22:41 0:00
Түз линк

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өзбекстанда эң таасирдүү адам кызматтан алынды

Өзбек коопсуздук кызматын жыйырма үч жыл жетектеген Рустам Иноятов.

Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёев Улуттук коопсуздук кызматынын башчысы Рустам Иноятовду 31-январда иштен алды. Ташкент тараткан расмий маалыматка ылайык, ал Мирзиёевге мамлекеттик кеңешчи болуп дайындалганына байланыштуу ээлеген кызматынан бошотулду.

Өзбекстандын Улуттук коопсуздук кызматын 23 жылдан бери жетектеп келген Рустам Иноятовдун иштен алынганы 31-январда маалым болду. Өзбек президентинин сайтында жарыяланган билдирүүдө Иноятов мамлекет башчыга саясий-укуктук маселелер боюнча кеңешчи болуп бекитилгенине байланыштуу ээлеген кызматынан алынганы айтылат.

Ал эми атайын кызматтын башына өлкөнүн баш прокурору Ихтиёр Абдуллаев дайындалды.

73 жаштагы генерал-полковник Рустам Иноятов 2016-жылдын сентябрында президент Ислам Каримов дүйнөдөн өткөндөн кийин жогорку бийлик ордун сактап калган саналуу адамдардын бири эле. Ал коомчулукка көп көрүнбөгөнү менен өзбек бийлигиндеги эң таасирдүү адам деп саналган. Өзбекстандык журналист Алишер Сиддик Иноятов эбегейсиз бийликке ээ болуп келгенин баса белгилейт.

- Өзбекстандын Улуттук коопсуздук кызматынын башчысы Рустам Иноятовдун кызматтан кетиши мурдагы президент Каримов көз жумгандан кийинки эң чоң жаңылыктардын бири болду десем адашпайм. Анткени Иноятов көп жылдардан бери республикадагы экинчи таасирдүү адам болуп келген. Ал бизнес тармагын, бийликтин дээрлик бардык бутактарын, сот системасын, аткаруу бийлигин өзү көзөмөлдөп турган. Эксперттер белгилегендей, анын «агенттери» бийликтин бардык бутагына киргизилген - деген Алишер Сиддик Иноятов көп жылдардан бери кант диабети менен жабыркап жүргөнүн да кошумчалады.

Ташкенттеги кадрдык өзгөрүүлөр тууралуу 31-январда өзбек президенти Шавкат Мирзиёевдин катышуусунда өткөн Улуттук коопсуздук кызматынын жана Башкы прокуратуранын биргелешкен жыйынында расмий айтылган. Анда мамлекет башчы коопсуздук кызматынын айрым бөлүмдөрүн жана аймактык башкармалыктарынын ишин сынга алган. Президент мекемелер ортосунда кызматташуу солгун экенин, ыкчам тергөө иштерин жүргүзүүдө алешемдиктер кетип жатканын белгилеген.

Журналист Алишер Сиддик саясий салмагы күчтүү Иноятовдун кызматтан кетиши президентке бийликти толук өз көзөмөлүнө алууга мүмкүнчүлүк берди деген пикирде:

- Бийликке толук көзөмөл орноткон соң Мирзиёев кандай болуп өзгөрүшү мүмкүн? Ал диктаторго айланабы же башка багытты карманабы? Бул суроолор ачык бойдон калат жана аны убакыт көрсөтөт. Кандай болгон күндө дагы президент Улуттук коопсуздук кызматын реформалагысы келет жана аны парламенттин көзөмөлүндө болушун каалайт.

Коопсуздук кызматынын башына келген Ихтиёр Абдуллаев буга чейин өлкөнүн баш прокурору болгон. Айтылган маалыматтарга ылайык, 1966-жылы туулган Абдуллаев 2001-жылга чейин сот системасында иштеп, андан кийин президенттин администрациясында ар кандай кызматтарды ээлеген. 2009-2015-жылдары кадрдык маселелер боюнча президенттин кеңешчиси болгон. Ал эми 2015-жылы баш прокурорлукка дайындалган.

Коопсуздук кызматынын жаңы жетекчиси Ихтиер Абдуллаев.
Коопсуздук кызматынын жаңы жетекчиси Ихтиер Абдуллаев.

Былтыр декабрда Мирзиёевдин каарына Башкы прокуратуранын жана Ички иштер министрлигинин кызматкерлери да калышкан. Президент аларга "карапайым элдин укуктарын такай бузуп жатасыңар" деп ачууланган. Ошондой эле бул мекемелерди реформалоо зарылдыгын, өкмөттүн аракеттери демократиялык принциптерге негизделиши керектигин билдирген.

Өзбекстан менен Батыш мамлекеттеринин, атургай коңшуларынын ортосундагы мамиле мурдагы президент Каримовдун учурунда начарлап кеткен. Эл аралык уюмдар ал режимди өлкөдө адам укуктарынын одоно бузулушу үчүн айыптап келген.

Мирзиёев бийликке келген бир жыл ичинде саясий куугунтукка кабылып, камакка алынган бир нече коомдук ишмерлер, журналисттер жана саясатчылар эркиндикке чыгарылды.

Өткөн жылдын октябрь айында "Хьюман Райтс Уотч" уюму өзбек бийлиги соңку бир жылда айрым позитивдүү кадамдарды жасаганын белгилеп, Ташкентти адам укуктарын туруктуу сактоого чакырган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Фейсбук" жылдызына айланган пенсионер

"Фейсбук" жылдызына айланган пенсионер
please wait

No media source currently available

0:00 0:28:48 0:00

Тажикстан 350 млн. долларга жаңы ЖЭБ курган

Душанбедеги жаңы Жылуулук электр борбору. 10-январь, 2014-жыл.

Бишкек Жылуулук электр борборун модернизациялаган кытайлык ТБЕА ишканасы эки жыл мурун Тажикстанга жаңы ЖЭБ куруп берген.

Тажикстандык журналист Абдулло Ашуров "Азаттык" менен болгон маегинде коңшу өлкө бул долбоорду кантип ишке ашырганын жана кытайлык компанияга эмне милдеттер тагылганын айтып берди.

- Кытайдын ТБЕА компаниясы ("Tabian Apparatus StocCo" - TBEA) Тажикстанда узактан бери иш жүргүзүп келатат. 2000-жылдардан тартып бул компания өлкөнүн борбору менен түндүгүн бириктирген эң чоң электр түйүнүн - ЛЭПти кура башташкан. Өзбекстан аймактык энергетикалык шакекчеден чыкканча өлкөнүн түндүгү менен борбор Душанбенин байланышы жок эле.

Душанбеде эки энергоблоктон турган ЖЭБдин курулушу 2012-жылы башталган. Биринчи блок 100 МВт, ал эми экинчиси 300 МВт энергия өндүрөт. Кытайлар биринчи блокту эки жылда, экинчи блокту бир жылда салып бүтүшкөн.

Тажикстан энергия тартыштыгынан катуу жабыркады. Алты айдай өлкө калкынын 70% эч жылуулугу жок отурчу. Ал маалда суткасына 5-6 саат гана электр жарыгы берилчү. Ошол көйгөйдөн улам Душанбеде ЖЭБ куруу жөнүндө чечим кабыл алынган. Советтер Союзунун тушунда курулган жылуулук борборлору Өзбекстан газ бербей койгондон кийин токтоп калган.

Шаардагы борборлордун үчөө табигый газ, бирөө мазут жакчу. Газды болсо Өзбекстандан сатып алчубуз, соңку кезде анын баасы кымбаттап, маселе саясатташып кеткен. 2012-жылы тажик бийлиги Ташкент менен макулдаша албай коюп, бизге такыр газ сатпай коюшкан.

Мына ошондон кийин Тажикстандын баш калаасында жаңы ЖЭБ куруу жөнүндө чечим кабыл алынган. Ага чейин кытайлык адистер бир чакан жылуулук борборун көмүргө ылайыкташтырып чыккан соң өлкөнүн жогорку жетекчилиги жергиликтүү көмүр менен иштей турган жаңы ишкана салууга чечкиндүү киришкен.

"Азаттык": Тажик бийлиги ТБЕА компаниясын кантип тандаган? Тендер уюштурулду беле же бул компаниянын мурунку иш тажрыйбасын эске алыштыбы?

Абдулло Ашуров: Тажикстанда чечим бийликтин эң жогорку сересинде административдик ыкма менен кабыл алынат. Коомчулуктун, адистердин пикирине эч ким деле кызыкпайт. ТБЕА мен жогоруда айткан долбоорду кыска мөөнөттө ишке ашырып, жакшы эле таанылып калган. ТБЕА компаниясынын жетекчиси жергиликтүү маалымат каражаттарынын бири менен болгон маегинде айткандай, президент Рахмон алар менен жолукканда: "Өлкөнү энергетикалык кризистен чыгарыш үчүн эмне сунуш кылат элеңер?" деп сураган. Алар болсо баш калаада көмүр менен иштей турган жаңы ЖЭБ курууну сунуш кылышкан.

Душанбеден анча алыс эмес жерде көмүр запасы көп экенин эске алып, жаңы ишкана куруу иштери башталган. Курулуш 2012-жылы башталган, эки энергоблоктон турат. Биринчи блок 100 МВт, ал эми экинчиси 300 МВт энергия өндүрөт. Кытайлар биринчи блокту эки жылда, экинчи блокту бир жылда салып бүтүшкөн.

Тажикстан ТБЕАга эки алтын кенин: Жогорку Кумарг жана Чыгыш Дуоба кендерин иштетүүгө берген. ТБЕА болсо "Эксимбанктан" Тажикстан алчу насыяга кепил болгон. Тажик бийлиги ТБЕАга ЖЭБ куруп бергени үчүн эки кенди “белекке бердиби” же дагы кандайдыр бир шарт коюлганбы – аны билбейбиз.

Эки энергоблок биригип 400 МВт энергия өндүрөт. Өндүрүштүк потенциалын алсак, бул бир чакан ГЭСтин жүгү деп эсептесек болот. Бирок жылдын суук маалында, суу тартыш болуп калабы дебей жергиликтүү көмүр менен иштеген ЖЭБди куруу көрөгөч чечим болгон. Душанбеде эски ЖЭБдер токтогондон кийин шаардагы жылуулук куурлары дагы иштен чыгып калган. Жаңы ЖЭБ курулгандан кийин шаар бийлигинин эски жылуулук системасын кошуп, иштетип кетүүгө чамасы жетти. Баш калаадагы көп кабаттуу үйлөрдүн 80% азыр борборлошкон жылуулук системасына кошулган. Буга чейин үйгө жылуулук берилбегендиктен тургундар электр жабдыктарын көп колдонуп, андан электр тармагы иштен чыгып калган учурлар көп болгон.

"Азаттык": Душанбеликтер жылуулук үчүн канча төлөшөт?

Абдулло Ашуров: Былтыр октябрдан бери жылуулук үчүн төлөм кымбаттады. Ушул тапта 1м2 үчүн шаардыктар 22 дирам (11 цент) төлөшөт. Албетте, ЖЭБден өндүрүлгөн энергия ГЭСтикине салыштырмалуу кымбат. Адистер Душанбенин жаңы ЖЭБинен чыккан энергия 18 эсе кымбат деп санап жүрүшөт. Тажикстандын Энергетика жана суу ресурстары боюнча министрлигинин маалыматына ылайык, долбоордун жалпы баасы 349 миллион доллар, анын 17 миллиону Тажикстандын өзүнүн салымы. ЖЭБ кыш маалында бир миллион тоннадан ашуун көмүр жагат. Көмүр Душанбеге чукул жердеги Варзоб жана Айни райондорунан казылып, шаарга ташылат. Жаңы ЖЭБ ишке киргенден бери көмүр казуу дагы жанданды.

"Азаттык": Жаңы ЖЭБ ишке киргени эки жыл болуптур. Андан бери ишканада кандайдыр техникалык мүчүлүштүктөр, Бишкектегидей бузулуу болгон жокпу?

Абдулло Ашуров: ЖЭБ эки жылдан бери иштеп жатат, азырынча эч кандай техникалык мүчүлүштүк болгон жок. Албетте, борбор пайдубалынан тарта жаңы курулган деңизчи. "Кытайдан эски жабдыктарды алып келишкен" деп айтылган, бирок ТБЕАнын жетекчилиги андай сөздү таптакыр четке кагып, "жалаң жаңы техника келди" деп ишендирген. Сыртынан караган кишиге деле ишкана жаңы экени сезилет.

Душанбедеги жаңы ЖЭБ ишке киргенде. 2014-жыл.
Душанбедеги жаңы ЖЭБ ишке киргенде. 2014-жыл.

ЖЭБ жаңы ишке киргенде эки күн уюган кара түтүн чыккан. Андан чыккан көө атүгүл үйлөргө чейин жеткен. ТБЕАнын жетекчилиги муну "борбордо жылуулук сезону башталарда эки күн бою солярка жагылат" деп түшүндүрүшкөн. ЖЭБде от казандарын 500 градуска чейин ысытыш үчүн эки күн солярка жагылат экен. "Кара түтүн ошол солярка күйгөндө чыкты" деп түшүндүрүшкөн. Компания "ЖЭБден чыккан түтүн эки катар чыпкадан өтөт, абага зыяндуу газдар чыкпайт" деп ишендиришкен. Айлана-чөйрөнү коргоо комитети "ЖЭБ ишке киргенден кийин эки жолу иликтөө жүргүзүлгөн, абага чыккан көмүр кычкыл газынын көлөмү белгиленген чектен өтпөйт" деп билдирген. Бирок ЖЭБде бир да жолу өз алдынча экспертиза жүргүзүлгөн эмес.

"Азаттык": Душанбедеги ЖЭБди курган кытайлык компания өзүнө кандай милдеттенмелерди алган?

Абдулло Ашуров: Заманбап жылуулук борборун курууга Тажикстандын акчасы жок болчу. Курулушка насыя Кытайдын "Эксимбанкынан" алынган. Тажикстан ТБЕАга эки алтын кенин: Жогорку Кумарг жана Чыгыш Дуоба кендерин иштетүүгө берген. Кытайлык компания болсо "Эксимбанктан" Тажикстан алчу насыяга кепил болуп берген. Биз азыр тажик бийлиги ТБЕАга ЖЭБ куруп бергени үчүн эки кенди “белекке бердиби” же дагы кандайдыр бир шарт коюлганбы – аны билбейбиз.

ТБЕА курулуш бүткөндөн кийин эки жылга кепилдик берген. Эки жыл бою алардын 100дөй инженер-техниги келип, жергиликтүү адистерди окутуп, ишке даярдашты. Жаңы ЖЭБде 700дөй киши иштейт. Андан тышкары кытайлык адистер эки жыл бою ЖЭБдин технологиялык процессине көз салып турушат. Эгерде кандайдыр бир техникалык мүчүлүштүк кетсе, алар өз эсебинен оңдоп, жолго коюшат. Ошондой эле 60 тажикстандык адисти Кытайда окутуп келишмек. Бирок эки жылдан кийин ЖЭБ толугу менен тажик тараптын карамагына өтөт.

Жылуулук борборунун бузулушунун чоо-жайы
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:38 0:00
"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кабулдагы теракттан 100дөй адам мерт болду

Кабулдагы теракттан 100дөй адам мерт болду
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:00 0:00

Өзбекстан мигранттарына кам көрөт

Москва

Өзбекстан мигранттары үчүн Орусияга жаңы темир жол каттамын ачат. Мамлекеттик Дума аты-жөнүн өзгөртүп жаңы паспорт менен Орусияга кирип жаткан мигранттар агымын токтотууну талап кылды.

"Регнум" агенттиги расмий Ташкент Орусияга жаңы темир жол каттамдарын ачарын кабарлады. Эми Ташкенттен Москва менен Уфага поезддер каттай баштайт, ал эми Волгоградга барчу каттамдар көбөйөт.

18-январда Казакстандын Актөбө облусунда автобустан чыккан өрттүн айынан 52 мигрант каза болгон. Өзбек өкмөтү ушундан кийин чет өлкөгө чыгып жаткан жарандарынын коопсуздугун камсыздоону колго алган. Макалада мындан ары өзбек мигранттарына учак жана темир жол билеттерин сатып алууга атайын жеңилдиктер берилери баяндалат. Өкмөттүн токтому менен 1-февралдан тарта чек жакка каттаган автобустар техникалык көзөмөлдөн өтүүгө милдеттендирилген.

Тажикстанда мечиттер отчет берет

Нооруз элдик-салттык майрамбы же динийби?

Нооруз элдик-салттык майрамбы же динийби?

Дин чөйрөсүндө Ноорузду майрамдоо керекпи же жокпу деген суроолор кызуу талкууланып келет. "Азаттык" мына ушул маселенин тегерегинде талкуу уюштурду.

​"EurAsia Daily" басылмасы Тажикстанда мечиттер кирешесин ачык көргөзө баштаганын жазды. Мыйзамдагы өзгөртүүлөргө ылайык, диний мекемелер тажик өкмөтүнө киреше булактары жана мүлкү тууралуу кабарлап турушу керек. Бул мечиттерге, чиркөөлөргө жана башка конфессиялардын өкүлдөрүнө да тиешелүү. Алар каражат кайда коротулганы, жумушчулардын айлык акысы, мамлекеттик органдарга төлөнгөн салыктар жана тапкан кирешелери тууралуу жылына отчет берип турууга милдеттендирилген.

Макалада бул тажик өкмөтүнүн диний уюмдардын кызматкерлерин социалдык жактан камсыздоого багытталган аракети экени айтылат.

Зомбулук жана тарбия

"Росбалт" басылмасы "Казакстанда калктын 75 пайызы балдарды тарбиялаш үчүн зомбулук көрсөтүүнү колдойт" деп жазды.

ЮНИСЕФ эл аралык уюмунун жүргүзгөн изилдөөсү боюнча Казакстанда ар бир экинчи бала ата-энесинин зомбулугуна дуушар болот. Тажикстанда ата-эненин зомбулугуна балдардын 67 пайызы, Кыргызстанда 60 пайызы, Түркмөнстанда 33 пайызы кабылары аныкталган.

ЮНИСЕФ уюмунун өкүлү Юрий Оксамитный балдарды тарбиялаш үчүн ата-эненин зордук-зомбулукка барышы коомдо социалдык туруктуу көрүнүш болуп калганын белгилеген.

Мамдума мыйзам бузган мигранттарга чара көрүүгө чакырды

"Регнум" агенттиги "Мамдума миграциялык мыйзамды бузган чет өлкөлүк мигранттардын Орусияга аты-жөнүн өзгөртүп киришине бөгөт коюну талап кылууда" деп жазды. Мамдуманын депутаттары КМШ өлкөлөрүнүн тийиштүү министрликтери бул маселе боюнча чара көрүшү керек деген ойдо.

Былтыр октябрда Орусиянын ички иштер министринин орун басары Александр Горовой 2016-жылы дактилоскопиялык текшерүү учурунда 26 миң чет өлкөлүк мигрант аты-жөнүн өзгөртүп, Орусияга кайрадан жаңы паспорт менен киргени аныкталганын айткан. Ал эми ички иштер министри Владимир Колокольцевдин маалыматы боюнча былтыр 1,6 миллиондон ашуун миграциялык мыйзам бузуу учурлары катталган жана Орусиянын соттору 93 миң мигрантты өлкөдөн чыгарган. Ошондой эле былтыр 185 миңден ашуун чет өлкөлүк жаранга Орусияга кирүүгө тыюу салынган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Түркия-Сирия тиреши, мигранттардын жол азабы

Түркия-Сирия тиреши, мигранттардын жол азабы
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:10 0:00

Орусия: жарандыктан кол жууган кыргыз мигранттары

Орусияда жарандык алган чет өлкөлүктөрдүн документтери кайрадан текшериле баштады. Натыйжада жарандыкты ортомчулар аркылуу алган кыргызстандык мигранттардын орус паспорттору мыйзамсыз болуп чыккан учурлар бар.

Гүлбарчын Орусиянын жарандыгын 2010-жылы алган. Үч жылдан кийин Оренбургдагы Ленин соту «өзү тууралуу жалган маалымат жана жасалма документ берген» деген жүйө менен анын жарандыгын жоюп салган. Андан бери жумушка мыйзамдуу орношо албай, экинчи баласына чегерилген энелик пулду ала албай жүргөн келин эми орус паспортун кайрадан сот аркылуу алууга аракеттенүүдө.

Алты жылдан кийин гана паспортум жараксыз экенин билдим. Азыр эми Кыргызстанда да каттоодо жокмун.

- Орусияга 2006-жылы келгем. 2007-жылы Кыргызстанда каттоодон чыгып, 2009-жылы орус жарандыгына документ тапшырып, бир жыл дегенде алгам. Анан алты жылдан кийин гана паспортумдун жараксыз экенин билдим. Азыр эми Кыргызстанда да каттоодо жокмун. Бул жакта банкка, жумушка, нотариуска барсам - бардык жерде паспортум жараксыз болуп чыгып жатат. Же Орусияда кеңири жүрө албай же Кыргызстанга кете албай жатам. Бирок жашоом бул жакта. Эми адвокат жалдадым.

Соттун чечиминде Гүлбарчындын Кыргызстандагы жашаган жери тууралуу маалымдамасы жасалма экени жазылган. Гүлбарчын өзү жарандыкка керектүү документтерди ортомчуларга жасатканын моюнга алат.

Орусияда миграцияда жүрүп, орус жарандыгын алган кыргызстандыктар жүз миңдеп саналат. Федералдык миграция кызматы 1992-2014-жылдары 516 миң кыргызстандык орус жарандыгын алганын билдирген. Андан кийинки сандар ачык айтыла элек.

Орус өкмөтү кыргызстандыктарга атайын жеңилдик бергендиктен массалык түрдө паспорт алмашуу 2003-2009-жылдарга туш келген. Москвадагы «Империя права» юридикалык мекеменин жетекчиси Ыманбек Суранчиев анда жарандыкты ортомчулар аркылуу алган кыргызстандыктардын көбүнүн орус паспорттору эми жараксыз болуп жатканын айтат.

- Кээ бир мекендештер жарандык аларда чек арага өздөрү чыгып, миграциялык картаны өздөрү жаңырткан эмес, консулдук каттоодон чыгып, тийиштүү билдирүүлөрдү жасаган эмес. Паспортту өздөрү албай эле, акчага жасатып алгандар болгон. Жада калса паспорттогу кол белгисин да текшерип жатышат.

Ыманбек Суранчиев.
Ыманбек Суранчиев.

Кыргызстан менен Орусиянын ортосунда кош жарандуулук боюнча келишим жок. Андан тышкары 2014-жылы августта Мамдума кош жарандыгын ачыкка чыгарбагандарга кылмыш жана административдик жоопкерчилик киргизген. Буга карабай эки паспортту бирдей сактап жүргөн кыргызстандыктар көп кездешет.

Юрист Ыманбек Суранчиев адамдардын мындай мыйзамсыз аракети паспорттун мөөнөтү эскиргенде же федералдык органдардын текшерүүлөрүндө билинип калып жатканын кошумчалады.

- Азыр ИИМ башкармалыктары жер-жерлерде паспорт алгандардын маалыматтарын текшерип жатышат. Биздин мекендештер ошол паспорт алган бөлүмдөргө барып, өздөрүн текшерип койсо жакшы болот. Орусиянын жарандыгын алганда Кыргызстандын жарандыгынан баш тартпай, арыз жазбай койгондор бар. Ошолордун баарын ТИМ аркылуу текшерип жатышат. Азыр эки кыргызстандыктын иштерин карап жатабыз. Өткөндө Саратовдон дагы бирөөнүн жарандыгын алып салышкан. Анын жети баласына энелик капиталы бар эле.

Орусияда адамды жарандыктан ажыратууга мыйзам чегинде бир гана негиз бар. Адам орус жарандыгын алып жатканда жалган маалымат бергени же жасалма документ тапшырганы сотто аныкталганда гана орус паспорту жараксыз болуп чыгат.

Москвадагы кыргыз элчилигинин юристи Мирбек Токтошев чек араны мыйзамсыз өтүү, жасалма миграциялык карта же каттоо жасатуу сыяктуу иш-аракеттердин баарын ушул мыйзам жобосуна такаса болорун түшүндүрөт.

- Орусиянын жарандык боюнча федералдык мыйзамында "өзү тууралуу жалган маалымат бергендер жарандыктан ажыратылат" деп көрсөтүлгөн. Башкысы - жарандык берилгенден кийин кайра текшерүү болуп калса бул маалыматтар анык болуп чыгышы керек. Антпесе сот аркылуу жарандык жоюлуп калат. Негизи адамдарга катталган жери боюнча соттон билдирүү жөнөтүлөт. Бирок биздин мекендештер ар кайсы жакка көчүп иштеп жүргөндүктөн, өз маалында билбей калып жатышат.

Мирбек Токтошев.
Мирбек Токтошев.

Элчиликтеги юристтин айтымында, мындай көрүнүштөргө мигранттардын расмий документтерди мамлекеттик органдардан албастан, ортомчу тараптарга кайрылып, мыйзамдан буйтап кетүү аракеттери себеп болууда.

Анткен менен орус жарандыгын алууда «жалган маалымат берген» деген жүйө менен жакында эле «Тажик эмгек мигранттары» коомдук уюмунун жетекчиси Каромат Шарипов орус паспортунан ажыратылып, Орусиядан чыгарылган. Ошондой эле Санкт-Петербургда метрону жардырган жанкечти катары айыпталган Акборжан Жалиловдун атасы, агасы жана жакын туугандары да жарандык алганда «өздөрү тууралуу жалган маалымат берген» деген негизде орус жарандыгынан жана өлкөдөн чыгарылган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мирзиёев: Жаш жигиттерден айрылдык

Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёев Актөбөдөгү кырсыкта өлгөндөрдүн жакындарына көңүл айтып, алардын өлүмү үчүн мамлекет да жооптуу экенин эске салды. 

Өзбекстанда Актөбөдөгү жол кырсыгында каза болгондордун сөөктөрү жерге берилди.

Өрттөнгөн автобуста өмүрү кыйылгандардын көбү Наманган облусунан. Кырсыкка кабылгандардын арасында ошондой эле Ташкент шаарынын, Сурхандарыя облусунун тургундары болгонун Өзбекстандын бийлиги бышыктады.

Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёев Актөбөдөгү кырсыкта өлгөндөрдүн жакындарына көңүл айтып, алардын өлүмү үчүн мамлекет да жооптуу экенин эске салды.

«Мына кечээ болгон кырсык элибиздин алдында канчалык милдеттүү экенбизди көрсөттү. Калкыбызга шарт түзбөгөнүбүз үчүн алар, албетте, чет өлкөлөргө барып иш кылып жүргөнү - мамлекет, бардык түзүмдөр эң чоң каталарыбызды өз убагында оңдобогонубуздан улам. Ошон үчүн баламды багам, атама бир сум алып келем деген кандай жаш жаш жигиттер кетти. Баары жаш..." - деди президент өткөн бейшембиде Сурхандарыя облусундагы Хаким Тирмизинин күмбөзүнө барганда. ​

Казакстанда ызгаар күчү 45 градуска жетет
please wait

No media source currently available

0:00 0:13:55 0:00

21-январда президент Мирзиёев курман болгондордун үй-бүлөлөрүнө кенемте төлөп берүүнү тапшырды. Бир жолу берилчү акчанын суммасы азырынча белгисиз. Ошондой эле жергиликтүү бийликтерге маркумдардын жакындарына моралдык жана материалдык колдоо көрсөтүү милдети жүктөлдү.

Өзбекстандын Саламаттык сактоо министрлигинин маалыматына ылайык, каргашалуу окуяда өмүрү кыйылгандардын бардыгы – эркектер. Алардын улуусу 41 жашта болсо, кичүүсү 19дагы жигит эле. Өрттөн кийин таанылгыс болуп калган сөөктөр 20-январдын түнүндө атайын борт менен Актөбөдөн Ташкентке жеткирилген.

Өзбекстандагы “Үмүт жана жашоо” бейөкмөт фонду жабыр тарткан үй-бүлөлөргө жардам берүү үчүн баштаган кайрымдуулук марафонун кайра токтотту. “Биздин ишти өз кызыкчылыгына колдонууну көздөгөндөр чыкты. Алар банк эсептерин ачып, менин атымды пайдаланып акча жыйнай башташты. Жоопкерчиликти сезип, кайрымдуулук марафонун өткөрүүнү токтоттум” деп жазды бейөкмөт уюмдун жетекчиси Илхомжон Касымов.

Ал эми жаш жарандык активисттер тобу жакындарын жоготкондорго жардам иретинде 60 миллион сум (7.5 миң доллар) жыйнашты. Чогулган акча беш үй-бүлөгө берилгенин блогер Хушнудбек Худайбердиев кабарлады.

20-январда Орусиядагы өзбекстандык эмгек мигранттары, активисттер, башка өлкөлөрдүн жарандары чогулуп, Москвадагы өзбек элчилигинин алдына барып гүл коюшту. Алар Ташкентке 20-январды аза күтүү күнү деп жарыялоо талабын билдиришти.

Өзбекстандын экс-президенти Ислам Каримовдун маалында бийлик өлкө сыртында эмгектенген жарандарын сындап келгени белгилүү. Каримов сыртка кеткен мигранттарды "өлкөнү уят кылгандар, жалкоолор, даңгеселер” деп атаган.

"Адам ушунчалык жийиркенет. Өзбек улутундагы адам бир сындырым нан үчүн ошол жакка барып, көчө шыпырышы керек имиш. Өзбекстандын өзүндө эч ким азыр ачкачылыктан өлүп жаткан жери жок, береке тапкыр!" - деп ачууланган эле Каримов.

Каримовдун мындай сынынан кийин ал кездеги өкмөт чет жакка кеткен эмгек мигранттарынын санын кыскартуу максатында үгүт топторун түзүп, эл арасында түшүндүрүү иштерин жүргүзгөн.

Расмий маалыматтар боюнча, Орусияда эки миллиондон ашуун өзбекстандык мигрант эмгектенет, бейрасмий сан үч миллионго чейин жетет. Былтыр алар Өзбекстанга Орусиядан 2,7 млрд доллар каражат которгон.

18-январда Казакстандын Актөбө облусундагы Самара-Чымкент автожолунда жүргүнчү ташыган автобус өрттөнүп, 52 киши каза тапкан. Алар Орусияга иштегени бараткан өзбек жарандары болуп чыккан. “Сетра" үлгүсүндөгү автобуста 57 киши бараткан. Бешөө ар кандай жараат алып, ооруканага жаткырылган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Баткендин күрүчү кыргыз бренди менен сатылса"

"Баткендин күрүчү кыргыз бренди менен сатылса"
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:14 0:00

Тажикстанда ата-энесин бакпагандар соттолот

Тажикстандык карыя.

Тажикстанда улгайган ата-энесин карабагандар эми үч жылга чейин абакка кесилет. Мындай мыйзам жыл башынан тарта күчүнө кирди. Коңшу мамлекеттеги карыялар үйлөрүндө миңден ашуун адам бар. Алардын көбүнүн балдары, туугандары Орусияга иштеп кеткен.

Кифое Раупова сексенден ашты. Алты ай мурда болгон автокырсыктан абышкасы каза таап, өзүнүн колу-буту сынган. Кифое апа өгөй кызы аны карыялар үйүнө тапшырып салганын айтып берди:

- Абышкамдын кызы азыр үйүндө келин-уулу, жаш балдары бар экенин айтып, бул жакта кыштап туруумду суранды. Мен макул болдум, - дейт байбиче.

Кифое Раупова карылар үйүнө кыштаганы келгенин айтат.
Кифое Раупова карылар үйүнө кыштаганы келгенин айтат.

Тажикстанда жалпысынан мамлекеттин карамагындагы алты карыялар үйү бар. Алардын бири "Батош" - Турсунзаде шаарында жайгашкан. Бул карыялар үйүндөгүлөрдүн үчтөн биринин туугандары, балдары жоктугуна байланыштуу бул жакка келип калганын айтышса, башкаларын жакындары карабай коюшкан. Статистикалык маалыматка ылайык, мындайлардын саны жылдан жылга өсүп жатат:

- Бул жакта бардык шарттар каралганы менен жакындардын камкордугу жетишпейт. Тажикстан жаштары карыган ата-энелерине кам көрүшүн каалайт элем, - дейт "Батош" карыялар үйүнүн кызматкери Ахлиддин Хожиев.

Тажикстандын Баш мыйзамында балдары улгайган ата-энесине, жакындарына кам көрүшү керек деп жазылган. Жакында эле ата-энесин карабай, таштап кеткендерге каралган жаза дагы күчөтүлүп, үч жылга чейин абакка кесүү жазасы киргизилди. Жаза күчөтүлгөнү жыл башынан бери "Батош" карыялар үйүнөн үч адамды балдары алып кетишкен.

Маалым болгондой, Тажикстанда 1992-1997-жылдары болгон жарандык согуштан кийин карыялар үйүндө негизинен орус тилдүүлөр жашачу. Алардын көбү балдары Орусияга кетип калгандар эле. Азыр болсо улгайгандар үйүндөгүлөрдүн жарымынан көбү жергиликтүүлөр дейт Ахлиддин Хожиев:

- Биздин үйдөгүлөрдүн жарымынан көбү - тажик улутундагылар, кырк пайыздайы орустар, калгандары башка улуттагылар.

​Анткен менен карыялар үйлөрүндөгүлөр деле мыкты шарттарда жашабайт, ар ким курсагын тойгузуунун аракетин өз алдынча көрөт, айрымдары көчөдө тилемчилик кылса, башкалары пенсиясын алып жан сакташат. Бул боюнча так статистика жок.

Мындай маселе Кыргызстанда да бар экени айтылып келет. Кыргызстанда Эмгек жана социалдык өнүгүү министрлигине караштуу 17 социалдык мекеме бар. Алардын алтоо бир гана башка бараар жери жок улгайган адамдарга колдоо көрсөтүү багытында иштейт. Андай мамлекеттик камкордукка алынган адамдардын саны 782. Үй-бүлө кодексинде жумушка жарамдуу балдары ата-энесин карашы керек деген жобо жазылган, бирок ал мыйзам дайым эле толук аткарылган жери жок дешет адистер.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Сынса кайра бүтөлчү айнек, робот-бөбөк

Робот-бөбөк

Жасалма интеллект кишиден акылдуу экенин далилдеди. Жапондор сынса кайра бүтөлчү айнекти жасашты. Казакстанда 2015-жылы жейрендер эмнеден кырылганы аныкталды. Робот-бөбөк окумуштууларга "жардамга келди".

Жасалма интеллекттин “чүкөсү кайра айкүр турду”

Жасалма интеллект окулган маалыматты кишиден мыкты түшүндү. 100 миңден ашуун суроосу бар жана компьютерлердин окуу жөндөмүн өлчөө боюнча тест АКШдагы белгилүү Стэнфорд университетинин адистери тарабынан даярдалган эле.

Сынактын биринчи күнү Кытайдын Alibaba компаниясынын Маалымат технологиясы боюнча институтунун (Institute of Data Science of Technologies) программисттери түзгөн акылдуу система 82.44 балл алса, кийинки күнү АКШнын Microsoft компаниясынын адистери түзгөн система 82.65 балл алган. Бул тест боюнча кишинин эң мыкты делген баасы 82.304 балл.

“Мындай сынакта биринчи жолу машине кишине жеңди”,- деп белгиленет Alibaba компаниясы 15-январда жасаган билдирүүдө.

Microsoft жана Alibaba компанияларынын түпкү максаты: мурда өздөштүрүлгөн маалыматка таянып, текст түрүндөгү маалыматты болушунча көп иштеп чыгып, киши берген суроолорго мүмкүн болушунча так жооп берүүчү системаны түзүү.

Alibaba компаниясынын Маалымат технологиясы институтунун тилди түшүнүү боюнча программасынын жетекчиси Луо Синин (Luo Si) сөзүнө караганда, жогорудагыдай технологияны кардарларды тейлөөдө, студенттерди окутуучу программаларда, музейлердин автоматтык гиддеринде жана медициналык жактан кеңеш берчү системаларда кеңири колдонуу мүмкүн. Бул өз кезегинде кээ бир кесип ээлеринин жумушун жеңилдетүүгө катар айрым иштерди толук бойдон автоматташтырып салууга жол ачат.

Жасалма интеллекттер буга чейин шахматтан жана Го деп аталган байыркы кытай оюнунан дүйнө чемпиондорун жеңишкен, атүгүл композиторлор менен жарнакташып музыка да жазышкан.

Бүгүн жасалама интеллект экономикага чоң өзгөрүүлөрдү алып келүүдө: логистикалык борборлордо жумушчуларды алмаштырууда, автокөлүктөрдү тейлөөдө, дыйкандарга жардамдашууда...

Кытай 2020-жылы бул тармакта АКШдан озуп, дүйнө лидери болууну каалайт. Ошон үчүн келерки эки жылда жасалма интеллектти өнүктүрүүгө 150 млрд. доллар сарптамакчы. Бул максатты көздөп, Baidu, Alibaba жана Tencent сыяктуу технологиялык дөө-шааларды өстүрүүдө.

(Булагы: http://money.cnn.com, https://www.bloomberg.com)

Жапондор сынса кайра бүтөлчү айнекти жасашты

Сиз Apple компаниясы жасаган эң жаңы жана эң кымбат iPhone X же башка бренддеги смартфон сатып алсаңыз, баарынан да анын дисплейин сындырып албасам деп бушайман болосуз. Заманбап дисплейлер катуу соккуга чыдамкай айнектен жасалса да, непада колуңуздан түшүп кетсе, айнегинен жарака кетиши же бети чийилип, көркү бузулушу мүмкүн.

Токио университетинин профессору Такузо Айда (Takuzo Aida) башындагы изилдөөчүлөр айнекке окшош полимерди иштеп чыгышты. “Тиомочевинанын полиэфири” деп аталган бул затты “өзү бүтүн болуп калчу дүйнөдөгү биринчи айнек” деп атаса болот.

Кокус бул полимер сынып калса, анын сыныктарын кураштырып туруп, бөлмө температурасында (20-25 Со) бир нече саат басым астында кармап турса, эзелки структурасы калыбына келип, баштагыдай бекем болуп калат. Көпчүлүк учурда материалдардын жаракасын “бүтөп жамоо” үчүн аны 120 градуска же андан да жогорку температурага чейин ысытуу зарыл.

Жапон окумуштуулары илимий ачылышка байланыштуу макалада белгилегендей, “жогорку механикалык бышыктык жана калыбына келүү жөндөмү, эреже катары, бири экинчисин жокко чыгарган касиеттер”.

Жаңы полимерди Ю Янагисава (Yu Yanagisawa) деген аспирант тапкан. Ал адегенде полимер желим болуп калды деп боолгогон. Бирок полимерди текшерип жатып, анын кесип алса болчу чет жактарын желимдеп койсо болорун, эгер бөлмө температурасында катуу кысса, мурдагы калыбына келерин байкаган.

Эксперттердин айтымында, эгер жапон окумуштуулары жаңы полимерди азыркы Айфондордун дисплейинде колдонулган Gorilla Glass айнегиндей көзгө адеми кыла алса, анда “сынса бүтөлчү айнек” уюлдук телефондордо колдонула баштайт. Деген менен, келечекте тиомочевинанын полиэфиринин негизинде баштапкы калыбына келчү жаңы материалдар иштелип чыгары калетсиз.

Азыр тиомочевинанын полиэфири өнөр жайда башка полимерлерди даярдоо үчүн колдонулуп жүрөт.

(Булагы: http://science.sciencemag.org, https://www.deccanchronicle.com)

Жейрендер 2015-жылы эмнеден кырылганы аныкталды

2015-жылы май айында Казакстандын ортосундагы Бетпак Дала аймагында 200 миңден ашык жейрен кырылып калган. Бул - жоголуп кетүү коркунучу астындагы - дүйнөдөгү жейрендердин 60% ашыгы эле.

Эл аралык окумуштуулардын изилдөөсү жейрендердин өлүмүнө алар жашаган чөйрөдөгү күтүүсүз өзгөрүүлөр себеп болгонун көрсөттү. Өлгөн жаныбарлардын калдыктарына түрдүү өлкөлөрдүн лабораторияларында жүргүзүлгөн анализ, аларга Pasteurella multocida түркүмүндөгү бактериялар жукканын аныктаган. Бул бактериялар пастареллёзду (геморрагиялык септицем) козгойт. Анын кесепетинен жейрендердин карыны, табарсыгы, өпкөсү жана башка ички органдарында кан жүрүп кеткен. Себеби эпидемия алдында күн катуу ысып, абанын нымдуулугу да адаттагыдан жогору болгондо бактериялар козуп, кандын уулануусуна (септицемия) алып барган.

Жутта өлгөн бөкөн улагы менен. Кустанай облусу. 20-май 2015-жыл
Жутта өлгөн бөкөн улагы менен. Кустанай облусу. 20-май 2015-жыл

Кадыресе шартта Pasteurella multocida бактериясы дени соо жейрендерге зыян келтирбей организминде жашай берет. Бирок оорунун козголушу үчүн сырткы жагдайда же жаныбардын организминде олуттуу өзгөрүү болушу абзел.

Окумуштуулар жейрендер мурда да жапырт кырылган учурларды анализдешип, мындай жут көбүн эсе жазда: апрель же май айында болгонун көрүшкөн. Бул бөкөндөр төлдөгөн мезгил. Ошондуктан бөкөндөрдүн организми тууттан соң алсырап калат. Ал эми улактарында иммунитети али жакшы чыңала элек болот.

Мисалы, 1981-жылкы жутта ушул эле Бетпак-Даланы байырлаган 70 миңге жакын жейренди,1988-жылы 255 миң жейренди жут алган. Эки алааматтын тең алдында күн катуу ысып, абанын нымдуулугу кадыресе нормадан бир кыйла жогору болгонун соңку изилдөө маалында айкындалды.

Лондондогу Падышалык ветеринардык коллеждин профессору Ричард Коктун (Richard Kock, Royal Veterinary College) айтымында, жейрендердин 2015-жылкы массалык өлүмү биринчи жолу кеңири жана терең изилденгендиктен, илимпоздор жуттун себебин билүүдө чоң ийгиликтерге жетишкен.

“Ветеринарлардын, биологдордун, ботаниктердин, экологдордун жана илимпоз-лаборанттардын маалыматтарын пайдалануу массалык өлүм-житимге алып барчу факторлордун коркунучун түшүнүүгө жакшы өбөлгө түзөт... Жейрендердин өмүрүн сактоо боюнча чараларды пландоодо мунун мааниси абдан чоң”,-дейт проф. Кок.

(Булагы: http://advances.sciencemag.org, https://theecologist.org)

Робот-бөбөк көп нерсеге илимпоздордун «көзүн ачты»

Бөбөк килемдин бетинде эмгектеп же боору менен жылып жүргөндө чаң, кургаган теринин ыпырындысы, бактерия жана микроорганизм сыяктуу абада булуттай калкыган биологиялык таштандыларды такай үйлөп да, жутуп да жүрөт.

Ошо чакта наристенин өпкөсү денесинин салмагынан төрт эсе көп (денесинин массасынын 1 кг алганда) биологиялык таштанды менен дем алат. “Бирок бул заттардын баары эле наристе үчүн зыяндуу эмес”, -деп эскертет илимий изилдөөнүн жетекчиси АКШдагы Пердью университетинин доценти Брендон Бёр (Brandon Boor, Purdue University).

Муну америкалык окумуштуулар эмгектеп жүрчү робот-бөбөктүн жардамы менен аныкташты. Эксперимент маалында робот-бөбөк жерге төшөлгөн бир килемдин бетинде боортоктоп жылса, экинчи ушундай эле килемдин үстүнөн чоң киши басып өткөн. Эки учурда тең абадагы чаңдардын жана ыпыр-сыпырдын кыймылы лазердик шаймандын жардамы менен өлчөп көрүшкөн.

Изилдөө эмгектеп бараткан бөбөктөн чоң кишиге караганда 20 эсе көп чаң абага көтөрүлөрүн, бөбөк ошон үчүн чоң кишиге караганда түрдүү теги биологиялык аэрозолдук бөлүкчөлөрдү төрт эсе көп дем аларын көрсөткөн. Анын үстүнө бөбөк жерге (полго) жакын болуп, негизинен оозу менен дем алгандыктан, майда бөлүкчөлөр эч кандай тоскоолдуксуз өпкөсүнө кирет.

Бөбөктүн ичине кирген микроорганизмдер анын иммундук системасын жигердүү иштетип (активдештирип) чыңайт. Муну илимде “гигиеналык гипотеза” деп аташат.

Береги гипотезаны турмуштук фактылар да ырастайт. Айыл жеринде мал-жандыктарга аралашып чоңойгон балдарда шаарда “таза жагдайда” өскөн балдарга салыштырмалуу иммундук системанын бузулганын мүнөздөгөн аутоиммундук өзгөрүү аз болот. Ошого өнүккөн өлкөлөрдө чоңойгон балдар астма жана аллергия менен көбүрөөк ооруйт.

“Көптөгөн изилдөөлөр дем алуунун (ингаляция) аллергендерди ташычу микробдор менен бөлүкчөлөргө тутугуп бышуусу астмадан жана аллергиялык оорулардан коргоодо маанилүү роль ойной турганын айкындаган. Биологиялык материалдардын түрлөрүнө жана уюгуна кабылуу кийин жашоодо астма жана аллергиянын жайылышын басаңдатканын тастыктаган изилдөөлөр бар”,-дейт доцент Брендон Бёр.

(Булагы: http://www.purdue.edu, http://www.essentialbaby.com.au)

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Тажик-өзбек чегиндеги темир жол кайра ачылат

Иллюстрациялык сүрөт

Өзбекстан менен Тажикстан мындан дээрлик алты жарым жыл мурда токтоп калган темир жол каттамын калыбына келтирүү ишин башташты. Бул темир жол 2011-жылы өзбек-тажик алакасы солгундап турган учурда “жардыруу болду” деген жүйө менен жабылып калган эле.

Өзбекстандын түштүгүндөгү Амузанг станциясы менен Тажикстандын Хатлон облусундагы Галаба темир жол бекетин байланыштырган поезд каттамы жакын арада кайра ачыларын “Тажик темир жолдору” мамлекеттик ишканасы бышыктады.

Ишкананын басма сөз катчысы Анвар Латифзода эки тарап бул темир жол каттамын кайра ачуу маселесинде кепке келгенин “Азаттыктын” тажик кызматына 19-январда билдирди:

Анвар Латифзода
Анвар Латифзода

“Аталган багыттагы поезддердин каттамын калыбына келтирүү иши Тажикстан менен Өзбекстандын соода-экономикалык кызматташтыгы тууралуу өкмөттөр аралык комиссиянын протоколунун негизинде жүрүп жатат. Бул маселе протоколго кошумча пункт катары киргизилген. Бир күн мурда биздин адистер Өзбекстанга жөнөп кетишти. Алар темир жолдун абалын изилдеп чыгышат. Ушундай эле ишти өзбек темир жолчулары да жүргүзүп жатат”.

Эки өлкөнүн Ооганстан менен чек арасын бойлой салынган Амузанг-Галаба темир жолунда алты жылдан ашык убакыттан бери эч бир поезд жүрө элек.

Өзбекстан 2011-жылдын 17-ноябрь айында темир жолдун Ооганстанга жакын жайгашкан бөлүгүндө “жардыруу” болгонун билдирип, муну “террорчул акт” деп мүнөздөгөн. Аны улай маркум Ислам Каримов башында турган өзбек бийлиги оңдоп-түзөө иштерин жүйө кармап, аталган темир жолду жаап койгон.

Натыйжада темир жолдун боюнда жайгашкан Өзбекстандын Термез жана Тажикстандын Курган-Төбө шаарларынын ортосунда 300дөн ашык товар вагондору ара жолдо калган. Жүктүн бир бөлүгү бузулуп, кайсы бир бөлүгүн автоунаа менен ташууга туура келген.

Тажикстандын Хатлон облусунун жетекчилиги каттам жабылгандан кийинки жарым жылда эле аймактын экономикасы 45 миллион доллар зыян тартканын билдирген.

Тажик бийлиги темир жолдун “жардыруу” болду деген бөлүгүн саналуу күндө эле оңдоп койсо болоорун белгилеп, Өзбекстанды оңдоо иштерине катышууга уруксат бербей жатат деп айыптаган. Айрым маалымат каражаттары темир жолдо чындап эле жардыруу болгонунан күмөн санашкан.

Тажикстандык талдоочу, журналист Косим Шухрат эми Амузанг-Галаба темир жол каттамынын ачылышы биринчи кезекте фермерлердин ишин жакшыртаарын айтты:

“Бул темир жол өзгөчө Хатлон облусундагы фермерлер үчүн абдан маанилүү. Алар айыл чарба продукцияларын экспорттогусу келет. Темир жол жабылгандан кийин товарларды Душанбе аркылуу сатууга аргасыз болушкан. Баш калаа алысыраак болгондуктан фермерлер ашыкча чыгымга дуушар болуп жатышкан”.

Тажик президенти Рахмон жана өзбек лидери Мирзиёев Сауд Арабиянын баш калаасындагы саммитте, 21-май 2017-жыл.
Тажик президенти Рахмон жана өзбек лидери Мирзиёев Сауд Арабиянын баш калаасындагы саммитте, 21-май 2017-жыл.

Ошентип темир жолду кайра ачуу аракетинин башталганы Ташкент менен Душанбенин алакасы жакшырып жатканын далилдеген кезектеги жаңылык болуп калды.

Ислам Каримовдун тушунда эки өлкөнүн мамилеси өзгөчө Тажикстандын ГЭС куруу дымагынан улам кескин начарлап кеткен. Каримовдун ордун баскан Шавкат Мирзиёев Борбор Азиядагы башка коңшулары сыяктуу Тажикстан менен мамилени да жакшыртуу аракетин көрүүдө.

Былтыр жыл башында Тажикстан менен Өзбекстан ортосунда чейрек кылымдан кийин авиакаттам жанданган. Өткөн аптада өзбек премьер-министри Абдулло Арипов Душанбеге келип, тажик президенти Эмомали Рахмон менен жолукту.

Анда эки тарап виза тартиби жана тажик-өзбек чек арасынын талаштуу аймагындагы Фархад ГЭСи боюнча макулдашууга жетишкени кабарланды. Бул сыяктуу макулдашууларга өзбек президенти Мирзиёев жазында Тажикстанга келгенде кол коюлат деп күтүлүүдө.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Махмуд Кашгаринин мурасын "казган" илимий эмгек

Махмуд Кашгари Барсканинин “Диванындагы" картада Ысык-Көл жана Теңир-Тоо дүйнөнүн чордону катары көрсөтүлгөн.

2017-жылдын соңунда улуу түрк тилчиси Махмуд Кашгари Барсканинин “Дивану лугати т-түрк” эмгегин ар тараптан изилдеген көлөмдүү илимий эмгек кыргызча жарык көрдү. Китептин автору — таанымал окумуштуу Тынчтыкбек Чоротегин.

Махмуд ибн Хусейин ибн Мухаммед Кашгари Барскани.

XI кылымда өткөн бул чоң аалым, окумуштуулардын ырасташынча, Ысык-Көлдүн түштүк жээгиндеги Барскан кентинде (шаарында) туулган.

Махмуд Кашкари Барсканинин кайда өлүп, кайда көмүлгөнү белгисиз. Анын арап тилинде жазылган “Дивану лугати т-түрк” эмгеги орто кылымдарда Евразияны байырлаган түрк элдеринин тили, этнографиясы жана тарыхы тууралуу соолбос булак.

Махмуд Кашгари Барсканинин “Дивану лугати т-түрк” эмгегинин биринчи бети.
Махмуд Кашгари Барсканинин “Дивану лугати т-түрк” эмгегинин биринчи бети.

Кыргызча “Түрк тилдеринин сөз жыйнагы” деп аталган береги эмгек ошо замандагы түрк элдеринин тогуз миңдей сөзүн, макал-лакаптарын, 300гө чукул ырын камтыйт.

Бул баа жеткис эмгек тууралуу “Махмуд Кашкари Барсканинин “Дивану лугати т-түркэмгеги — түрк элдеринин тарыхы боюнча көөнөргүс булак” деген көлөмдүү китеп былтыр күздө жарык көрдү. Илимий басылманын автору — тарых илимдеринин доктору Тынчтыкбек Чоротегин.

“Махмуд Кашгари Барсканинин «Дивану лугати т-түрк» эмгеги түрк элдеринин тарыхы боюнча көөнөргүс булак” китебинин мукабасы. 2017.
“Махмуд Кашгари Барсканинин «Дивану лугати т-түрк» эмгеги түрк элдеринин тарыхы боюнча көөнөргүс булак” китебинин мукабасы. 2017.

Профессор Чоротегин өз эмгегинде “Дивану лугати т-түрк” чыгармасын түпкү арапча текстинен тышкары анын түркчө, англисче, өзбекче, уйгурча, казакча, орусча, азербайжанча котормолоруна да салыштырып иликтеген; бул тилдерде “Дивану лугати -т-түрк” боюнча чыккан көп сандаган изилдөөлөрдү талдоого алган жана Махмуд Кашгари Барскани өлбөс эмгегин 1072—1077-жылдары жазган деген көз карашты тастыктаган.

Этнограф-түрколог адис менен маек

Профессор Т. Чоротегиндин илимий монографиясы Махмуд Кашгари Барсканинин мурасы жаатында буга чейин жарыяланган эмгектерден эмнеси менен баалуу?

Бул суроого Түркиянын Кастамону университетинин конок профессору, тарых илимдеринин доктору, этнограф Олжобай Каратаев жооп кайырды.

Тарых илимдеринин доктору, профессор Олжобай Каратаев. 18.4.17.
Тарых илимдеринин доктору, профессор Олжобай Каратаев. 18.4.17.

О.Каратаев: —​ Бабабыз Кашгари Барсканинин эмгеги жалпы түркологиядагы, тарых илиминдеги, анын ичинде Кыргызстандагы биз таянган негизги энциклопедиялык эмгектерден жана булактардан болуп эсептелет. Бул эмгекке немис, америка, британ, түрк, өзбек, кыргыз окумуштуулары кайрылып келген.

Тынчтыкбек Чоротегин “Түрк тилдеринин сөздүгүн” атайын изилдеген Орто Азиядагы эң биринчи тарыхчы илимпоз. Тагыраак айтканда, Махмуд Кашгари Барсканинин “Түрк тилдеринин сөз жыйнагын” биринчи жолу Чыгыш тилдерин билген, анын ичинде арап, перс, түрк, өзбек жана башка түрк тилдериндеги ага байланыштуу изилдөөлөрдөн кабары бар окумуштуу Тынчтыкбек Чоротегин көөнө эмгекти тарыхчы адис катары изилдегени менен өзгөчөлөнөт.

Мисалы, Кашгари Барсканинин эмгегин немис окумуштуулары Карл Брокельманн жана Клаус Шөниг, украин Омельян Прицак, өзбек Салих Муталлибов, поляк Эдвард Трыярски, америкалык Роберт Данкофф ж.б. изилдешкен. Бул эмгекти кыргыз тилине эки чыгармачыл топ которуп, алар котормочу катары белгилүү болду.

Бирок чыгарманын тарыхый-лингивистикалык, географиялык, булак таануучулук орду тууралуу эң алгач борбордук азиялык түрк тилдеринин биринде проф. Чоротегиндин монографиялык эмгеги жазылды.

“Түрк тилдеринин сөз жыйнагын” эң алгач Рифат Килистик 1915—​1917-жж. арап тилинде кайра оңдоп, таш басмада жарыялаган. Арапчадан Бесим Аталай түрк тилине, Салих Муталлибов өзбек тилине, Роберт Данкофф англисчеге которгон. Алардын кошкон салымы: эмгекти грамматикалык жактан оңдоп жазып, түрк жана өзбек тилдерине, англисчеге ж.б. которгонунда.

Тынчтыкбек Чоротегиндин өзгөчөлүгү: 1) Махмуд Кашгари Барсканинин китебинин жалгыз көчүрмөсүнүн түп нускасын адис катары окуй билген; 2) "Сөздүктү" тарыхый-лингивистикалык, энциклопедиялык булак катары тастыктаган. Анан да эң башкысы: "Сөздүктөгү" маалыматтардын негизинде биздин Теңир-Тоо аймагы жана ага танапташ жайгашкан региондордогу Карахандар доорундагы этно-социалдык, этностук абалды сүрөттөп жазган бирден бир орто азиялык тарыхчы окумуштуу болуп эсептелет.

“Дивану лугати т-түрк” туууралуу жаңы эмгек
please wait

No media source currently available

0:00 0:13:30 0:00
Түз линк

Китепти жазган калемгер менен маек

“Махмуд Кашгари Барсканинин “Дивану лугати т-түрк” эмгеги —​ түрк элдеринин тарыхы боюнча көөнөргүс эмгек” деп аталган илимий чыгарманын автору, Жусуп Баласагын атындагы КУУнун профессору Тынчтыкбек Чоротегиндин ой-мүдөөсүн билүү да кызыктуу.

А.Азам уулу: —​ Аалым, сиз Махмуд Кашгари Барсканинин мурасын 1983-жылдан бери изилдеп, эмгектериңизди жарыялап жүрөсүз. 1997-жылы “Махмуд Кашгари (Барскани) жана анын “Дивану лугати т-түрк” сөз жыйнагы (1072—​1077)” деген китеп толукталып чыккан. Былтыр (2017) жарык көргөн эмгекти жазууда алдыңызга кандай максат койдуңуз?

Т. Чоротегин: — Кандай десем... Бул өмүрдүк иш десек болот да. Ошол 1997-жылдан бери “далай суу акты”. Кашгари таануу боюнча жаңы маалыматтар чыкты. Анын үстүнө мурда өзүм көрбөгөн жана колума тийбеген кол жазмаларды, Кашгариге таандык делген кээ бир жайларды көрүү шыбагасы да мага туура келди.

Ополдогу мүрзө Махмуд Кашгаринин күмбөзү эмес экени тууралуу мурдакы жыйынтыгымды тастыктоо үчүн жаңы маалыматтар мага абдан жакшы жардам берди. Ошондуктан мурда популярдуу кылып жазсам, азыр илимий жагын да тастыктап жаздым. Арапча терминдерин да келтирип, шилтеме жагын чыңдадым.

Бир эле учурда жөнөкөй окурман дагы, адис дагы окуй тургандай кылып жазгым келди. Ошон үчүн эмгектин жаңы басмасын даярдадым.

А.Азам уулу: —​ Сиз жогорудагы сөзүңүздө Кашкар жериндеги Махмуд Кашгаринин күмбөзү деп айтылып жаткан сагана жөнүндө айттыңыз да?

Т. Чоротегин: — Ооба, Кашкар шаарынын батыш жагында Опол деген кыштак бар. Анда кыргыздар да, уйгурлар да жашайт. Бул күмбөз XVII кылымда өткөн сопулардын бирине таандык деп жергиликтүү кишилер айтышты.

А.Азам уулу: —​ Махмуд Кашгари Барскани өзүн Караханийлер каганатындагы түрктөрдүн “тили өткүр чеченинен, айтаары ачык жетигинен, көөдөнү эң тетигинен, эң ак сөөк тектүүсүнөн, найзасы таамай эптүүсүнөн” болом деп сыпаттаган экен. Кашгаринин эли —​ түрк тилдүү чигил. Бирок анын аты-жөнү бүтүндөй арап? Арап тилин араптардан мыкты билет? Муну кандай түшүнсө болот?

Т. Чоротегин: — Бул — "Мусулмандардын Ренессансы же Кайра жаралуусу" дооруна байланыштуу. Тээ азыркы Испания, Португалия аймагынан бүгүнкү Кыргызстандын, андан тышкары Караханийлер мамлекетинин эң чыгыштагы бөлүктөрүнүн бири — Хотан аймагынан бери созулган мусулман чөлкөмүндө иш жүзүндө ар кандай этностор өздөрүнүн илимий эмгектерин арап тилинде жазышкан.

Ошондо арап тилин эң мыкты билген жана өз эне тилин да арап тили менен тең тайлашып келаткан, марага удаалаш келаткан буудан катары тастыктаган мекенчил инсан — дал ушул Махмуд Кашгари Барскани болчу да.

Профессор О.Прицак (1919–2006) кыргыз кесиптеши Т.Чоротегин менен. Киев. 1995.
Профессор О.Прицак (1919–2006) кыргыз кесиптеши Т.Чоротегин менен. Киев. 1995.

Биздин "Барскани" деп да ныспасын кошумча айтып жатканыбыздын себеби, оболу украин Омельян Прицак, петербургдук татар Анас Бакиевич Халидов, америкалык Роберт Данкофф жана башка окумуштуулар анын туулган жери Кашкар эмес, Ысык-Көлдүн жанындагы Барскоон экенин далилдеп чыгышкан да. Биз ошол жоромолду андан ары тастыктаганга аракет кылып келебиз.

Андан тышкары Махмуд Кашгари Барсканинин этностук теги Караханийлер сулалесинин негиздөөчүсү — чигил эли. Орхон-Энесай руна сымал жазмасында “чик” деген этностун аты бар. Бул кыргыздарга жанаша жашаган эл Энесайдын башаты жакты байырлаган. Алардын этностук аталышы жазмаларда "чик эл", "жикил", "чигил" деп ар кандай түрдө аталып калган.

Анан да чигилдер Теңир-Тоого чейин көчүп келген элдердин бири. Акырындап ысык-көлдүк чигилдер кыргыздарга жуурулушкан. Мисалы үчүн бугу уруусунун төбөлдөрүнүн бири болгон Боронбай Меңмурат уулу деген манаптын орус саякатчысы Пётр Петрович Семёнов-Тянь-Шаньский (1827—1914) менен жолугушуу маалында “биздин бабаларыбыздын байыркы тектеринин бири — чигилдер” деп айтканы бар. (Муну маркум этнограф Сабыр Аттокуров өзгөчө белгилеген).

Ушунун баары кыргыздын байыркы бабаларынын бири чигилдер экенин көрсөтөт. Бул көчмөн эл — Караханийлер мамлекетин негиздеген.

Чигилдер кеңири аймакты ээлеген мамлекеттин ээси болгондуктан, кыргыздарга эле эмес, бүгүнкү казак, өзбек, уйгур жана башка элдерге жуурулушкандыгын биз айтышыбыз керек. Чигилдер жалаң эле кыргыздарга жуурулушту деген калп болуп калат.

А.Азам уулу: —​ Орто кылымдарда илимпоздор менен акындар өз эмгегин хандар менен бектерге тартуу катары жазган учурлар кездешет. Махмуд Кашгари Барскани да “Дивану лугати т-түрктү” ушундай максатта жазганбы? Же китептин жаралышына илимий кызыкчылык түрткү болгонбу? Кайсынысы көбүрөөк деп ойлойсуз?

Т. Чоротегин: — Албетте, эмгекти Багдаддагы халифке белек кылып тартуулоо ниети болгону жөнүндө Махмуд Кашгари Барсканинин өзү "Дивандын" кириш сөзүндө белгилейт.

Жусуп Баласагын (солдо) менен Махмуд Кашгаринин бедизчи Т.Садыков жасаган “Эл Куту” эстелигиндеги айкелдери. Бишкек. 1995-ж. ноябры.
Жусуп Баласагын (солдо) менен Махмуд Кашгаринин бедизчи Т.Садыков жасаган “Эл Куту” эстелигиндеги айкелдери. Бишкек. 1995-ж. ноябры.

Бирок ал кезде чыгарманы таасирдүү бир төбөлгө арнап жазып койуу — эмгек бүткөндөн кийинки гана учурга таандык. Иш жүзүндө ал кездеги Багдаддагы Аббасийлер халифи Селжуктардын кол астында болгон. Селжуктар Ортоңку Чыгышта саясий өкүмдар болуп, диний жагын гана халифтер тейлеген. Ошондуктан Абу-л-Касым Абдулла ибн Мухаммад Муктади би-Амрилла деген халифке китеп белек кылуу — символдук гана мааниге ээ. (Бул халиф 1075—1094-жылдары бийликте болгон; 1087-жылы селжук султаны Мелик-шахтын кызына үйлөнгөн).

Бирок чыгарманын өзүндө анык көрсөтүлгөндөй, автордун "Диванды" жаратуудагы негизги максаты — жалпы түрк дүйнөсүнүн, түрк калктарынын маданиятынын тереңдигин арап тилдүү окурмандарга көрсөтүү.

Жогоруда түрк тили да арап тили менен тең ата тил экенин Махмуд Кашгари Барскани тастыктагысы келгенин айтпадымбы. Бул патриоттук ишти, албетте, Махмуд Кашгари Барсканинин бүткүл өмүрдүк иши десек болот.

Алардын тилинин диалектилик өзгөчөлүгүн, жайгашкан жерлерин, географиялык жайгашуу орундарын көрсөтүп, ал түгүл картографиялык эмгекти да жараткан. Бул жалаң гана бир халифти ыраазы кылууга байланган-багытталган иш эмес.

А.Азам уулу: —​ Махмуд Кашгари Барсканинин арап жана христиан географтары түзгөн карталар менен тааныш болгону шексиз. Бирок, алардын "кемчилигин" кайталап, өзү чийген картада Ысык-Көлдү дүйнөнүн борбору кылып көрсөтөт. Эмне үчүн деп ойлойсуз?

Т. Чоротегин: — Эми картанын жаралышынын өзү кемчилик катары каралбашы керек. Маселен, жөөттөр менен христиандар дүйнөнүн борбору катары Иерусалимди көрсөтсө, араптар Меке менен Мединаны көрсөткөн.

Кытайлар да өз өлкөсүн жер жүзүндөгү чордондук өлкө деп эсептейт. Ал эми ыйык Шангри-Ла дегенди бутпарастар Тибеттеги тоо кыркаларына байланыштырып айтышат.

Айтор, ар бир эл өз дүйнө таанымында дүйнөнүн чордону катары өзүнүн Ата журтун көрсөтөт. Мына ушу жактан Махмуд Кашгари Барсканинин дүйнөнүн борбору катары Ысык-Көлдү көрсөтүп жатышы — бул анын катасы эмес. Тескерисинче, анын өз замандаштарынын, өз мекендештеринин дүйнө таанымын мусулман картографиясында так, таасын чагылдырып жатышы деп эсептесе болот.

"Махмуд Кашгари Барскани чийген картанын бөлүгүнүн кыргызча котормосу. 1997.
"Махмуд Кашгари Барскани чийген картанын бөлүгүнүн кыргызча котормосу. 1997.

Чынында дагы ысык-көлдүктөр үчүн, теңир-тоолуктар үчүн өз мекени дүйнөнүн чордону катары кабыл алынышы керек да. Махмуд Кашгари Барскани мусулмандык картографияга да жаңылык киргизген. Мисалы, ал Жапонияны "Жабарка" деген ат менен бул картада көрсөткөн.

Ошондой эле уламыштык йажуж-мажуждар (Библияда Гог жана Магог эли; "Манас" дастанында - анжы-манжы эли) жери, — б.а. жапайы элдер, — байырлаган журт Махмуд Кашгариге чейинки арап картографиясында чыгыштагы "түрктөрдүн жанында" деп көрсөтүлө берчү.

Махмуд Кашгари Барскани йажуж-мажуждарды таптакыр башка аймакта, Индиянын чыгыш жагында Искендер Зулкарнайдын (Македондук Александрдын) уламыштык дубалынын аркы тарабы катары көрсөтөт. Демек, Махмуд Кашгари Барскани түрк журттарынан оолак, Түштүк-Чыгыш Азия тараптагы өзү билбеген башка аймактарды бул жапайылардын жери катары көрсөтөт.

Түрк элдеринин айрым шаарларын, жашаган жерлерин да Махмуд Кашгари Барскани өз картасында көрсөтөт. Мында Барскан (Барскоон), Кочкор-Башы, Баласагын, Өзгөн, жана ошондой эле, Тараз, Кашкар, Хотан, Шаш (Ташкен), Самаркан сыяктуу карахандык шаарлар чагылдырылган. Ал өзүнүн патриоттугун жана билимин өзү түзгөн картада да таасын айгинелеткен десек болот.

А.Азам уулу: —​ Алкыш!

Бурятияда окуучу мектепке кол салды

Бурятияда окуучу мектепке кол салды
please wait

No media source currently available

0:00 0:09:25 0:00

Жаңы Улуу Жибек жолундагы жомоктор

Жаңы Улуу Жибек жолундагы жомоктор
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:33 0:00

Актөбө: мигранттар Орусияга жетпей калды

Өзбекстандык мигранттар Казакстан аркылуу Орусияга бараткан.

Казакстанда жүргүнчү ташыган автобус өрттөнүп, 52 адам мерт кетти. Жергиликтүү маалымат булактары автобус өзбекстандык мигранттарды Орусияга ташып бара жатканын билдиришүүдө.

Казакстандын Самара-Шымкент автожолунда жүргүнчү ташуучу автобус өрттөнүп, 52 адам каза болду. Өзгөчө кырдаалдар министрлиги кырсык бүгүн эртең менен жергиликтүү саат боюнча 10:30дарда болгонун маалымдады.

“Икарус” үлгүсүндөгү автобуста 55 жүргүнчү жана эки айдоочу болгон. Беш адам өрт башталганда автобустан качып чыгууга үлгүргөн. Куткарылгандардын үчөө Казакстандын жараны, экөө өзбекстандыктар.

Жергиликтүү бийлик куткарылгандардын атын атады, алардын экөө - айдоочулар:

- Максат Пернебеков, 1985-жылы туулган, Түштүк-Казакстан облусунун жашоочусу;

- Барат Танатаров, 1978-жылы туулган, Түштүк-Казакстан облусунун жашоочусу;

- Ахрор Искаков, 1988-жылы туулган, Өзбекстандын жараны;

- Исраилджон Мирзахмедов, 1980-жылы туулган, Өзбекстандын жараны;

- Нуржан Кыргызбаев, 1968-жылы туулган, Түштүк-Казакстан облусунун жашоочусу.

Мигранттар түшкөн автобус өрттөн кийин. Актөбө. 18-январь, 2018-жыл
Мигранттар түшкөн автобус өрттөн кийин. Актөбө. 18-январь, 2018-жыл

Аман калган беш адамдын арасында оор жаракат алгандар бар. Иргыз райондук ооруканасынын башкы дарыгери Жаскайрат Сулейменов учурда алардын акыбалы туруктуу экенин “Азаттык” радиосунун казак кызматына билдирген.

- Эки адамдын колу күйгөн. Алардын жарааттары таңылып, жардам көрсөтүлдү. Калган үчөө аман-эсен, алар эч кандай жараат алган эмес. Күйүк да жок.

Кырсыктын себеби азырынча белгисиз. Окуя болгон жерде Казакстандын күч кызматтары, куткаруучулар, психологдор жана дарыгерлер иш алып барууда.

Ал эми жүргүнчү ташыган автобус Түштүк-Казакстан облусунда катталганы анык болду. Облустун транспорт башкармалыгынын башчысы Асан Жумабаев автобус сезондук маршрут боюнча гана каттаарын билдирди.

- Жүргүнчү ташуу туруктуу жана сезондук болуп экиге бөлүнөт. Күйүп кеткен автобус туруктуу маршруттарда иштеген эмес. Кимдир бирөө жалдаса гана жолго чыгат.

Казакстандын Инвестиция жана өнүгүү министрлиги 1989-жылы чыгарылган Kassbohrer Setra автобус Ордухан Мехтиевге тиешелүү экенин, акыркы жолу 2015-жылы августта техникалык көзөмөлдөн өткөнүн маалымдаган.

Казакстанда өрттөнгөн автобус
please wait

No media source currently available

0:00 0:00:50 0:00

Алдын ала маалыматтарга ылайык, мерт болгондор Өзбекстандын жарандары, алар Орусияга иштегени бара жатышкан.

Актөбө облусунун Ички иштер башкармалыгынын маалыматы боюнча өткөн жылы декабрда да Самара-Шымкент жолунда автобус бузулуп, Орусиядан Өзбекстанга кайтып келе жаткан 48 адам 23 градустук суукта жолдо калган.

Ал эми октябрда өзбекстандык мигранттарды ташыган дагы бир казакстандык автобус Орусияда поезд менен сүзүшүп, ал кырсыкта 17 адам каза тапкан.

Июнда болсо Самара-Шымкент жолунда автобус трассадан чыгып кетип, тогуз өзбекстандык мерт кетип, 18 адам жараат алган.

Кырсыктан кийин өзбек президенти Шавкат Мирзиёевдин тапшырмасы менен премьер-министр Абдулла Арипов жетектеген атайын өкмөттүк комиссия түзүлгөн.

Комиссия казак өкмөтү менен бирдикте Актөбөдөгү кырсыктын себептерин иликтеп, каза болгон адамдардын тек-жайын аныктоо иштерин аткарат. Ошондой эле жакын арада Өзбекстандын Коргонуу министрлигинин атайын борту Казакстанга куткаруучулар жана догдурлар менен учуп келмекчи.

Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков трагедияга байланыштуу Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёевге көңүл айтты. Телеграммада бул окуя орду толгус жоготуу экени, кыргыз эли каза болгондордун туугандарынын жана жакындарынын кайгысын тең бөлүшөрү жазылган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Казакстанда өрттөнгөн автобус

Казакстанда өрттөнгөн автобус
please wait

No media source currently available

0:00 0:00:50 0:00

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG