Линктер

шейшемби, 23-июль, 2019 Бишкек убактысы 01:22

Борбор Азия

Тарых жана "Манас": Манчжурду кыргыз кылып бурмалаган сүрөт

Т.Токтогазиевдин “Манаска таандык” деген сүрөтү манчжур ханы тууралуу эски сүрөттөн бурмаланган.

Журналист Темирбек Токтогазиевдин “беш өрдөктөрү” жалганды чын кылып мелмилдеген фолк-хистори көлүнө гана конду дешке болот. Тарыхчынын сын пикири.

Сүрөттү “оңдоо” аркылуу жоромол сунуштоо

Совет доорунда тарыхтын далай көөнө барактары актай калганына ирээнжиген айрым калемгерлер мындай “актай барактарды” жалган сүрөт менен толтурууга далаалат кылууда. Бул – майнаптуу ишпи?

Оболу Темикенин (“Манас Жаңырыгы” сыналгы компаниясынын жетекчиси, журналист жана публицист Темирбек Токтогазиевдин) жазгандарына жана жалган сүрөттөрүнө көңүл деле бурбай эле коюш керек деп өзүмдү жооткотуп келдим. Кыргызстандагы айрым беделдүү саясий ишмерлер анын жалганды чын кылган сүрөттөрүн мактаганда деле унчукпай койчу элем. Ичимден “сиздин табитиңиз деле ушундай тура” деп ойлоп койчумун.

Жакында, 2018-жылды бирдин айында (февралында) Тоолуу Алтайдан келген боордошубуз Наталья Токова “Фейсбуктагы” барагына бир чоң “сенсациялуу” кабарды жарыялады.

Анда журналист жана публицист Темирбек Токтогазиев фотомонтаж аркылуу “жакшырткан” бир эски сүрөт жөнүндө сөз болот.

Наталья Токова айым Т.Токтогазиев “хан Манаска таандык” деп сунуштаган сүрөт тууралуу жазып чыкты. Иш жүзүндө ал - манчжур ханы Нурхацинин бурмаланган сүрөтү. ФБ. 02.3.2018.
Наталья Токова айым Т.Токтогазиев “хан Манаска таандык” деп сунуштаган сүрөт тууралуу жазып чыкты. Иш жүзүндө ал - манчжур ханы Нурхацинин бурмаланган сүрөтү. ФБ. 02.3.2018.

Жарыяга караганда, бул сүрөт — айтылуу кыргыз ханы жана баатыры Манастын дал өзүнүн Кытайда чийилген эски сүрөтү имиш.

“Эски сүрөттүн жакшыртуучусу” Темикебиз мында жүрөктү жылытып, кишини толкундатып, кыйла эмгек кылган. Анын сунуштаган сүрөтүндө ак калпакчандар абдан көп. Кантсе да боордошубуз эмеспи, Наталья бул сүрөткө абдан кубанып алыптыр.

Ушундай кубанычты мындан 2 жыл илгери дагы бир кыргыз саясатчысынын жүзүнөн көргөн элем.

Ал дагы Темирбек Токтогазиев агайдын зор ачылышына ыраазы болуп, “тарыхчылар тымпыйып отурганда, ушундай жакшы ачылыш жасалбадыбы!” – деп маашырлана айтканы эсимде.

Анда да тарыхый булактар менен иши жок бул дилетант саясатчыга теңелип отурбастан, ичимден жылмайып койгон элем.

Эми Наталья сыяктуу дагы башка боордоштор бул жалган сүрөттү андан ары жайылтып жибербесе экен деген санааркоо гана бизди ушул саптарды жазууга түрттү.

Ачылыш өзү барбы?

Дароо ток этерин айтсак, мында эч кандай ачылыш жок. Бирок тарыхты бурмалоо далаалаттары иттин кара капталындай кезиккен азыркы доордо бул аракет да илимдин тегирменине эмес, билимсиздиктин тегирменине суу куйган жорукка тете.

Окурманга жалган фотонун мааниси түшүнүктүү болсун үчүн мындайча салыштырууну сунуштоону эп көрдүк: эгерде мен Леонид Брежневдин 1977-жылдагы почтоо маркасындагы түстүү сүрөтүн сканерден өткөрүп алып, анча-мынча оңдоп-түзөп, төшүндөгү жыбыраган ордендерди алып салып, анан бул фото сүрөттү Алберт Эйнштейндин буга чейин белгисиз болуп келген 1920-жылдагы сүрөтү катары окурманга сунуш кылсам, эл ишенсин үчүн Брежневге Эйнштейндин барпайган тармал чачындай чачты фотомонтаж усулу аркылуу эбин таап жабыштырсам, менин көңүлүмдү оорутпаш үчүн кээ бир кишилер “Эйнштейндин жаңы сүрөтүн тапканыңыз укмуш болуптур!” деп жасакерленип айтышаар. Бирок башка калайык мындай жалганга чыдамак эмес.

2014-жылы бир катар басылмалар, алардын ичинде “Супер Инфо” гезити Темирбек Токтогазиевге шилтеме кылып, кубанычтуу кабардан жар салды:

Кытайдын Жаң Юңхай деген профессору жергиликтүү илимий журналдардын бирине «Манас – тарыхый инсан» деп маек берген. Кытайдан Манастын тарыхый инсан экендигин тастыктаган сүрөттөр табылды”, - деп билдирди изилдөөчү, тележурналист Темирбек Токтогазиев. Ал «Манас» эпосунда айтылган беш Бээжинди же болбосо Кытайдын 5 шаарын кыдырып келгенин маалымдады. Айтымында, чет Бээжинде же азыркы Лявоян шаарындагы «Батыш дарбазасы» деген жердеги музейде кыргыздар сүрөттөлгөн 6 сүрөт сакталуу. «Кыйла олбурлуу, калпакчан адамдын отурган элеси түшүрүлгөн сүрөт бар экен. Биз муну Манастын сүрөтү деп болжолдоп жатабыз», - деди ал”. (Мындагы топонимдерди ж.б. текстти оңдогон жокпуз. – Т.Ч.).

Булак: Супер Инфо. ‑ №591. — 28-февраль-06-март, 2014-ж.

Кандай кубанычтуу кабар!

Эми Темике оңдоп-түзөп сунуштаган ошол кишини кубантчу сүрөттөрдү бул жакта да көрсөтө кетелик. Кантсе да, Манас атабыздын биз билбеген, Кытайдагы илимпоздор да оозун ачып байкабай жүргөн сүрөттөрү эмеспи!

Манас туралуу № 1 жоромол сүрөт. Т.Токтогазиев.
Манас туралуу № 1 жоромол сүрөт. Т.Токтогазиев.

Бул сүрөттө (аны шарттуу түрдө “№ 1 жоромол сүрөт” деп атап койдук) курсагы чоң “Манас” падышалык тактыда отурат. Ал эми анын алдында бүжүрөгөн кишилердин көбү ак калпакчан. Чет жакада алтын бедиз (Будда го?) бар чоң үстөлдү көтөрүп дагы экөө жагалданып турат.

Окурмандар “башкача” түшүнүп албасын үчүн “реставратор” Темике сүрөттүн оң жагындагы ылдыйкы бурчунда бул сүрөт (Кытайдын) “Леояң (Чет Бээжин) шаарындагы музейден табылды. Көөнө сүрөттү боёгон Темирбек Токтогазиев, 2014-жыл” деп бадырайта жазып койгон (текстке жана андагы топонимдерге эч тийген жокпуз).

Манас туралуу № 2 жоромол сүрөт. Т.Токтогазиев.
Манас туралуу № 2 жоромол сүрөт. Т.Токтогазиев.

Ал эми кийинки бир сүрөттө (аны шарттуу түрдө “№ 2 жоромол сүрөт” деп атап койдук) ак боз атчан “Манастын” алдында бүжүрөп-чөгөлөгөн кытайларды көрүп: "Ой тобо-о, өздөрүн жеңген кыргыз ханын даңазалаган сүрөттү калыстык менен тартып коюшкан экен!" - деп, бир чети, “Манаска” багынган кытайлардын сүрөтчүсүнө да тан бере кетесиң.

Манас туралуу № 3 жоромол сүрөт. Т.Токтогазиев.
Манас туралуу № 3 жоромол сүрөт. Т.Токтогазиев.

Дагы бир чийме сүрөттү Темикебиз ак дилинен оңдоп, кыргыз ханы Бээжиндеги падышалык сарайда конокторду шаан-шөкөт менен кабыл алып жатканын сунуштайт (муну биз шарттуу түрдө “№ 3 жоромол сүрөт” деп атап койдук).

Төрдө отурган хан чынында эле кыргыздын өкүмдары экенин тастыктоо үчүн Темике залдагылардын айрымдарына ак калпак кийгизип койгон.

Эми эмне кылышыбыз керек?

Дароо эле бул сүрөттөрдү чоң ачылыш катары окуу китептерге, энциклопедияларга жарыялоо керекпи?

Тарыхый фактылар бул жоромол сүрөттөрдү четке кагат

Тарыхчылар болсо – көжөлгөн калк эмеспи. Алар фактыны гана жазат, булакка гана таянат.

Темике таарынбасын, эми анын фактыга эмес, фантазияга, Бүбү Мариям (Майрамкүл Сармалдакова) ойлоп тапкан “тиги дүйнөдөгү булакка” таянган ж.б. жоромолдорун жана сүрөт бурмалоо далаалаттарын четинен төгүнгө чыгарууга туура келет.

Темирбек Токтогазиев бир нече китебинде, макалаларында жана маектеринде Манас б.з. VII—VIII кылымдарда жашаган деген ойду таңуулап келет. Анын негизги булактарынын бири, албетте, ага сүйүктүү бир арбак. Бул арбак өзү дал ошол кылымдарда жашаган имиш жана кийинчерээк өзүн Бүбү Мариям деп атап алган бакшы эженин көмөгү менен тигил дүйнөдөн сенсациялуу маалыматтарды бере берип, он томдук китеп жаздырууга жетишкен имиш.

Жайсаңчылардын жалган маалыматтар торунан согулган бул “кылтакка” тарыхчылардан профессор Өскөн Осмонов кантип түшкөнүн өткөндө орусча макалабызда жазган элек. Калган тарыхчылар бул бакшынын чүргөмөлөрүн болбогон кеп катары четке кагып келишет.

Солдон оңго: тарыхчы Өскөн Осмонов, бакшы Майрамкүл Сармалдакова (Бүбү Мариям) жана журналист Темирбек Токтогазиев Тоолуу Алтайда. 2010.
Солдон оңго: тарыхчы Өскөн Осмонов, бакшы Майрамкүл Сармалдакова (Бүбү Мариям) жана журналист Темирбек Токтогазиев Тоолуу Алтайда. 2010.

Интернеттин коомдук тармактарындагы Темикенин “ачылышын” даңазалаган дагы бир макаладан үзүндү келтирип өтөлүк:

“...белгилүү журналист жана “Манаc” изилдөөчү Темирбек Токтогазиев “Манас” таануучулардын илимий эмгектерин окуп чыгып, эпостун бир нече варянттарын бири-бирине салыштырып, Манаска байланыштуу жерлерди түрө кыдырып Кытай музейлеринен жаңы маалыматтарды таап, Айкөл Манас тарыхта орду бар тарыхый инсан экендигин далилдеп чыгышы кыргыз эли үчүн чоң сыймык. Анда эмесе урматтуу окурман Темирбек Токтогазиевдин Чет Бейжиндин архив-музейинен тапкан 7-8 кылымдарга таандык сүрөттөрдүн көчүрмөсүн жана чоңойтулуп боёк менен боёлгон варянтын назарыңызга салабыз”. (Текстти эч өзгөртүүсүз сунуштадык. – Т.Ч.)

Булак: Сүйүнчү! Айкөл Манас атабыздын тарыхый инсан экендиги тастыкталды! - URL: https://ok.ru/group/57787803238456/topic/65485671568696

Мында да Темикенин биз жогоруда сөз кылган жана башка “оңдолгон” түстүү сүрөттөрү” берилген, ал түгүл түп нускасы делген сүрөттөр да тиркелген.

Бул түп нуска сүрөттөрдү биз мурда эле Манаска эч тийешеси жок деп четке каккан элек.

Эми Бээжинде жашаган кытайлык кыргыз окумуштуусу Жаркын Турсун айымдын түздөн-түз көмөгү менен эски сүрөттөргө кайра үңүлүп, мурдагы шегибизди биротоло тастыктаганыбызды айта кетүүм керек.

Бээжинде Илимдер академиясында иштеп жаткан Жаркын Турсун айым ханзу (кытай) тилиндеги көөнө иероглифтерде жазылган тарыхый жазма булактарды түп нускасында окуй алчу көзгө басар адистерден. Ханзулардын өздөрү дагы мындай көөнө иероглифтерди окуй алышпайт.

Мен ханзуча түшүнө албасам да, 2015-жылы 21-октябрда Жаркын айым менен чогуу бул көөнө жазма булактар сакталган китепканада болуп, айрым бөлүмдөрүн аралаган элем.

Тарыхчы Жаркын Турсун айым менен макала автору Бээжинде. 21.10.2015.
Тарыхчы Жаркын Турсун айым менен макала автору Бээжинде. 21.10.2015.

Кыргыздын башка илимпоздору да Жаркын Турсун айымды көөнө булактарды иликтеп жаткан мыкты адис катары сыпатташкан.

Эми жогорудагы “жакшыртылган” үч сүрөттүн түп нускасын “жиликтөөгө” өтөлүк.

Оболу бул сүрөттөр эчак эле илим чөйрөсүнө киргизилгендигин айта кетелик (аны кайсы бир музейде жашыруун же ачык сакталып чектелген деп айтууга негиз жок).

Кытай таануучу илимпоз Жаркын Турсун айым бизге өз катында жазгандай, бул жана башка айрым сүрөттөр 1986-жылы жарык көргөн “Чиң (Цин) сулалесинин тарыхынын жазмалары” деп аталган эмгектин 1-томунда Манчжурияга байланыштуу жылнаамалык маалыматтарда камтылган экен (бул булакты кыскача “ЧСТЖ” деп шарттуу кыскартып атап койолук.

(Булак: 《清实录满洲实录》- Records of the Qing Dynasty, vol, 1, Beijing, Zhonghua Shuju, 1986.).

Бул китепти барактасаңыз, Темике сунуштаган “№ 1 жоромол сүрөт” үчүн түп нуска сүрөт 342-беттен табылат:

Нурхачи манчжурлардын ханы жарыяланган учур. Б.з. 1616-ж.
Нурхачи манчжурлардын ханы жарыяланган учур. Б.з. 1616-ж.

Айтылуу манчжур өкүмдары, Чиң сулалесинин негиздөөчүсү Нурхачи (орусча Нурхаци; ханзуча 努爾哈赤; өмүр жылдары 1559—1626) бир катар ийгиликтүү жортуулдардан кийин 1616-жылы өзүн “хан” жарыялаган. Акыры ал Кытайдын Да Цзин — «Улуу Алтын» сулалесинин императору болуп кабыл алынган. Бул сулале ал өлгөндөн кийин, 1636-жылдан тартып, Чин сулалеси аталып калган.

Бул тарыхый чийме сүрөттө манчжурлардын таланттуу колбашчысы жана мамлекеттик ишмери Нурхачи өзүн хан жарыялаган 1616-жылкы окуялар тартылган экен. (ЧСТЖ, 182-бет).

Демек, бул сүрөттүн хан Манаска кылайган да тийешеси жок.

Ал эми 1621—1626-жылдары Нурхачи Ляодун жарым аралында ийгиликтүү жортуулдар уюштурган.

Эми урматтуу Темике сунуштаган “№ 2 жоромол сүрөт” үчүн түп нуска болгон эски чийме сүрөткө келелик.

Нурхачинин аскери Миң сулалесинин калайыгын багындырды. Б.з. 1621-24-жж.
Нурхачинин аскери Миң сулалесинин калайыгын багындырды. Б.з. 1621-24-жж.

Бул сүрөттүн сол жак бурчундагы ханзуча (китай иероглифинде) жана манчжур жазмасында (б.а. манчжурлар монголдордон өздөштүргөн жана тигинен жазылган улуттук алфавиттик жазмада) жазылган тексттерден кыргыз ханы Манас тууралуу эч кандай маалымат таба албайсыз. Анда тек гана 1621—1624-жылдары Кытайдын Миң сулалесинин калайыгы Нурхачи жетектеген манчжурларга багынып берип жаткандыгы тууралуу маалымат бар. (ЧСТЖ, 342-бет).

Нурхачи ак сарайында манчжур төбөлдөрүнө сый тамак берүүдө. Б.з. 1621-24-жж.
Нурхачи ак сарайында манчжур төбөлдөрүнө сый тамак берүүдө. Б.з. 1621-24-жж.

Темикебиз чийген сүрөттөрдүн ичинен биз “№ 3 жоромол сүрөт” деп атаган сүрөткө түп нуска болуп берген чийме сүрөт да жогоруда сөз кылынган манчжур ханы Нурхачинин дооруна таандык.

Мында Нурхачи өзүнүн хан сарайында манчжурлардын министрлерин, төбөлдөрүн, ири кол башчы болгон ак сөөктөрүн сый тамакка чакырган учур сыпатталган. Бул окуя болжол менен 1621—24-жылдарга таандык. (ЧСТЖ, 333-бет).

Окурмандарга бул түп нуска сүрөттөрдүн доору ого бетер даана элестетилиши үчүн Нурхачинин өмүр таржымакалына таандык кытайлык дагы эки чийме сүрөттү тиркей кетелик.

Нурхачи Ляояң шаарын камалоо маалында. 1621-жылдагы окуялар. Чийме сүрөт 1635-жылга таандык.
Нурхачи Ляояң шаарын камалоо маалында. 1621-жылдагы окуялар. Чийме сүрөт 1635-жылга таандык.

Бул чийме сүрөттө 1621-жылдагы Ляояң чебинин алдындагы салгылашуу чагылдырылган. Ошол жылы манчжурлардын ханы Нурхачи ханзулардын Миң сулалесине таандык Ляояң шаарына (азыркы тапта Кытайдын түндүк-чыгышындагы Ляониң вилайетинде жайгашкан шаар) ири аскери менен келип кол салып, кырчылдашкан салгылашуулардын натыйжасында аны каратып алган.

Ал эми 1621—1625-жылдары бул Ляояң шаары Доңчжиң (Dongjing) аталышын алып, Нурхачинин ордо шаары (байтактысы) болуп турган.

Жеңишке шерленген Нурхачи 1626-жылы февралда Ляониң жергесиндеги Ниңйуан (Ningyuan; орусча Нинъюань; азыркы Шинчең; Xīngchéng; орусча Синчэн шаары) деген чепти камалап, бирок чепти ала албай калган жана өзү да жарадар болуп, 7 айдан кийин дүйнөдөн кайткан.

Нурхачи Түндүк-Чыгыш Кытайдагы Ниңйуан салгылашуусу маалында. 1626-жылдын февралы. Чийме сүрөт.
Нурхачи Түндүк-Чыгыш Кытайдагы Ниңйуан салгылашуусу маалында. 1626-жылдын февралы. Чийме сүрөт.

Бул чийме сүрөт ошол 1626-жылдын февралындагы Ниңйуан салгылашуусунун окуяларын чагылдырган.

Бул сүрөттөгү Нурхачинин башкалардан айырмалуу дөөдөй чоң кылып көрсөтүлгөн кебетесин жогорудагы Нурхачинин дооруна таандык окуялар сыпатталган башка чийме сүрөттөрдөн да оңой эле таба аласыз.

Айтмакчы, кыргыздын “Манас” эпосуна таандык айрым эпизоддук окуялар Нурхачинин дооруна чейин эле мусулмандык жазма булактарда катталган. (Бул эпостогу манчжурларга каршы күрөш жөнүндөгү катмар, демек, улуу дастандын XVIII кылымдын экинчи жарымынан кийинки варианттарында гана кошумчаланган десек болот).

Маселен, хан Манасты кыргыз санжырасына тарыхый инсан катары киргизип баяндаган орто кылымдардагы бир уламыш фарсы тилинде XVI кылымда жазылган “Мажму ат-таварих” (“Тарыхтар жыйындысы”) чыгармасында камтылган.

Бул эмгек XVI кылымда Сайпидин Аксыкенди тарабынан жазылган. Автор өзү ферганалык кыргыз болушу ыктымал деген жоромол бар. Сайпидин Аксыкенди бул эмгегин бүтүрө албай дүйнөдөн өтүп, чыгарманы анын уулу Нур же (Нооруз) Мухаммед (1494—​1592-жылдары жашап өткөн) аягына чыгарган.

Бул окуяларда кыргыз-калмак согушу баяндалат, бирок аны кыргыздардын кара кытайларга каршы согушу болгон XII кылымдагы окуялар менен байланыштырууга да болот. Анткени мында Манастын башкы душманы — Жолой хан. Кыргыз этнографы Имел Молдобаев (1942—2005) сыяктуу окумуштуулар “Жолой” ысымын XII кылымдагы кара кытайлардын өкүмдары жана кол башчысы Элүй Дашынын ысымы менен да окшоштурушат.

Кандай болсо да, Сайпидин жана Нооруз Мухаммед Аксыкендилер XVI кылымда жашап өткөн. Алар баяндаган Манас, демек, алардын доорунан мурдагы замандарга таандык экендиги түшүнүктүү.

Ал эми XVII кылымдын 20-жылдарында (тагыраак айтканда, 1626-жылы сентябрда, б.а. Нооруз Мухаммед Аксыкенди өлгөндөн 34 жылдай кийинчерээк) дүйнөдөн өткөн манчжур ханы жана Кытайдын Да Цзин сулалесинин императору Нурхачини элестеткен сүрөттү кыргыздын ханы Манастын сүрөтү катары бурмалоо эмне деген баага татышы керек? Бул суроону окурмандардын билим деңгээлине жана табитине койолук.

Ханзу профессору тууралуу билдирүүгө тактоо

Эми урматтуу Темикенин “Кытайдын Жаң Юңхай деген профессору жергиликтүү илимий журналдардын бирине «Манас — тарыхый инсан» деп маек берген. Кытайдан Манастын тарыхый инсан экендигин тастыктаган сүрөттөр табылды”, - деген билдирүүсү боюнча тактоо киргизе кетелик.

Үстүрт караган кишиге теги ханзу болгон бул үрүмчүлүк профессор Чжаң Йуңхай (Zhang Yonghai) дагы “жайсаңчы” Темикени колдоп, “хан Манас VII-VIII кылымдарда анык жашаган кыргыз ханы болгон” деп тастыктаган экен деп түкшүмөлдөп калышы ыктымал. Анда эле айрым “жайсаңчылар” той берүүгө даяр экенинде шек жок.

Эми бул профессордун 2006-жылы Бээжинде жарык көргөн эмгегине – “”Манас” эпосунун Жусуп Мамай айткан вариантындагы Бээжин жана Орто Бээжин териндеринин табышмагы жана “Манас” дастанынын жаралыш доорун чечмелөө” деген макаласына келелик.

Үрүмчүлүк профессор Чжаң Йуңхайдын “Манас” эпосунун жаралыш доору тууралуу макаласынын мазмуну. Бээжин, 2006.
Үрүмчүлүк профессор Чжаң Йуңхайдын “Манас” эпосунун жаралыш доору тууралуу макаласынын мазмуну. Бээжин, 2006.

Профессор Чжаң Йуңхай үстүбүздөгү жылы 100 жылдык мааракеси белгиленген жаткан кытайлык кыргыздардын залкар манасчысы, Кыргыз Респубикасынын Баатыры Жусуп Мамайдын (1918—2014) айтуусундагы “Манас” эпосунун вариантын иликтеп, мындагы беш Бээжин топонимдерине көңүл бурган.

Жаркын Турсун айым бизге жиберген бул макаланын мазмуну менен башка замандаштар да тааныша алат.

Булак: The mystery of Beijing and Middle Beijing in “Manas” by Jusup Mamay and decoding the period of composing “Manas”, by Zhang Yonghai // Journal of the Central University for Nationalities, vol.33, no.2, 2006, pp. 86-95.

Профессор Чжаң Йуңхайдын оюнча, “Манас” дастанындагы Бээжин шаарынын ордун тарыхый Ордос аймагынан, Ички Монголиянын башка жерлеринен жана тарыхый Манчжуриядагы Хэйлуңжаң сыяктуу вилайеттердин аймактарынан издөө керек. Демек, анын кийинчерээк гана борбор шаар болуп калган азыркы Бээжин менен эч алакасы жок.

Жусуп Мамайдын вариантындагы Бээжин шаарын профессор Чжаң Йуңхай Кытайдын Ички Монголия автоном районундагы Балин жергесиндеги шаар чалдыбары менен окшоштурат.

(Ханзуча "Балин" - моңголдордун "Баарин" сөзүнөн алынган жана "баарын" аттуу уруу аталышынан келип чыккан. Бул Балин - азыркы Ички Монголиянын "Баарин Сол Байрагы" (ханзуча:巴林左旗; орусча Байрин-Цзоци; англисче Bairin-Zuoqi) деген айылы болуп саналат. Ал азыр КЭРдин Ички Монголия автоном районуна караштуу Чифэн (монголчо Улан-Хад, б.а. "Кызыл Аска") шаар аймагына баш ийет. - Т.Ч.).

Мында кидандар өздөрүнүн “Жогорку (Түндүк) Борбор шаар” (上京) деп атаган шаарын, б.а. (Лин-хуаң, Lin huang; 临潢) деген байтактысын негиздеген “Жогорку байтакты” дегенди “Түндүк байтакты” деп тактасак, анда, профессор Чжаң Йуңхайдын жоромолуна караганда, “Бээжин” деген сөз келип чыгат. (Караңыз: макаланын 88-, 89- жана 92-беттери). Бул шаар 1119-жыл ойрон кылынган.

Жусуп Мамайдын вариантындагы Орто Бээжин деген шаар аталышын профессор Чжаң Йуңхай азыркы Кытайдын Ички Монголия аймагындагы Ниңчең ооданынын Дамин (大明城)шаарынын ордунда жайгашкан деп боолголойт.

Бул шаар кидандардын (кытаңдардын) Ляо сулалесинин алтынчы императору Элүй Лүңсүйдүн (耶律隆緒 — Yēlǜ Lóngxù) тушунда, 1007-жылы негизделген. Бул “Орто Бээжин” шаарын Жусуп Мамай өз вариантында “Туңша шаары” деп да атайт, чынында да Ляо мамлекетинин “Чордондук Борбор шаарын” — Орто Бээжинди — ханзуча “Туңша” (中京) деп аташкан дейт профессор Чжаң Йуңхай (Макаланын 92-93-беттер).

Профессор Чжаң Йуңхай Жусуп Мамайдын вариантындагы беш Бээжиндин бардыгы тең (түндүк, чыгыш, чордондук, түштүк жана батыш байтактылар) кытаңдардын Ляо мамлекетинин аймагында бир кылымдын ичинде ар башка жылдары курулган болчу, деп белгилейт. Манас болсо булардын ичинен Бээжин (Балин) менен Орто Бээжинде, б.а. Ички Монголиядагы аймактарда гана болгон, деп профессор Чжаң Йуңхай жоромол кылат (макаланын 94-бети).

Булардын бардыгын толугураак баяндаган себебибиз — профессор Чжаң Йуңхай өз макаласында VII—VIII кылымдардагы окуялар тууралуу эмес, кыргыздар менен кытаңдар (кидан; qìdān; руна сымал жазмалардагы кытаң эли) жана алардын Батышка оогон бөлүгү болгон кара кытайлар менен тарыхый алакада болгон X—XII кылымдар жөнүндө сөз кылат.

Демек, Чжаң Йуңхай эч качан “жайсаңчыларды” колдогон эмес.

Ал эми профессор Чжаң Йуңхайдын өзүнүн кемчилиги тууралуу сөз кылсак, албетте, “Манас” эпосунун жаралыш доорун жалаң гана Ляо сулалеси жана Кара кытай мамлекети өкүм сүргөн X—XII кылымдар менен чектөө туура эмес.

Бир нече ирет белгилегенибиздей, кыргыздын “Манас” эпосунда биздин заманга чейинки III кылымдын соңунан — биздин замандын XVIII кылымынын ортосуна чейинки бай тарыхый окуялар баатыр жана хан Манастын жана анын урпактарынын окуялары катары үч же андан көп муундардын тагдырындагы окуялар катары сыйлыгыштырылып чагылдырылган. Демек, “Манастагы” окуяларды бир гана кылымга чегерүү — эпостордун, тарыхый дастандардын өзгөчөлүгүн түшүнбөстүк жана алардын маанисин кемитүү болуп саналат.

Бул эгемендик үчүн күрөштүн туусу болгон баатырдык эпосто байыркы хун доорундагы кыргыздардын окуялары, Энесай Кыргыз каганатындагы Барсбек сыяктуу кагандардын тагдыры, кийинки доорлордогу кытаң (кара кытай), моңгол, калмак, манчжур сыяктуу тарыхый коңшулар менен уруштар жана маданий карым-катыштар, ошондой эле Кытай, Тибет, Арап халифаты, бир катар түрк мамлекеттери жана этностору менен болгон бери дегенде эки миң жылдык тарыхый алакалар жуурулушуп чагылдырылган. Демек, эпосто тар жол — тайгак кечүүлөрдөн өзүнүн өзгөчөлүгүн сактай алган кыргыз улутунун эки миң жылдан ашуун мөөнөттү камтыган (XVIII кылымынын ортосуна чейинки) татаал тагдыры баяндалат. Улам жаңы муун өздөрүнүн баштан кечирген сабактарынын баянын бул эпос аркылуу болочокку муундарына таберик кылып калтыра берген.

Анан кантип “Манас” эпосун биздин замандын VII—VIII же X—XI кылымдары менен чектеп салууга болсун? Бул кылымдарда моңголдор, калмактар, манчжур, шибээ (сибо) элдери негиздеген ири мамлекеттер тарыхый аренага чыга элек болчу. Чыңгыз хандын ири мамлекети XIII кылымдын башында негизделди, ал эми манчжурлар менен теңир-тоолук кыргыздар XVIII кылымдын ортосунда гана тарыхый алакада болду. Демек, VII—VIII кылымдарда кыргыздардын ханы Манас моңголдор жана манчжурлар менен кагылышкан деп кантип айтабыз?

Дагы бир макаласын окусак, Темикебиз Манасты кытаңдардын Ляо мамлекетине кол салган, X—XI кылымдарда Ички Азиянын чыгыш тарабына, Түндүк Кытайдын бир ыптасына жортуул жасаган кыргыз ханы катары даңазалап жиберет:

“...Пекиндин (Чоң Бээжиндин) мамлекеттик музейинен тартып алган картага аябай сүйүндүм. Ушул күнгө чейин мындай картанын бар экендигин билген эмеспиз. Макелек Өмүрбайдын да кубанычы зор болду. Кечинде, жатакка келгенде, картаны “ноутбуктун” экранына чыгарып алып, кыргызчага которуп, ушул Ляо (кидандардын) империясынын убагындагы байыркы картага көпкө үңүлүп тиктеп, өзүбүзгө белгилүү болгон тарыхый маалыматтар боюнча узакка чейин пикир алмаштык.

Профессор Макелектин пикири боюнча Манастын негизги жоосу — кидандар. “Кидан” деген сөз “кытан” болуп өзгөрүп, анан “кыта”, “кытай” сөзү келип чыккан. Макелек мырзанын мындай пикирин Пекинде биз жолуккан ханзу улутундагы окумуштуу Дуң Шилин дагы бекемдеди.

... Бээжиндердин улам кийинкисине барганда, ал жердеги музейлерден тартып алып аткан карталардын эң эле көрүнүктүүсү — Чет Бээжиндеги (Лиаояң) чоң карта болду.

... Чоң Казатта Манас атабыз баштаган кыргыздын колу эмне үчүн алгач Чет Бээжинге барды деген суроо мени дайыма түйшөлтүп келген суроолордун бири. Бүгүнкү Лиаояң шаары бир кездеги Чет Бээжин шаары турган жерде экен.

... 2003-жылы Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн 2200 жылдыгын белгилөөнүн алкагында Кытай императорлорунун Кыргыз каганына жазган каттары жарыяланган. Ал каттарды кытай тилинен профессорлор Ху Чженху (Мухаммед Ху Чжэнхуа. — Т.Ч.) менен Макелек Өмүрбай уулу которуп, ошол кездеги гезиттерде басылып, өзүнчө китеп да болуп чыккан. Эми ушул сапарымда Макелек мырза менен үзөнгү жолдош болуп, ”Манастагы” Беш Бээжиндин чын-төгүнүн билүүгө аракеттенип, сапарлашым менен кенен-кесири пикир алмаштым.

... Чет Бээжиндин батыш тарабындагы дарбазанын тоомун өз мезгилиндегидей кылып реставрациялаптыр. Ошол эле кезде, анын мурунку абалынан калган калдыгын көрүнүп турсун дегендей тийбегендери — бул Дарбазанын көөнөдөн калган экендиги байкалат. Мына ушул Батыш дарбазасын кидандар “Теңир колдогон дарбаза” деп аташчу экен. Алмамбет баштап келген Манас атабыздын колу ушул дарбаза аркылуу Чет Бээжинге кирип, хан тагына отургандыгын күбөлөндүргөн көөнө сүрөттөр ушул жердеги музейдин дубалына илингенин көрүп аябай кубандым. Музейдин ичи анча жарык болбогондуктан, фотоаппараттын чырагы (вспышкасы) тарткан сүрөттөрдү жалтыратып салып, көрүнбөй калып атты. Андыктан чырагы жок тартууга туура келди...”

Темикебиз бакшы Бүбү Мариям “тапкан” “Манас 670-жылы августта туулган” деген жоромолду, - бул “аркы дүйнөдөн алынган маалымат” катары сунушталган акылга сыйгыс жоромолду, — өзүнүн бир далай чыгармаларында жандуу колдоп жүрдү (ал түгүл хан Манастын ысымы — “Манас” сөзү “Куранда” да айтылган дегенге чейин барды).

Т.Токтогазиевдин “Манас” эпосу тууралуу талаш-тартыштуу китебинин мукабасы. Бишкек, 2013.
Т.Токтогазиевдин “Манас” эпосу тууралуу талаш-тартыштуу китебинин мукабасы. Бишкек, 2013.

Бул бакшы айымды ал мындайча көкөлөтүп жазганы бар:

“...Бүбүмариям Муса кызынын феномени эмнеде? Сегиз класс билими бар жумгалдык койчунун аялы болуп, өмүрүнүн кызыктуу жаштык курагын тоо-таштарда кой артынан жүрүп, чабандык оор шартта балдарын өстүрүп-тарбиялоо менен алек болуп жүрүп, кырк беш жашка келгенде Манастын кырк чоросунун бири болгон Жайсаң Үмөт уулунун нур-шоола түрүндө келген улуу руху менен кезигип, анан ошол нур-шоола акырындап учук чубап отуруп, "Айкөл Манас" дастанын 10 томдон турган китеп кылып чыгарууга апкелгени өзүнчө эле керемет окуя болуп атпайбы...”

Булак: Асман-Пресс. 26.4.2012. – URL: http://presskg.com/as/12/0426_10.htm

Кээ бир авторлор кайсы бир жоромолун ырааттуу түрдө колдоп жаза беришет. Мисалы, Турдубай Абдыракунов “Манастагы” айтылуу “Бээжин” топонимин уйгур ыдыкуттугу мамлекетиндеги Беш-Балык (Бейтин) шаары менен окшоштура берет.

Ал эми Темирбек Токтогазиев бул жагынан улам бир ойго “ооп” кете берген эркин калемгер. Маселен, ал Бүбү Майрамдын негизги жобосунан бир аз чарчаганбы, эми хан Манас кытаңдардын (кидандардын) байтактысын чапкан, демек, X—XI кылымдарда жашаган, дегендей тыянакка ооп кеткенсиди.

Т.Токтогазиевдин “Көк асаба” басылмасындагы жогоруда саал узунураак берилген шилтеме камтылган макаласын төмөнкү интернет барактан табасыз: URL: https://kmborboru.wordpress.com/2014/02/18/ky-tajda-manasty-n-tary-hy-j-insan-e-kendigin-tasty-ktagan-s-r-tt-r-bar-ulandy-sy/

Дегиңкиси, буларды мен кеңири окурмандар өз алдынча даанараак салыштырсын үчүн кеп кылып жатам.

Ал эми тарыхый синхрондук салыштыруу жаатында кыйла кемчиликтер кетирип жүргөн Темикебиз, бир чети, хан Манас VII—VIII, X—XI кылымдарда жашаган деп жаза берет, экинчи чети, Манастын дастандагы замандашы жана акыл кошоору хан Бакайды байыркы Чин Шихуанди (Цин Шихуанди) аттуу императордун дооруна таандык жоокерлердин элеси берилген бышырылган чопо (терракота) айкелдерди жасоого буйрук кылган өкүмдар катары жоромолдой берет:

Караңыз: Темирбек Токтогазиев: “Сиань шаарындагы чоподон жасалган (терракот) аскерди жерге Бакай бабабыз көмдүргөн” // «Эркин Тоо». - 12.04.2016. – URL: https://kmborboru.wordpress.com/2016/04/28/темирбек-токтогазиев-сиань-шаарынд/

Мындан улам Темикебиз хан Бакайды Чин Шихуандинин дээрлик замандашы кылып, б.а. биздин заманга ЧЕЙИНКИ (атайылап дааналап жаздым. — Т.Ч.) III кылымда жашатып жатат. Лишан тоосунун чыгышында 1974-жылы табылган чопо жоокерлердин айкелдери Чин Шихуандинин сөөгү коюлган ири көрүстөнгө б.з.ч. 210—209-жж. чогуу көмүлгөнүн билесиздер.

“Мейличи” деп койолук. Анда биздин заманга чейинки III кылымда жашаган хан Бакай биздин замандын VII—VIII, X—XI кылымдарында жашагандыгы Темике тарабынан жоромол кылынган Манас менен кантип замандаш болот? (Ортодо канчалаган кылымдар калып жатканын башталгыч мектептин окуучусу деле санап бере алат).

Сөз соңу.

Темикени мен абдан сыйлайм. Журналисттик мээнеткечтигин, эр көкүрөктүгүн, жайдарылыгын, жароокерлигин өзгөчө кадырлайм.

Ыраматылык Мелис Эшимканов бир убакта Максим Бакиевдердин тымызын көкүтүүсү менен “Азаттыктын” берүүлөрүн КТРдан 2008-жылдын 8-октябрынан тартып обого чыгарбай, таптакыр токтотуп салганда, Темикебиз тилектештик кол сунуп, “Ыңгайсыз суроолор” менен “Азаттык+” сыналгы берүүлөрүн “Манас жаңырыгы” каналы аркылуу обого чыгарып турду. Бул эрдиги да эсте.

“Манас жаңырыгы” компаниясынын жетекчиси Т. Токтогазиев. 09.8.2010.
“Манас жаңырыгы” компаниясынын жетекчиси Т. Токтогазиев. 09.8.2010.

Бирок өлкөбүздөгү жамаагаттык маалымат каражаттарында “фолк-хистори” деп аталган чүргөмөлөр көбөйүп, аларга Темикебиз да тынымсыз салым кошо баштаганда, чынында, биз тарыхчы катары сын пикир айтууга мажбур болдук.

Жүйөөлүү жооп уксак, албетте, ага жана башка окурмандарга ыраазычылык билдиребиз.

Кара-Булак: сүмөлөктүн тилеги ак

Кара-Булак: сүмөлөктүн тилеги ак
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:42 0:00

Өзбекстанда атайын кызмат өзгөрдү

Өзбекстанда атайын кызмат өзгөрдү
please wait

No media source currently available

0:00 0:28:27 0:00

Аба каттамдары боюнча орус-тажик тиреши

Түркмөнстан Кувейтти ТАПИ долбооруна кошулууга чакырды. Өзбекстан Тажикстанга газды эки эсе арзандатып сатат. Орусия менен Тажикстандын ортосунда аба каттамдары боюнча чыр башталды. Орус маалымат каражаттарында Борбор Азия өлкөлөрүндөгү окуялар тууралуу чыккан макалаларга баяндама.

"Регнум" "Түркмөнстан Кувейтти ТАПИ долбооруна кошулууга чакырды" деп жазат. Түркмөн президенти Гурбангулы Бердымухамедов Перс булуңуна барганда Кувейттин эмири Сабах ал-Ахмед ал-Жабер ас-Сабах менен кездешип, Түрмөнстан-Ооганстан-Пакистан-Индия газ жолун курууга чакырган.

Агенттик түркмөнбашы бир топтон бери 8 миллиард долларлык долбоорду ишке ашырууга инвестор издеп жүргөнүн белгилейт.

Узундугу 1800 чакырымды түзгөн бул куур жылына 33 миллиард куб метр газ өткөрүшү керек. Каракум чөлүндөгү Галкыныш кенинде 16 триллион куб метр газ кору бар деп айтылып келет.

"Ритм Евразии" Өзбекстан Тажикстанга газды эки эсе арзандатып сатаарын баяндайт. Ташкент быйыл Дүйшөмбүгө 126 миллион кубометр жаратылыш газын 15,1 миллион долларга сатат. Дүйнөлүк рынокто 1 миң кубометр газ 277 долларга бааланса, коңшулар аны 120 долларга макулдашкан.

Басылма Ташкент алты жыл мурун маркум президент Ислам Каримовдун маалында ортодогу келишпестиктерден улам Дүйшөмбүгө газ берүүнү токтотуп койгонун кошумчалайт. Анда Тажикстандагы мамлекеттик ири компаниялар өндүрүшүн газдан таш көмүргө өткөрүүгө мажбур болгону эскерилет. Эми Дүйшөмбү жооп иретинде Ташкентке электр энергиясын экспорттой баштайт.

"Сentrasia" Москва менен Дүйшөмбү аба каттамдары боюнча кайрадан чырдаша баштаганын жазып чыкты. Тажик өкмөтү орусиялык «Уральские авиалинии» компаниясынын бир катар аба каттамдарына уруксат бербей койгон.

Макалада 12-марттан бери Пермь, Краснодар, Челябинск шаарларынан жана Москвадагы "Жуковский" аэропортунан «Уральские авиалинии» компаниясынын учактары Тажикстанга уча албай жатышканы баяндалат. Буга Орусиянын Транспорт министрлиги теригип, жооп катары өзүнө жараша чара көрүлөөрүн эскерткен. Алар тажик кызматташтарын аба каттамдары боюнча эки тараптуу жана эл аралык келишимдердин талаптарын сактоого чакырган.

"EurAsia Daily басылмасы" Тажикстандын Жарандык авиация агенттигинин жетекчисинин орун басары Азиз Набизода «Москва тажик авиакомпанияларына чектөө киргизсе, Дүйшөмбү да жөн турбайт» дегенин белгилейт.

Орусия менен Тажикстандын ортосунда аба жолу боюнча чыр эки жылдан бери уланып келет. Бир катар сүйлөшүүлөрдөн кийин былтыр майда аба каттамдары жанданып, эки тарап бир чечимге келген. Чыр тажик тарап Москванын алдындагы “Жуковский” аэропортун аймактык эмес, шаардык катары таанууну, аба каттамдарынын тең укуктуулугун талап кылганда башталган. Анда Москва “Сомон Эйр” тажик авиакомпаниясынын орус аймактарына учушуна тыюу салып койгон.

"Правда.ру" Астанада Путинсиз өткөн Борбор Азия мамлекеттеринин президенттердин жолугушуусуна токтолду. Ташкент Дүйшөмбү менен Рогун ГЭСин, Бишкек менен Кытайга чейин темир жол курууну, Ашхабад менен Каспийдеги мунай кенин иштетүүнү макулдашканы баяндалып, чөлкөмдөгү бул долбоорлорду ким каржылай тургандыгы жөнүндө суроо койгон.

Өзбек президенти Шавкат Мирзиеев Борбор Азияда бул масштабдуу интеграциялык долбоорлорду ишке ашырууга Кытайга ыктаганы белгиленет. Мирзиёев былтыр Бээжинге барганда 23 миллиард долларга бааланган 105 келишим түзүлгөнү эскертилет. Мирзиеев Кытай президенти Си Цзиньпинге «Улуу Жибек жолун» курууга жардамдашууга убада бергени эске салынат. Бээжиндин "Жибек жолу" Москванын Евразия Экономикалык Биримдигине атаандаштык кылаары белгиленген. Автор Ташкент менен Дүйшөмбү Кремлдин долбооруна кошулбай жатканын да ушуну менен түшүндүрөт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Назарбаев жаңы лидерлерди мактады

Назарбаев жаңы лидерлерди мактады
please wait

No media source currently available

0:00 0:14:44 0:00

Анчески: Мирзиёев негизги оюнчуга айланды

Өзбек президенти Шавкат Мирзиёев (солдо) жана казак лидери Нурсултан Назарбаев Астанадагы саммитте, 15-март 2018-жыл.

Борбор Азиядагы кызматташтык өзбек президенти Шавкат Мирзиёев менен казак лидери Нурсултан Назарбаевдин жеке мамилеси кандай өнүгөөрүнө көз каранды. Мындай пикирин Шотландиядагы Глазго университетинин Борбор Азия боюнча окумуштуусу, доктор Лука Анчески “Азаттыкка” маегинде билдирди. Ал Астанадагы саммит сыяктуу чөлкөмдөгү соңку дипломатиялык жүрүштөрдө Мирзиёевдин салымы чоң экенин белгиледи.

“Азаттык”: Эгемендик алгандан бери Борбор Азиянын беш өлкөсүнүн президенттери башка лидерлердин катышуусу жок, толук курамда кеминде беш гана жолу кездешкен экен. Астанадагы соңку саммитке түркмөн президентинен башка чөлкөмдөгү төрт президенттин баары келди. Бул саммиттин максатын кандай чечмелейсиз?

Лука Анчески: Үмүт абдан чоң. Бирок түркмөн президенти Бердымухаммедовдун саммитке келбей калганы деле регионалдык кызматташтыкты айланасында маселе бар экенин күбөлөп турат. Ал Астанага эмес, Перс булуңуна барууну чечти. Албетте, Бердымухаммедов өлкө ичиндеги каатчылыкты жоюу үчүн акча издеши керек. Түркмөнстан ансыз деле чөлкөмдөгү интеграциялык аракеттерден өзүн оолак кармаарын айтышыңыз мүмкүн. Андыктан калган төртөө тууралуу сөз кылсак.

Алардын чогулганынын өзү эле региондо кызматташтыкты күчөтүүгө болот деген ишенимди жаратып жатат. Мен баштан бери эле Борбор Азия дүйнөдөгү эң начар интеграция болгон региондордун бири деп айтып келем. Албетте менин жергиликтүү кесиптештерим мындай пикирге кошула беришпейт.

Бирок 25 жыл өтсө да бул өлкөлөр бири-бири менен жакшы мамиле кура албады. Бири-биринин экономикасына деле чоң салым кошушкан жок. Ортодогу байланыш жакшы эмес. Чөлкөмдө биримдик жок экени талашсыз. Астанадагы саммит жаңы баракты ачышы мүмкүн. Биз мындай жаңылоо аракеттерин көп көргөнбүз. Бирок менимче, бардыгы Назарбаев менен Мирзиёевдин ортосундагы жеке мамилеге жараша болот.

Азырынча алардын карым-катышынын жакшы нукта өнүгүшүнө мүмкүнчүлүк бар. Мен өз изилдөөлөрүмдө Каримов менен Назарбаевдин жеке алакасы Борбор Азиядагы ажырымга кандай таасир эткенине көп көңүл бургам. Алар ар дайым бири-биринен айырмаланып турушчу. Эми эки президент эки тарап тең макул боло тургандай орток пикир таба алабы, аны байкап туруу керек.

"Азаттык": Эми Астанада төрт лидер саммитке чогулуп жатканын өзү деле Назарбаев менен Мирзиёев тил табышканын көрсөтүп турган жокпу?

Лука Анчески: Ооба, ошондой. Бирок мындай жагдайды буга чейин канча жолу көргөнбүз? Казакстан, Кыргызстан жана Өзбекстан 1994-жылдын апрель айында эле бирдиктүү экономикалык аймак түзүшү керек эле. Андан бери дээрлик 25 жыл өттү. Эч нерсе өзгөргөн жок. Керек болсо Евразиялык экономикалык биримдикке киргенден кийин деле Казакстан менен Кыргызстандын ортосунда чек ара маселеси болбошу керек эле. Бирок андай болгон жок. Андыктан убада менен реалдуулуктун айырмасы бар.

Мындан улам чечимдер ишке ашкандан кийин гана мындай саммиттердин жыйынтыгына баа бергим келет. Себеби буга чейин бир нече жолу үмүт жараткан окуялар болгон. Бирок көп жылыш байкалган жок.

“Азаттык”: Мирзиёев демекчи, ал Борбор Азиядагы бардык өлкөлөрдү бир жарым жылга жетпеген убакыт ичинде кыдырып чыгып, ар кыл саясий макулдашууларга жетишти. Ал Астанадагы саммиттин да демилгечилеринин бири. Ошондо Борбор Азиядагы геосаясатты Мирзиёев аныктап жатабы?

Лука Анчески: Сөзсүз түрдө, мында кымындай күмөн жок. Мен Мирзиёевдин ички саясатына кичине ишенбестик менен карап жатам. Себеби толук либералдашуу болуп кетет деп ойлобойм. Керек болсо Өзбекстанда авторитардык бийликти гана жаңыланып жатканын айкам. Бирок региондогу мамилеге келгенде, Борбор Азияга анын абдан позитивдүү таасири тийип жатканын танбашыбыз керек.

Кыргызстан, Казакстан, Тажикстан жана Өзбекстандын лидерлери, Астана, 15-март 2018-жыл.
Кыргызстан, Казакстан, Тажикстан жана Өзбекстандын лидерлери, Астана, 15-март 2018-жыл.

Бул өзгөрүүлөрдүн көбү чек араны жабуу, соода алакасына тоскоолдук жаратуу сыяктуу Каримовдун доорундагы жергиликтүү элдин турмушун абдан начарлаткан аракеттерди токтотуу менен эле ишке ашып жатат. Муну кылуу менен эле кыска мөөнөттө кызматташтыкты бекемдесе болот. Узак мөөнөттөн алганда Борбор Азияны бай регионго да айлантса болот. Андыктан анын аракети алкышга арзыйт. Мындан улам учурда Мирзиёев чөлкөмдөгү, керек болсо Евразиянын көпчүлүк бөлүгүндөгү негизги, эң маанилүү жана эң чоң оюнчу.

“Азаттык”: Борбор Азия лидерлеринин дээрлик 9 жылдан бери минтип жыйынга чогулбай келгенинин негизги себептери кайсылар? Ошондо маркум өзбек президенти Ислам Каримов негизги тоскоолдук беле?

Лука Анчески: Жок, менимче Каримов менен Назарбаевдин экөө тең негизги тоскоолдук болчу. Каримов 2009-жылдан бери обочодогу өлкөнүн лидерине айланган. Өзбекстан өлкөнүн ичинде жана сыртында эч кандай саясатты алга сүрөбөгөнү белгилүү болуп калган. Мындан улам Мирзиёевдин саясаты мурдагы бийликтен абдан айырмаланып жатканы бышык.

Ал эми Назарбаев 2005-2009-жылдардан кийин Казакстандын жетегиндеги интеграцияны алга сүрөй баштаган. Ар кыл демилгелерди көтөрүп чыккан. Борбор Азияда тышкы саясат президентке гана көз каранды экени белгилүү эмеспи. Андыктан кайрадан эле Өзбекстан менен Казакстандын мамилеси маанилүү.

Кыргыз-казак лидерлери Астанадагы саммитте, 15-март 2018-жыл.
Кыргыз-казак лидерлери Астанадагы саммитте, 15-март 2018-жыл.

“Азаттык”: Ал эми чөлкөмдөгү башка өлкөлөрдүн, анын ичинде Кыргызстан менен Тажикстандын регионалдык кызматташтыктагы ролу кандай?

Лука Анчески: Эки жагдайга көңүл буруу керек. Чакан өлкө болуу ал мамлекеттин салмагына да таасирин тийгизбей койбойт. Бирок Кыргызстандын кайсы бир кызматташтыкта мүчө болушу абдан маанилүү. 1994-жылы Назарбаев Евразиялык биримдик түзүү идеясын айтып чыкканда, аны Кыргызстан анчалык колдогон эмес. Тескерисинче Өзбекстан жактап чыккан. Андыктан Кыргызстандын колдогону чоң өлкөнүн демилгесине дем кошоору анык.

Ошентсе да Кыргызстан регионалдык лидер боло калат деп ойлобойм. Бирок эгер чоң өлкө бир демилге менен чыкса, ага Кыргызстандын кошулганы же кошулбаганы абдан маанилүү.

“Азаттык”: Борбор Азиядагы өлкөлөрдүн көбү бир тараптан Орусия, экинчи жактан Кытай үстөмдүк кылган регионалдык уюмдардын мүчөсү. Астанадагы саммитти борбор азиялыктардын жакындашуусу деп карай турган болсок, буга Москва менен Бээжиндин мамилеси кандай болот?

Лука Анчески: Алардын мамилеси кандай болоорун так айта албайм. Бирок алар кандай карайт деп деле кабатыр болбойт элем. Кытай менен Орусия региондогу өлкөлөр өз ара карым-катнашында эркиндик керектигин түшүнүшү керек.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Астана саммити: үчүнчү тараптын кереги жок

Кыргыз-казак президенттери Астанадагы саммитте.

Астанада Борбор Азиядагы беш өлкөнүн лидерлеринин бейформал саммити өттү. Ага Казакстандын, Өзбекстандын, Тажикстандын, Кыргызстандын президенттери жана Түркмөнстандын парламент спикери катышты. Чөлкөмдөгү мамлекет башчылардын Орусия лидери катышпаган соңку жылдардагы биринчи жыйынында коопсуздук, энергетика жана экономика маселелери талкууланды.

“Бизге үчүнчү тараптын кереги жок”

Борбор Азия мамлекеттеринин лидерлеринин Астана шаарындагы саммитин Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаев ачып, бул жыйындын мааниси коңшулардын ынтымагын чыңдоого чоң салым кошоорун билдирди. Ал бул кеңешмени өткөрүү демилгесин Өзбекстандын президенти көтөргөнүн да белгилеп өттү.

- Биздин жолугушуу баарыбыздын майрамыбыз Нооруздун алдында өтүп жатканы - символикалуу. Биз ортодо жаралган экономика, соода, инфраструктура, логистика жана башка бардык тармактардагы маселелерди кеңешип чече алабыз. Борбор Азиядагы мамлекеттердин маселелерин чечиш үчүн биз үчүнчү тарапты чакырбайбыз. Биз өз мамлекеттерибиздин маселелерин чечиш үчүн жана өзүбүздүн калктарга шарт түзүш үчүн жолугуп жатабыз. Бизде андан башка максат жок, - деди Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаев.

Астанадагы саммит.
Астанадагы саммит.

“Азаттыктын” казак кызматынын саммитке катышкан кабарчысынын маалыматына караганда, Назарбаев Борбор Азия мамлекеттеринин соода алакасы “буга чейин болуп көрбөгөндөй көрсөткүчтөргө жеткенин” айтты. Казакстан буга 2017-жылы коңшу мамлекеттерге карата экспорту 35% арбыганын мисал келтирди. Муну казак президенти чек ара маселелеринин жана транспорттук байланыштын жөнгө салынышы менен байланыштырды.

Нурсултан Назарбаев ошондой эле бул жолугушууну башка Орусия жана Кытай сыяктуу ири өлкөлөргө каршы коюу орунсуз экенин айтты:

- Албетте, биз бул жерде Орто Азия жана Казакстан менен гана чектелип калабыз дебейм. Биздин Кытай жана Орусия сыяктуу чоң коңшуларыбыз бар. Биз алар менен да тыгыз байланыштабыз. Алар менен да достук мамиле орнотконбуз жана аны дагы уланткыбыз келет. Борбор Азия өлкөлөрүнүн башчыларынын жолугушуусу аймактагы мамлекеттердин Орусия жана Кытай сыяктуу башка ири мамлекеттери менен карым-катышына таасир этпейт.

Бейформал экени айтылган кеңешмеге Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков, Тажикстандын президенти Эмомали Рахмон, Өзбекстандын президенти Шавхат Мирзиёев жана Түркмөнстандын парламентинин спикери Акджа Нурбердыева катышты.

Сооронбай Жээнбеков Астанадагы жыйында.
Сооронбай Жээнбеков Астанадагы жыйында.

Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков Борбор Азия өлкөлөрүнүн кызматташтыгы бул аймактагы элдин бакубатчылыгы үчүн маанилүү экенин айтты.

Жээнбеков бул чакан отурумду үзгүлтүксүз өткөрүп турууну колдой турганын да билдирип, соода-экономикалык жана маданий кызматташтыкты арттыруу зарыл экенин кошумчалады:

- Биз терроризм менен экстремизмге, ошондой эле башка коркунучтарга жана чакырыктарга каршы турушубуз зарыл. Кыргызстан коопсуздуктун бирдиктүү мейкиндигин калыптандырып, аймакта тынчтыкты жана туруктуулукту сактап туруу боюнча чогуу аракет көрүүнү колдойт. Суу-энергетикалык кызматташтык мааниге ээ. Энергетикалык коопсуздукту камсыз кылуу жалпы аймакты туруктуу өнүктүрүш үчүн артыкчылыктуу багыттардын бири болуп саналат. Өлкөлөрүбүз суутек ресурстарын жана гидроэнергетикалык кеңири мүмкүнчүлүктөрдү камтыган олуттуу энергетикалык потенциалга ээ. Ошондуктан биз суу-энергетикалык чөйрөдө өз ара пайдалуу узак мөөнөттүү кызматташтыкты жөнгө салууну колдойбуз.

Тажикстандын, Өзбекстандын президенттеринин, Түркмөнстандын парламент төрагасынын киришүү сөздөрүнөн кийин жыйын жабык эшик артында уланды. Анда конкреттүү кайсы маселелер каралганы кенен чөйрөгө маалымдалган жок.

Борбор Азия мамлекеттеринин президенттери. Астана, 15-март, 2018-жыл.
Борбор Азия мамлекеттеринин президенттери. Астана, 15-март, 2018-жыл.

Мунун алдында Казакстандын президенти коңшу өлкөлөрдүн лидерлеринин ар бири менен жеке жолугушкан. Саясат таануучу Эмил Жураев Борбор Азия мамлекеттеринин соңку жылдардагы алгачкы саммитин мындайча баалады:

- Байкоочулардын эсебинде 20 жылдан бери мындай жолугушуу биринчи жолу болуп жатат. Бул Өзбекстанда саясий лидерликтин алмашуусу менен байланыштуу. Албетте, бул саммиттин өзүнчө чоң саясий мааниси бар. Бирок президенттер тез аранын ичинде эле жолугуша калганынан чоң, маанилүү маселелер чечиле калбайт. Адатта өз ара кызматташтык боюнча процедуралык жана конкреттүү маселелер жылдап же айлап, алдын-ала макулдашылып, андан кийин гана президенттердин жолугушуусуна чыгарылат. Азырынча бул жыйынды Борбор Азиядагы мамлекеттердин ынтымагынын жана пикири келише баштаганынын белгиси катары карап турса болот.

Маалым болгондой, эгемендик жылдарында Борбор Азия президенттери толук курамда өз алдынча ашып кетсе беш гана жолу кездешкен. Башында чөлкөмдүн лидерлери Советтер Союзу таркагандан кийинки кызматташтыкты талкуулашса, акыркы жыйын Арал деңизинин келечегине арналган.

2009-жылдан бери Борбор Азия өлкөлөрүнүн президенттери эки тараптуу жолугушууларда, Орусия менен Кытай мүчө болгон КМШ, ЖККУ сыяктуу биримдиктердин алкагында гана кездешип келишкен. Астанадагы жолугушуу андан берки Кремл катышпаган жыйын катары кабылданууда. Эксперт Даниел Кадырбеков кепке кошулду:

- Бул саммитти үстүртөн караганда абдан жакшы жылыш катары бааласа болот. Бири-бирибизди бойкоттоп тургандан көрө ушинтип формалдуу түрдө президенттер жолугуп турганы деле жакшы. Ал эми келечекте Борбор Азия мамлекеттери демократиялык институттар менен либералдуу экономикага негизделген биримдикке барышы керек. Себеби бул - биздин жаныбыздагы Орусия же Кытай сыяктуу ири мамлекеттердин басымынан чыгуучу жападан-жалгыз жолубуз. Бирок мен Борбор Азия мамлекеттериндеги авторитардык режимдер турган чакта андай биримдик түзүү мүмкүн эмес деп ойлойм. Борбор Азия мамлекеттеринде демократияны толук орнотпой туруп экономикалык интеграция түзүү мүмкүн эмес.

Борбор Азия мамлекет башчыларынын Астанадагы биринчи консультациялык жолугушуунун соңунда президенттердин биргелешкен билдирүүсү кабыл алынды. Жыйындан кийин Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаев жалпыга маалымдоо каражаттарынын өкүлдөрүнө билдирүү жасап, жолугушуу өз ара түшүнүшүү маанайында өткөнүн, эл аралык күн тартибинин бардык актуалдуу маселелери боюнча иштиктүү пикир алмашуу болгонун белгиледи.

Астана саммити. 15-март, 2018-жыл.
Астана саммити. 15-март, 2018-жыл.

Анын ичинде аймактык коопсуздук, чек аралар, транспорттук коммуникация, суу-энергетикалык ресурстар, тарифтик саясат, соода-экономикалык жана маданий-гуманитардык кызматташтык маселелери да бар.

Мамлекет башчылары бул форматта жыл сайын Нооруз майрамынын алдында Борбор Азия мамлекеттеринин биринде жолугушуу тууралуу макулдашты. Кийинки консультациялык жолугушуу Шавкат Мирзиёевдин чакыруусу менен келерки жылы Өзбекстандын Ташкент шаарында өтөрү айтылды.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Люис: Борбор Азияда муз ордунан жылды

Кыргызстандын президенти Сооробай Жээнбеков, Өзбекстандын лидери Шавкат Мирзиёев, Тажикстандын президенти Эмомали Рахмон жана Казакстандын лидери Нурсултан Назарбаев.

Бүгүн Астанада Борбор Азиянын өлкөлөрүнүн саммити өтүп жатат. Буга чейин 2009-жылы аймактагы өлкөлөрдүн президенттери Алматыда толук курамда кездешкен эле.

Англиядагы Эксетер университетинин саясат таануу боюнча доктору, постсоветтик чөлкөм боюнча адис Дэвид Люис "Азаттык" менен болгон маегинде Борбор Азиядагы кызматташтыктын күңгөй-тескейине токтолду.

"Азаттык": Борбор Азиядагы интеграциянын же кызматташтыктын деңгээли канчага чейин барат деп ойлойсуз?

Дэвид Люис: Аймактагы өлкөлөрүнүн өз ара алакасында дагы эле маселелер бар. Бирок эң орчундуу деп эсептелгендери чечилип жатат. Алардын биринчиси - Рогун ГЭСи. Мирзиёев Дүйшөмбүдөгү сапарында бул долбоорду колдой турганын билдирди. Эми чечүүнү талап кылган дагы бир катар суроолор бар. Коопсуздукка, чек араны делимитациялоого байланыштуу маселелер турат. Алдыда аларга көңүл бурулса керек, эң башкысы - муз ордунан козголду десек болот.

"Азаттык": Мына бүгүн Борбор Азия өлкөлөрүнүн саммити башталды. Сиз 2009-жылга чейин өткөн аймактык лидерлердин жыйындарына катышып жүргөн адам катары азыркы жетекчилер менен аларды салыштыра аласызбы?

Дэвид Люис: Президент Назарбаевди айтпаганда, салыштырмалуу жаңы лидерлердин мууну келди. Эң чоң өзгөрүү – президент Ислам Каримовдун көз жумганы болду. Каримовсуз аймактагы кызматташтыктын мүмкүнчүлүгү кенен-кесири ачылды. Маркум Каримов көптөгөн демилгелерге башынан эле каршы чыкчу. Мирзиёев болсо Өзбекстандын аймактык мааниге ээ мамлекеттик саясатын илгерилете баштады. Ал Борбор Азиядагы мурдагы демилегелерди жандандырууга аракет кылып жаткандай. Чөлкөмдүн ичинде соода-сатыкка, саясатка жана коопсуздукка байланыштуу дагы бир топ маселелер бар.

Эми азыр президент Каримовдун көзү тирүү кезиндегидей лидерлердин жеке мамилелеринде пикир келишпестик жок. Андыктан саммитте кандайдыр прогресс болот деп оптимисттик маанайда турам. Албетте, саясий чечимдерге келгенде ишке караганда сөз көп айтылары түшүнүктүү. Ошол эле маалда дээрлик 10 жылга чейин Борбор Азия мамлекеттеринин саммити болбогонун да эстен чыгарбайлы.

Казак президенти Н.Назарбаев, кыргыз президенти А.Акаев, тажик лидери Р.Набиев, түркмөн президенти С.Ниязов Ашгабаддагы саммитте, 13-декабрь, 1991-жыл.
Казак президенти Н.Назарбаев, кыргыз президенти А.Акаев, тажик лидери Р.Набиев, түркмөн президенти С.Ниязов Ашгабаддагы саммитте, 13-декабрь, 1991-жыл.

"​Азаттык": Борбор Азиянын лидерлеринин жакындашуусуна Москванын жана Кытайдын позициясы кандай болот суроо туулат.

Дэвид Люис: Борбор Азиянын аймактык саясатында тышкы күчтөрдүн таасири чоң болуп келген. Андыктан аймактын лидерлеринин кызматташтыгынын дагы бир максаты - Орусия менен Кытайга кылчактабай, жалпы бир кызыкчылыктарды табуу. Ушул тапта аймактагы мамлекеттер Шанхай Кызматташтык Уюмуна же Евразия Экономикалык Биримдигине киргени менен борбор азиялыктар чөлкөмдү өздөрү гана өзгөртө алышат.

Азыр лидерлердин чогулуп жатканына ушул да түрткү болду деп ойлойм. Андыктан ушул тапта Борбор Азия өлкөлөрү интеграцияны ишке ашыра албаса да, төрт негизги мамлекет кызматташууну күчөтүүнү көздөп турган кези. Албетте, Түркмөнстан го эми башка кеп.

"Азаттык": Cиз жогоруда белгилегендей, Кыргызстан менен Казакстан Орусия башында турган Евразия Экономикалык Биримдигине мүчө болсо, берки эки өлкө ага кирген эмес. Мындай шартта натыйжалуу кызматташтык тууралуу сөз кылса болобу?

Дэвид Люис: Албетте, бул жагдайды бир топ татаалдаштырат. Бирок башка жагынын алганда, эгерде саясий эрк болсо мындай институционалдык маселелерди кыйгап өтүүнүн жолдорун табышат го деген ойдомун. Өзбекстан менен Орусиянын соода-сатыгы көбөйүп баратат, ошондой эле Казакстандын, Кыргызстандын жана Өзбекстан ортосунда да бул тенденция алар экономикалык биримдикке мүчө болгон-болбогонуна карабай, күчөйт деп ойлойм.

Региондо экономикалык көп маселелер бар, чек арадан өтүүдө, бажыда – булар кызматташтыкты бир топ татаалдаштырат. Анан Кытайдын ролун өзгөчө бөлүп көрсөтсөк болот. Борбор Азия өлкөлөрү Бээжиндин “Бир алкак, бир жол” демилгесине биргелешип жооп бере алабы? Бул алдыңкы жылдары региондогу саясий процессти бир топ сыноого кептеши мүмкүн.

"Азаттык": Ошол эле маалда Борбор Азиянын өлкөлөрүнун сасяий ситемалары да бири-биринен айырмаланат. Кыргызстанда демократиялык, ошол эле убакта Тажикстан менен Казакстанда бекем авторитардык режим бар. Өзбекстан болсо темирдей бекем режимдин чеңгээлинен чыгууга аракетин кылууда. Мындай шартта аймактык кызматташтык канчалык өркүндөйт деп айтсак болот?

Дэвид Люис: Ооба, аймакта саясий системалар жеке лидерге байланган. Бирок ар кандай башкаруу режими аймактык кызматташууну илгерилетүүгө сөзсүз эле кедергисин тийгизет деп айтуудан алысмын. Бул жердеги өлкөлөр өз эгемендигин бекем коргоп, ага кандайдыр шек келтирүүгө жол беришпейт. Бирок ошол эле учурда өлкөлөрдүн башкаруу системалары өзгөрүп жатканы талашсыз.

Маселен, Өзбекстанды карасаңыздар. Казакстанда андай жышаан байкалбайт. Кыргызстанда тескерисинче демократия солгундап бараткандай таасир калтырат. Тажикстанда авторитардык режим бекемделип жатат. Бирок аймактагы өлкөлөрдүн лидерлери саясий системалары ар түрдүү экенине карабай, экономикалык кызматташтыкты арттырууга кызыкчылыгы бар.

"Азаттык": Эми учурдан пайдаланып, өзбек лидери Шавкат Мирзиёев тууралуу сурайын деп турам. Ага берилген баа өтө жогору. Ал чөлкөмдү алдыга сүрөй турган жол башчы деген баа канчалык реалдуу?

Астанадагы жыйындан бир көрүнүш.
Астанадагы жыйындан бир көрүнүш.

Дэвид Люис: Ушул тапта ал чындап эле бир топ демилгелүү көрүнөт. Аймактагы кызматташууга артыкчылык берет. Назарбаев лидерлердин арасынан тажрыйбасы өтө чоң, глобалдык байланыштары бар, анын ичинде Орусия менен мамилеси жакын.

Өзбекстан менен Казакстан "аймакта ким лидер болот" деп атаандашып келгени белгилүү го. Эми Назарбаев менен Мирзиёев андай дымагын басып, чөлкөмдөгү лидерликти кандай алып кетээрин көрөбүз го. Мунун алгачкы белгилери Астанадагы саммитте эле байкалса керек.

Мирзиёев ушул тапта өтө кылдат, ошол эле маалда Каримовдун түшүнө кирбеген демилгелерди көтөрүп жатат. Анын алгачкы жемишин Кыргызстан, Тажикстан, ал тургай Түркмөнстан менен түзгөн мамилесинен байкасак болот. Эми өзбек-казак алакасы кандай өнүгөөрүнө көз салалы.

Менин жеке көз карашымда, эки лидер тең эле геосаясий себептен улам кызматташтыкка умтулушат. Гесаясатта алар Орусияны, Кытайды жана Батышты тең салмакташ үчүн да аймактык деңгээлде салмактуу көрүнгүсү келет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Борбор Азия лидерлери Астанага чогулду

Астанада Борбор Азия жетекчилеринин саммити өтүүдө.

Борбор Азия лидерлери Астанага чогулат

Астана.

Астанадагы саммит Борбор Азиядагы беш лидер өз алдынча жолуга турган алгачкы жыйын катары күтүлгөн. 2009-жылдан бери Борбор Азия президенттери эки тараптуу жолугушууларда, Орусия менен Кытай мүчө болгон КМШ, ЖККУ сыяктуу биримдиктердин алкагында гана кездешип келишкен. Владимир Путин катышпай турган бул жолугушууларды эксперттер ар кандай талдап жатышат.

15-мартта Астанада өтчү саммит Борбор Азия өлкөлөрүнүн лидерлери толук курамда өз алдынча жолуга турган алгачкы жыйын деп күтүлгөн. Бирок түркмөн президенти Гурбангулы Бердимухамедов Астананын ордуна Перс булуңуна жол тартканы белгилүү болду. Саммитке Ашхабаддын расмий делегациясын түркмөн парламентинин спикери Акджа Нурбердыева жетектеп келмекчи. Ал эми тажик президенти Эмомали Рахмон саммитке Казакстандагы расмий сапарынын алкагында катышат.

2009-жылдан бери Борбор Азия президенттери эки тараптуу жолугушууларда, Орусия менен Кытай мүчө болгон КМШ, ЖККУ сыяктуу биримдиктердин алкагында гана кездешип келишкен.

Борбор Азиянын картасы. 2015-жыл.
Борбор Азиянын картасы. 2015-жыл.

Эгемендик жылдарында Борбор Азия президенттери толук курамда өз алдынча ашып кетсе беш гана жолу кездешкен. Башында чөлкөмдүн лидерлери Советтер Союзу таркагандан кийинки кызматташтыкты талкуулашса, акыркы жыйын Арал деңизинин келечегине арналган. Эксперттер коңшулар ортосунда мамиле чек ара, суу, энергетика маселелеринен улам начарлап кеткенин айтышат.

Эми Борбор Азиядагы эки эски, эки жаңы президенттердин жолугушуусунан кандай майнап чыгат деген суроо турат. Жыйында кандай маселелер каралаары азырынча белгисиз.

Борбор Азиянын беш президентинин катышуусу менен чөлкөмдүк саммит өткөрүү демилгесин өзбек президенти Шавкат Мирзиёев былтыр сентябрда БУУнун Башкы Ассамблеясынын жыйынында көтөргөн. Чөлкөмдөгү көйгөйлөрдү чогуу талкуулап, ар тараптуу бир чечим кабыл алыш үчүн беш өлкөнүн ортосунда кеңеш түзүү сунуш кылынган. Аны казак элбашы Нурсултан Назарбаев колдоп, алгачкы жыйынга Астанага чакырган.

Өзбекстандык саясий серепчи Рафаэль Саттаров азырынча беш өлкө Орусиядан көз каранды болбогон өз алдынча биримдик түзө алышпайт деген ойдо. Алгач борбор азиялык лидерлер аймактагы маселелерди чогуу-чаран чечүүнү үйрөнүшү зарыл.

Орусиядан башка эч кимдин аймактагы коопсуздук маселесин кароого дарамети жок.

- Алар Орусиядан кайда кетет? Коопсуздук маселесинде аларга баары бир кызматташууга барышат, башка арга жок. Орусиядан башка эч кимдин аймактагы коопсуздук маселесин кароого дарамети жок. Ошол эле КМШнын алкагында чөлкөмдө абадан урулган соккудан коргонуу аймагы сакталып келет. Ошондой эле Тажикстандын, Өзбекстандын, Кыргызстандын армияларын жаңылоо маселеси орчундуу, аларга Орусиядан курал-жарак сатып алуу ыңгайлуу. Президенттер азыр өз алдынча жолугушуп, бирдикте консенсус таап, тышкы инвестиция тартууну үйрөнүшү керек. Ич ара көйгөйлөрү бар өлкөлөргө эч ким акча салбайт.

Кыргызстандагы саясат таануучу Эдил Байсалов болсо, Орусия Кытайдын таасиринен кызганганы менен Борбор Азиядагы өз позициясына ишенимдүү карайт деп эсептейт. "Кремл аймактагы лидерлердин өз ара жакындашуусуна капа болбойт, бирок муну Евразиялык Экономикалык Биримдигин кеңейтүүгө колдонушу мүмкүн" деген ойдо.

Эдил Байсалов.
Эдил Байсалов.

- Ташкенттеги жетекчиликтин алмашуусу менен кандайдыр кыймыл-аракеттер башталаары белгилүү эле. Бирок эч ким Мирзиёев кенен кулач жайып, кызматташтыктын көпүрөлөрүн түзө баштайт деп күткөн эмес. Азыр бул аймактык интеграция канчалык кеңейерин алдын-ала айтуу кыйын. Бири-бирибизди сагынып калган кез, азыр ич ара тынчтык, кызматташтык жана пайда керек. Өзбекстан менен Тажикстан ЕАЭБге кошулушса болмок. Бирок алардын кошулбастыгы ачык болуп калса, лидерлердин улуусу Назарбаевден жаңы аймактык долбоор күтүүгө болот. Борбор Азиянын аймагында эркин рынок жок, бир да өлкө чоң ийгиликке жетпеси ачык көрүнүп калды.

Ал эми Казакстандагы Демократияны өнүктүрүү боюнча Борбор Азия фондунун башчысы Толганай Умбеталиева бул жолугушууга Москва көз салып турат деген пикирде.

Толгонай Умбеталиева.
Толгонай Умбеталиева.

- Орусиянын позициясы ар кандай болушу мүмкүн. Борбор Азия өлкөлөрү биригип, ага карата кандай стратегия колдоноорун чечип алышы зарыл. Кремл азыр ачык агрессия көрсөтүп жатат, бул да кооптуу көрүнүш. Кремл дайыма Борбор Азия өлкөлөрүнүн башка мамлекеттер менен алака-катышына көз салып келет. Президенттердин бул жолугушуусу Орусиянын талдоочулары менен маалымат каражаттарынын байкоосунда болот.

Тажикстандагы "ИмрузNews" гезитинин башчысы Муним Оламов борбор азиялык саммит өткөрүүнү "өлкөлөрдүн эгемендигин көрсөтүү аракети" катары баалайт.

Муним Оламов.
Муним Оламов.

- Азыр Орусиянын бардык жак менен көйгөйлөрү бар, Батыш менен да, Европа менен да. Мындай кезде Борбор Азия өлкөлөрүнүн Орусиясыз өз алдынча чечим кабыл ала алышаарын көрсөтүү аракети таң калаарлык деле эмес. Эгерде Орусия жолугушууга катышса, "муну Москва чогултуп, жетектеп жатат" деп кабыл алышмак.

Эксперттердин баамында, Борбор Азия мамлекеттеринин президенттердин өз алдынча жолугушуусун Кремл жыйындын жыйынтыгы боюнча кабыл алат. Ал эми Борбор Азиядагы ынтымак-ырашкерлик үчүн алгач соода-экономикалык жана маданий байланыштарды чыңдоо зарыл.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Баткендик мугалим ишкердикти да өздөштүрдү

Баткендик мугалим ишкердикти да өздөштүрдү
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:42 0:00

Астана Аблязовдун уюмун экстремисттик деп тапты

Мухтар Аблязов.

Астана соту чет өлкөдө бозгунда жүргөн казакстандык оппозиционер Мухтар Аблязовдун "Казакстандын  демократиялык тандоосу" деп аталган кыймылын "экстремисттик" деп тапты. Казакстандагы БТА банктын мурдагы башчысы, өзүн президент Нурсултан Назарбаевдин атаандашы катары белгилүү Аблязов Интернеттеги социалдык тармактар аркылуу түз байланышка чыгып, "режимди алмаштыруу" тууралуу айтып келген.

13-мартта Астана шаарындагы маалымат жыйынында Башкы прокуратуранын расмий өкүлү Оксана Лоскутова "Казакстандын демократиялык тандоосу" кыймылын экстремисттик деп табуу өтүнүчү менен "мамлекеттик мекемелердин өкүлдөрү" кайрылганын, ал өтүнүчтү Астананын Есил райондук соту толугу менен канааттандырганын кабарлады:

- Сот "Казакстандын демократиялык тандоосунун" ишин экстремисттик деп таап, Казакстандын бардык аймагында тыюу салынды. Бул тыюу ушул уюмдун материалдарын маалымат каражаттары, социалдык түйүндөр, мессенжерлер жана сайттар аркылуу таратууга да тийиштүү.

Мухтар Аблязов (ортодо) абактан чыккан учурда. Франция, 9-декабрь, 2016-жыл
Мухтар Аблязов (ортодо) абактан чыккан учурда. Франция, 9-декабрь, 2016-жыл

Лоскутова ошону менен бирге сот чечиминен кийин "Казакстандын демократиялык тандоосу" уюмуна кандай жол менен болбосун аралашкандар же аны каржылагандар Кылмыш кодексине ылайык жазага тартыларын да эскертти:

- Социалдык тармактар жана баракчалар аркылуу элге кайрылган Аблязов элди "Казакстандын демократиялык тандоосуна" кирүүгө чакырып келет. Ал азыркы бийликтин терс кейпин түзүү менен, калк арасында нааразылык маанайды калыптандырууда. Ошону менен бирге социалдык кастыкты жана бөлүнүүчүлүктү пайда кылып жатат. Тынч акция экенин бир канча жолу айтканы менен, Аблязовдун жана анын тарапташтарынын максаты - бийликти төңкөрүү жана басып алуу. Мыйзам мындай аракеттерди саясий экстремизм деп эсептейт жана мамлекеттик коопсуздукка каршы кылмыш катары мүнөздөйт.

Чет өлкөдө жашап жаткан Мухтар Аблязов 2017-жылы Казакстанда 2000-жылдардын ортосунда БТА банктан 6 миллиард доллардан көп акча уурдаган деп айыпталып, сыртынан 20 жылга соттолгон. Ал акыркы кездери социалдык тармактар аркылуу түз байланышка чыгып, өзү негиздеген "Казакстандын демократиялык тандоосу" кыймылынын иш-пландары тууралуу айтып, казак бийлигин сындап жүргөн.

Аблязов "Фейсбуктагы" баракчасына сот чечими боюнча пикирин билдирип, активисттер коопсуз ыкма менен аракеттене берүүнү жана “Казакстандын демократиялык тандоосун” өнүктүрүүнү сунуштап жатканын кабарлады. Ал бийлик кыймылдын ишмердигин токтотууга аракет кыларын мурда эле билишкенин, бирок бул репрессиялык ыкма экенин белгиледи.

- Эркиндикке жана адилеттүүлүккө умтулуу - адамдын табигый аракети. Бул ал түгүл назарбаевдик Конституцияда жазылган ажырагыс укук. Ошондуктан "Казакстандын демократиялык тандоосун" чектеп коюу Казакстандын эч кандай ички мыйзамдарына туура келбейт, Казакстан аткарып жаткан эл аралык мыйзамдарга дегеле туура келбейт.

Казакстан президенти Нурсултан Назарбаев.
Казакстан президенти Нурсултан Назарбаев.

Оппозициячы саясатчы Интернеттеги акыркы түз байланыштарынын биринде уюмдун максаты Казакстандагы "бийликти тынч жол менен алмаштыруу" экенин билдирген болчу:

- Бүгүн мен түз эфир аркылуу сиздерге «Казакстандын демократиялык тандоосунун» жарым жылдык стратегиялык өнүгүүсү, биздин пландар тууралуу айтып бергим келип турат. Ошондой эле "Казакстандын демократиялык тандоосунун" алдына койгон негизги максаттарды биз ушул жылы, жети-сегиз айда ишке ашыра аларыбызды көрсөтөм. Ал эми биздин максат – тынчтык жол менен режимдин алмашуусуна жетишүү.

Казакстандык саясат таануучу Досым Сатпаевдин пикиринде, радикалдык же динге жамынган уюмдун эмес, азыркы бийликтин атаандашы менен байланышкан кыймылдын экстремисттик деп табылып жатышы кооптуу көрүнүш. Анткени бул кайсы гана коомдук-саясий кыймылды болбосун экстремисттик деп табууга жол ачышы мүмкүн. Аблязов Франциядагы абактан чыккандан бери маалыматтык согуштун күчөгөнүн эске салган саясат таануучу акыркы сот чечимин ошол согуштун уландысы катары сыпаттады:

Досым Сатпаев.
Досым Сатпаев.

- Менимче, мунун бардыгы бийлик транзитине даярдык учурунда жасалып жаткан превентивдүү чаралар. Эмнеге? Себеби Мухтар Аблязов өзү бийлик алмашкандан кийин Казакстанга келе турганын бир нече жолу айткан жана саясий иштер менен алектене турганын да жокко чыгарган эмес. Интернет желедеги кыймылга тыюу салуу совет кезиндеги репрессивдүү методдорду эске салат.

Саясат таануучу, казакстандык коомдук ишмер Амиржан Косанов Аблязов жетектеген кыймыл тууралуу Астана сотунун чечимине баасын берди:

- Аблязовдун саясаттагы ишмердигин эске алганда анын тегирменине суу куюп бергендей эле болуп жатат. Мындан улам ал өзүн Батышта банктан акча уурдаган же бизнес өнөктөшүн өлтүрүүгө заказ берген адам катары эмес, бийликтин башкы атаандаш саясатчысы катары көрсөтүшү мүмкүн.

Казакстандык ири бизнесмен жана банкир, мурдагы энергетика министри Мухтар Аблязов 2009-жылдан бери өз эрки менен Европада бозгунда жүрөт. Ал ортодо банкир үч жылдай француз абагында отуруп, 2016-жылдын декабрында эркиндикке чыккан.

Француз бийлигинен аны өткөрүп берүүсүн суранып, Орусия, Украина жана Казакстан кайрылган. Бул өлкөлөр Аблязов алты миллиард долларды менчиктеп алган деп айыпташкан. Оппозициячы эркиндикке чыккандан кийин "Казакстандын демократиялык тандоосу" деген кыймылын түзгөнүн жарыялаган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Казакстан жеке аскердик күчтөрдү түзүүгө каршы

Казакстан жеке аскердик күчтөрдү түзүүгө каршы
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:53 0:00

Казакстандын чыгышын сел каптады

Казакстандын чыгышын сел каптады
please wait

No media source currently available

0:00 0:14:49 0:00

Рахмон-Мирзиёев: "музду" эриткен кызматташтык

Өзбек президенти Шавкат Мирзиёев (солдо) жана тажик лидери Эмомали Рахмон.

Өзбекстан менен Тажикстан эки өлкөнүн жарандары үчүн виза режимин жоюу чечимин кабыл алды. Өзбек лидери Шавкат Мирзиёевдин Дүйшөмбүдөгү алгачкы мамлекеттик сапары маалында эки өлкөнү жакындаткан 27 келишимге кол коюлду. Мирзиёев мурдагы өзбек президенти Ислам Каримов каршы болуп келген Тажикстандагы талаштуу Рогун ГЭСинин курулушун колдой турганын да ишара кылды.

Өзбек-тажик лидерлеринин Дүйшөмбүдөгү жолугушуусу ийгиликтүү болгонун эки тарап тең бир ооздон белгилешти. Эмомали Рахмон менен Шавкат Мирзиёев бири-бирин "досум", "бир тууганым" деп атап, дээрлик 20 жылдан бери топтолуп калган маселелер чечилгенин айтышты.

- Менин ардактуу досум, бир тууганым Шавкат Миромонович кызматка киришкен биринчи күндөн бери эки өлкө мамилесинин ырааттуу жана көп кырдуу өнүгүшү үчүн өзүнө көз каранды болгон бардык ишти жасады, - деп билдирди тажик лидери Эмомали Рахмон.

Мирзиёевдин 9-10-марттагы "тарыхый" деп мүнөздөлгөн мамлекеттик сапарында эки тарап 27 документке кол койду. Ага ылайык, эки өлкөнүн ортосундагы виза тартиби жоюлмай болду. Бул келишим парламенттин ратификациясынан өткөндөн кийин өзбек-тажик жарандары коңшу өлкөдө 30 күнгө чейин визасы жок жүрө алышат.

Мындан тышкары эки лидер 2019-жылдын аягына чейин чек арадагы миналарды зыянсыздандырууну макулдашты. Бул миналарды өзбек тарап 1999-жылы "Өзбекстан ислам кыймылы" экстремисттик тобунун согушкерлеринен коргонуу максатында койгонун белгилеп келет. Чек арадагы миналардан тажик тараптан эле кеминде 70 киши мерт болгону кабарланган.

Рогун ГЭСинин курулушу
Рогун ГЭСинин курулушу

Эң башкысы өзбек тарап Тажикстандагы гидроэнергетикалык долбоорлорго, анын ичинде Рогун ГЭСинин курулушуна катышуу маселесин караштырмай болду. Рогун ГЭСин курууга маркум өзбек президенти Ислам Каримовдун өкмөтү караманча-каршы болуп келген.

- Бүгүн биз ушундай келишимдерге кол койдук дейсиз... Мисалы чек ара боюнча келишим. Бул жөнүндө биздин эл канча кыялданган. Биз ата-бабалардын каалоосун гана орундаттык. Алар биздин ынтымакта жана бейкуттукта жашаганыбызды каалашмак, - деди Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёев.

Өзбекстан менен Тажикстандын мамилеси Каримовдун доорунда кыйла солгундап кеткен. Чек аралар жабылып, эки өлкө ортосунда аба жана темир жол каттамдары токтогон. 18 жылдан бери өзбек президенти Дүйшөмбүгө келе элек болчу.

Каримовдун ордун баскан Мирзиёевдин бул сапарында эки өлкө ортосундагы каттамдарды жандандыруу, чек арадагы 16 өткөрмө бекеттин баарын бара-бара ачуу маселеси боюнча да орток пикир табылды.

Сапардын алдында өзбек-тажик чек арасындагы кеминде 10 өткөрмө бекети ачылган эле. Ошондой эле алты жылдан ашык жабык турган, Өзбекстандын түштүгүндөгү Амузанг станциясы менен Тажикстандын Галаба темир жол бекетин байланыштырган темир жол каттамы кайра ачылаары кабарланган. Бул каттамды өзбек бийлиги 2011-жылы темир жолдо "жардыруу болду” деген жүйө менен жаап койгон эле.

Шавкат Мирзиёевдин Душанбедеги сапарынан бир көрүнүш, 9-март 2018-жыл.
Шавкат Мирзиёевдин Душанбедеги сапарынан бир көрүнүш, 9-март 2018-жыл.

Мирзиёев эки өлкөнүн ортосундагы сооданы жакынкы жылдары 500 миллион долларга жеткирүүгө мүмкүнчүлүк бар деп айтты. Былтыр эки кошунанын соодасы акыркы 20 жылдагы эң жогорку көрсөткүчкө же 240 миллион долларга жеткен.

Ошентсе да өзбек-тажик чек арасын тактоо чоң көйгөй бойдон кала берүүдө. Өзбекстан менен Тажикстандын узундугу 1330 чакырымдан ашкан чек ара тилкесинин 20 пайызга чукулу дале такталбай келет.

Кантсе да Шавкат Мирзиёев бийликке келген дээрлик бир жарым жыл ичинде Борбор Азиядагы ар бир өлкөгө барып, минтип саясий макулдашууларга жетишип келди. Эми алдыда аларды ишке ашыруу милдети турат.

Аймакчы, Мирзиёевдин жана казак президенти Нурсултан Назарбаевдин демилгеси менен 15-мартта Борбор Азия президенттери 2009-жылдан бери биринчи жолу Астанага саммитке чогулганы турушат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кытай Кыргызстанды карыз "кылтагына" илди

Дүйнөлүк басма сөзгө баяндама (5-12-март)

Глобалдык экономиканы анализдеген Quartz журналы Кытайдан карыз алган сегиз өлкөнүн тизмесин чыгарып, алар бересесин убагында кайтарбаса кыйын кырдаалга тушугарын эскертти.

Макаланын автору Тим Фернхолц былтыр Шри-Ланка Кытай бийлигине 1 миллиард доллардан ашуун карызын кайтара албай, деңиздеги соода портторун Кытай корпорацияларынын башкаруусуна өткөрүп бергенин, азыркы тапта Африкадагы Жибути да Кытайга карыз болгондуктан, АКШ ээлеп турган базасынан айрылганы жатканын, буга АКШ бийлиги нааразы экенин мисал келтирди. Кытайдын "карыз менен кылтакка илүү дипломатиясына" айрыкча жакыр өлкөлөр кылдат мамиле жасашы керектигин белгиледи.

Саид: Тышкы карызга этият болууну сунуштадык

Саид: Тышкы карызга этият болууну сунуштадык

Эл аралык Валюта корунун Кыргызстандын тышкы карыз деңгээлинин өсүп баратканы тууралуу соңку эскертүүсү боюнча “Азаттыктын” суроолоруна аталган уюмдун Бишкектеги өкүлчүлүгүнүн башчысы Яхья Саид жооп берди.

"Глобалдык өнүгүү" аттуу бейөкмөт уюм Кытайдан эсепсиз карыз алган дүйнөдөгү сегиз өлкөнүн тизмесин чыгарган. Алар: Жибути, Кыргызстан, Лаос, Мальдив аралдары, Монголия, Монтенегро, Пакистан жана Тажикстан.

Окумуштуулар ири суммадагы карыз сегиз өлкөнүн экономикасына кандай таасир этерин айтпаганы менен мурда-кийин болгон тажрыйбалардан улам баары бир эртеби же кечпи Кытай карызын доолап, аны төлөтүп алууда эл аралык нормаларга шайкеш иш алып барбасын белгилешет.

Кээде Кытай бийлиги айкөлдүк кылып, карызын кечип койгону менен айрым учурда бересесин төлөй албаган өлкөнүн аймактык бүтүндүгүнө кол салып, инфраструктурасын толук башкарган учурлар да болгон. Ушундан улам Пакистан, Непал өлкөлөрү канчалык азгырыктуу болсо да, Кытай сунуштаган инфраструктуралык ири долбоорлордон баш тартып, башка каржы булактарын издөөгө киришкен.

Экинчи орус аскер базасы курулабы?

The Diplomat журналынын талдоочусу Кэтрин Пуцц Кыргызстанда Орусиянын экинчи аскерий базасы курулабы деген суроого жооп издеп, өлкөдөгү чет элдик аскер базаларынын таржымалына сереп салган. "11 жылдай Кыргызстан бир эле учурда АКШ менен Орусиянын аскерий күчтөрүн өз өлкөсүнө батырган дүйнөдөгү жалгыз өлкө катары бир топ талаш-тартыштын чордону болуп келген.

2005-2010-жылдагы бийлик алмашуунун негизги себептерине дал ушул базалардан чыккан чатакты да кошсо болот. Акыры талаштар кызып отуруп, АКШнын транзиттик базасы 2014-жылы жабылган.

Канттагы авиабазадагы учкуч. Кыргызстан
Канттагы авиабазадагы учкуч. Кыргызстан

Былтыр жайында ошол кездеги президент Алмазбек Атамбаев өлкө түштүгүнө орусиялык дагы бир базаны курууну сунуштаган. Азыркы президент Сооронбай Жээнбеков жакында эле медиа өкүлдөрү менен жолугуп, Орусия азырынча мындай чечим кабыл ала электигин айтты", - деген Пуцц өлкөдөгү АКШ менен Орусия аскерий күчтөрүнүн жайгашуу жана чыгаруу ыраатына токтолуп, 2017-жылы февралда Владимир Путин: "Кыргыз аскерий күчтөрү өз бутуна туруп, биздин базага муктаждык калбай калды дегенде аскерлерибизди чыгарып кетүүгө даярбыз", - деп айтканын мисал келтирет.

Ал эми ошол эле жылы октябрда өкмөт башчы Сапар Исаков "РИА Новости" агенттигине: "Жеке эле Кыргызстан эмес аймактагы коопсуздук үчүн өлкө түштүгү дагы бир базага муктаж" деп аны Тажикстан менен Ооганстан кесилишкен жерге жакын жайгаштырууну сунуштаган. Эгер Москва экинчи базаны кааласа, Кыргызстан макул болот, бирок Орусия буга ашыккан жок дейт Кэтрин Пуцц.

Көлдүктөрдү сызга отургузган каржы пирамидасы

Eurasinet басылмасы Ысык-Көлдөгү айылдыктарды каржы пирамидасы сызга отургузуп кеткенин кеңири талдады.

Анда казакстандык "Саттылык" аттуу каржы пирамидасы көл кылаасына барганда Боз-Бешик айылынын тургундары төбөсү көккө жете сүйүнгөнүн, айыл элинин акчасын бир заматта көбөйтүп жиберебиз деген "Понзи" системасына дароо эле ондогон айылдыктар жазылганын баяндалат.

Ысык-Көл
Ысык-Көл

Бул системанын тузагына түшкөн 65 жаштагы Кымка Сүйүмбаеванын мисалында эки айда 300 миң сом табасыңар деп, ар бир жазылган адамдан 34 миң сомдон чогултуп алып, куржалак калтырган "Саттылык" аттуу схема менен шугулдангандар азыр да кыргыз айылдарында элди алдап жатканы баяндалат.

Пирамидага азгырылып кирген айылдыктар, мал-жанын сатып, алды чакан банктардан насыя да алып жиберген. Эки айда эле акчага марыйсыңар деген "Саттылыкка" күйүп, карызга белчесинен баткандардын алды эми Орусияга иш издеп кетүүгө аргасыз болушту. Караколдо жана кыштактарда семинар өткөн каржы пирамидасынын үстүнөн Ысык-Көл облусу боюнча эле 300дөй арыз түшкөн. Бирок алар баары бир жазасыз калып, ишмердигин улантышууда деп баяндайт Eurasinet.

19 жыл абакта отурган журналист эркиндикке чыкты

Independent гезити абакта эң узак отурган өзбекстандык журналист боштондукка чыкканын кабарлады.

Ташкенттик журналист Юсуф Ризумурадовго саясий башаламандык уюштурду деген айып коюлуп, ал 1999-жылы камалган. Ал 20 жыл абакта отуруу жазасын алган.

Human Rights Watch уюмунун активисттери Ризумурадовду абакта эң көп отурган дүйнөдөгү биринчи журналист деп аташты. Ал Өзбекстандагы оппозициялык "Эрк" гезитинде иштеген.

Басылманын редактору Мухаммед Бекжанов да камакка алынган. Макалада алар камакта жатканда кыйноого кабылганы айтылат. Мухаммед Бекжанов "милиция башыбызга желим баштык кийгизип, таяк менен аябай катуу сабачу", - деп эскерген. Бекжанов түрмөдөн былтыр чыккан. Шавкат Мирзиёев бийликке келгенден тарта камактагы медиа өкүлдөрү боштондукка чыга баштады. Эл аралык адам укугун коргогон уюмдар Мирзиёев жаңы доорду баштаганы менен миңдеген саясий туткундар дале болсо түрмөдө жатканын белгилешет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мирзиёевди Дүйшөмбү шаң менен тосту

Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёевдин Тажикстандагы мамлекеттик иш сапары 9-мартта эртең менен башталды.

Мирзиёев Дүйшөмбүгө чоң план менен келди

Шавкат Мирзиёев менен Эмомали Рахмон. 9-март, 2018-жыл.

Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёевдин Дүйшөмбүдөгү эки күндүк мамлекеттик сапары башталды. Анын жүрүшүндө 25 документке кол коюлганы турат.

Тарыхый сапар

Өзбекстандын президенти Дүйшөмбүгө акыркы ирет 18 жыл мурун барган. Бирок эң жогорку деңгээлдеги - мамлекеттик сапар биринчи ирет болуп жатканы расмий белгиленди.

Шавкат Мирзиёев алака-катышты эл сагынып калганын Дүйшөмбүнүн көчөлөрүнөн өтүп баратып байкаганын айтты.

- Чынында бүгүнкү сапар тарыхый. Сиз жетектеген Тажикстан менен достук алакада өтө көп нерсе жасалды. Тажикстанда бүгүнкү жасалып аткандарды Өзбекстан эли, Өзбекстандын жетекчилиги толук колдойт. Бүгүн-эртең биз сүйлөшө турган документтер топтому биздин өнөктөштүктү жакын арада стратегиялык мамилеге жеткирет. Биз аны ырахаттануу менен ишке ашырабыз. Анткени биз муну абдан каалайбыз. Өзбекстандын тышкы саясаты - адегенде коңшулар менен жакындашуу. Өзгөчө Тажикстан менен, - деди өзбек лидери протоколдук амандашуу учурунда.

Андан соң президенттер өз ара жеке сүйлөштү. Ага журналисттер киргизилген жок. Кийин кеңири форматтагы жыйын өттү.

Өзбек-тажик делегацияларынын жолугушуусу.
Өзбек-тажик делегацияларынын жолугушуусу.

Коңшулук катышты калыбына келтирүү

Ислам Каримовдун тушунда Ташкент-Дүйшөмбү алакасы дурус болбогонун да азыркы өзбек лидери моюнга алды. Ортодо виза режими киргизилип, аба, темир жол каттамдары токтогон. Чек ара жабылган.

Акыркы бир жарым жылда 25 жыл токтоп турган аба каттамы кайра жанданды. Сапардын алдында өзбек-тажик чек арасындагы 10 авто жана темир жол өткөрмө бекети ачылды.

Отуз күндүк визасыз режим киргизилип, чек аранын жабыктыгынан улам 10-15 жыл катташа албай калган карапайым тургундар туугандарына жолугуп жатышат. Бүгүн ошол катташууну мындан ары жеңилдетүү жагы да сүйлөшүлдү.

Эки күн болчу сүйлөшүү учурунда ишкерлер форуму да өтөт. Жалпысынан инвестиция, каржы, транспорт-коммуникация, аймактардын ортосундагы кызматташтык ж.б. багыт боюнча 25 документке кол коюлганы турат.

Өткөн жылы эки кошуна 240 млн долларлык соода кылыптыр. Бул акыркы 20 жылдагы эң жогорку көрсөткүч. Мирзиёев аны жакынкы жылдары 500 млн долларга жеткирүүгө мүмкүндүк берчү потенциал бар деди.

Ал потенциалды бизге Тажикстан парламентинин төмөнкү палатасы, Мажлиси Намаяндагондун эл аралык комитетинин мүчөсү, депутат Саиджафар Исманов мындай чечмеледи:

- Мисалы, бизден ал жакка арзан айыл-чарба продукциясы кетет. А биз ал жактан газ алабыз. Бул Тажикстан үчүн эң маанилүүлөрүнүн бири. Сезон убагында электр энергиясын, минералдык жер семирткичтерди алса болот.Андан тышкары эки элдин бири бирине келип кетүүсүнүн өзүнөн эле акча түшөт. Алар куру кол келбейт да. Ошондой эле азыркы мүмкүнчүлүктөр майда ишкерчиликтин кеңейишине шарт түзөт. Өзбекстандын айыл-чарба, жеңил автоунаалары, электр жабдуулары биздин базарга кирип атат. Бухарадагы мунайды кайра иштетүүчү комбинаттын бензин, соляркасын ала алсак билесизби, импорттук күйүүчү майдын транспорттук жолу 3 миң чакырымга кыскарат.

Мындан тышкары, аймактагы суу ресурстарын сарамжалдуу жана калыс пайдалануу маселеси талкууланганын өзбек президентинин расмий сайты жазды.

“Ташкент бара-бара Дүйшөмбү менен бардык багыттар боюнча мамилесин өнүктүрөт”, - дейт Мирзиёев. Ал тажик президенти Эмомали Рахмонду Ташкентке мамлекеттик сапары менен келип кетүүгө чакырды.

2016-жылдын сентябрынан тартып Өзбекстанды башкара баштаган Шавкат Мирзиёев жогоруда белгилегендей, адегенде борборазиялык коңшулары менен мамилени жакшыртуу аракетинде.

Анын алгачкы чет өлкөлүк сапарын Түркмөнстандан баштаган. Былтыр сентябрда мамлекеттик сапар менен Кыргызстанга келген. Казакстанда ал эки ирет болду.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мирзиёевдин Тажикстандагы тарыхый сапары

Шавкат Мирзиёев менен Эмомали Рахмон.

Орусиялык басылмалардагы макалаларга сереп.

Орусиялык басылмалар өзбек президенти Шавкат Мирзиеёвдин Дүйшөмбү шаарындагы иш сапарын “тарыхый окуя” деп аташты.

"Регнум" коңшулар ортосунда “кансыз согуш аяктады” деп жазат. Мирзиеёв Дүйшөмбүдө 9-10-мартта болот. Макаланын автору маркум президент Ислам Каримов расмий иш сапары менен Тажикстанда 18 жыл мурун болгонун эскерет. Ал эми Эмомали Рахмон Ташкентке 2001-жылы барган. Бул арада эки өлкө ортосунда экономикалык кызматташтык солгундап, соода-сатык эки эсе кемигени баяндалат. 2016-жылдын жыйынтыгында эки өлкөнүн соода-сатыгы 196 миллион долларды гана түзгөн.

Дүйшөмбүдөгү тажик-өзбек концертине даярдыктын алкагында өзбек желеги илинип жаткан учур.
Дүйшөмбүдөгү тажик-өзбек концертине даярдыктын алкагында өзбек желеги илинип жаткан учур.

Мирзиеёвдин сапарынын алдында Эмомали Рахмон Дүйшөмбүдөгү бакчага өзбек адабиятынын классиги Алишер Навоинин ысмын ыйгарганы айтылат. Кийин бакчада Алишер Навои менен тажик жазуучусу Нуриддин Жаминин эстеликтери тургузулмакчы. Навои менен Жами тажик-өзбек достугунун символу катары бааланып келет. Акындардын Самарканддагы эстелиги тогуз жыл мурун талкаланган болчу.

Серепчи Дмитрий Александров "Спутник" менен болгон маегинде Мирзиеёв Тажикстандын гидроэнергетикалык тармагына инвестиция салат деп болжогон. Ал эми ca-news.org сайты чек ара маселеси, соода-сатык, өндүрүш, транспорт жана инвестиция багыттарында эки тараптуу 25 келишим кабыл алынганы турганын белгилейт.

"EurAsia Daily" "казак парламенти АКШнын аскердик жүктөрү үчүн Каспий деңизиндеги портторун ачты" деп жазат. "Парламентская газета" белгилегендей, америкалык күчтөрдүн Ооганстанда аскердик операцияларды жүргүзүшү үчүн Казакстан аркылуу жүк өткөрүү тууралуу келишим 2010-жылдан бери бар. Бул жолу жүктөрдү Каспий деңизи аркылуу ташууга Курык жана Актау порттору ачылган. Келишимге өзгөртүүлөрдү киргизүүнү казак парламентинде 104 депутат колдогон.

Макалада Казакстан аркылуу 13 миң тонна жүк өткөрүлгөнү, казак өкмөтү мындан 620 миң доллардан ашык пайда көргөнү баяндалат. Курык – Казакстандын биринчи деңиз порту, ал жылына 4 миллион тонна жүк өткөрө алат. Ал эми Актау портунун кубаттуулугу жылына 19 миллион тонна жүктү түзөт.

"Russia Today" "25 жыл мурун Орусиянын аскердик күчтөрү Тажикстанды исламисттерден коргоп калган" деп жазат. 1993-жылы 8-мартта элүүдөй ооган жоочусу Пяндж суусу аркылуу Тажикстандын аймагын басып кирүүгө аракет кылганы, аларга орусиялык аскерлер каршылык көрсөткөнү баяндалат.

Автор мурунку совет республикасы биринчи президент Рахмон Набиев менен оппозициянын тирешүүсүнөн улам кооптуу абалда турганын эске салат.

"Тажикстандагы мындай абалды жөнгө салууда Орусиянын салымы зор болгон" деп жазат "Russia Today". Ошол жылы майда Москва менен Дүйшөмбү аскердик кызматташтык тууралуу бир катар келишимдерди түзүшкөнү белгиленет. 1992-2005-жылдары тажик-ооган чек арасында 500дөй кагылышуу болуп, орусиялык аскерлер 3 миңге жакын жоочуну жок кылганы жазылган. "Азыр ЖККУнун алкагында Орусиянын, Беларустун, Армениянын, Казакстандын жана Кыргызстандын 22 миңден ашуун аскери Дүйшөмбүгө жардамга келүүгө даяр" дейт "Russia Today".

"Регнум" Өзбекстанда эмгек мигранттарына темир жол жана аба каттамдарына 20 пайыздык жеңилдик берилгенин кабарлайт. 1-апрелден баштап Мамлекеттик миграция кызматы аркылуу чет жакка ишке барган өзбекстандыктар поезд жана учак билеттерин 20 пайыздык жеңилдик менен сатып ала алышат. Буга кошумча катары өкмөт мигранттарга жол чыгымдарын жабууга жылына 35-40 доллар жөлөкпул берет. Бирок мындай жеңилдиктер чет жакка өкмөт аркылуу ишке барган мигранттарга гана берилет.

Былтыр Өзбекстан Орусия менен эмгек миграциясын уюштуруу жөнүндө келишим кабыл алган. Агенттик быйыл бул келишим боюнча Орусияга 50 миңдей мигрант ишке жөнөтүлөөрүн жазат. Азыркы кезде Орусияда расмий маалыматтар боюнча 3,5 миллиондон ашуун өзбекстандык эмгек миграциясында жүрөт. Дээрлик бардыгы ишке өз алдынча орношкон.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мирзиёевдин чабуулу, Кытайдагы бурулуш

Мирзиёевдин чабуулу, Кытайдагы бурулуш
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:08 0:00

Жынысын алмаштыргандар үчүн күбөлүк

Жынысын алмаштыргандар үчүн күбөлүк
please wait

No media source currently available

0:00 0:14:42 0:00

Назарбаев бийликтен кетпестигин ишара кылды

Назарбаев бийликтен кетпестигин ишара кылды
please wait

No media source currently available

0:00 0:13:47 0:00

Мирзиёев ашкере шаан-шөкөткө каршы чыкты

Өзбекстандагы үйлөнүү тойлорунун бири.

Өзбек парламентинде өкмөттүк кызматкерлерге үйлөнүү тойлоруна барууга тыюу салган токтом даярдалууда. Бул тууралуу президент Шавкат Мирзиёев өзү айтып чыкты.

Шавкат Мирзиёев өлкөдөгү аткаминерлердин үлпөт тойлорго барышына тыюу салды. Ал жаңы эрежеге баш ийбегендерди иштен алып, түрмөгө камаарын да эскертти. 2-мартта "Азаттыктын" өзбек кызматына келип түшкөн аудио материалда Мирзиёев жаңы эрежеге баш ийбеген аткаминерлер кызматынан бошотулаарын эскерткени угулат.

- Министрлерге, акимдерге жана аткаруу бийлигинин өкүлдөрүнө үлпөт тойлорго барууга тыюу салынат. Мен бир эле чайхананын оозунан мамлекеттик номуру бар унаа көргөн күнү ошол кызматкерди иштен алып, жазалайм.

Мындай сөздөрдү Мирзиёев болжол менен 27-февралда Ташкентте өткөн жыйында айткан. Президенттин мындай кеби расмий басма сөз кызматында да, жергиликтүү маалымат каражаттарында да чагылдырыла элек.

Шавкат Мирзиёев.
Шавкат Мирзиёев.

- Бир да кызматкер, мен өзүм дагы, туулган күндөргө жана тойлорго барбайт. Ал заман өттү! Мунун баары адамдардын кыжырын кайнатып, ачуусун келтирип жатат. Мындай тойлор жогорку даражадагы кызматкерлерсиз өтөт. Премьер-министр өзүнүн орун басары менен тойго барса, баары карап турат… Сен ошол тойго кеткен 20 килограмм эттин ордуна бир кембагалга үйүн сырдаганга жардам бер, ага телевизор сатып бер, – деген президент.

Ал өлкөдө коррупцияны жоюш үчүн салтанаттуу үлпөт тойлорун өткөрүүнү жана ага өкмөттүк кызматкерлердин катышуусун тыюуга мажбур болуп жатканын билдирген.

Жетекчилерден бирөө, прокурор, аким, салыкчы же бажы кызматкери болобу, ушул эрежени бузса - ошол күнү түрмөгө түшөт.

- Биз үлпөт тойлорун өткөрүүнү тартипке салсак, коррупция жоголот, адамдар ыраазы болуп, калыстык орнойт. Баары бирдей той өткөрөт. Жетекчилерден бирөө, прокурор, аким, салыкчы же бажы кызматкери болобу, ушул эрежени бузса - ошол күнү түрмөгө түшөт. Антпесе калыстык болбойт. Премьер-министрдин орун басары укмуштуудай той өткөргөнгө акчаны кайдан алып жатат? Кичине ары жагын текшерсең, ал акча уурдалган!

Эми Өзбекстанда той ээлери коноктордун санын катуу чектеши керек болот. Жаңы токтом боюнча үйлөнүү тоюна эң көп дегенде 150 адам, таңкы ашка 200 адам гана чакырууга уруксат берилет.

- Биздин адамдар балдарынын тойлорун өткөрүүгө жана калың берүүгө 20 миң доллар табыш үчүн Орусияга ишке кетип жатышат, - деген Мирзиёев.

Тойлордо коноктордун санынан тышкары курак боюнча да чектөө киргизилмекчи. Үйлөнүү салтанатына жалаң гана жаштар катышса, карылар нике кыюуга гана чакырылмакчы.

Азырынча Мирзиёев айткан бул өзбек парламентинин токтому коомчулукка жарыялана элек.

Ташкенттеги үйлөнүү тойлорунун биринен тартылган сүрөт.
Ташкенттеги үйлөнүү тойлорунун биринен тартылган сүрөт.

Үйлөнүү тойлорун тартипке салуу тууралуу алгач Шавкат Мирзиёев былтыр августта Ташкент облусуна барганда айткан. Андан кийин өлкөнүн башка облустарында жергиликтүү кызматкерлер калкты тойлорду сарамжалдуулук менен өткөрүүгө чакыра баштаган.

Борбор Азия чөлкөмүндө Тажикстанда да той-аш өткөрүүгө мыйзам чегинде чектөө каралган. "Каада-салтты, салтанат менен жөрөлгөнү тартипке салуу жөнүндө" мыйзамга былтыр президент Эмомали Рахмон кол койгон. Анда маркумдун жетилигинде, кыркылыгында жана ашында бодо мал союуга жана элге тамак берүүгө тыюу салган да жоболор бар. Ал эми үйлөнүү тойлорун тажикстандыктар үч саат ичинде өткөрүшү керек.

Былтыр бул мыйзам боюнча Тажикстандын Улуттук китепканасынын мурдагы башчысы Саифиддин Назарзода жоопко тартылган. Ал той-аш чыгымдарын чектеген мыйзамды бузду деген негизде соттолгон.

"Азаттыктын" архиви: Той менен кошо көбөйгөн обужок салттар

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Назарбаев: Иштегем, иштей берем

Назарбаевдин 5-марттагы парламенттеги кайрылуусу.

Казак лидери Нурсултан Назарбаев бийликтен жакын арада кетпей турганын ишара кылды. Ал 5-мартта парламенттеги кайрылуусунда элдин бейкуттугун камсыздайт делген беш планын жарыялады. Элбашынын кезектеги убадалары түкшүмөл ойлорго жем таштады.

Нурсултан Назарбаевдин казак парламентинин эки палатасынын биргелешкен жыйынындагы 30 мүнөттүк кайрылуусу бир нече жолу кол чабуулар менен коштолду. Ал министрлер менен депутаттарга кайрылып, “чоң долбоорлорго көңүл бурууга мезгил жеткенин”, стратегиялык программаларга өзү жетекчилик кыларын айтты.

Элбашы президенттик кызматтан жакын арадан кетпей турганын ишара кылганда залдагы аткаминерлер тура калып кол чабышты.

- Буга чейинки бардык шайлоолордо эл бир добуштан мени шайлаганын жакшы билебиз. Бул мен үчүн эң жогорку сыйлык. Дал ушул нерсе мага дем-күч берип келди. Элдин эртеңки күнгө ишенимдүү кадам ташташы үчүн мен иштегем, иштеп жатам жана иштей берем. Дал ушундан улам мен Казакстандын парламентинен элге жаңы социалдык демилгелер менен кайрылып жатам, - деди Назарбаев.

Элбашы биринчи демилгесин "турак жайга ээ болуунун жаңы мүмкүнчүлүктөрү" деп атады. Анын айтымында, үйдүн жалпы баасынын 20 пайызын алдын ала төлөгөн казак жарандарына 25 жылга 7 пайыздык ипотекалык кредит (учурдагы үстөк пайыз 15% түзөт) берилиши керек.

Назарбаев экинчи демилгеси катары 2019-жылдан тарта кирешеси аз жарандардын салыгын он эсе азайтууну, аларга бир пайыздык гана салык салууну сунуштады.

Нурсултан Назарбаевдин Алматыдагы эстелиги.
Нурсултан Назарбаевдин Алматыдагы эстелиги.

Үчүнчү демилге студенттерге арналды. Казак президенти билим берүү тармагында кошумча 20 миң гранттык орундар түзүлөрүн убада кылып, тиешелүү мекемелерди студенттер үчүн жатакана курууну караштырууга чакырды.

Мындан тышкары элбашы жеке бизнесин ачам деген айылдыктарга кредит берүүнү жеңилдетүүнү, акырында Казакстандын борбордук жана түндүк аймактарын газ менен камсыз кылууну сунуш кылды.

Бешинчи демилгеге ылайык, Кызылорда облусунан чыгып, Жезказган, Караганда, Темиртау, андан соң Астанага чейин жете турган газ кууру курулат.

Казак лидеринин элдин бейкуттугун камсыз кылууну көздөгөн беш планын коомчулук ар башкача талдап жатат.

- Бул сунуштарды ким ишке ашырат? Эгемендик жылдарында биз буга бир нече жолу ынандык окшойт. Биздин аткаминерлер абдан кооз долбоорлорду, абдан сапаттуу программаларды сунуштай алышат. Бирок алардын баары кагазда кала берүүдө, - деди экономист Айдар Алибаев.

Казакстандык дагы бир талдоочу Магбат Спанов казак бийлиги канча жылдан бери чечилбей келе жаткан маселелерге эмне үчүн азыр киришип жатканына көңүл бурууда. Ал адатта Казакстанда өткөөл мезгилдерде же шайлоолордун алдында калктын көйгөйлөрүнө маани берилерин айтты. Анын оюна укук коргоочу Инга Иманбай да кошулат:

- Бул кандайдыр бир саясий жараяндын башталып жатканынын белгиси экени түшүнүктүү. Ошондон улам бул популисттик сунуш эмеспи деген ойго кетип жатам. Себеби бизде жаштарды, алардын маселелерин саясий окуялардын алдында гана сурашат.

Казак президенти Нурсултан Назарбаев, кызы Дарига Назарбаева (солдо) жана Британ ханышасы Елизавета II менен анын жолдошу принц Филипп, Лондон, 4-ноябрь 2015-жыл.
Казак президенти Нурсултан Назарбаев, кызы Дарига Назарбаева (солдо) жана Британ ханышасы Елизавета II менен анын жолдошу принц Филипп, Лондон, 4-ноябрь 2015-жыл.

Саясат таануучу Айдос Сарым казак лидеринин буга чейинки жылдык кайрылууларында элдин көйгөйү эске алынбай калганын, бул жолку социалдык демилгелер бир жарым жылдан кийинки кезексиз шайлоолорго даярдык болушу мүмкүндүгүн "Азаттыктын" казак кызматына айтты.

Быйыл жыл башында казак лидери Нурсултан Назарбаев элге кайрылуусунда быйыл Казакстан “өндүрүштүк революция” жасоого бет алганын билдирген. Элбашы ал үчүн жаңы технологияларга негизделген 10 максатты атап, дал ушул жол менен Казакстан өнүккөн 30 мамлекеттин катарына кирет деп белгилеген.

Назарбаев СССР мезгилинен бери Казакстанды башкарып келе жаткан Борбор Азиядагы жападан жалгыз лидер. 2015-жылы кезектеги беш жылдык мөөнөткө шайланган.

Укук коргоочулар менен бийликти сындап жүргөндөр Назарбаев оппозицияны күч менен басып, демократиялык эмес шайлоолор аркылуу бийликтеги мөөнөтүн узартып келатканын белгилешет.

78 жаштагы элбашы "бийликти өткөрүп берүүгө камданууда" деген айың-кептер канча жылдан бери айтылып келсе да, анын белгиси же мураскердин анык карааны көрүнө элек.

Өткөн айда казак парламенти Назарбаевди өлкөнүн Коопсуздук кеңешин өмүр бою жетектей тургандай мыйзам долбоорун даярдап, макамын конституциялык органга теңеген.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дарига Назарбаеванын атасына "каяшасы"

Дарига Назарбаева. 1-март, 2016-жыл.

Дүйнөлүк басма сөзгө баяндама (26-февраль - 5-март).

Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаев бийликте турган адамдарды "мамлекеттик тилде эркин сүйлөбөйсүңөр" деп зекигенден көп узабай кызы Дарига Назарбаева Казакстанда орус тилинин статусун коргоп чыкты. Бул тууралуу "Eurasianet" аналитикалык басылмасы жазды.

26-февралда өткөн жыйында Нурсултан Назарбаев маалымат жана байланыш министри Даурен Абаев казакча берилген суроого жооп кайтара албаганы үчүн аны уяткарып, аткаминерлер мамлекеттик тилде эркин сүйлөшү керектигин эскерткен.

1-мартта Казакстан парламентинин Эл аралык мамилелер жана коргонуу комитетинин төрайымы Дарига Назарбаева өлкөдөгү улут аралык ынтымак үчүн орус тилине маани берүү керектигин айтып: "Эч ким орус тилин тыйган жок. Башкаларды сыйлап, тил маселесинде кызуу кандуулукка алдырбашыбыз керек. Бир да атуул сүйлөгөн тили үчүн кемсинбей, Баш мыйзам уруксат берген тилде бардык мамлекеттик ишмердик толук кандуу ишке ашканы жакшы", - деди.

"Eurasianet" атасы менен кызынын бул кайым айтышы өлкөдөгү мамлекеттик тил көйгөйүн дагы бир жолу ортого салганын, "чала казак" деген түшүнүк учурда курч сындалып, казакча эркин сүйлөй албаган аткаминерлер эл оозунда экенин, ушундан улам Назарбаев тил маселесине кылдат карашы керектигин белгилейт. Казакстанда казак тили мамлекеттик тил макамына ээ, ал эми орус тили улут аралык баарлашуунун тили болуп эсептелет.

Франциядагы уйгурларга көзөмөл күчөдү

Кытай бийлиги чет жактагы уйгур диаспораларын катуу көзөмөлгө алууда. "Foreign Policy" журналы Францияда жашаган уйгурлардын жеке маалыматын, сүрөттөрүн, ал тургай француз жубайлары тууралуу маалыматты Кытай бийлиги суратып жатканын кабарлайт.

Телефон, "WeChat" сыяктуу байланыш булактары аркылуу уйгурлар суракка алынып, алардын Кытайда калган жакындарынан тийиштүү маалыматтар талап кылынууда.

Парижде жашаган, жакында эле Франция жарандыгына өткөн уйгурлардын бири: "Мен эми кытайлык эмесмин, франциялыкмын. Ошентсе да алар Кытайда калган туугандарымды кыйнап жатышат", - деди.

Басылманын кабарчылары бул маселе боюнча эки өлкөнүн элчиликтерине кайрылып, бирок жооп ала алган эмес. Шиңжаңды байырлаган уйгурлар азыр бийликтин өтө катуу көзөмөлүндө. Алардын ДНК маалыматтары чогултулуп, "коопсуз" жана "кооптуу" деген эки топко бөлүнүп, жеке картасы электрондук чип менен жасалып, аларды атайын "кайра окутуу" лагерлерине жиберип "тарбиялоо" иши колго алынган.

Соңку жылдары Кытайдын бир нече шаарында бычак кармаган уйгурлар көчөдөгү элге кол салганы белгилүү. АКШ, Франция, Түркия, Австралия, Египет сыяктуу дүйнөнүн чар тарабында иштеп, окуп жүргөн уйгурларды бийлик Кытайда калган жакындары аркылуу коркутуп, мекенине кайтарууга аракеттенип жатат, деп баяндайт "Foreign Policy".

Үч диниятчы элди ынтымакка чакырууда

"Economist "журналынын соңку санында эң көп окулган макала "Раввий, имам жана пастордун дааваты" деп аталат. Өздөрүн "Амигос" ("Достор") деп атап алгандар 2001-жылдын 11-сентябрындагы Нью-Йорктогу кандуу калабадан бери диндер арасындагы толеранттуулукка үндөп келишет.

Жөөттөрдүн дин башчысы раввий Тед Фалкон, имам Жамал Рахман жана христиан пастору Дон Маккензи бири-биринин диний жөрөлгөлөрүн калк арасында аткарып жүрүшөт. Имам пастор менен раввийди намазга жыкса, раввий аларды Шаббат майрамында дуба окутууда. Бул үчөө Американы түрө кыдырып, диндер арасындагы ынтымакты 17 жылдан бери даңазалоодо. Алар Канадага, Жапонияга жана Жакынкы Чыгышка да барышкан.

Алардын тамашалуу, позитивдүү диний чогулуштарына катышкандар көп. Кээде пастор Маккензинин ордуна Дэйв Браун келип калат. "Economist" басылмасы "Ибраим пайгамдардын тукумунан тараган бөлөлөрбүз", - дешип, диниятчылар өз жүрүм-туруму менен курчуган диний кырдаалды жумшартуу жолунда жүрүшкөнүн белгилейт.

Кытайда байлар бийликтен четтетилүүдө

"Financial Times" гезити Кытай парламентинде чириген байлар азая баштаганына сереп салат. "Си Цзинпиндин жемкорлук менен күрөшүү саясаты жемишин берүүдө. Мисалы, 2012-жылдагы Кытай Компартиясынын жыйынына 209 миллиардер катышса, 2017-жылкы курултайга 153 миллиардер келди. Делегаттарды беш жыл сайын Компартиянын жергиликтүү бутактары тандашат.

2002-жылга чейин ишкерлердин бул маанилүү саясий жыйынга катышуусун бийлик колдоп келген. Бирок Си Цзинпиндин байлар менен кедейлердин ортосундагы ажырымды азайтууга багытталган жакырчылыкты жоюу программасына миллиардерлердин жыйынга катышуусу көлөкө түшүрчүдөй.

Быйылкы курултайдын эң бай делегаттары "Tencent" компаниясынын негиздөөчүсү, 47 миллиард долларлык байлыгы бар Пони Ма жана жакында эле атактуу "Daimler" компаниясына өнөктөш болгон Ли Шуфу болот. Алар курултайда маанилүү саясий чечимдер үчүн добуш беришет", - деп жазат "Economist".

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG