Линктер

жума, 19-июль, 2019 Бишкек убактысы 05:27

Борбор Азия

Тажик-өзбек талаштуу чек арасы такталды

Тажикстан менен Өзбекстандын чектешкен жери

Тажикстан менен Өзбекстан лидерлеринин мамилени жакындатуу аракети жүзөгө ашууда. 18-апрелде такталган чек ара тилкелерин парламент бекитти. Майдан тарта минадан арылтуу иштери башталганы турат.

Тажикстан парламентинин төмөнкү палатасы коңшу Өзбекстан менен талаштуу чек ара тилкелерин тактаган келишимди ратификациялады. Мындай мунапыска 9-10-мартында өзбек президенти Шавкат Мирзиёев Дүйшөмбүгө келгенде жетишкен.

Тажик тышкы иштер министринин орун басары Низомиддин Зохиди парламенттин төмөнкү палатасында документтин барк-баасына токтолду:

- Биз келишимге кол коюп, 192 чакырым талаштуу жерди чечтик. Дагы бир тилке калып жатат. Ал тууралуу тараптар өзүнчө келишим даярдашкан. Аны да буюрса чечебиз.

Калган тилке канчалык узун экени расмий айтылган жок.

Журахон Мажидзода
Журахон Мажидзода

Парламенттин укук тартиби, коргонуу жана коопсуздук комитетинин төрагасы Журахон Мажидзоданын «Азаттыктын» тажик кызматына ырасташынча, ал болгону бир чакырым.

Депутат Тажикстандын Согди жана Өзбекстандын Сырдарыя облусунун ортосундагы Фархад ГЭСинин аймагы тактала элек деди.

Бирок алдын ала сүйлөшүү боюнча, ГЭС жайгашкан аймак Тажикстандыкы деп таанылган. Ал эми СССР убагында курулган гидроэлектро станциянын өзү Өзбекстандын мүлкү деп белгиленген. Объекти тажик тарап кайтарып, техникалык тейлөөнү өзбекстандыктар жүргүзмөй болууда.

Бул сүйлөшүүлөрдү былтыртан бери эки өлкөнүн жогорку деңгээлдеги атайын топтору жүргүзүп жатат. Ноябрда Тажикстанда премьер-министр Кохир Расулзода жетектеген, курамына тиешелүү министрлер кирген атайын өкмөттүк комиссия түзүлгөн.

Дүйшомбүдөгү стратегиялык изилдөөлөр борборунун жетекчисинин орун басары Зайфулло Сафаров комиссиянын ишине үмүт артып турат.

- Тажиктер менен өзбектер жакын коңшулар. Демек ортодо чек ара, жер, суу талашы болбошу керек. Буга чейин бардык маселелерди жайгарып келатабыз. Калганы деле чечилет деп үмүттөнөм.

Өзбекстанды Ислам Каримов башкарып турган учурда мамиле начар болуп келди. Эки өлкөнүн чек араларды тактап-аныктаган комиссиялары 2013-жылдан бери иштей элек болчу.

Жарылма куралдын жабыры

Тажик-өзбек чек арасынын жалпы узундугу 1332 чакырым. Бул аралыкта талаштуу гана эмес, такталган, бирок мина коюлган жерлер да бар.

Өзбек президентинин марттагы сапарында аларды да биротоло алып салуу сүйлөшүлгөн. Апрелдин башында ишти илгерилетүү үчүн адистердин биргелешкен тобу түзүлгөн.

Азыр даярдык жүрүп жатат. Тазалоо иштери майды ортолой башталып, план боюнча эмки жылдын аягына карай бүтүшү керек.

Тажикстандын Улуттук коопсуздук кызматынын маалымат катчысы Мухаммад Улугходжаев бул маалыматты ырастады. Бирок кайсы тилкелерде мина бар экени, аянты канча экени сыр бойдон кала берерин белгиледи.

Тажик саперлеру айрым тилкелерди өз алдынча минадан арылткан. Сүрөт 2011-жылдын 5-апрелдинде тартылган.
Тажик саперлеру айрым тилкелерди өз алдынча минадан арылткан. Сүрөт 2011-жылдын 5-апрелдинде тартылган.

Бейрасмий маалыматка ишенсек, өзбек-тажик чек арасындагы 9,5 чарчы чакырым аянтка көмүлгөн болушу ыктымал.

Өзбекстан 90-жылдары аймагына жоочулардын басып кирүүсүнүн алдын алуу максатында деп Тажикстан менен танапташ тоолуу аймактарга мина койгон. Тажик бийлиги акыркы жыйырма жыл ичинде минага чалынып 374 жараны өлгөнүн, 485 жараны жаракат алганын билдирип келет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Түркмөн мигранттарына кысым күчөдү

Түркмөн мигранттарына кысым күчөдү
please wait

No media source currently available

0:00 0:14:48 0:00

Мигранттын коопсуздугун ким ойлойт?

Мигранттын коопсуздугун ким ойлойт?
please wait

No media source currently available

0:00 0:28:41 0:00

1988—2018: “Кош тилдүүлүк күрөшүнө” 30 жыл

Чыңгыз Айтматов Брюсселдеги “Тенбош” гүлбагында. Ибрагим Бакировдун белек фотосу.

Азыркы айрым жаштар Кыргызстанда жергиликтүү айдыңдар 1988-жылы “кош тилдүүлүк” үчүн күрөш жүргүзгөнүн биле бербеши мүмкүн. Тарыхчынын блогу.

Эне тилдин кадыр-баркы, саясий бедели үчүн камкордук аракети оторчулук акыбалында калган элдер үчүн акыры саясий мааниси бар күрөшкө айланаары адамзат тарыхында жакшы эле тастыкталгандай болду.

Бирок бул жагдайларга маани бербеген айрым жаштар мындан 30 жыл мурда Ала-Тоодо эмне деген окуялар болгонунан кабарсыз.

Тоонун шар аккан суусуна келсең, таштарды көмөлөтүп, кишини ат-паты менен ала салдырчудай аккан учурлары да болот. Ошол өзөндөрдөн куралып, анан кеңири сайды ээлеп, жай гана аккан, суусу терең чоң дарыяга келсең, үстү мелт-калт, бирок суусу акырын гана төмөнүрөөк тарапка кетип жатканын боолголойсуң. Ошол суунун астында эмне гана кыймыл-аракет болуп жатат, кандай гана буркан-шаркан түшкөн күчтөр өз ара алышып жатат, аны атайын кызыкпаган пенде аңдабай деле коюшу ыктымал.

1988-жылга карата совет кыргыз коому дал ошол жай жана терең аккан дарыядай эле. Бирок, эне тили жаатын алганда, суу астында карама-каршылыктар дүйнөсүнүн ички кагылышуусу болуп жаткан.

Кыргыздын саясий каймагынын, ал түгүл эл акындары жана эл жазуучулары катары даңазаланган далай инсандарынын балдары деле жалаң орусча сүйлөп, “мына-мына, бир аз эле жүткүнсөк, коммунизмге жетебиз, андай коомдо бизге орус тили гана жетишерлик” дегендей маанайда өмүр кечирип жатышкан. Орус тилинде акцент менен сүйлөгөндөр экинчи сорттогу кишинин акыбалына түшкөн кез.

Касым Тыныстанов
Касым Тыныстанов

Тээ 1930-жылдардын ичи — 1950-жылдардын башында Касым Тыныстанов, Тазабек Саманчин, Зыяш Бектенов, Кусейин Карасаевдей далай чыгаан кыргыз тилчилери четинен кармалып, атылып, абакка салынып, же жумуштан куулуп, ага удаалаш далай чыгаандары улуу согуштун эпкининен курман болуп, айтор, 1950-жылдардын ичинде кайсы бир деңгээлде күнкор болгон саясатчы-тилчи төбөлдөр “кыргыз тилине орус тили аркылуу өздөштүрүлгөн сөздөр орус тилинин орфографиясында кандай жазылса, кыргыз текстинде да ошондой жазылат” деген эрежени токушту.

Бул эреже бардык окуу китептер жана маалымат каражаттары аркылуу таңууланды.

Эгерде кыргызча сүйлөгөндөрдөн улуу муундар 1940-жылга чейин “Кеңеш”, “төрага”, “курултай” деп айтып жана жазып келишсе, 1950-60-жылдардагы муундар сүйлөгөндө “савет”, “пырсыдател”, “сыяз”, “калкос”, “сапкос”, “пебырал”, “сакүн” деп, кыргызча текстти жазганда милдеттүү түрдө “совет”, председатель”, “съезд”, “колхоз”, “совхоз”, “февраль”, “закон” деп орус тилиндеги эрежеге таяп жазып турушту.

Бала чагымда эсте калгандарынан айрымдарын айта кетейин: ардагер болуп калган муундар (чоң ата, чоң апалар) орусча сөздү кыргыз тилинде так өздөштүрүп айтканды эч эрөөн-төрөөн көрүшчү эмес.

“Баланча келин тиги Котур Ак-Талаадан экен” деп айткандарын угуп, “ал айылда, эмне, котурлар жашайбы?” — деп ойлоп калчумун. Көрсө, бул сөз — орусча “хутор Ак-Талаа” аталышы, б.а. бир кезде падышачылыктын казак-орус оторчулары басып келип, өзүнчө коргонуу жайы бар кичинекей кыштакты (“хутор”) негиздегенден кийин калган аталыш экен да!

“Төлөнчөнүн кызы же уулу ден оттукка келиптир дейт”, — дешип байбичелер чай үстүндөгү теманы кеңейтип калышаар эле. Мындагы “ден оттукту” (орусча “день отдыха”) азыр “дем алыш” деп эле татынакай колдонобуз.

Ыраматылык Сейдана таянем (ал киши арапча кат тааныган, арап арибинде китептерди окуган таалимдүү инсан эле, бирок, кирил алфавитин өздөштүрбөй калганына байланыштуу, расмий түрдө аны “сабатсыз” санашчу) дайыма “уйбээрмак” деп каткалаң Қ менен айтчу. Аны туурап, анын колунда тарбияланган жээндери да бизге келгенде “уйбээрмакта болушканын” айтышаар эле. Көрсө, алар Нарын шаарындагы эки кабат чоң дүкөндө — “универмагда” болушкан тура.

Саат басып, кыргызча текстке “картөшкө” деп жазып салсаң, мугалим келип акырын түшүндүрүп, аны “картошка” деп кайра оңдотуп коюшчу.

Анан орус тилинин, тактап айтканда, бул тилдин үстөмдүгүн көксөгөн Кремлдин көшөкөрлөрү 1970-жылдардан тартып эне тилди ого бетер жипсиз муунтуп киришти. Бала-бакырасынын саясий карьерасын ойлоп, өздөрүнүн балдарын орус тилдүү бала бакчаларга, мектептерге бергени аз келгенсип, кыргызча мектептерди экинчи планга калтырышты. Борбор шаарда (ал кездеги Фрунзе шаарында) болгону бир кыргыз мектеби, бир кыргыз интернаты бар болчу. Анан калса, Т.Усубалиевдин доорунда орус тилдүү мектептерден кыргыз тили сабагын жок кылышты да, 1970-жылдардан тартып “орус тили — экинчи эне тилибиз” деген ураанды чакырышты.

Бул саясатка каршы көмүскө күрөш жүргөндүгүн деле айта кетишибиз абзел. Ал кездеги кыргыздын чыгаан педагог окумуштуусу, физика-математика илимдеринин кандидаты, Фрунзе политехникалык институтунун (азыркы И.Раззаков атындагы Техникалык университеттин) проректору Ракым Усубакуновдун (1929—1982) жогорку математика боюнча окуу китептерди кыргызчалап, техникалык ЖОЖдо кыргызча сабак өтүү аракети үчүн кодулангандыгы эч унутулгус.

Айтмакчы, мындай ЖОЖдор Өзбекстанда эчак эле өзбекче дарс окулчу агымдарга ээ болгон. Ташкен, Самаркандга чейин барып, ал шаарларда ЖОЖдо таалим алган далай ага-эжелерибиз сабак өзбек тилинде өтүлөөрүн айтып келишкен.

Эне тилди жериген мындай саясат Кыргызстанда “өз жемишин” толук берген учурга биз, 1950—60-жылдарда туулгандар, өспүрүм чакта жана жетилген куракта туш болдук.

Ал түгүл бала чагыбызда жана жаш кезибизде кыргыздын айдың “лөктөрүнүн” өз ара тирешине да күбө болуп калдык. Эл акыны Аалы Токомбаев кыргыз тексттеринде деле “Советтик Родина” деп, р тамгасын чоң кылып жазуу керек, анткени “Советтик Родина” деген сыймыктуу түшүнүктү кыргыздын “ата мекен” сөзү дурус чагылдыра албайт, деп көшөкөрлөнүп чыкты. Ага каршы эл жазуучусу Түгөлбай Сыдыкбеков жана башка калемгерлер чыкты. Алар кыргызча “Ата мекен” сөзү кайсы гана мазмунга салынбасын, мааниси төп келчү сөз экенин айтышты.

Ошол жылдары “ата мекен”, “ата журт” сөзүн байма-бай колдонгон чыгармалар чыкты, арасында Кеңеш Жусуповдун “Ата Журт” китеби бар.

Эне тилге кастарлап мамиле кылуу — кыргыз тарыхын жана маданиятын калыс иликтөө менен да байланыштуу. 1980-жылдары (Т.Усубалиевдин тушунда) кыргыз тарыхы да кемейтилип жаздырыла баштады. Анын Энесай Кыргыз каганаты дооруна таандык баскычы 1984-жылы орусча жарык көргөн “Кыргыз ССРинин тарыхы” китебинин 1-томунан таптакыр чыгарылып салынды.

Бул окуяларга тушташ эл жазуучусу Чыңгыз Айтматов өз романы аркылуу “маңкурттукка” каршы күрөш зарылдыгын улут эсине салды.

Ушулардын бардыгын жон терибизден өткөргөн соң, ал күндөр биздин түшүбүзгө да кирет.

Бишкекте бир троллейбус айдоочусу аялдаманы кыргызча жарыялап койгону үчүн эле кызматынан айдалган.

Эң алыскы айылда 99 кыргыздын арасына бир орус же бир орус тилдүү шаардык кыргыз аралашса эле, жалпы жыйында чулдурап орусча сүйлөгөнгө далаалат кылуу — демейдеги көрүнүш болчу.

Ошол кезде биз АКШдагы Анжела Дэвистин, Түштүк Африкадагы Нелсон Манделанын укуктарын коргочубуз, аларды колдогон ачык кат (“открытка”) жазуу өнөктүгүнө да катышканбыз. Анжела Дэвисти колдоп сүйлөп жатып, ага боору ачыган айрым кыздарыбыз көзүнөн мөлтүр жаш агызып, ыйлап жиберишээр эле.

Ошол эле учурда кыргыз тил илимине опол тоодой эмгек сиңирген Эшенаалы Арабай уулу, Касым Тыныстанов, Сыдык Карачев, Тазабек Саманчин сыяктуу инсандарыбыз “кара тизмеден” түшпөстөн, бизге душман катары таңууланчу.

Ал кездин бир илдети бар эле. Тээ 1920—30-жылдардан тартып эле Ленин, Маркс сыяктуу ойчулдардын, Пушкин, Толстой, грузин акыны Шота Руставели сыяктуу алптардын чыгармаларын кыргызчага которуу иштери жүргөн.

1960-жылдардын акыры — 1980-жылдардын башында "Кыргыз энциклопедиясы" толук даярдалып бүткөн; ар бир “татаал” делген илимий тармактар боюнча деле орто мектептердин окуу китептери кадимкидей эле кыргызча жарыяланып жаткан. Кыргыз тилинде сүйлөп, бөлчөк бөлчүбүз, тамыр чыгарчубуз, Пифагордун теоремасын кыргызча эле түшүндүрчүбүз. Химия, физика боюнча деле улан-кыздар кыргызча окуу китептерин окуп, СССРдеги олимпиадаларга катышчу.

1985-жылы “Айдоочунун окуу китеби” да кыргыз тилинде колубузга тийип, эмгек сабагынын ордуна биз айдоочулукту эки жыл үйрөнгөнбүз. “Мотор”, “двигатель” сөзүнүн ордуна “кыймылдаткыч” сөзүн окуп, китепти шылдыңдаган кишилер да эсимден кетпейт. Мага болсо бул китеп абдан жаккан.

Өмүрүнүн соңунда Кремлге көшөкөр болуп калган, бирок учурунда улуту үчүн залкар тоо чокусудай кызмат өтөгөн Аалы Токомбаевдин 1930-жылдардын этегинде сталиндик абакта жатып чыкканын эч бир окуу китептен учураткан эмеспиз. Анын “Момия” китебин “жаңылыш жарыялатып” алып, кайра калайыктан чогултуп, өрттөшкөн учурда ыраматылык атам бир нускасын сандыкка салып жашырып койгон. Аны кийинчерээк агам Жумамүдүн да бапестеп катып жүрчү.

Негедир Аалы Токомбаев атабыз 1980-жылдары “катаал коммунист цензор” катары “Манас” дастанына да каршы чыга баштады. Ал 1950-жылдары бул элдик дастанды жакшы эле коргоого алган күрөшкер айдың болгон эле.

Балким, ал жалаң орус тилдүү чөйрөгө кабылгандан улам ушундай болдубу, билбейм. Аны акын катары азыр да урматтайбыз. Кээде анын айрым ырлары, Алыкулдун Ысык-Көл тууралуу саптарындай эле, өзүнөн өзү тилдин учуна түшүп келе берет:

“Күндөр учат канаты бар немедей,

Айлар сызат кербен тарткан кемедей,

Жылдар жылга куюулушат токтобой,

Кайда барат дөңгөлөнүп ченебей?

Ал баратат чокусуна таалайдын -—

Коммунизм — ал түбөлүк середей...”

Мындагы “коммунизм” сөзү далай кыргыздар үчүн куру кыял катары 1989-91-жылдары эле көмүлдү. Бирок ага чейинки саптар философиялык мазмуну менен азыр да бул ырды жаттагандарды арбап келет.

Айтор, Чыңгыз Айтматов бул аксакалдын жоромолдорун четке кагып, “Манас” дастанын идеологиялык жактан кескилебестен жарыялоо талабын ачык айтып чыкканда, чынында, Чыңгыз атабыз элдик баатырга айланды.

Адабиятчы Осмонакун Ибраимов бул окуялардын жүрүшү тууралуу өз пикирин мындайча сунуштаган:

Аалы Токомбаев менен Чыңгыз Айтматовдун “Манас” эпосу жана кыргыз тили боюнча 1987-жылдагы талашына келели. Чатакты адегенде Аалыке баштады. Бүт Советтер Союзу окуган “Комсомольская правда” гезитинин 29-ноябрдагы (1987-жыл) номуруна берген интервьюсунда ал киши Айтматовго бир катар оор идеологиялык айыптарды койду. Атап айтканда, Айтматов эпосту ыксыз көкөлөтүп жатканы, “Манаста” кошуна Кытайдын территориясына басып кирүү жана кол салуу эпизоду бар экендиги, Манастын “канкор” деген аты болгондугу, ошондуктан этиет болуу керектиги, эби менен мактоо зарылдыгы айтылды.

Баарынан да Аалыкебиз Айтматовдун кыргыз тили колдонуудан чыгып баратат деген оюн жалганга чыгарып, кыргызча бала бакчаларын ачуунун зарылчылыгы жок, бул улуттук менменсинүүгө, бөлүнүүчүлүккө алып келет деген ишенимин билдирди. Буга жооп кылып “Кыргызстан маданияты” гезити “Токомбаевге жооп” деп редакциянын атынан Аалыкеге абдан катуу жазылган жоопту басты. Андан соң Чыкебиз бир чоң жыйында кыргыз адабиятынын аксакалын жерине жеткире сындады, кийинчерээк жазуучулардын чоң чогулушунда бул маселе талкууланып, Аалыке аёосуз ур-токмокко алынды. Кыргыз адабиятынын аксакалын аз жерден эл душманы, маданиятыбыздагы бардык балакеттердин башы дегенге чейин жеткендер болду”.

Мен ал кезде, 1983—88-жылдары, Кыргызстандан тышкары жакта — коңшу Өзбекстандагы Илимдер академиясынын Абу Райхан Беруни атындагы Чыгыш таануу институтунда эки жыл стажёр болуп, андан соң аспирант катары таалим алып жаткан элем. Ал кездеги почтоону ыраазычылык менен эскерсе болот, Бишкектен кыргызча гезит-журналдарга, Алматыдан “Коммунизм туги” (“Коммунизм туусу”) деген уйгурча гезитке, Маскөөдөн айрым илимий, маданий басылмаларга жазылып койсом, алар четинен келе берчү. Китепканаларда да жумурияттар аралык алмашуу иштери жакшы жүрчү.

Кыргызстандагы ошол окуялар сырттан караган жана телчигип келе жаткан илимпоз үчүн Бишкекте жүргөндөгүдөн кыйла башкача көрүнөөр эле. Анткени кыргызстандыктар ойлогон айрым маселелер, айрым көйгөйлөр Өзбекстанда эчак эле чечилген болчу.

Ал кезде өзбек тилчилери, башканы кой, Алишер Навоинин, Бабурдун чыгармаларынын сөздүктөрүн түзүп жатышкан. Өзбек тилинде илимий журналдар чыгаар эле. Өзбекстан Илимдер академиясында өзүнчө эле бакыйган Кол жазмалар институту бар болчу (кийин аны И.Каримовдун тушунда жоюп салышкандыгы чоң катачылык болду деп эсептейм).

Көчөдөгү далай орустар биз менен татынакай эле өзбекче сүйлөшчү. Ураандар да көбүнесе өзбек тилинде илинип турчу. “Эшиклар йапылады, кейинги станция — Собир Рахимов!” (“Эшиктер жабылат, кийинги бекет – Сабир Рахимов”) деп, метродо Советтер Биримдигинин баатыры, генерал Сабыр Рахимовдун атындагы бекетке карай жолго чыгаарда салтанаттуу жарыя кылган өзбекче үн азыр да кулагымда жаңырат (бул метро бекети азыр “Алмазар” деп аталып калды).

Тарыхчы катары кошумчалаарым: 1987-жылы Аалы Токомбаев “Комсомольская правда” гезитине Чыңгыз Айтматовго каршы макаланы бекеринен эле жазган эмес.

"Желтоксон окуяларынын" курмандыктарына арналган эстеликке гүл коюу. Алматы. 17.12.2016.
"Желтоксон окуяларынын" курмандыктарына арналган эстеликке гүл коюу. Алматы. 17.12.2016.

1986-жылы бештин айынын (декабрдын) 17-18деринде Алматыда улуттук кадыр-баркты сыйлоону талап кылган казак жаштары тынч нааразылык жыйынга чыгышкан соң, совет бийлиги тарабынан кандуу жазаланышкан. Алар Динмукамбет Кунаевдин (казакча: Дінмұхаммед (Димаш) Ахмедұлы Қонаев; 1912—1993) кызматтан четтетилишинен оболу, анын ордуна Казакстан Компартиясынын жетекчиси кызматына казактын дайындалбай, Орусиянын ичкерисинен алынып келген Геннадий Колбиндин (1927—1998) дайындалышына көбүрөөк каршы чыгышты го деп ойлойм. Бул маселе — Орусияга теңата каралган советтик Казак жумурияты үчүн шарттуу эгемендикти сактап калуу маселеси болчу.

Анан 1987-жылдын башынан тартып Борбордук Азиядагы башка жумурияттарда да “улутчулдарды” күндүзү чырак менен жана чырагы жок издей башташты. Бишкекте этнограф Сабыр Аттокуров, экономист Давлес Айкеев, ж.б. айдыңдар жазыксыз жерден куугунтукка кабылышты.

КГБчылар тээ алыскы Ички Теңир-Тоонун айылдарын кыдырып, басмачылык доорундагы эркин акын Казыбек Мамбетимин уулунун (1901—1936) кол менен көбөйтүлүп таркалган ыр жыйнактарын издеп жүрүштү.

Кыргызстандагы ар бир мекемеде улутчулдуктун зыяны жөнүндө дарстар окулуп, тарбиялык иштер жүрүп жатты. Буга ого бетер өчөгүшүп, тымызын каяша кылган кыргыз калемгерлери казак-кыргыз боордоштугу тууралуу чыгармаларды байма-бай жарыялап, кыргыз элинин маданий мурасы жөнүндө жаңыча ойлор камтылган чыгармаларды арттырышты. Кыргыз тарыхчылары да Энесай Кыргыз каганатынын тарыхын жериген расмий көз карашка каршы ойлорду өз дарстарында айтып жүрүштү.

Дал мына ошондо Аалы Токомбаев “жогортодон буюртма” болбогон чакта да, ошондой буюртма алган карт коммунисттерчесинен “улутчулдукка каршы айбаттуу” чыккан.

“Манас” эпосунун элдүүлүгү жаатындагы ушул талаш-тартыш башка көйгөйлөрдү да ачык козгоого жем таштады. Айдыңдык (интеллектуалдык) күрөш Чыңгыз Айтматовдун ачык жарыяланбаган лидерлиги астында жаңы сереге чыкты.

Бул сере – залкар жазуучубуз алтымышка чыгаар жылы, тактап айтканда 1988-жылы, өзгөчө ураан менен аныкталды. Бул ураанды “кош тилдүүлүк үчүн күрөш урааны” десек болот.

Азыркы ала-тоолук жаштар үчүн эки тилди билүү — элементардык нерсе. Чыңгыз Айтматов өзү азыркы жаштар “бери дегенде төрт тил билүүгө тийиш” деген осуят калтырган эмеспи.

Жогорудагы ураан сөз “СССРдин курамындагы күнкор советтик Кыргызстанда кыргыз тили орус тили үстөмдүк кылып келген саясий жагдайга теңата жогорку макамга ээ болушу керек” деген талапты туюнткан.

“Кыргызстан СССРдин Баш мыйзамындагы өзүнүн ыйгарым укуктарына ылайык СССРден өз эрки менен чыгып кете алат”, — деген илимий жобону жазгандыгы үчүн (б.а. Конституциядагы нерсени эле микроскоп аркылуу даана көрсөтүп жазгандыгы үчүн) юрист окумуштуу Кубанычбек Нурбеков (1928—1985) тээ 1970-жылдары (Т.Усубалиевдин тушунда) куугунтукка учураган. Кыргызстан өз укугун сөз жүзүндө гана окушу керек болгон.

Ошондой соңку чабуулдардын бири 1980-жж. алгачкы жарымында болгон. Кыргызстан Компартиясынын БКсы (Биринчи катчы – Т.Усубалиев жана анын жетекчиликтеги тобу) тарабынан жазуучу Төлөгөн Касымбеков “Сынган кылыч” романы үчүн, Казат Акматов “Мезгил” романы үчүн, тарыхчы Кушбек Үсөнбаев 1916-жылкы көтөрүлүш тарыхы жаатындагы кол жазма түрүндө басмага берилген монографиясы үчүн бөөдө жерден сынга кабылышкан.

Демек, “Кайра куруулардын” деми Балтика боюндагы жумурияттарга салыштырмалуу Кыргызстанга өтө кеч келгендиги, бир чети, кыргыз айдыңдарга карата 1970-80-жылдардагы саясий куугунтуктардын “профилактикалык” кесепетинен, далай калемгерлердин жүрөгү үшүп калгандыгынан улам болсо керек.

Чынгыз Айтматов: "Талма бийди Венгрияга келип көрдүм!" (Оңдо - Даут Кара Шомфайи). Будапешт, 2006.
Чынгыз Айтматов: "Талма бийди Венгрияга келип көрдүм!" (Оңдо - Даут Кара Шомфайи). Будапешт, 2006.

Кандай болсо да, улуттун руханий лидери Чыңгыз Айтматовдун 60 жылдыгы өткөрүлөөр жыл — “кош тилдүүлүк үчүн күрөш” жүрүмүнүн мезгили болду жана бул жүрүм Кыргызстанда улуттук боштондук үчүн күрөшкө камылга кылган жаңыча түшүнүктүн желаргысын пайда кылды.

Орусча да, кыргызча да мыкты билген, өз доорунда дүйнө тилдеринде чыгармалары өзгөчө көп которулган советтик жазуучуга айланган, бүткүл Советтер Биримдиги боюнча кадыр-баркы зор болгон Чыңгыз Айтматов дал ушул “кош тилдүүлүк” урааны аркылуу калктын калың катмарын өз эне тили, өз маданияты, өз тарыхый мурасы үчүн астейдил аракет кылып күрөшүүгө чакырган символдук баатырга айланды.

Баарынан таң калычтуусу, өздөрүн “гуманист” деп түшүнгөн айрым орус тилдүү ага-эжелерибиз бул өнөктүккө каршы чыгышса болобу!

Маселен, Кыргыз мамлекеттик университетинде (азыркы Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинде) тарых факультетинде иштеп, бизге Европа тарыхын мыкты окуткан, Жан Жак Руссо, Волтер, Робеспиер (ичкертүү белгилерди атайын алып салдым) сыяктуу тарыхый инсандар жөнүндө окуу китептен тышкаркы маалыматтарды арбын сунуштап, дарсы менен өзүнө арбап алган, сабактан тышкаркы учурда философиялык ийримге катыштырып, "тентек ойлорду" айтууга шыктандырган теги немис эжекем — Волтраут Фрицевна Шелике — бул кош тилдүүлүк саясатына каршы макала жарыялап чыкса болобу!

Чыдабай кетип, Ташкенде жатып, Шелике эжекеме каршы макала жаздым. Бишкекте бир макалам жарыкка чыкты, бирок Маскөөдөгү “Правда” гезити орусча сын макаламды четке какты.

Анан бир күнү Чыгыш таануу институтунун деректиринин катчысы өңү кубарып, биз отурган бөлмөгө чуркап келди.

— Сени шашылыш Кыргызстан Компартиясынын Борбордук Комитетинен суратып жатышат!

— Эмне маселе экен? — деп таң калдым.

— Билбейм, тезирээк кел.

Мен астына түшүп келгенимде, институттун ал кездеги деректири, булак таануучу, профессор Асам Урунбаев өзүнүн жылуу-жумшак отургучун мага берди да, кабинетинен чыгып, каалганы сыртынан жаап койду.

Телефонду алсам, өзүн “Аскар Какеев” деп тааныштырган бир агай дароо эле айтты:

— Менин телефон чалганымдан эч чочулабагын. Тек гана протокол үчүн бир нерсени маалымдап коймокчу болуп байланышып жатам. Сенин макалаңды “Правда” гезити эч жарыялабай тургандыгын өзүңө билдирип коюубузду редакциядан суранышты.

Анын доошунан мени сындаган, жекирген же айыптаган маанайдын эч изи билинген жок. Кайра мага тилектеш болгонсуп сезилгенсиди.

Ал кезде Кыргызстан КП БКда иштеген Аскар Чукутай уулу агай менен телефондон коштошуп, сыртка чыксам, Асам Урунбаев агай мени эмнеге чакырышканын кызыгып сурамжылай кетти.

— “Кош тилдүүлүктү” жактап, Шелике деген эжекемди сындап макала жазгам. Аны “Правда” гезити чыгарбай тургандыгын маалымдаш үчүн чалыптыр”, — дедим.

Деректир агай жактыргансып, далымдан акырын таптап коюп, өз кабинетине кирип кетти. Ошондон тартып бул кабар зымсыз телефон аркылуу илимий жетекчим, ыраматылык Бөрү Ахмедов (1924—2002) жана башка өзбек кесиптештериме таркады окшойт, алар мени ого бетер сыйлап калышканын туйдум.

Чыгыш таануу институтундагы жаштар менен иш алып барган жетекчилик Махмуд Кашгари Барскани тууралуу илимий макалаларымдын түрмөгү үчүн илим жаатындагы Ташкен облусунун Ленин комсомолу сыйлыгына менин талапкерлигимди сунушташты. “Жеңбесем деле катышып койойун? Өзбек достордон артмак беле” деп ойлоп, анчейин ишениңкиребестен, суратылган документтерди жыйнап, сынакка тапшырып салдым, 1988-жылдын соңунда орто кылымдардагы Ички Азиядагы түрк калктарынын көчүүлөрү жана этностук кырдаалдар жөнүндөгү диссертациямды жактап, Бишкекке кайтып кеттим.

Кийинки жылы мага “сыйлыгыңды алып кет” деп Ташкенден телефон чалышты. Сыйлангандардын арасында жалаң гана өзбектер эмес, ташкендик азербайжан жана башка этностордун өкүлдөрү да бар экен...

Бул жеке маалыматтарды аралаштырып жибергеним, балким, натуурадыр. Бирок бул күндөлүк (блог) "Марстан келген кишинин" колу менен эмес, ошол 1988-жылы тирүү жан болгон, окуяларга ичтен көз чаптырган кыргыз тарабынан жазылып жаткан соң, ар кандай чегинүү жасоо укугумдан пайдаланып жатат көрүнөм.

Сыягы, Кыргызстандагы кош тилдүүлүк жана улуттук кадыр-барк үчүн күрөш жүрүмүнө Өзбекстандагы боордошторубуз өзгөчө тилектештик кылганын өзбектердин арасында жүргөн мендей кыргыздар мыктыраак билсе керек. Өзбекстандыктар үчүн бул күрөш — эчак эле өткөн тарыхый баскыч болчу.

Бул жүрүм аларда деле күрөш менен жүргөнү тарыхта белгилүү. Маселен, падышалык оторчулук доорунда Ташкенде деле оторчулар жергиликтүү калктын өкүлдөрүн эркелетип, башынан сылаган эмес.

Бул чакан маалыматты караңыз:

“Өткөн кылымдын 30-жылдарындагы тасмалар менен тааныш болгондор [Ташкендеги] Кауфман гүлбакчасына кире бериштеги “Катардагы жоокерлерге, сарттарга жана иттерге кирүүгө тыюу салынат!” деген сөз жазылган тактача чагылдырылган кадрды шексиз түрдө жадында сактап калышкан болуу керек (С. Хожаев тарткан “Таң алдында” [«Перед рассветом», 1933] аттуу үнсүз тасманы караңыз)... Мындайда айтылып жүргөндөгүдөй, эч комментарийсиз [калтырабыз]”.

“Те, кто знаком с фильмами 30-гг. прошлого века, наверняка запомнили запечатленную на кадре табличку у входа в сквер Кауфмана, гласящую "Солдатам, сартам и собакам вход воспрещен" (см. немой фильм "Тонг олдидан" С. Ходжаева)… Без комментариев, как говорится”.

(Шилтеме булагы: Асанов, Эльдар (магистр НУУз). Страсти по узбекской истории или у кого бревна в глазу? (Ответ Максиму Бейлису) // centrasia.ru. — 12:18; 13.10.2011).

Арийне, Шараф Рашидов сыяктуу авторитардык усулда башкарган лидерлер өз улутунун да патриотторунан болушкан. Алар өзбек тилинин мейкиндигин эч тарытпастан, тескерисинче, өз эне тилинде жазылган илимий эмгектер аркылуу медицина, айыл чарба, так илимдерге байланыштуу тармактарды улам жаңы бийиктикке чыгарууга шарт түзүп беришкен.

Бирок өзбек досторубуз да кыргыз адабиятын, тилин мактаган учурлар аз эмес эле.

Навои жана Бабурдун сөздүгүн даярдап жаткан Бердак Юсуфов сыяктуу тилчи өзбек досторубуз «кээ бир эски сөздөрдү түшүнө албай калганда, кыргыз-орус сөздүгүн ачып, ачкычын табабыз!» деп ыраазы боло айтканы эсимде.

(Пахтачылыктагы жемкорлук менен байланыштуу болгон жана Леонид Брежневдин жакын чөйрөсүнө барып такалган чоң жаңжалдуу окуяны борбордук басылмалар «өзбек кылмыш иши» («узбекское дело») деп атаганда, жазуучу Чыңгыз Айтматов аны сындап, "өзбек элинин бул кылмыш ишине эч тийешеси жок" деп жазып чыкканда, Өзбекстанда Айтматовду гана эмес, кыргыздарды да кадырлап калышканы эсте).

Ташкенде жүрүп аңдаганым — эне тилибиз жалпы Борбордук Азиядагы «чагатай тили» деген орток адабий тилге чоочун эмес. Бул орток адабий тил азыркы өзбек тилинин өзөгүн түзүп калды, бирок башка түрк тилдери да бул орток адабий тилдин руханий мураскорлору болуп саналышат. Муну жогорудагы кыргыз тилинин сөздөрүнүн лексикалык байлыгынын өзбек тилчилери тарабынан астейдил иликтенишинен көрсөк болот.

Ошол сыяктуу эле, айрым кыргыз сөздөрүнүн бизде унутулуп бара жаткан же унутулган маанисин Шибердеги, Алтайдагы түрк тилдүү боордоштордун лексикалык корунан таба алабыз (бир мисал: «телегей» сөзү; бизде «телегейи тегиз» сөз айкашы бар; түпкү мааниси — «космос», «аалам», «дүйнө» шиберлик боордоштордо сакталган).

Демек, биз эне тилибизди, анын диалекттерин, мурдагы адабий орток жазма тилди гана өздөштүрбөстөн, бизге тектеш болгон чакан этностордун сөз казынасын да изилдешибиз абзел.

Ал эми мындан 30 жыл мурдагы «кош тилдүүлүк» үчүн өнөктүк — кыргыз тилин жумуриятыбызда расмий тил катары сактап калуунун акыркы дээрлик аргасы болчу. Өзүн «чыныгы интернационалист» санаган, бирок шовинизмдин тегирменине суу куйган профессор Шеликени мындай койолук, Ала-Тоодогу айрым маңкурт кыргыздар да ушул «кош тилдүүлүк» өнөктүгүнө каршы чыкканы эсте.

Мындайлардын саркындысы азыр деле кээ бир учурларда көрүнө калып жүрөт. Өзү эне тилин жакшы өздөштүрө албай калган пенделер «кыргыз тилинде сөз байлыгы тар болгонуна байланыштуу, кебимди орусча эле улантайынчы!» деп каадаланып сүйлөп калышат.

Айрым илимпоздор кыргызча китебинде же макаласында, маселен, Шекспирге (Shakespeare) же Гөтеге (von Goethe) шилтеме кылгысы келсе, бул шилтемени орусча жазгандарына кээде куйка курушуп кетет. Орустар деле бул ойчулдардын пикирлерин башка тилдерден өз эне тилине бир нече вариантта которушкан. Шекспир менен Гөте болсо эч качан орусча эмгек жазышкан эмес!

Менимче, кыргызчага эч которулбай турган текст деген «бул жалган дүйнөдө» таптакыр болбойт...
Т.Чоротегин

Бул дагы жалкоолуктун, энөөлүктүн же кайдыгерликтин көрүнүшү. Эгерде алардын оюн бузгуңуз келбесе, анда котормонун жанына англисче же немисче түп нускадагы текстин кашаага алып жазып коюшуңуз керек го дейм.

Менимче, кыргызчага эч которулбай турган текст деген «бул жалган дүйнөдө» таптакыр болбойт, бирок өз эне тилине которо албай турган чала сабат дипломдуулар четтен табылат. Алар өз жармачтыгын көрбөстөн, эне тилге доо кетирип түшүндүргөнү гана күйгүзөт.

Махмуд Кашгаринин дүйнө картасынын чордону - Теңир-Тоо жана Ысык-Көл. 1072-1077.
Махмуд Кашгаринин дүйнө картасынын чордону - Теңир-Тоо жана Ысык-Көл. 1072-1077.

Айтмакчы, мындан дээрлик миң жыл мурда, 1072-1077-жылдары, бабабыз Махмуд Кашгари Барскани даңазалуу «Диванынын» жазылыш себебин көрсөткөнү эрксизден эске түшөт. Бул сөздүктү ал өзүнүн эне тили (б.а. жалпы түрк тилдери, анын ичинде Карахандар кагандыгын байырлаган түрк калктарынын тилдери) мусулмандык кайра жаралуу (ренессанс) доорунда дүйнөгө дин жана илим-билим тили катары таркалган арап тилинен эч калышпастан, марага чогуу арыштап чуркап келе жаткан кош аргымактын бири катары далилдөө үчүн жазып жатканын айткан. Кош аргымактын бири – өз эне тили, экинчиси – арап тили.

Менимче, мындан 30 жыл илгери Кыргызстанда улутчул айдыңдарыбыз Махмуд Кашгари Барскани умтулган мүдөөнүн так өзүндөй максат үчүн күрөштү. Алар кыйла кор болгон кыргыз тилине Кыргыз ССРинде расмий түрдө таанылган тил катары макам берүү үчүн күрөштү.

Бул — ансыз да Бириккен Улуттар Уюмунда дүйнөлүк тилдердин бири катары расмий таанылган орус тилине каршы күрөш эмес болчу. Бул — эне тилге маңкурттарча мамиле жасоону токтотуу үчүн күрөш болчу.

Молдо Кылычтын "Кысса-йи зилзала" чыгармасы. 1911.
Молдо Кылычтын "Кысса-йи зилзала" чыгармасы. 1911.

Жогоруда Аскар Какеев агайды эскере кеттим. Ал кезде бул кишилерди «партократ» деген ат менен атай баштаганбыз. Кийин гана, жаңы фактылар колго тийген соң, ушул партократтардын арасында да реформачыл күчтөр жандана баштагандыгы, дал ошол 1988-жылы алар дагы Эшенаалы Арабай уулу (Арабаев), Касым Тыныстанов сыяктуу жазыксыз жерден набыт кеткен чыгаан тилчи илимпоздорду жана Молдо Кылыч сыяктуу башка айдыңдарды саясий-идеологиялык жактан актоо үчүн тымызын камылгалар жүргүзүшкөндүгү жөнүндө билдик.

(Ушул доорду алар ар бир саатынан бери эскерип, тактап жазып коюшса жакшы болмок. Азыр да кеч эмес. Маселен, 1987-жылы этнограф Сабыр Аттокуровду куугунтукка алганда, Кыргызстан КП БКнын илим боюнча бөлүмүн Аскар Акаев башкарган деп калышат. Кийинки жылдары ал салыштырмалуу либерал боло баштаганы да чын. Эгерде А.Акаев 1987-жылы борбордук саясий буюртмага каршы чыгып, агымга каршы сүзгөн болсо, анда ал 1989-жылы Кыргыз ССРинин Илимдер академиясынын президенти болуп дайындалмак эмес. Бул жагы да түшүнүктүү, бирок ошол жылдын «оюнчулары» окуяларды эч жылмалабастан жазып калтырышса, кийинки урпактар үчүн абдан сонун болмок).

Молдо Кылыч менен Касым Тыныстановдун мурасын кайрадан актоо жүрүмүнүн 1988-жылы кандайча улантылгандыгы тууралуу иликтөөлөрдүн маалыматтарын аки-чүкүсүнө чейин кайталап отурбайын.

(Толугураак караңыз: Болпонова А.Б. К.Тыныстанов – ученый и государственный деятель Кыргызстана. – Каракол: ИГУ, 2011. -178 с. — ISBN 978-9967-441-72-9. — Б. 143-148).

Менимче, партократтардын реформачыл бир тобу Михаил Горбачёвдун Маскөөдөгү либералдаштыруу жаатындагы кадамдарына таянып иш кылышса, ал эми бийликке тийешеси жок айдыңдар «Кайра куруулардын» жалпы агымынын удулун пайдаланып калуу үчүн күрөшкөн.

Мындан 30 жыл илгери кыргыз айдыңдары күрөш удулун жөн гана өткөрүп жиберген болсо, анда 1989-жылы 23-сентябрда кыргыз тилин Кыргызстандагы жалгыз мамлекеттик тил катары тааныган, орус тилине этностор аралык баарлашуу куралы катары гана экинчи катардагы орунду берген даңазалуу мыйзам кабыл алынмак эмес. Бул мыйзам Маскөөнүн буйругу менен эмес, жергиликтүү саясий жана айдыңдык элитанын демилгеси менен кабыл алынган.

"Ашар" кыймылынын мүчөсү Ракыя Жусупова.
"Ашар" кыймылынын мүчөсү Ракыя Жусупова.

Бул мыйзам — 1988-жылы жүргөн «кош тилдүүлүк» үчүн өнөктүктүн жеңишинин, 1989-жылдын жаз-жай айларындагы «Ашар» уюмунун жана башка коомдук демилгеге негизделген социалдык кыймылдардын жеңишинин символу. Бул мыйзам — Чыңгыз Айтматовдун маңкуртчулукка каршы үндөөсүнүн жемиши.

Быйыл, залкар ойчул Чыңгыз Айтматовдун 90 жылдыгын белгилеп жатып, ал өзүнүн 60 жаштык мааракесинин ирегесинде да эне тил, улуттук маданий асыл-нарктарды сактоо күрөшүнүн алдыңкы сабында демилгелүү иш-аракет жүргүзгөн кадырман лидер болгондугун дагы бир ирет эскерип өтсөк ашыкча болбос.

Жефф Лили. 25.10.2017.
Жефф Лили. 25.10.2017.

P.S.

2018-жылы чын курандын (апрелдин) 17-18деринде АКШнын борбору Вашингтондо изилдөөчү Жефф Лилинин (Jeff Lilley) калеминен жаралган "Тоолор урадыбы?" (“Have the Mountains Fallen?”) деп аталган жаңы китептин бет ачары өттү.

Азамат Алтай жана Чыңгыз Айтматов
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:59 0:00

Бул китеп эне тилибиздин жана эгемен мамлекетибиздин жаркын болочогу үчүн эки башка жээкте туруп, бири-биринен көз каранды эмес болуп, бирок орток мүдөө үчүн күрөшкөн эки залкар — Чыңгыз Айтматов жана Азамат Алтай (1920—2006) тууралуу баяндайт. Өтө калыс, бейтарап жазылган бул англисче китеп мындан 30 жыл илгерки кош тилдүүлүк өнөктүгүн жаңыча изилдегендерди кайдыгер калтырбайт деп ишенем.

Түркмөнбашы шаарында жаңы порт ачылат

Түркмөнбашы порту. Архивдик сүрөт.

Түркмөнстанда 2-майда эл аралык Түркмөнбашы порту ачылганы турат.

Жаңы деңиз порту 2013-жылы мартта курула баштаган. Аны түрк ишкери Ахмет Чалыкка таандык «ГАП Иншаат» компаниясы 2 миллиард долларга салган.

Мурунку Красноводск шаарында «Азиянын каалгасы» деп аталган деңиз порту совет доорунда иштеген. 1991-жылга чейин ага Дагестандан, Махачкаладан, Астрахандан, Бакудан жүргүнчү кемелери каттап, жүк ташуучу кемелер өткөн. Азыр бул портко Баку менен Астрахандан эки-үч күндө бир жолу жүргүнчү кемеси каттайт.

13-апрелде өкмөттүк жыйында президент Гурбангулы Бердымухамедов Түркмөнстан чөлкөмдөгү жана континенттеги транспорттук каттамдардын маанилүү кесилишинде орун алганын, бул мүмкүнчүлүктү толук колдонуш керек экенин айткан.

Түркмөнбашы портунун мурдагы көрүнүшү.
Түркмөнбашы портунун мурдагы көрүнүшү.

Анткен менен Түркменбашы портунан бир гана Волга суусу аркылуу Кара деңизге чыкса болот. Айрым серепчилер мындай узакка созулган жолдон киреше түшөөрүнө анча ишене беришпейт. Ошондой эле алар Түркмөнстандагы экономикалык каатчылыкка карабай ишке ашырылып жаткан айрым долбоорлор шаан-шөөкөт менен коштолуп, мамлекеттик казынага бир топ чыгым алып келип жатканын белгилешет.

Азыркы кезде Австрияда жашаган Түркмөнстандын оппозициялык партиясынын башчысы Нурмухамед Ханамов Түркмөнстандын жетекчилиги эл көзүнө жасаган айрым иштери өлкөнүн казынасын чоң чыгашага учуратаарын айтты.

Долбоор өлкө үчүн маанилүү. Бирок түркмөн өкмөтү экономикалык каатчылык башталганда пландарын кайрадан карап чыгып, чыгашаларды азайтышы керек эле.

- Бул долбоорлор 2010-жылдары түркмөн газы жакшы баада сатылып турганда башталган. Кийин газ эки эсе арзандап кетти. Кыйынчылыктар ошондо башталды. Порт өзү Орусия менен Азербайжанга жүк ташуу үчүн ыңгайлуу жолдорду ачат. Долбоор өлкө үчүн маанилүү. Бирок түркмөн өкмөтү экономикалык каатчылык башталганда пландарын кайрадан карап чыгып, чыгашаларды азайтышы керек эле. Мисалы, миллиондогон акча салып «Аваза» сыяктуу курорттук зоналарды курушту, Азия оюндарын шумдук шаан-шөкөт менен өткөрүштү. Ашхабаддын өзүндө бир министрликтин үстүнө бир министрликтин мекемесин куруп жатышат. Бул президенттин дымагы менен жасалып жаткан иштер. Обу жок, бардыгы башкалардын көзүнө жасалган.

Учурда Каспий деңизинин боюнда жайгашкан «Аваза» курортунда мейманканалар чет өлкөлүк ишкерлерге сатылып жатканы маалымдалууда.

Апрелдин башында түркмөн казнасындагы каатчылыктан улам мамлекеттик «Алтын Асыр» байланыш мекемеси менен «Туркмен хова ёллары» авиакомпаниясы жабык акционердик коомго өткөрүлгөнү жарыяланган.

Ашхабаддагы көчөлөрдүн бири.
Ашхабаддагы көчөлөрдүн бири.

Баяндамачы Аманмырат Бугаев түркмөн өкмөт азыркы реалдуулукту, кошуналар менен экономикалык жана саясий мамиленин акыбалын эске албай жатат деген ойдо. Ал эгемендик жылдарында Түркмөнстанда курулган темир жолдорду мисал кылат.

- Азыр Түркмөнстанда 72 жаңы темир жол станциясы курулганын айтып жатышат. Алардын канчоо азыр кандай колдонулуп жатканы, курулушка кеткен чыгымдары канчалык акталганы чоң суроо жаратат, - дейт Бугаев.

Түркмөнстанда жакында Казакстан-Түркмөнстан-Иран темир жол тилкеси пайдаланууга берилген. Бул темир жол Түркмөнстанда 700 чакырым узундукта, анын боюна 27 вокзал жана шаарча курулган. Азыркы кезде бул долбоор толук ишке ашпай, темир жол жарым-жартылай колдонулуп жатканы айтылып жүрөт.

Ал эми Москвадагы экономист Елена Кузьмина түркмөн экономикасынын абалын өлкөдөгү башкаруудагы катачылыктар менен түшүндүрдү.

Өлкө азык-түлүктү өзү чыгарбайт, дээрлик баарын сатып алат. Калктын кирешеси аз.

- Түркмөнстандагы бир топ ири долбоорлор убагында Кытайдын жана Түркиянын ишкерлери менен башталган. Деңиз портун, газ түтүктөрүн жана жолдорду курууда чет өлкөлүк инвестициялар бар. Ал эми түркмөн экономикасы негизинен газга, андан кийин органикалык химия өндүрүшү менен текстил экспортуна байланган. Өлкө азыкүлүктү өзү чыгарбайт, дээрлик баарын сатып алат. Калктын кирешеси аз. Каатчылыктан улам өкмөттөн мурунтан берилчү жеңилдиктер да азайтылган. Экономикада баланс жок болгондуктан, оор кырдаал пайда болду. Мунун алдын алыш үчүн өкмөт киреше булактарын көбөйтүшү керек эле.

Эл аралык Валюта Фондунун миссиясы түркмөн бийлигине административдик жол-жоболорду жөнөкөйлөштүрүүнү, мамлекеттик мекемелерди жеке менчике чыгарууну тездетүүнү жана чет өлкөлүк инвесторлорду тартууну сунуш кылган. Ошондой эле ал мамлекеттик инвестицияны сарамжалдуу колдонууга жана аз камсыз болгон калктын катмарын колдоого чакырган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мигранттарды опузалаган топ кармалды

Мигранттарды опузалаган топ кармалды
please wait

No media source currently available

0:00 0:14:26 0:00

Түркмөн бийлиги мигранттарды "байлады"

Ашхабад эл аралык аба бекети.

Түркмөнстан бийлиги сыртта иштеп келүүнү ниет кылган өз жарандарынын чет өлкөгө чыгуусуна тыюу салууда. Акыркы жумаларда эле Стамбулга жана Дубайга кеткени жаткан ондогон жарандар аэропорттон уча албай калышкан. Түркмөн жарандары экономикалык каатчылыктан улам өлкөдөн кетүүнүн түрдүү жолдорун издешүүдө.

Ашхабаддын жаңы, заманбап аба бекетинен Стамбулга жана Дубайга уча турган ондогон жарандарды колунда билети болсо да учакка отургузбай жатышат.

Айрымдары билет чыгымын кайтарып бергенине ыраазы болсо, башкалары кете албай калганы үчүн аэропорттун кызматкерлери менен кайым айтышууга чейин барууда.

Инфляция өсүп, калктын 50 пайызы жумушсуз жашаган жана күнүмдүккө керектүү азык-түлүк тартыш болуп жаткан Түркмөнстандан жарандар жакшы жашоо үчүн кетүүгө мажбур. Учурда Стамбулда жашап жаткан түркмөн мигранты өлкөдөн кетүүгө себеп болгон жагдайларды атады:

- Жогорку билимим болгонуна карабастан, мени жакында жумуштан бошотуп салышты. Башка иш тапканга мүмкүнчүлүк болгон жок. Баалар өсүп, жашоо күн санап кыйындап баратат. Айла жок кетүүгө туура келди.

Аба бекеттеринен уча албай калгандар - көбүнчө экономикалык жактан артта калган Дашогуз жана Лебап сыяктуу аймактардын тургундары.

Аналитиктердин айтымында, түркмөн бийлигинин өлкө жарандарынын кетүүсүнө тоскоолдук кылганы эл аралык конвенциядагы адамдардын эркин жер которуу укугуна каршы келет. Түркмөнстандын Конституциясы да адамдарга ээн-эркин өлкөдөн чыгуусуна жана кирүүсүнө кепилдик берет.

Түркияга кетүү кыйындаган сайын түркмөн мигранттары Азербайжанга уча баштаган. Айрымдары болсо жумуш табуу үчүн же болбосо Түркияга жетип алуу үчүн Казакстанга жана Өзбекстанга бет алууда. Учурда Стамбулда жашап жаткан түркмөн жараны жол азабын мындайча айтып берди:

- Стамбулга кетүүгө аракет кылганда бизди бир канча жолу Ашхабад аба бекетинен түшүрүп калышты. Өлкөдөн кетүү аракетибизден майнап чыкпай жана аткаминерлер талап кылган параны берүүгө күчүбүз жетпей калганда, башка жолдорду издей баштадык. Айрымдар Өзбекстанга, башкалары Казакстанга барып, ошол жактан учушту.

Түркмөн жараны кошумчалагандай, Өзбекстанга же Казакстанга 300 долларга өткөрүп койгон топ да пайда болгон. "Биздин Түркмөнстанга кайтуу ниетибиз жок. Анткени ал жакта ойдогудай жашоого шарт жок", - деди ал.

Түркмөн полициясы Ашхабад аба бекетинде паспорт текшерүүдө.
Түркмөн полициясы Ашхабад аба бекетинде паспорт текшерүүдө.

Ал арада түркмөн бийлиги мурда башка өлкөгө кетип калгандарды кайтарып келүү аракетин да көрүп жатат. Өлкөнүн коопсуздук күчтөрү мигранттардын туугандарына басым жасап, жакындарын өлкөгө кайтып келүүгө көндүрүүгө мажбур кылууда. Атын атагысы келбеген дагы бир түркмөн жараны буларды айтты:

- Жакында мени жергиликтүү полицияга чакырып, инимди Түркмөнстанга кайтарып келүүнү талап кылды. Алар мени Ата Мекендин алдындагы милдетиңди аткар, эгер иниң келбесе, аскерде кызмат өтбөсө, армиядан качкан адам катары кылмыш жоопкерчилигине тартылат дешти.

Ашхабад буга чейин мигранттарга байланыштуу каржылык тоскоолдуктарды да киргизген. Өлкөнүн "Внешэкономбанкы" сырттан чет өлкөлүк валюта менен которулган каражатты алууга тыюу салган.

Түркмөнстандын аба бекети.
Түркмөнстандын аба бекети.

​Ошол эле кезде аскердик милдетин аткарып бүтүп, чет өлкөгө окууга кетип жаткандардан да сөзсүз кайтып келем деген убадасын кагаз түрүндө алып калышууда.

Казакстанда окуган түркмөн студентинин “Азаттык” үналгысына берген маалыматына караганда, ал да "окууну бүткөндөн кийин кайтып келем" деп тил кат жазып берген.

“Азаттыктын” түркмөн кызматынын журналисти чет өлкөгө чыгууга жаралган тоскоолдуктар боюнча мындай деди:

- Эмне үчүн чыгарбай жатышат? Анткени эл тынымсыз кетип жатат, кээ бир айылдар ээн калганын айтышууда. Жакында чет өлкөдө жакындары иштеген жарандарды туугандарыңарды кайтарып келгиле деп атайын өнөктүк да жүргүзүштү. Бирок мигранттар артка кайтууну каалабай турганын, Түркмөнстанда жумуш жок экенин айтып жатышат. Акыркы кезде өлкөдө экономикалык абал начарлап кетти. Ун, нан жетишпейт. Муну билген мигранттардын кайтып баруу ниеттери жок.

Түркмөнстандан келген акыркы маалыматтарга караганда, 30 жашка чыга элек эркектерге өлкөдөн чыгууга тыюу салынып жатат. Жеке коопсуздугунан улам атын атагысы келбеген Дашогуз облусунун тургунунун айтымында, анын чет өлкөгө кетүүнү ниет кылган таанышын облустук миграция кызматына чакырып, учак билетин алып коюшкан. Ага жаңы буйрук боюнча 30 жашка чейинки эркектердин чет мамлекетке чыгуусуна тыюу салынганын эскертишкен.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мирзиёев кошоматчыларга чара көрөт

Шавкат Мирзиёев

Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёев Сырдарыя облусунуна сапары учурунда талылуу дагы бир маселени көтөрдү. Чоң жетекчи келет деп күтүнүп, анын көзү көрүп, буту баса турган жерлерди тазалаткан жергиликтүү аткаминерлерди катуу сынга алды.

"Өзбекстанда кайсы көчө шыпырылганын, кайсы дарак жыгылып жатканын жакшы билемин" - деген сөзү Шавкат Мирзиёев келет деп сырдарыялыктар канчалык аракет көргөнүн, аны президент туюп турганын айгинелеп койду.

Чукул ишембиликтерге адатта мектеп мугалимдери, акимиаттардын катардагы кызматкерлери сыяктуу бюджеттен айлык алып иштегендер чыгат.

Самарканддын Каттакурган районунда жол боюндагы тосмолорду актап-сырдаган бюджеттик мекемелердин жумушчулары
Самарканддын Каттакурган районунда жол боюндагы тосмолорду актап-сырдаган бюджеттик мекемелердин жумушчулары

14-мартта эле Самарканд облусундагы президентти тосуу камылгасы учурунда 23 жаштагы мугалим кыз Диана Еникеева ажал тапты. Аны кесиптештери менен чоң жолдун жээгин шыпырып атканда "КамАЗ" уруп кеткен.

Президент Мирзиёев ошол кайгылуу окуя үчүн өзүн күнөөлүү сезип турганын жашырган жок.

- Самаркандда бир мугалим өлдү. Президенттин келеринен үч күн мурда болуптур бул. Бирок ал аял менин айыман өлгөн сыяктуу жүрөгүмдө калды. Бардык жетекчилерге акыркы ирет эскертем, эгерде кайсы бир облуста мугалимдерди, дарыгерлерди же студенттерди тазалоо иштерине чыгарсаңар жаза катуу болот.

Мирзиёевдин кайра-кайра айтып жатам дегени тегин жерден эмес. Жакында эле Сырдарыяда укук коргоочу Исраил Ризаев президент келээрде үйүн сары түскө сырдоодон баш тартканы үчүн 3 миллион сум айып тартканын «Азаттыкка» айтып чыккан. Аны көрсө Ички иштер министрлигинин жергиликтүү жетекчилиги, акимчилик мажбурлаган экен.

Жылдап жыйналбаган көчөлөрдү, артта калган жашоо-турмушту аймактагылар чоң жетекчи өтө турган жерлерди жамап-жаскап, жылмалоо менен жашырууну эп көргөндөй. Мындай жетекчилерди өзбек лидери мамлекетке кыянаттык кылууда деп сындады.

"Район борборунан 200 кадам ичкериде эмне болуп жатканын билем, бул көз боёмочулукту токтотобуз", - деди Мирзиёев. Ал жолугушууга келген элден жалындуу сөздүн ордуна жарга такаган суроо берүүнү өтүндү:

- Мен билем, кимдир бирөө силерди да даярдаган болушу мүмкүн. Даярданбагыла. Кандай оор суроо болбосун бергиле. Суроону укканы, жагдайды оңдогону келгем. Мактоо укканы келген эмесмин. Биз мактай берип, көкөлөтө берип жыйырма жыл артта калып кеттик. Мактанып, сыймыктанчу нерсе жок али.

Деген менен болобу, мактоо сөздөр тыйылбады:

.. - Сиз жүргүзүп жаткан иштерди айтыш үчүн мага бир саат да аздык кылат. Бир маанилүү маселени айтат элем. Тажикстан, Кыргызстан сыяктуу коңшу өлкөлөр менен аябай чоң иштерди жасап атасыз. Сиз үчүн дуба кылабыз. Сиз жасап аткан иштерди Өзбекстан 24 каналынан көрмөйүн эч бир жакка чыкпайм, уктабайм... – деди видео байланыш аркылуу башка бир райондон сүйлөгөн аксакал.

Жетекчи келет деп жолдорго суу септирип, жээктеги үйлөрдү актап-сырдатуу, жагымдуу сүйлөп, өлкө тынбай өнүгүп атканын саймедиреген адамдарды тандап жыйынга алып келүү жеке эле Өзбекстандагы көрүнүш эмес.

Ошентсе да борборазиялык жетекчилердин арасынан Мирзиёев гана аткаминерлердин жасакерлигин байма-бай айтып келатканы белгилүү.

Ал Өзбекстандын бийлик тизгинин колго алгандан бери өлкөдөгү дагы бир талылуу маселе – пахта терим жөнгө салынууда. Тагыраагы 2017-жылдын сентябрында премьер-министр Абдулла Арипов мугалимдерди жана студенттерди пахта талааларына чыгарууга тыюу салган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кытай казактарынын муңу жана үмүтү

Кытайдын Алтай аймагында мал айдап бара жаткан казак. Шинжаң, 2012-жыл.

Кытайда жапырт куугунтукталып жатат деген этникалык казактардын көйгөйү Астанада өкмөттүк саатта көтөрүлдү.

Бул маселе боюнча тышкы иштер министринин орун басары атайын Үрүмчүгө жөнөп жатканын билдирди. Казакстанга көчүп келген кытайлык казактар туугандарын кытай өкмөтү куугунтуктап жатканын былтыртан бери айтып келүүдө. Кытайда казактарды жикчилдикке айыптап, ашынган динчилдерге, согушкерлерге катышы бар деп кармаган учурлар бар.

Камоого себеп болгон каттоо

16-апрелде парламенттеги өкмөттүк саатта кытай казактарынын маселесин депутат Бекболат Тлеухан көтөрдү. Ал өкмөттөн "Кытайдагы оор жагдайга кабылган кандаштарыбыздын маселесин Тышкы иштер министрлиги аркылуу эл аралык эрежелерге таянып чечүүгө болбойбу” деп сурады.

Буга жооп берген тышкы иштер министринин орун басары Мухтар Тлеуберди Казакстанга келип оралман макамын алган казактар Кытайда туруктуу каттоодон чыкпай, Бээжин өкмөтүнүн жеңилдиктерин алып келгени көйгөй жаратып жатканын айтты:

- Казактар бизге келип жеңилдик аркылуу жарандык алышкан. Андан кийин кытай элчилигине барып паспортторун тапшырышкан. Бирок Үрүмчү жакка кайтып барган кезде алар туруктуу каттоодон чыкпагандыгына байланыштуу кармалып жатат. Себеби алар туруктуу каттоодон чыкпагандыктан социалдык төлөмдөрдү алып келишкен. Жергиликтүү бийлик азыр буга тыюу салган. Ушундай маселелер туулуп жатат. Ошондуктан биз жеңилдиктерди бергенде караштырып, Кытайдагы талаптарга каршы келбей тургандай жасашыбыз керек. Бул боюнча кытай өкмөтү менен жолугушуу өткөрүп жатабыз. Мен эртең өзүм Үрүмчүгө жолго чыгам. Ал жактагы казак диаспорасынын маселелерин талкуулоо үчүн барам.

Муктар Тилеуберди.
Муктар Тилеуберди.

Кытайдагы этникалык казактардын жапырт кысымга кабылып, кармалып жатканы тууралуу кабарлар 2017-жылдын апрель айында чыга баштаган. Кармалгандардын ичинде көбүнчө тарыхый мекенине көп каттагандар же Казакстанга көчүп кеткен туугандары барлар экени айтылып келет. Ал гана эмес казак жарандыгын алгандардын да камалганы кездешет. Аларды кытай өкмөтү “идеологиясы бузулган” деп эсептеп, “тарбиялоо үчүн саясий лагерлерге” жөнөтөрү айтылууда. Ошондой лагерде жатып келген кытайлык казак абалды мындайча сүрөттөдү:

- Казакстандын маалымат каражаттарына кабар бергенден кийин менин үй-бүлөмдөн апамды, карындашымды да кармап кетти. Ал жакта абал оор. Лагерлер аз сандагы улуттарды жок кылууга багытталгандай. Ал жердеги кысымдарды көргөндө адамдар чыдабай турган абалга жетет. Кантип сүрөттөп айтышты да билбейм. Адамды мал сыяктуу, малдан да төмөн даражада кармаганды кантип сөз менен айта алам...

Кытай мемлекеттик желегине урмат көрсөтүү иш-чарасы. Көк-Токой району, Алтай аймагы, Кытай.
Кытай мемлекеттик желегине урмат көрсөтүү иш-чарасы. Көк-Токой району, Алтай аймагы, Кытай.

Камакта отуруп кайтып келгендер

​Ал арада 16-апрелде Кытайда камакта отурган бир нече казакстандык үйлөрүнө кайтып келгени маалым болду. Бул тууралуу “Азаттыктын” казак кызматына "Ата-Журттун эрктүү жаштары" маалымат борборунун өкүлү Кыдыралы Оразулы кабарлаган. Анын айтымында, Кытайда қамакта отурган сегиз жарандын алтоо Казакстанга кайтып келген. Алар - Көксебек Орынбек, Мукаш Еркеш жана Талдыкоргон шаарында жашаган жубайлар. Оразулы дагы Аман жана Арман деген эки адам келгенин кошумчалаган.

Көксебек Орынбектин тууганы иниси Кытайда төрт ай "саясий тарбия берүү" борборунда отуруп келгенин билдирген.

- Ден соолугу анча эмес. Азырга чейин башынан өткөн окуялар тууралуу эч нерсе айткан жок.

Кайтып келген дагы бир адам "саясий тарбия берүү борборунда" 20 күн отурган.

Назарбаевге жеткен кытай казактарынын муңу

Кытайдагы казактардын жапырт куугунтукка алынып жатканы тууралуу маселе биринчи жолу жогорку деңгээлде былтыр июнь айында Астанада өткөн Дүйнө жүзүндөгү казактардын бешинчи курултайында көтөрүлгөн. Президент Нурсултан Назарбаев да катышкан жыйында бул маселени Германиядан келген делегат Өмирхан Алтын айтып чыккан.

- Кытай өкмөтү өзүнүн негизги мыйзамдарына, эл аралык мыйзамдарга, эл аралык адам укуктарына каршы иштерди жасап, агайындарыбыздын укуктарын тебелеп, кыйнап-кыстап жатат. Ал жакта агайындарыбыз чырылдап жатат. Ушундай чоң жыйында азыркы кезде да чырылдап жаткан агайындарыбыздын жагдайын эске алып койсок.

Казак президенти курултайда Кытайдагы казактардын оор абалы тууралуу биринчи жолу угуп отурганын айтып, тиешелүү министрликтерге тапшырма берерин билдирген:

- Шинжаңда ар кандай жагдайлар бар. Терроризм да бар, сепаратизм да бар. Бирок казактарга жасалып жаткан кыянатчылыктар тууралуу мага жеткен жок. Эгер ошондой нерсе бар болсо, элчилик, Тышкы иштер министрлиги аркылуу тийиштүү көңүл бурабыз.

Нурсултан Назарбаев.
Нурсултан Назарбаев.

Кытайдагы туугандарынан кабар алып жаткан казактардын айтымында, бир жыл ичинде алардын абалы жакшырган жок. Алар Астана бийлигинен Кытайда калган туугандарына жардам берүүсүн сурап, бир канча жолу маалымат жыйындарын уюштуруп, акцияларды өткөрүүгө аракет кылды.

Кытайда казактар негизинен Шинжаң-Уйгур автоном районуна караштуу Иле-Казак автономдуу аймагында, Алтай, Тарбагатай жана башка аймактарда, Үрүмчү шаарында жашайт. 2000-жылдагы эл каттоого ылайык, алардын саны бир миллион 250 миңге чамалайт. Казактардын өздөрү Кытайдагы санын эки миллионго жетет деп санашат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дүйшөмбү-Москва: учак билети кымбаттады

"Сомон Эйр" компаниясынын учагы

Дүйшөмбү менен Москва аба каттамдарына байланыштуу соңку чырды чечкенден бир жума өтпөй орус компаниялары авиабилеттердин баасын дээрлик эки эсе кымбаттатып жиберди. Байкоочулар бааны көтөрүү маселеси эки тараптын өткөн аптадагы сүйлөшүүлөрүндө макулдашылган болушу мүмкүн экенин айтып жатышат.

Тажикстан менен Орусиянын ортосундагы аба каттамдарын үзгүлтүккө учураткан чыр чечилгени кабарлангандан көп өтпөй жүргүнчүлөрдү кабатыр кылган жаңы маселе жаралды.

Тажикстанга каттаган орусиялык аба компаниялардын дээрлик баары билет баасын кымбаттатканы белгилүү болду.

Маселен "Урал аба жолдору" бир тараптын билетин мурдагыдай 4,5 миң рубл эмес 10 миң рублдан сата баштады. Адатта Тажикстандын мамлекеттик аба компанияларына салыштырмалуу орусиялык компаниялардын билеттери арзаныраак келет. Эми соңку кымбаттоо менен эки жактын билеттеринин баасы теңелип калды.

Эки тарап 4-5-апрелде Москвада өткөн сүйлөшүүлөрдө мунаса табышканын, токтогон аба каттамдары кайра жанданарын жарыялашкан. Бирок өткөн аптада Дүйшөмбү менен Москва кандай шартта кепке келгени ачык айтылган эмес.

Эми Орусиядагы тажикстандык мигранттардын арасында "тажик өкмөтү арзан билетке качырган кардарлар орус тарапка өтүп кетпесин деп, билеттердин баасын атайын көтөртүп жатабы?" деген күдүк суроолор жаралууда.

- Тараптар бири-бирине болушунча зыян келтирүүгө аракет кылышты. Ортодогу чыр Орусия билет баасын арзандаткандан кийин чыккан. Андыктан, соңку пикир келишпестикти "соода согушу" деп койсок болот. Анткени Москвадагы сүйлөшүүлөрдөн кийин баа ордуна келип калбадыбы, - деди тажикстандык мигрант Абдухалим Сафаров.

Москвадагы соңку сүйлөшүүлөр.
Москвадагы соңку сүйлөшүүлөр.

Дүйшөмбү менен Москванын ортосунда авиация тармагындагы соңку чыр март айынын ортосунда башталган. 12-мартта тажик бийлиги орусиялык "Урал аба жолдору" компаниясына Пермь-Дүйшөмбү сыяктуу бир нече жаңы каттамды ачууга уруксат бербей койгон.

Тажик өкмөтү мындай өзгөрүү алдын ала сүйлөшүлбөгөнүн жүйө келтирип, эки өлкө ортосундагы жүргүнчү ташууда теңдик болушу керектигин билдирген. "Урал аба жолдору" тажик бийлигин "орус аба компанияларын рыноктон сүрүп чыгууну көздөйт" деп айыптаган.

Жооп иретинде орус тарап 2-апрелден тарта тажикстандык "Тажик эйр" менен "Сомон эйрдин" Орусиянын ондой шаарындагы каттамына чектөө киргизип, тажик компанияларын узагыраак аба маршруттары менен учууга мажбур кылган. Дүйшөмбү да орусиялык беш компаниянын Тажикстанга багытталган каттамдарына карата ушуга окшош чечим кабыл алган. Москвадагы сүйлөшүүлөрдөн кийин 5-апрелден тарта бардык чектөөлөр алынганы кабарланган.

Аба каттамдар кайра калыбына келгенден көп өтпөй баалардын жогорулаганы боюнча орус тарап же орусиялык аба компаниялары түшүндүрмө берише элек. Тажикстандын транспорт министринин орун басары Шерали Ганджалзода сүйлөшүүлөрдө баа маселеси талкууланбаганын айтып жатат:

- Сүйлөшүүлөрдө баа маселесин талкуулаган эмеспиз. Бул ар бир компаниянын ички маселеси. Ар бири билеттин баасын өзү аныктайт. Биз сүйлөшүүлөрдө таптакыр башка маселелерди талкуулаганбыз.

Тажик президенти Рахмон кызы Озода менен.
Тажик президенти Рахмон кызы Озода менен.

Тажик бийлиги буга чейин эки өлкө ортосундагы каттамдар эки тарапка тең бөлүштүрүлүшү керек деп белгилеген жайы бар. Бирок Москвадагы сүйлөшүүлөрдөн кийин аба компаниялары 2017-2018-жылдагы кышкы тартип менен иштөөнү уланта берери белгилүү болгон. Бул орусиялык компаниялар каттамдардын 60 пайызын аткарат дегенди билдирет.

Буга кошумча тажик тарап орус компанияларына мурда каршы болуп келген Пермь - Дүйшөмбү, Жуковский - Куляб, Челябинск - Кожент жана Краснодар – Кожент багыты боюнча жаңы каттамдары ачууга да уруксат бергени кабарланган.

Тажикстанда кирешелүү улуттук бизнестин көбүнө президент Эмомали Рахмондун үй-бүлөсүнө жакын адамдар ээлик кылаарын айрым жергиликтүү жана эл аралык басылмалар байма-бай жазып келет. Маселен, өлкөдөгү эки негизги - "Тажик Эйр" жана "Сомон Эйр" аба компанияларын Рахмондун аялынын бир тууганы Хасан Асадуллозода көзөмөлдөөрү айтылып жүрөт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Президент Жээнбеков Брюсселде

Президент Жээнбеков Брюсселде
please wait

No media source currently available

0:00 0:12:53 0:00

Рублдин артынан теңгенин куну кетүүдө

Теңгедеги Назарбаевдин сүрөтү.

АКШнын Орусияга өткөн жумада киргизген санкциялары рублдин кунун кетирди. Рублдин артынан казак теңгесинин да курсу төмөндөп жатат. Бийлик бул утурумдук көрүнүш экенин айтып, элди шашылыш кадамга барбоого чакырууда.

Акча базарында теңгенин куну кете баштаганы тууралуу кабар казак өкмөтү үчүн күтүүсүз болду. Теңгенин арзандашы жөнүндө алгачкы маалыматтар 10-апрелде Астанада өкмөттүн жыйыны өтүп жатканда чыга баштаган.

Казакстандын улуттук экономика министри Тимур Сулейманов АКШ Орусияга киргизген санкциялардын таасири канчалык болору эки-үч күндө билине баштайт деп эсептейт:

- Биздин экономикага тийгизген таасирин баалаш үчүн бул жагдай эки-үч күндө кандай өнүгө турганына карашыбыз керек. Базар мындай нерселерге жактырбай мамиле кылат. Айрыкча саясатка байланган иштерде. Эгер рубль токтобой, дагы арзандай берсе, анда биз таасирин сезебиз.

11-апрелде Орусияда бир доллардын баасы 80 рублден ашты. Доллардын курсу болсо 64 рублдан өттү. Бул - 2016-жылдын жазынан бери долларга жана еврого карата рублдин эң катуу арзандашы. Ал эми 11-апрелде Казакстанда бир доллар 335 теңгеден сатылды. Эки күн мурда эле ал 320 теңге болчу.

Улуттук банктын төрагасы Данияр Акышев элди шашылыш чечим кабыл албоого чакырды:

- Курс дагы өсүп же төмөндөшү мүмкүн. Мен ушул учурда элге шашылыш чечим кабыл албоого кеңеш берет элем.

Данияр Акышев.
Данияр Акышев.

Өткөн жума күнү АКШ орусиялык 24 адамга, анын ичинде кеминде беш миллиардерге, 14 жеке менчик жана мамлекеттик компанияга санкция киргизген болчу. Анын натыйжасында орусиялык 50 олигарх баалуу кагаздар базарынан жоготкон сумма 16 миллиард долларга жетти. Маселен, “Русал” компаниясынын ээси Олег Дерипаска эң чоң жоготууга учурап, бир миллиард доллардан ашуун акчасынан айрылды. “Русалдын” акциялары дээрлик 50% түштү.

Алматылык экономист Муктар Тайжан Орусия башында турган Евразия Экономикалык Биримдигине мүчө болгон Казакстандын экономикасын мындан башка да жагымсыз окуялар күтөт деп эсептейт. Ал улуттук экономикадагы Орусиянын таасирин азайтыш керек экенин кошумчалады:

Муктар Тайжан.
Муктар Тайжан.

- Биз өзүбүздү чөгүп бараткан “Титаникке” байлап алганбыз. Мунун кандай зарылчылыгы бар? Биз өзүбүздүн андан ажыратышыбыз керек. Канча эрте болсо, ошончо жакшы. Биздин элита буга азырынча даяр эмес. Айла жок Евразия Экономикалык Биримдигинин табийгый жол менен Советтер Союзу сыяктуу өзүнөн-өзү ыдырашын күтөбүз.

Казак теңгеси акыркы жолу 2014-жылы февралда арзандаган. Анда өкмөт теңгени мурдагыдай колдоп туруу саясатынан баш тартып, аны акча базарында эркин коё берген. Саналуу күндөрдө теңге долларга карата кескин арзандап, башкача айтканда, бир доллар 155 теңге болуп жатса, кийин 300 теңгеге чыгып кеткен.

Анда да Батыш мамлекеттери Украинанын чыгышындагы кырдаалдан улам Орусияга санкция киргизген учур болчу.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Неберелерим тирүүлөй жетим калышты"

Мигрант жумушчуларды текшерип жаткан полиция. Москва, 14-октябрь, 2013-жыл.

Екатеринбургда эки жыл мурун терроризмге шектүү катары кармалган борбор азиялыктардын соту аяктады.

Приволжск аскердик соту 7-апрелде жети мигрантты "Терроризм", "Мыйзамсыз курал-жарак сатуу" жана "Жардыруучу заттарды мыйзамсыз сактоо" беренелери боюнча күнөөлүү деп таап, аларды 12 жылдан 17 жылга чейин эркинен ажыратты.

Козимжон менен Комилжон Абдуллажонов, Ильхом Кодиралиев, Аброрбек Каримохунов, Нумонжон Хурулбоев, Фаррух Джумаев жана Равшан Каримов эки жыл мурун камакка алынган. Алардын бешөө кыргызстандык.

Өзгөндүн тургуну Азамжан Абдуллажоновдун эки уулу - Козимжон менен Комилжон - 17 жылга кесилген.

- Менин балдарым Екатеринбургга келгенине сегиз жыл болгон. Улуусу кафе ачып, кийин кичүүсүн чакырган. Бир күнү түндө үйүнө маскачандар басып кирип, колдоруна кишен салышкан. Улуусу аялы, төрт баласы менен чогуу жашашчу. Экинчисин үч баласы бар. Мен ошондо эле консулдукка, Москвадагы элчиликке, президентке да кат жаздым. Биз Кыргызстандын жарандарыбыз. Эми "алар айыпсыз, чыгарат акыры" деп отурсак, сот болуп, жок нерсени жабыштырып түрмөгө кесип жиберди. Жети неберем тирүүлөй жетим калды.

Екатеринбург: мигранттар соттолду
please wait

No media source currently available

0:00 0:11:42 0:00

Тергөө "ага-ини «Ислам мамлекети» менен байланышта болгон, Екатеринбургда иштеткен «Султан» кафесинде радикал уюмдун чогулуштарын өткөрүшкөн" деп аныктаган.

Козимжон Абдуллажановдун адвокаты Денис Гудков мындай айыптар сотто далилденбегенин айтат. Адвокат эми Адам укуктары боюнча Европа сотуна кайрылууга даярданууда.

- Козимжон менен берки алтоо тең "ИГИЛдин Екатеринбургдагы мүчөлөрү, алар "Карнавал" соода түйүнүн жардырууну пландашкан" деп айыпталган. Бирок башынан эле бул иште бир нече дал келбестиктер бар. Негедир Козимжон эртең мененки алтыда үйүндө куртка кийип отурган экен. Анан ФСБ кызматкерлери келип, анын чөнтөгүнөн граната таап алышкан. Баарынан күлкүлүүсү - дагы экөө так ушундайча кармалган. Мигранттардын үйүнө биринчи ыкчам кызматкерлер келип дүрбөлөң салып, андан кийин гана күбөлөр менен тергөөчү келген. Телеканалдарда алардын ванна бөлмөсүнөн мусулман адабияттары, зымдар табылганы көрсөтүлгөн. Кызыгы, тергөө эки жыл жүрдү, бирок эч ким Козимжондон "гранатаны кайдан алдың" деп сурабады? Сотто мен сураганымда, ал ага гранатаны атайын ыргытып коюшканын айтты. Бул жерде “кожо көрсүн” экени билинип калган.

Гудков сот жабык өткөнүн жана айыпталуучулардын суракта кыйноого алынганы тууралуу арыздары көңүлгө алынбаганын белгилейт.

Федералдык коопсуздук кызматы жети борбор азиялыкты 2016-жылы апрелде "колго жасалган жардыргычтар менен Москва, Санкт-Петербург жана Свердлов облустарында теракт жасоону пландашкан" деп камакка алган. "Теракт жасагандан кийин алар Сириядагы «Ислам мамлекети» тобуна кошулууну көздөшкөн" деп айтылат атайын кызматтын расмий билдирүүсүндө.

Айыптоо өкүмүндө мигранттар "жардыруучу заттарды "Жабхат ан-Нусра" террордук тобунун мүчөсү экени сөз болуп жүргөн өзбекстандык 34 жаштагы Зиёдулла Ибодов менен жасашкан, ошондой эле Сирияга 100 доллар өлчөмүндө акча жөнөтүшкөн" деп айтылган. Ал эми Приволжск аскердик соту "Азаттыктын" өзбек кызматына бул иш боюнча маалымат берүүдөн баш тарткан.

Орусияда борбор азиялык мигранттар терроризм боюнча шектүү катары камакка алынган учурлар көбөйгөнү байкалууда. Алардын арасында кыргызстандыктар жөнүндө айтылганы менен Орусияда терроризм жана экстремизм боюнча соттолгон жарандардын саны расмий айтыла элек. Тышкы иштер министрлиги былтыр чет жакта 1793 жаран кылмыш жазасын өтөп жатканын, алардын 1354ү Орусияда экенин маалымдаган.

Эл аралык "Search for common ground" уюмунун Кыргызстандагы өкүлчүлүгүнүн жетекчиси Кеңешбек Сайназаров Орусияда иштеп жүргөн борбор азиялык мигранттардын радикалдашуу себептерин изилдөөчүлөрдүн бири. Англиядагы RUSI уюму, Орусиянын Улуттук илимдер академиясынын Чыгыш таануу институту, ошондой эле Кыргызстандан, Өзбекстандан жана Тажикстандан экиден изилдөөчү бир жыл бою Орусияда борбор азиялыктардын экстремисттик уюмдардын тузагына түшүп жатышынын оош-кыйыштарын талдап чыгышкан.

Кеңешбек Сайназаров.
Кеңешбек Сайназаров.

- Жалпылап айтуу оор. "Эмгек мигранты" дегенде Орусиядагы 4,5 миллион борбор азиялык калк жөнүндө кеп болуп жатат. "Эмгек мигранттары Орусияда күнөөсүз камалып жатат" же "Орусияда радикалдашып жатат" десек да туура болбой калат. "Андай" же "мындай" деп эмгек мигранттарына көө жабыш кыйын. Адамдардын радикалдашуусунун себептери ар түрдүү. Туура эмес диний топторго кошулуп кетиши мүмкүн, жөн гана социалдык тармактардан видео көрүп, анан аны менен бөлүшүп коюп, кылтакка илингендер болушу мүмкүн жана башка себептер толтура.

Сайназаров экстремизмдин алдын алууда биринчи иретте билим берүүгө көңүл буруш керек деген ойдо.

Убагында миграциялык документтерди жасай албай калган адам дароо мыйзамдын чегинен чыгып кетет.

- Менин жеке оюмда, адамдарга билим берүү, чынчыл ой жүгүртүүгө үндөө маанилүү. Чет жактагы толгон-токой кыйынчылыктарды эске алып, өлкөдө чыгаарда ошого даяр болуш керек. Башка бирөөнүн жеринде ошол жердин мыйзамдарын сыйлап, алардын эрежелери менен жашаш керек. Андан сырткары, бул багытта өкмөт аралык сүйлөшүүлөрдү жүргүзүш керек. Мисалы, убагында миграциялык документтерди жасай албай калган адам дароо мыйзамдын чегинен чыгып кетет. Өкмөт жөн отурган жок. Иштер жасалып жатат. Мисалы, өкмөт мигрантка жеткирбеди десек, азыр маалыматты бардык жерден табууга болот. Бул жерде мигранттын өз жоопкерчилиги боюнча суроо да пайда болот. Дагы бир орчундуу нерсе - биз миграция жөнүндө кеп салганда канча акча которулганын эсептей баштайбыз. Адамдардын тагдыры, ден соолугу акча менен ченелбеши керек. Эмгек мигранттардын жүгүн жеңилдетүүгө аракет кылыш керек деп ойлойм.

Жыл башында Орусиянын Федералдык жаза аткаруу кызматы "Терроризм" беренеси менен соттолгон борбор азиялыктар кескин көбөйгөндүктөн, орус абактарында диний радикалдашуу коркунучу пайда болгонун билдирген. Жалпысынан орус абактарында Тажикстандын, Өзбекстандын жана Кыргызстандын 29 миңден ашуун жараны кылмыш жазасын өтөп жатканы маалымдалган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Брюсселде Казакстандын тагдыры талкууланды

"Жаңы Казакстан" форумунун катышуучулары.

Казакстандык көз каранды эмес саясат таануучулар, активисттер жана журналисттер Брюсселде “Жаңы Казакстан” аттуу форумга чогулуп, “Назарбаевден кийинки мезгилди” талкуулады.

Бельгиянын борборундагы бул жыйында Казакстандын жаңы Конституциясынын долбоорун жазуу демилгеси да көтөрүлдү. Жыйынга мурдагы премьер-министр, өлкөдөн чыгып кеткен саясатчы Акежан Кажегелдин да катышты. Казакстандык өкүлдөр Брюсселде Европарламенттин депутаттары менен да жолугуп, мамлекеттеги жалпы абалды талкуулашты.

Брюсселдеги форумга Казакстандан 15тей киши келген. Алардын бири, коомдук ишмер Амиржан Косановдун айтымында, Брюсселдеги “Жаңы Казакстан” деп аталган форумда Назарбаевден кийинки мезгил, мураскор маселеси кандай болот деген суроолорго жооп изделген.

- "Жаңы Қазакстан" форумунда элдин болочогу, транзиттик мезгилден кийинки Казакстан, анын саясий бейнеси кандай болот, кандай саясий институттар калктын тагдырын чечет, мураскор проблемасы кандай чечилет, парламенттин орду кандай болот, сөз эркиндиги, кандай геосаясий багытта өнүгөбүз деген сыяктуу он чакты иштер талкууланып жатат. Ушунун баары жаңы Конституцияда жазылышы керек.

"Жаңы Казакстан" форумунун катышуучулары.
"Жаңы Казакстан" форумунун катышуучулары.

Брюсселдеги "Жаңы Казакстан" форумуна 1994-1997-жылдары премьер-министр болгон, кийин эл аралык издөөгө алынып, 10 жылга сыртынан кесилген Акежан Кажегелдин да катышты. Ал өзү Казакстандын жаңы Конституциясынын бир долбоорун жазарын айтып, “Назарбаевден кийинки бийлик” тууралуу саясий жараяндарга катышуу маселесин козгоду. Акежан Кажегелдин бир адам эки ирет гана президент боло алышы керек деп эсептейт:

- Биздин чогулганыбыздын себеби – элдеги жагдай. Акыркы мезгилдеги кыймылдардын баары – бийликти башка бирөөгө өткөрүп берүүгө аракет жүрүп жаткан сыяктуу. Карапайым калк, интеллигенция, саясатчылар байкоо салып турат. Биз аракет кылыш үчүн баш кошуп отурабыз. Биз да ага катышалы. Биз да ага даярданалы деген үмүт. Мен өзүм Конституциянын бир долбоорун даярдоо милдетин алып жатам.

Акежан Кажегелдин.
Акежан Кажегелдин.

Казакстандык саясатчылар жана активисттердин Борюсселде чогулуп, саясий абалды талкуулаганы өлкөнүн ичинде ар кандай сөз болууда. Парламент депутаттары муну майнапсыз жыйын деп атап жатышат.

“Нур-Отан” партиясынын депутаты Нуртай Сабилянов бийликке сын айткан саясатчылардын жана коомдук ишмерлердин Брюсселдеги жыйынына мындайча баасын берди:

- Эгерде айта турган ойлору, бере турган сунуштары болсо, ушул жерге келип, коомдук уюмдарын түзүп, саясатка аралашуусуна толук мүмкүндүк бар. Бардык нерсе ушул жерде жасалышы керек. Биздин элдин келечегине бушайман болгон адамдар ушул жерде жашап, эл менен бирге болушу керек.

Назарбаевден кийинки мезгилди талкуулаган "Жаңы Қазакстан" форуму 10-апрелде аяктайт. Нурсултан Назарбаев Казакстанды дээрлик 30 жылдан бери башкарып келе жатат. Ал быйыл 78 жашка чыгат.

Нурсултан Назарбаев.
Нурсултан Назарбаев.
"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мирзиёев кайра курган Манас айылы

Мирзиёев кайра курган Манас айылы
please wait

No media source currently available

0:00 0:28:32 0:00

Аксыдагы окуя чек ара маселесин козгоду

Жалал-Абад облусунун Аксы районунда өзбекстандык чек арачы аткан октон курман болгон жарандын өлүмүнүн чоо-жайы иликтенип жатат.

Кыргызстандын 34 жаштагы жараны Фархад Мырзакалыковго Мамай айылындагы кыргыз-өзбек чек арасында 7-апрелде ок атылган. Аксы районунун акими Масалбек Мырзамамытовдун "Азаттыкка" билдиргенине караганда, окуя Кыргызстандын аймагында болгон.

Маркум өзү Кербенге караган Курулуш айылында жашап келген. Ошол күнү Өзбекстандагы туугандарына тойго барып, кайра келаткан экен. Ага ок аткан өзбекстандык чек арачы маркумду өз аймагына сүйрөп алып кирип кетүүнү көздөп, ал аракети ишке ашкан эмес:

- Каза болгон жаран Өзбекстандын аймагына өтүп кеткенби же аракет кылганбы, белгисиз. Ошондой окуя болуп кетти. Эч ким көрбөй, атылгандан кийин көрүп калышкан. Чек арачы ок тийген жарандын сөөгүн өзү жакка алып өтүүгө аракет кылган. Биздин жараныбыз көрүп калгандан кийин алып өтө албай, таштап кеткен. Биздин жаран автоматтын үнүн укканда жетип келген окшойт. Окуя болгон жер жолго жакын да.

Чек арадагы окуя тартылган видео Интернеттеги социалдык тармактарда тарады. Анда үйдүн артындагы кичинекей арыкта ок тийген киши жатканын көрүүгө болот. Кан аралаш суу аккан арыктын оң тарабында автомат кармаган өзбек чек арачысы турганы, сол өйүзүнөн аны жектеп белгисиз аялдын кыйкырып жатканы тартылган. Окуя болгон Мамай айылы Өзбекстандын Нанай, Касан-Сай аймактары менен чектеш.

Аксылык тургун Шекербек Камчыбек уулу кандуу окуя Мамайдагы тактала элек тилкеде болгонун "Азаттыкка" билдирди:

Шекербек Камчыбек уулу.
Шекербек Камчыбек уулу.

- Ал жерде бир үй Өзбекстанга таандык болсо, бир үй Кыргызстанга таандык. Мисалы, бир үйдүн тамаркасынан өтүп, арыкты аттасаңыз эле Өзбекстандын аймагына кирип кетесиз. Эң жаман жери - тосулган эмес. Делимитация иштери бүткөнү менен демаркация аяктай элек. Төрт чакырымдай аралык толук тактала элек. Анын үстүнө бизде чек арачы жоокерлер жетишпейт. 2016-жылы Үңкүр-Тоо боюнча жаңжал чыкканда тактаганбыз. Өзбекстандын төрт чек ара тозоту турган жерде биздин бир чек ара тозоту турат. Ушундай окуялар маалында тез арада жетип келгенге биздин чек арачылардын шарты, техникалык базасы да начар. Алар башка тилкеге кезметке өтүп кеткенде ушул окуя болуптур. Мындай көрүнүш жыл сайын эле болуп келатат. 2010-жылдан тартып эле бирде мал өтөт же кишилерди кармап алып кирип кетишет. Чек аранын такталбаганы, биздин жоокерлердин жетишпегени себеп болуп, эки элдин ортосундагы ынтымакты бузбаса болду. Мисалы, Аксынын Кашка-Суу айыл өкмөтүндөгү чек ара тилкеси тосулбаса да эскертүү катары белгилер жазылган. Мамайда андай нерсе жок. Анткени, тактала элек тилкеде эч нерсе орното алышпайт экен.

Ал арада кыргызстандык жарандын өлүмү боюнча эки ача маалымат тарады. Кыргызстандын Мамлекеттик чек ара кызматы алгач маркум өзбек чек арачысы аткан октон алган жараатынан Кербен шаарындагы ооруканада көз жумганын кабарлады.

Акыйкатчы институту 9-апрелде тараткан маалыматта болсо Фархад Мырзакалыков Өзбекстандагы туугандарына барып, кайра келатканда өзбек чек арачысы аны Кыргызстандын аймагына кирип башына атып салганы, ал ошол жерде мүрт кеткени айтылат. Ушу тапта Акыйкатчы институтунун Жалал-Абаддагы өкүлчүлүгү окуянын чоо-жайын иликтеп жатат.

Аксы райондук ички иштер бөлүмү да Кылмыш-жаза кодексинин 97 ("Киши өлтүрүү") беренесине ылайык кылмыш ишин козгоду. Өзбек чек арачылары тарабынан чек арада ок аткан учур биринчи жолкусу эмес. Буга чейин Ала-Бука районунун жашоочусу бутунан жарадар болгон. Дипломат Эрик Асаналиев бардык маселени чек аранын такталбай жатканы менен байланыштырды:

Эрик Асаналиев.
Эрик Асаналиев.

- Чек арада мыйзам ченемдүү түрдө аткара турган иштер бар. Биринчиден, чек ара маселеси боюнча сүйлөшүүлөрдү аякташ керек. Ал бүткөндөн кийин аны кайтарууну чек арачыларга өткөрүп берип, бир топ мыйзамдарды кабыл алуу зарыл. Ошол жерде эл кантип жашайт, кантип мал багат, канча метрге чейин барууга болот же болбойт деген сыяктуу толтура маселе бар. Биз жөн эле отуруп сүйлөшөбүз. Эки премьер отуруп алып сүйлөшкөндөн эч нерсе чечилбейт да. Биринчи жогоруда айтылгандардын баарын бүтүрүш керек. Анан бизде чоңдор да, билгендер да, билбегендер да делимитация жана демаркация деген эки терминди айта беришет. Жада калса аны туура айтканды билишпейт. Делимитация жана демаркация деген - бул чек ара маселесин юридикалык жактан чечүү. Делимитация - карта түрүндө буга чейин болгон документтердин негизинде. Ал эми демаркация ошол келишим кол коюлгандан кийин белгилерди коюу дегенди билдирет. Ошол иштер бүткөндөн кийин кайсы жер тосулуп, кайсы жерде өтмөктөр коюлаары чечилиши керек. Азыр чек арадагы айрым жарандар "бир метр жерди бербейм" деп отурат. Элге түшүндүрүү керек. Мамлекеттик деңгээлде көз караш болушу керек да.

Окуя боюнча өзбек тарап да расмий түшүндүрмө берди. Анда Кыргызстандын жараны "чек ара тилкесин бузуп, Өзбекстандын аймагына киргени, жоокердин эскертүүсүнө, абага ок атылганына да маани бербегени, андан соң Кыргызстандын аймагына качып өткөнү" жазылган.

Кыргызстандын Тышкы иштер министрлиги Ташкентке нота жиберди. Кыргыз-өзбек премьер-министрлери 8-апрелде жагдайды телефон аркылуу талкуулады.

Окко учкан жарандын сөөгү 7-апрелде өзү жашаган айылга коюлду.

Ушул эле жылы 27-январда Ала-Бука районунун тургуну Асан Үсөнбаев өзбек чек арачыларынын огунан жарадар болгон. Үсөнбаев Өзбекстандын аймагына өтүп кеткенин четке кагып, аны коңшу өлкөнүн аскерлери Кыргызстанга кирип келип атканын айткан. Көп өтпөй Чек ара кызматы бул иш иликтенип жатканын билдирген. Ал эми Акыйкатчы институту факты боюнча кылмыш ишин козгоону прокуратурадан талап кылган. Бирок андан бери иликтөөнүн жыйынтыгы тууралуу маалымат бериле элек.

Тасмада: Асан Үсөнбаев окуя тууралуу "Азаттык" менен маектешкен.

"Мени атып, Өзбекстанга сүйрөп кетишти"
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:11 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Паспорттогу “уулу” машакаты

Паспорттогу “уулу” машакаты
please wait

No media source currently available

0:00 0:03:27 0:00

Жаңы багыт издеген түркмөн мигранттары

Ашхабад аэропортундагы тазалык кызматкерлери.

Түркмөн жарандары каатчылыктан улам керек болсо Борбор Азиядагы коңшу өлкөлөрдөн да жумуш издеп жатканын Түркмөнстандан келген соңку кабарлар ишара кылууда.

Соңку жумаларда түркмөн жарандары мурдагыдай Түркияга ээн-эркин чыга албай, эми Казакстан менен Өзбекстанга жол алып жатканы кабарлана баштады.

Өзгөчө Түркмөнстандын өзбек чек арасына жакын жайгашкан Дашогуз аймагынан коңшу өлкөлөргө чыгып кеткендердин катары калыңдаганын "Азаттыктын" түркмөн кызматы өз булактарына таянып кабарлады.

Бул жагдай өлкөдөгү экономикалык каатчылык жана түркмөн жарандары үчүн Түркияга баруу мурдагыдай оңой болбой калганы менен түшүндүрүлүүдө.

"Мен кечээ Миграция кызматынын Дашогуздагы бөлүмүндө болдум. Ал жактан Түркия менен Дубайга баргысы келген тургундардын 90 пайызы өлкөдөн чыгарылбаганын айтышты. Мындан улам алар Өзбекстан менен Казакстанга кетип жатышат. Алардын көбүнүн бул өлкөлөрдө тааныштары бар экен",-деп билдирди "Азаттыктын" түркмөн кызматына Дашогуздун атын атагысы келбеген тургуну.

Стамбулда иштеген түркмен мигранттары.
Стамбулда иштеген түркмен мигранттары.

Түркмөн жарандары башка борборазиялык мигранттардай болуп Орусияда эмес, визасыз кирүү мүмкүнчүлүгү болгону үчүн көбүнесе Түркияда иштешет. Түрк бийлигинин эки жыл мурдагы маалыматтарына ылайык, баш-аягы 30дей түркмөн жараны Түркияда расмий катталган. Бирок байкоочулардын баамында бул сан далай эсе көп болушу мүмкүн.

Соңку апталарда Түркияга барууну каалаган түркмөн жарандары кыйынчылыкка туш болушууда. Маселен 3-апрелде Ашхабад аэропортунда тартылган видео Интернетке тарап, андан Түркияга кете албай калган бир нече адамдын нааразылыгын угууга болот.

"Документ бар, иштей турган жердин дареги бар. Эмне үчүн чыгарбайт?",-дейт ал видеодо бир тургун.

Түркмөн өкмөтү айрым жарандарын эмне себептен Түркияга кое бербей жатканын түшүндүргөн жок. Бирок байкоочулар түркмөн бийлиги сыртка чыккан мигранттардын санын чектегиси келерин айтып жатышат.

Буга чейин Түркмөнстандын чыгышында жергиликтүү бийлик коопсуздук органдарынын жардамы менен соңку үч жылдан бери Түркияда жүргөн аялдарды мекенине кайтаруу боюнча кысым көрсөтүп жатканы кабарланган.

Кантсе да айрым түркмөн атуулдары Түркияга коңшу өлкөлөр аркылуу кетүүнүн жолун табышкан экен. Жакында кыйынчылык менен Стамбулга жеткен, жашыруун калгысы келген түрмөн жараны "Азаттыктын" түркмөн кызматына буларды билдирди:

"Стамбулга кайтып баралы десек, Ашхабад аэропортунан бир нече жолу чыгарбай коюшту. Алар сураган парага алыбыз жеткен жок. Башка жолдорду издей баштадык. Акыры биздин топтун бир бөлүгү Өзбекстанга, айрымдары Казакстанга өтүп, Стамбулга келишти. Чек арада 300 доллар төлөсөң коңшу өлкөгө өткөрүп коюшат. Биз Түркмөнстанга кайткыбыз келбейт. Ал жакта шарт жок".

Соңку жылдары Азербайжанга келген түркмөн жарандарынын санында өсүш байкалганы маалым болду. Февраль айында Бакудагы haqqin.az. басылмасы Азербайжандын Миграция кызматынын алдындагы коомдук кеңештин төрагасы Азер Аллахверановдун төмөнкү сөзүн келтирген эле:

"Бир нече жыл мурда түркмөнстандыктардын Азербайжанга агымы кыйла аз болсо, соңку жылдары бир нече эсе көбөйүп кетти. Бул биринчи кезекте Түркмөнстандагы экономикалык кризиске байланыштуу. Түркмөн жарандары бул жакка алып келген алтынын сатып, ага азык-түлүк же валюта сатып алып жатышат. Мындан тышкары түркмөн жарандары үчүн биздин өлкө - Европага ачылган терезе".

Көгүлтүр отко бай Түркмөнстан соңку эки жылда экономикалык каатчылыкка туш болду. Өлкөдө ун, шекер сыяктуу күнүмдүк турмушка керектүү азык-түлүктөрдүн тартыштыгы пайда болуп, күйүүчү майдын баасы кымбаттады.

Түркмөн президенти өлкөдө каатчылык өкүм сүрүп жатканын четке кагып келет.
Түркмөн президенти өлкөдө каатчылык өкүм сүрүп жатканын четке кагып келет.

Адистер өлкөдөгү мындай абалды энергетика жаатындагы ийгиликсиз келишимдерден улам өкмөттүн кирешесинин азайганы жана кулач жайган коррупция менен түшүндүрүшөт. Ошондой эле өлкө экономикасынын өзөгүн түзгөн газдын дүйнөдөгү баасынын төмөндөшү да мамлекеттик казынаны бөксөрткөнү белгиленип келет.

Былтыр жайында президент Гурбангулы Бердымухаммедов калкка дээрлик чейрек кылымдан бери берилип келген акысыз газ, электр сыяктуу жеңилдиктерди токтотууну чечкен. 1993-жылдан бери ар бир түркмөн жараны күнүнө 35 киловатт/саат электр энергияны, 50 метр куб көгүлтүр отту жана 250 литр сууну акысыз алып келген болчу.

12 жылдан бери өлкөнүн башкарып келе жаткан президент Гурбангулы Бердимухаммедовдун өкмөтү жана мамлекеттик телеканалдар өлкөдө каатчылык өкүм сүрүп жатканын четке кагып келишет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мирзиёевге жагынган аймак төбөлдөрүнүн амалы

Мирзиёевдин келишине карата Сырдарыя облусунда боёлуп жаткан үйлөрдүн бири.

Өзбекстанда аймактардагы бийлик өкүлдөрү Шавкат Мирзиёевге жагынуунун түркүн айласын кылып жатышат.

Өзбекстанда укук коргоочу Исраил Ризаев президент Шавкат Мирзиеёв келээрде үйүн сары түскө сырдоодон баш тартканы үчүн үч миллион сум айып тарткан.

Мирзиеёвдин Сырдарыя облусундагы сапары 4-апрелге дайындалган болчу. Ага даярданган жергиликтүү бийлик чоң жолдордун жээгинде жайгашкан үйлөрдүн ээлерин тамдын сыртын жана чатырларын бирдей түскө сырдоону тапшырган.

"Эзгулик" коомунун активисти Исраил Ризаев ИИМдин Мирзаабад райондук бөлүмүнүн башчысынын тапшырмасына каршы чыкканын, акырында үч миллион сум айыпка жыгылганын баяндайт.

- Алар үйүмдү "сары түскө сырдайбыз" дешти. «Бул менин жеке менчигим, анын дубалдарын сарыга боёгум келбейт» десем, алар "милдеттүүсүң" дешет. Мунун башында ИИМдин райондук бөлүмүнүн башчысы Элёр Абдуллаев турат. Мен "мындай иштер ИИМдин милдеттерине кирбейт" десем, ал «бул облустун акиминин буйругу, бул саясат» деп туруп алды.

Укук коргоочу Исраил Ризаев ички иштер органдарынын өкүлдөрү менен талашууда.
Укук коргоочу Исраил Ризаев ички иштер органдарынын өкүлдөрү менен талашууда.

Мындан соң Ризаевдин үйүнө Башкы прокуратуранын Мажбурлап аткартуу бюросунан кызматкерлер келип, "электр жарыгына акы төлөгөн эмес" деген жүйө менен 360 доллар өлчөмүндө айып жазышкан. Буга кошумча «көчөнүн көркүн бузууда» деп дарбазасын алдыртып, тамын сарыга, чатырын көккө сырдап кетишкен.

Мирзиеёв өзү Сырдарыя облусуна барбай калган. Президенттин иш сапарынын алдында аймактардагы бийлик өкүлдөрү калкты мажбурлап, Мирзиеёвге жагыныш үчүн ар кандай иш-чараларды өткөрүп жатканы бир топтон бери эле айтылып келет.

30-мартта Шавкат Мирзиеёв Зарбдор районуна барып, «Зарбдор текстил» ишканасынын абалы менен таанышкан. Жергиликтүү жашоочулар «Азаттыктын» өзбек кызматына райондук бийлик президенттин көзүнө «спектакль» уюштурганын айтып беришкен.

- Жергиликтүү бийлик биздин урматтуу президентти дагы алдады. Ал бул жерде көргөндүн баары жалган. Ошол күнү текстил ишканасында иштеген кыздар тигүүчүлөр эмес. Алар коллеждин студенттери. Президент болсо "аймактагы жаштар жумуш менен камсыз болуп жатат" деп ишенип кетти, - деген эле кайрылгандардын бирөө.

"Азаттыктын" өзбек кызматынын маалымат булактары Мирзиёевдин Жизак облусуна келишине карата текстил ишканасынын тигүүчүлөрүнүн ролун жергиликтүү коллеждин студент кыздары аткарганын билдиришкен.
"Азаттыктын" өзбек кызматынын маалымат булактары Мирзиёевдин Жизак облусуна келишине карата текстил ишканасынын тигүүчүлөрүнүн ролун жергиликтүү коллеждин студент кыздары аткарганын билдиришкен.

Алар ошондой эле райондук администрация айыл чарба жана экономика коллеждеринин студент кыздары эки жума бою президент менен жолугушууга атайын даярдалганын, баарына жаңы форма таркатылып, президент кайрылып калса эмне сүйлөштү да үйрөтүлгөнүн айтышкан. Иш жүзүндө текстил ишканасы эксплуатацияга берилген эмес, жергиликтүү калк жумуш менен камсыз болгон эмес.

Январдын башында болсо Кашкадарыя облусунда Мирзиёевдин кортежи өтө турган жолдун жээгине жасалма күнөсканалар шашылыш тургузулганы видеого тартылып калган. Буга кошумча облустун Камашин жана Касан райондорунда көчө тазалап, бактарды актоого мектеп мугалимдери жөнөтүлсө, Шахрисаб районунда мындай иштерге борбордук оорукананын медайымдары жана санитарлары чыгарылган.

16-мартта Каттакурган районунун жетекчилиги Мирзиёевге көрсөтүш үчүн дыйкандарды жол боюна күнөскана курууга мажбурлап жатканы кабарланган. Президент кеткенден кийин күнөсканалар кароосуз калганы айтылган.

Өзбекстанда мамлекеттик кызматкерлердин президентке жагынуу аракеттери коомчулукта талкуу жаратканы менен Шавкат Мирзиёев бул тууралуу кеп козгой элек. Бирок анын басма сөз катчысы Комил Алламжонов "Фейсбуктан" видео аркылуу кайрылып, "президенттин көзүнө жасалып жаткан иштер" жөнүндө Мирзиёев кабардар экенин билдирди. Анткен менен өзү айрым маалыматтар апыртылган деген ойдо.

Комил Алламжонов.
Комил Алламжонов.

- Менин оюмча мындай маалыматтар аша чапкандык. Президент барган күнөсканалардын баары чын. Аларды бир-эки күндө тургузууга болбойт. Эгерде бул күнөсканалар президент кеткенден кийин алынып салынса, жарандар бизге кайрылсын. Тийиштүү жетекчилерге чара көрүлөт. Ал эми күнөсканалар президенттин сапарынын алдында курулган болсо, анда андагы мөмө-жемиштердин бышып жетилишин күтөлү.

Кыргызстандык саясий серепчи Сейтек Качкынбай кыргыз-өзбек мамилесиндеги жылыштарды, Мирзиёевдин Өзбекстанда жасап жаткан алгылыктуу иштерин белгилейт. Ошол эле маалда Мирзиёевдин иштери мамлекеттик кызматкерлердин жагынуу аракеттери жана ашыкча мактоо-жактоо менен коштолуп жатканын айтат.

Сейтек Качкынбай.
Сейтек Качкынбай.

- Өзбек президентинин иштери социалдык тармактарда расмий баракчалары аркылуу кеңири чагылдырылууда. Ал өзүн либерал башчы катары көрсөтүп келет. «Пиар» да болуп кетип жатат. Сын көз караш менен карабаган адамдар, мисалы, «Айтматовдун көчөсү ачылыптыр, Манас айылын оңдоптур» деп эрип кетип жатышат. Мунун экинчи жагы бар. Мындай маалда бийлик өкүлдөрүнүн жетекчиликке жагыш үчүн аша чаап, жасалма кылган иштери да көрүнүп калып жатат. Анан илгертеден калган салт-санааны бир жарым жылда өзгөртүүгө болбойт да. Бирок Өзбекстанда болуп жаткан жакшы, прогрессивдүү нерселерди белгилебей коюуга болбойт.

Мындан үч жыл мурун Шавкат Мирзиёевдин Фергана облусундагы Куштепин районундагы сапары жөнүндө кабарланганда жергиликтүү бийлик элди жыйылган пахтаны кайрадан талаадагы өзөгүнө тагууга мажбурлаган окуя болгон. Анда Мирзиёев премьер-министр болуп турган. Бирок жергиликтүү бийликтин мындай жагынуу аракети көрүнбөй калган, Мирзиёев анда бул районго барган эмес.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Гүлнара Каримованын тагдыры дале бүдөмүк

Гүлнара Каримова. 2010-жыл, 10-сентябрь.

Өзбекстандын маркум президенти Ислам Каримовдун кызы Гүлнара азыр кайда? Тирүүбү? Же көзү өтүп кеткен деген айыңдарда жан барбы? Абакта болсо укук коргоочулар абалын билишеби?

Борбор азиялык башка лидерлердин уул-кыздары сыяктуу эле эрке, ыры менен да, чыры менен да белгилүү Гүлнаранын тагдыры кайрадан журналисттерди кызыктырууда.

"Эрке кыздан" дайын жок

Бир кезде Гүлнаранын ырлары теледен, өзү болсо көңүл борборунан түшчү эмес. Ал өзүн ийгиликтүү маданий ишмер, берешен меценат, ишкер катары таанытып келген. Дипломатия тармагында да бир топ жыл иштеген. Атасынын мураскору болуп саналчу. Азыр мунун баары жок. Гүлнара Каримованын өзү да 2014-жылдан бери ың-жыңсыз. Үй камагына алынганы, кылык-жоруктарынан улам атасынын каарына калганы расмий эмес чөйрөдө айтылып келген.

Өзбекстандын азыркы президенти Шавкат Мирзиёев Ислам Каримовдун мүрзөсүнө гүл коюуда.
Өзбекстандын азыркы президенти Шавкат Мирзиёев Ислам Каримовдун мүрзөсүнө гүл коюуда.

2016-жылдын сентябрында Ислам Каримов дүйнөдөн өттү. Бирок ага топурак салгандардын арасынан Гүлнара көрүнгөн жок.

Андан бери ага чет өлкөлүк телекоммуникация компанияларына байланыштуу коррупциялык жаңжал, жүздөгөн миллион долларлык каржылык шылуундук, паракорчулук үчүн Европада, АКШда кылмыш иштери козголгон.

2017-жылы июлда гана ал камакта экени, мекенинде да бир топ берене боюнча айыпталып жатканы расмий билинген. "Фергана" сайтынын башкы редактору Даниил Кислов өзбек Башкы прокуратурасы маалыматка сараң экенин ырастайт:

- Жаңы да, эски да бийлик тушунда Башкы прокуратуранын пресс-релиз, расмий маалыматын гана ала алдык. Акыркы беш жылда болгону эки ирет маалымат берилди. Биринде Гүлнара Каримова кылмыш иши боюнча тергелип жатканы кабарланган. Болжолу бир жыл мурда чыккан. Экинчисинде болсо 2ал камакта жана экинчи кылмыш иши боюнча айыпталуучу катары сурак берип жатат" деп айтылат. Башка эч кошумча маалымат жок.

Абакта ажал тапканбы?

Жакында Ташкентке барган америкалык "New York Times" гезитинин кабарчысы Род Нордлэнд да ушул суроо кызыктырган. Дайнын сураган катына Башкы прокуратурадан жооп болбогон соң Самарканддагы Ислам Каримовдун мүрзөсүнө зыяратка келген карапайым өзбекстандыктардан сурап көрдү. Айрымдары бул темада сүйлөшүүдөн качса, башкалары азыр анын тагдырына кызыкпай турганын айтышкан. Ошол эле маалда "Каримова көз жумган" деген айыңга ишенип жүргөндөр да бар экен. Мындай кептер мурда да тарап, уулу Ислам аны жокко чыгарган болчу.

Журналист Даниил Кислов да жакында Ташкентте болуп келди. Бирок ал Гүлнара Каримова тирүү жана абакта деп болжойт:

- Өзбекстанга келген европалык адвокаттары да аны менен көрүшө алышпаганы бизге белгилүү. Бирок бул - "ал тирүү эмес" дегенге негиз бербейт. Бийлик аны обочо кармап турган болушу мүмкүн. Анткени Гүлнара Каримова көптү билет. Эгер адвокаттары, журналисттер менен сүйлөшүүгө мүмкүнчүлүк берилсе, ал азыркы бийликке да зыян алып келе турган көп кызыктарды ачышы ыктымал.

Гүлнаранын уулу Ислам Каримов.
Гүлнаранын уулу Ислам Каримов.

Гүлнара Каримованын уулу, таятасынын адашы Ислам Каримов Лондондо жашайт. Ал апасы адам чыдагыс шартта кармалып, укуктары бузулуп жатканын айтып келген. Би-Би-Сидеги акыркы маегинде өткөн жылдын аягында ал “апама байланыштуу чоң окуя болду. Ал абдан купуя сакталууда" деген эле. Бирок ал кандай окуя экенин тактаган эмес.

"Укук коргоочулар Гүлнаранын тагдырына кызыкпайт"

Ушундан улам “Маркум президенттин кызынын тагдыры эмне болду, расмий органдардан сурап көрдүңүздөрбү?” деп өзбекстандык укук коргоочуларга кайрылдым.

- Күч түзүмдөрүнө "Гүлнара Каримованын тагдыры эмне болду?" деп кат жазган жокмун. Анткени биздин ичибизде кесиптештерибиздин айрымдары анын тагдырына кызыкмакчы болгон. Мисалы, анжияндык укук коргоочу Саиджахон Зайнабидинов Гүлнаранын укуктарын коргоо тууралуу демилге көтөргөндө коомчулук, журналисттер тарабынан басымдар болду. Ушундан улам кесиптештеримдин демилгелери сынды, - дейт “Эзгулик” укук коргоо уюмунун өкүлү Абдурахман Ташанов.

Ислам Каримов жубайы, кызы Лола жана анын үй-бүлөсү менен.
Ислам Каримов жубайы, кызы Лола жана анын үй-бүлөсү менен.

Өзбекстанды чейрек кылымдан ашуун башкарган Ислам Каримовдун үй-бүлөсүндө ынтымак жогун үй-бүлө мүчөлөрү өздөрү ачыкка чыгарышкан.

Кенже Ислам апасы Гүлнаранын эркиндикте болушун таенеси Татьяна Каримова, жалгыз таежеси Лола Каримова каалабай турганын айтат. Ал үй-бүлө башчысы өлгөндөн кийинки жарашуу аракеттеринен майнап чыкпаганын баса белгилеген.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Фейсбукта жеке маалыматтар корголбой калды

Фейсбукта жеке маалыматтар корголбой калды
please wait

No media source currently available

0:00 0:14:30 0:00

Аблязовдун айынан "Телеграм" жабылабы?

Telegram

Казак бийлиги Европада баш калкалап жүргөн оппозиционер Мухтар Аблязовго каршы чабуулун күчөттү. 3-апрелде ага «киши өлтүрүүнү уюштуруу» боюнча кылмыш иши ачылды. Удаа эле Аблязовдун айынан бийлик "Телеграм" мессенжери жабылышы ыктымал деп эскертүүдө.

Казакстандын Маалымат жана коммуникация министрлиги "Телеграм" мессенжерине талап койду.

Анда мессенжерден Мухтар Аблязовдун "Казакстандын демократиялык тандоосу" кыймылынын маалыматтарын тараткан баракчалар өчүрүлүшү керек деп айтылган. Болбосо мессенжер өзү Казакстанда блокко алынышы мүмкүн.

Маалымат министри Даурен Абаев РИА-Новости агенттигине мындай деди:

- Учурда билдирүүнү Telegram мессенжеринин администрациясы карап жатат. Эгер сот чечими аткарылбаса, Казакстандын мыйзамдарына ылайык министрлик мессенжердин республика аймагында таралышын чектөөдөн тарта толук жабууга чейинки чара көрүшү мүмкүн.

"Казакстандын демократиялык тандоосу" кыймылын сот 14-мартта "экстремисттик" деп тааныган. Ушундан кийин кыймылдын ишин медиада, социалдык сайттарда чагылдырууга тыюу салынган. Кимде ким Аблязовдун кыймылын колдоп же үгүттөсө – айткан дегендери соттук экспертизага салынып, экстремизм беренеси боюнча жазага тартылышы ыктымал.

Мухтар Аблязов
Мухтар Аблязов

Укук коргоочу Галым Агелеуов мындай цензура, сөз эркиндигин чектөө Назарбаевдин башка да сынчыларына колдонулганын белгиледи:

- Ошол чаттын айынан "Телеграмдын" баарын жабабыз дегени албетте туура эмес. Бул Алиевге байланыштуу ишти эске салат. Эсиңерде болсо, анын бир эле блогунун айынан бүтүндөй Life Journal жабылган. Бул ачыктан ачык цензура, чоң жаза. Мындай кылбаш керек.

Акыркы эсеп боюнча дүйнөдө Телеграммды айына 200 млн. киши колдонот. Казакстанда "Инстаграм", "Фейсбук" сыяктуу алдыңкы катарда болбосо да атагы артып келатат.

"Телеграммда" башка социалдык сайттар сыяктуу эле айрымдар каражат табат, же жөн гана бири-бири менен байланышат, ой-пикирлерин жазып, өнөрүн көрсөтөт.

21-кылымда бир эле кыймылдын баракчасынын айынан эбегейсиз дүйнөлүк байланыш түйүнүн кантип бууп коет деп казакстандык интернет колдонуучулары айран таң:

- "Телеграммды" колдоном. Анткени ал жакка сүрөт жайгаштырсаң сапаты мыкты бойдон сакталат. Мен фотографмын. Тиркеме мыкты. Аны болбогон нерсенин айынан жаап коюу такыр туура эмес...

..."Демократиялык тандоо кыймылын" эле жаап койбойбу. Мени дагы кошушкан: топпу же паблик беле, унуттум. Ал жактан араң чыгып кеттим. Айла канча, "Телеграмды" өчүрөбүз десе өчүрөт да. Албетте өкүнүчтүү.

Аблязовго каршы жаңы кылмыш иши

3-апрелде казак Башкы прокуратурасы Аблязовго жаңы кылмыш ишин козгоду. Ага 2004-жылы "ТуранАлем" банкынын башкы менеджери Ержан Татишевди "өлтүрүүнү уюштурган" деген айып тагылууда.

Аблязов буга чейин социалдык сайттарга Татишевдин өлүмүнө эч кандай тиешеси жок экенин жазган. Ал ошондой эле өткөн айда Татишевди өлтүрүүгө «буйрук берген» деп айтыпталып, 10 жылга кесилген ишкер, «Казстройстекло» заводунун ээси Муратхан Токмадини тааныбай турганын билдирген.

Казакстандык ири бизнесмен жана банкир, мурдагы энергетика министри Мухтар Аблязов 2009-жылдан бери Европада бозгунда жүрөт.

Ал өткөн жылы сыртынан 20 жылга кесилген. БТА банкын жетектеп турганда "банк ичинде кылмыштуу топ түзгөн, кызматын кыянат пайдаланган, ири өлчөмдө акча уурдаган жана банктын каражатын мыйзамсыз колдонгон" деген айыптар тагылган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

АКШ-Кытай: биржаны элеңдеткен тиреш

Шанхайдагы супермаркет. 3-апрель, 2018-жыл.

Кытай АКШнын 50 миллиард доллардык товарына кошумча бажы тарифтерин киргизерин жарыялады.

Мунун алдында АКШда Вашингтон жаңы бажы тарифтерин кое турган кытайлык 1300дөй товардын тизмеси белгилүү болгон.

Дүйнөнүн кубаттуу мамлекеттеринин ортосундагы соода тирештин арты алдыда глобалдык экономикалык өсүшкө зыянын тийгизүүчү соода согушка алып барбайбы деген кооптонуулар жок эмес.

АКШ администрациясынын кытайлык товарлардын импортун чектөөнү көздөгөн чараларына расмий Бээжин буга чейин айтып келгениндей эле ыкчам жооп кайтарган.

Каржы министрлиги шаршемби күнү жарыялагандай, алар эми 25% кошумча бажы тарифин киргизе турган америкалык товарлардын жүздөн ашуун түрү аныкталды.

Арасында, автоунаалар, учактардын кээ бир тиби, химиялык жана айыл чарба продукциялары, алкоголдук ичимдик, тамеки бар.

Кытайдын Соода министрлигинин эсебинде, алар тарифти көтөрө турган америкалык товарлардын былтыркы импортунун акчалай көлөмү 50 миллиард долларды түзгөн.

Мамлекеттик “Синьхуа” агенттигинин жазганына караганда, Кытайдын жаңы тарифтер боюнча чечиминин күчкө кирүүчү мөөнөтү АКШнын мына ушундай эле чечими иштей баштаган учурга көз каранды.

Кытай АКШда өндүрүлгөн соя буурчагын да бажы тарифи көтөрүлө турган товарлардын катарына кошту.
Кытай АКШда өндүрүлгөн соя буурчагын да бажы тарифи көтөрүлө турган товарлардын катарына кошту.

Мунун алдында Кытайдын Тышкы иштер министрлиги Бээжин АКШнын кытайлык импортту чектөөсүнө теңме-тең чара көрүүгө даяр экенин эскерткен:

- Мен баса көрсөтүп кетейин, АКШда тарифтер боюнча тизменин жарыялануусу бир жактуу протекционисттик кадам. Кытай тарап муну чечкиндүү түрдө айыптап, ага каршы чыгат. АКШ жасаган нерсе, АКШ менен Кытай ортосунда акыркы кырк жылдагы соодада эч ким утпаган, эки жак үчүн пайдалуу кызмматташтыктын маңызын толугу менен билбегендик. Бул АКШ менен Кытайдын улуттук кызыкчылыктары, глобалдык экономиканын кызыкчылыктары үчүн жагымсыз. АКШ Дүйнөлүк соода уюмунун духун жана негизги принциптерин одоно бузду ,- деди Кытайдын тышкы иштер министрлигинин расмий өкүлү Лю Кан ССТV телеканалы менен маегинде.

АКШда ал 25% жаңы бажы тарифтерин киргизе турган 1300дөй товардын тизмеси шейшеби күнү жарыяланган.

Алардын арасында технология, аэрокосмос, транспорт, коммуникация жана медицина продукциялары бар.

Мурдараак Вашингтон бажы тарифин кое турган кытайлык товарлардын жылдык импорту да 50-60 миллиард долларга барабар экени айтылган.

Президенттер Дональд Трамп жана Си Цзиньпин Бээжиндеги бизнес форумда. 9-ноябрь, 2017-жыл.
Президенттер Дональд Трамп жана Си Цзиньпин Бээжиндеги бизнес форумда. 9-ноябрь, 2017-жыл.

Президент Дональд Трамп мындан эки апта мурда ошол тизмени аныктоого көрсөтмө берген жардыкка кол койгондо мунун жүйөсүн соодагы “эбегейсиз” таңсыктык жана интеллектуалдык менчик уурдалып жатканы менен түшүндүргөн:

- Мен президент Сини абдан урматтайм. Мамилебиз абдан жакшы. Бирок бизде соода балансынын 504 миллиард доллардык таңсыктыгы бар. Анын көлөмү кандай эсептелерине көз каранды болот. Айрымдар "чынында соода таңсыктыгы 375 миллиард доллар" дешет. Бирок кай жагынан карабаңыз, бул бир өлкө үчүн дүйнөнүн тарыхындагы эң чоң таңсыктык. Бул көзөмөлдөн чыгып баратат. Бизде интеллектуалдык менчик эбегейсиз, жүздөгөн миллиард долларга уурдалган кырдаал уланууда. Бул жыл сайын болуп жатат, - деген эле президент Дональд Трамп 22-марттагы сөзүндө.

Ал айткан сандар - соода таңсыктыгынын бир жылдагы көлөмү. АКШ үчүн Кытай эң ири, ал эми Кытай үчүн АКШ Евробиримдиктен кийинки экинчи ири соода өнөктөшү.

2017-жылы эки өлкөнүн бир жылдык соодасынын көлөмү, америкалык статистикага караганда, 636 миллиард долларга жакындаган.

Америкалык расмийлер Кытайга каршы соода чектөөлөрүнө даярданып жатып эки өлкө ортосундагы 1974-жылкы соода келишимдин 304-беренесин колдонуп жатканын белгилешкен.

Шанхайдагы эркин экономикалык зона. 2016-жылкы сүрөт.
Шанхайдагы эркин экономикалык зона. 2016-жылкы сүрөт.

Дүйнөнүн биринчи жана экинчи экономикаларынын соңку жарыяларынан улам Азия менен Европада биржалык көрсөткүчтөр менен акциялар 4-апрель күнү да кайрадан ылдыйлады.

Буга соода тирештин арты "соода согушуна" айланып, андан глобалдык экономикалык өсүшкө зыяны тийбейби деген кооптонуулар түрткү берүүдө.

Былтыр дүйнөлүк экономика 3,7% жогорулса, көлөмү 18 триллион доллардык АКШ экономикасы 2,3%, 11 триллиондук Кытай экономикасы 6,8% өскөн.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Баткен: Чек арада эки кыргызстандык жарадар болду

Баткен: Чек арада эки кыргызстандык жарадар болду
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:20 0:00

Баткен: чек арада чыккан чыр басылды

Үч-Дөбө, Баткен.

Кыргызстандын Мамлекеттик чек ара кызматы кыргыз-тажик чек арасындагы 3-апрелде болгон чатак тууралуу маалымат берип, чыр басылганын, абал турукташып калганын кабарлады.

Кыргызстандын Мамлекеттик чек ара кызматынын өкүлү Салкын Абдыкариеванын “Азаттыкка” билдиргенине караганда, эки тарап чыр-чатак жөнгө салынмайынча чогуу иш алып барышат.

Баткенде 3-апрелде чатак чыккан кыргыз-тажик ара аймагында жергиликтүү бийлик түшүндүрүү иштерин бүгүн да улантат. Абал туруктуу экенин өкмөттүн обустагы өкүлчүлүгү билдирди.

Бүгүн Баткен районунун акими менен Тажикстандын Исфара районунун акими жолугушат. Чатактан келтирилген чыгымды атайын түзүлгөн комиссия эсептеп жатат.

Жергиликтүү бийликтин маалыматына караганда, 3-апрелдеги окуяда кыргыз тараптан 17 кишиге таш тийген, анын үчөө ооруканага кайрылып, экөө жаткырылган. Жаңжалда автоунаа жана үйлөргө да зыян келтирилгени айтылды. Бирок алардын саны тууралуу так маалымат бериле элек.

Буга чейин жергиликтүү ​бийлик окуяда жараат алган бир кыргызстандык жаран ооруканада экенин билдирген. Мындан тышкары тажик тараптан бир чек арачы жабыркаганы тууралуу айтылган.

Мекеменин маалымат кызматы тараткан билдирүүдө, чатактын тутанышына Баткен районунун Үч-Дөбө айылындагы чек ара тилкесине тургузула турган дубал себеп болгону айтылат.

Чек ара кызматы үчдөбөлүк тургун курууга аракет кылган дубал мамлекеттик чек аранын такталбаган участкасында болгонун жана ал жерде кандайдыр бир курулуш жасоого тыюу салынганын маалымдады.

Анын тыюуну эске албай жасаган аракети Тажикстандын Исфара районуна караштуу Кожалы айылынын тургундарынын нааразылыгын жараткан.

Натыйжада эки тараптан элүүдөй киши чогулуп, кыйкырышып, аягы таш ыргытууга чейин жеткен.

Чатак окуя болгондон жарым сааттан кийин жөнгө салынган. Кыргызстандын Баткен районунун жана Тажикстандын Исфара райондорунун акимдери жергиликтүү тургундар менен жолуккан.

Маалыматка караганда, кыргыз тараптан бир үйдүн чатырына анча чоң эмес зыян келтирилген.

Ал эми Тажикстандын чек ара кызматы бир чек арачыга таш тийип, жараат алганын кабарлады.

Кыргызстандын чек ара кызматы мындан сырткары Баткендеги бардык чек ара бөлүктөрү күчөтүлгөн тартипте иштеп жатат.

Мындан мурдараак Баткен районунун Ак-Сай айыл аймагындагы Үч-Дөбө кыштагынын тургундары, Тажикстан менен чектеш аймакта кыргыз-тажик жарандарынын ортосунда жер талаштан улам чатак чыкканын кабарлашкан.

"Фейсбуктун" колдонуучусу Каныбек Алиев аз убакыт мурдараак социалдык тармактарга "окуя болгон Үч-Дөбө айылында тартылды" делген видеону жайгаштырган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG