Линктер

ишемби, 20-июль, 2019 Бишкек убактысы 07:51

Борбор Азия

Гүлнара Каримованын тагдыры дале бүдөмүк

Гүлнара Каримова. 2010-жыл, 10-сентябрь.

Өзбекстандын маркум президенти Ислам Каримовдун кызы Гүлнара азыр кайда? Тирүүбү? Же көзү өтүп кеткен деген айыңдарда жан барбы? Абакта болсо укук коргоочулар абалын билишеби?

Борбор азиялык башка лидерлердин уул-кыздары сыяктуу эле эрке, ыры менен да, чыры менен да белгилүү Гүлнаранын тагдыры кайрадан журналисттерди кызыктырууда.

"Эрке кыздан" дайын жок

Бир кезде Гүлнаранын ырлары теледен, өзү болсо көңүл борборунан түшчү эмес. Ал өзүн ийгиликтүү маданий ишмер, берешен меценат, ишкер катары таанытып келген. Дипломатия тармагында да бир топ жыл иштеген. Атасынын мураскору болуп саналчу. Азыр мунун баары жок. Гүлнара Каримованын өзү да 2014-жылдан бери ың-жыңсыз. Үй камагына алынганы, кылык-жоруктарынан улам атасынын каарына калганы расмий эмес чөйрөдө айтылып келген.

Өзбекстандын азыркы президенти Шавкат Мирзиёев Ислам Каримовдун мүрзөсүнө гүл коюуда.
Өзбекстандын азыркы президенти Шавкат Мирзиёев Ислам Каримовдун мүрзөсүнө гүл коюуда.

2016-жылдын сентябрында Ислам Каримов дүйнөдөн өттү. Бирок ага топурак салгандардын арасынан Гүлнара көрүнгөн жок.

Андан бери ага чет өлкөлүк телекоммуникация компанияларына байланыштуу коррупциялык жаңжал, жүздөгөн миллион долларлык каржылык шылуундук, паракорчулук үчүн Европада, АКШда кылмыш иштери козголгон.

2017-жылы июлда гана ал камакта экени, мекенинде да бир топ берене боюнча айыпталып жатканы расмий билинген. "Фергана" сайтынын башкы редактору Даниил Кислов өзбек Башкы прокуратурасы маалыматка сараң экенин ырастайт:

- Жаңы да, эски да бийлик тушунда Башкы прокуратуранын пресс-релиз, расмий маалыматын гана ала алдык. Акыркы беш жылда болгону эки ирет маалымат берилди. Биринде Гүлнара Каримова кылмыш иши боюнча тергелип жатканы кабарланган. Болжолу бир жыл мурда чыккан. Экинчисинде болсо 2ал камакта жана экинчи кылмыш иши боюнча айыпталуучу катары сурак берип жатат" деп айтылат. Башка эч кошумча маалымат жок.

Абакта ажал тапканбы?

Жакында Ташкентке барган америкалык "New York Times" гезитинин кабарчысы Род Нордлэнд да ушул суроо кызыктырган. Дайнын сураган катына Башкы прокуратурадан жооп болбогон соң Самарканддагы Ислам Каримовдун мүрзөсүнө зыяратка келген карапайым өзбекстандыктардан сурап көрдү. Айрымдары бул темада сүйлөшүүдөн качса, башкалары азыр анын тагдырына кызыкпай турганын айтышкан. Ошол эле маалда "Каримова көз жумган" деген айыңга ишенип жүргөндөр да бар экен. Мындай кептер мурда да тарап, уулу Ислам аны жокко чыгарган болчу.

Журналист Даниил Кислов да жакында Ташкентте болуп келди. Бирок ал Гүлнара Каримова тирүү жана абакта деп болжойт:

- Өзбекстанга келген европалык адвокаттары да аны менен көрүшө алышпаганы бизге белгилүү. Бирок бул - "ал тирүү эмес" дегенге негиз бербейт. Бийлик аны обочо кармап турган болушу мүмкүн. Анткени Гүлнара Каримова көптү билет. Эгер адвокаттары, журналисттер менен сүйлөшүүгө мүмкүнчүлүк берилсе, ал азыркы бийликке да зыян алып келе турган көп кызыктарды ачышы ыктымал.

Гүлнаранын уулу Ислам Каримов.
Гүлнаранын уулу Ислам Каримов.

Гүлнара Каримованын уулу, таятасынын адашы Ислам Каримов Лондондо жашайт. Ал апасы адам чыдагыс шартта кармалып, укуктары бузулуп жатканын айтып келген. Би-Би-Сидеги акыркы маегинде өткөн жылдын аягында ал “апама байланыштуу чоң окуя болду. Ал абдан купуя сакталууда" деген эле. Бирок ал кандай окуя экенин тактаган эмес.

"Укук коргоочулар Гүлнаранын тагдырына кызыкпайт"

Ушундан улам “Маркум президенттин кызынын тагдыры эмне болду, расмий органдардан сурап көрдүңүздөрбү?” деп өзбекстандык укук коргоочуларга кайрылдым.

- Күч түзүмдөрүнө "Гүлнара Каримованын тагдыры эмне болду?" деп кат жазган жокмун. Анткени биздин ичибизде кесиптештерибиздин айрымдары анын тагдырына кызыкмакчы болгон. Мисалы, анжияндык укук коргоочу Саиджахон Зайнабидинов Гүлнаранын укуктарын коргоо тууралуу демилге көтөргөндө коомчулук, журналисттер тарабынан басымдар болду. Ушундан улам кесиптештеримдин демилгелери сынды, - дейт “Эзгулик” укук коргоо уюмунун өкүлү Абдурахман Ташанов.

Ислам Каримов жубайы, кызы Лола жана анын үй-бүлөсү менен.
Ислам Каримов жубайы, кызы Лола жана анын үй-бүлөсү менен.

Өзбекстанды чейрек кылымдан ашуун башкарган Ислам Каримовдун үй-бүлөсүндө ынтымак жогун үй-бүлө мүчөлөрү өздөрү ачыкка чыгарышкан.

Кенже Ислам апасы Гүлнаранын эркиндикте болушун таенеси Татьяна Каримова, жалгыз таежеси Лола Каримова каалабай турганын айтат. Ал үй-бүлө башчысы өлгөндөн кийинки жарашуу аракеттеринен майнап чыкпаганын баса белгилеген.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Фейсбукта жеке маалыматтар корголбой калды

Фейсбукта жеке маалыматтар корголбой калды
please wait

No media source currently available

0:00 0:14:30 0:00

Аблязовдун айынан "Телеграм" жабылабы?

Telegram

Казак бийлиги Европада баш калкалап жүргөн оппозиционер Мухтар Аблязовго каршы чабуулун күчөттү. 3-апрелде ага «киши өлтүрүүнү уюштуруу» боюнча кылмыш иши ачылды. Удаа эле Аблязовдун айынан бийлик "Телеграм" мессенжери жабылышы ыктымал деп эскертүүдө.

Казакстандын Маалымат жана коммуникация министрлиги "Телеграм" мессенжерине талап койду.

Анда мессенжерден Мухтар Аблязовдун "Казакстандын демократиялык тандоосу" кыймылынын маалыматтарын тараткан баракчалар өчүрүлүшү керек деп айтылган. Болбосо мессенжер өзү Казакстанда блокко алынышы мүмкүн.

Маалымат министри Даурен Абаев РИА-Новости агенттигине мындай деди:

- Учурда билдирүүнү Telegram мессенжеринин администрациясы карап жатат. Эгер сот чечими аткарылбаса, Казакстандын мыйзамдарына ылайык министрлик мессенжердин республика аймагында таралышын чектөөдөн тарта толук жабууга чейинки чара көрүшү мүмкүн.

"Казакстандын демократиялык тандоосу" кыймылын сот 14-мартта "экстремисттик" деп тааныган. Ушундан кийин кыймылдын ишин медиада, социалдык сайттарда чагылдырууга тыюу салынган. Кимде ким Аблязовдун кыймылын колдоп же үгүттөсө – айткан дегендери соттук экспертизага салынып, экстремизм беренеси боюнча жазага тартылышы ыктымал.

Мухтар Аблязов
Мухтар Аблязов

Укук коргоочу Галым Агелеуов мындай цензура, сөз эркиндигин чектөө Назарбаевдин башка да сынчыларына колдонулганын белгиледи:

- Ошол чаттын айынан "Телеграмдын" баарын жабабыз дегени албетте туура эмес. Бул Алиевге байланыштуу ишти эске салат. Эсиңерде болсо, анын бир эле блогунун айынан бүтүндөй Life Journal жабылган. Бул ачыктан ачык цензура, чоң жаза. Мындай кылбаш керек.

Акыркы эсеп боюнча дүйнөдө Телеграммды айына 200 млн. киши колдонот. Казакстанда "Инстаграм", "Фейсбук" сыяктуу алдыңкы катарда болбосо да атагы артып келатат.

"Телеграммда" башка социалдык сайттар сыяктуу эле айрымдар каражат табат, же жөн гана бири-бири менен байланышат, ой-пикирлерин жазып, өнөрүн көрсөтөт.

21-кылымда бир эле кыймылдын баракчасынын айынан эбегейсиз дүйнөлүк байланыш түйүнүн кантип бууп коет деп казакстандык интернет колдонуучулары айран таң:

- "Телеграммды" колдоном. Анткени ал жакка сүрөт жайгаштырсаң сапаты мыкты бойдон сакталат. Мен фотографмын. Тиркеме мыкты. Аны болбогон нерсенин айынан жаап коюу такыр туура эмес...

..."Демократиялык тандоо кыймылын" эле жаап койбойбу. Мени дагы кошушкан: топпу же паблик беле, унуттум. Ал жактан араң чыгып кеттим. Айла канча, "Телеграмды" өчүрөбүз десе өчүрөт да. Албетте өкүнүчтүү.

Аблязовго каршы жаңы кылмыш иши

3-апрелде казак Башкы прокуратурасы Аблязовго жаңы кылмыш ишин козгоду. Ага 2004-жылы "ТуранАлем" банкынын башкы менеджери Ержан Татишевди "өлтүрүүнү уюштурган" деген айып тагылууда.

Аблязов буга чейин социалдык сайттарга Татишевдин өлүмүнө эч кандай тиешеси жок экенин жазган. Ал ошондой эле өткөн айда Татишевди өлтүрүүгө «буйрук берген» деп айтыпталып, 10 жылга кесилген ишкер, «Казстройстекло» заводунун ээси Муратхан Токмадини тааныбай турганын билдирген.

Казакстандык ири бизнесмен жана банкир, мурдагы энергетика министри Мухтар Аблязов 2009-жылдан бери Европада бозгунда жүрөт.

Ал өткөн жылы сыртынан 20 жылга кесилген. БТА банкын жетектеп турганда "банк ичинде кылмыштуу топ түзгөн, кызматын кыянат пайдаланган, ири өлчөмдө акча уурдаган жана банктын каражатын мыйзамсыз колдонгон" деген айыптар тагылган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

АКШ-Кытай: биржаны элеңдеткен тиреш

Шанхайдагы супермаркет. 3-апрель, 2018-жыл.

Кытай АКШнын 50 миллиард доллардык товарына кошумча бажы тарифтерин киргизерин жарыялады.

Мунун алдында АКШда Вашингтон жаңы бажы тарифтерин кое турган кытайлык 1300дөй товардын тизмеси белгилүү болгон.

Дүйнөнүн кубаттуу мамлекеттеринин ортосундагы соода тирештин арты алдыда глобалдык экономикалык өсүшкө зыянын тийгизүүчү соода согушка алып барбайбы деген кооптонуулар жок эмес.

АКШ администрациясынын кытайлык товарлардын импортун чектөөнү көздөгөн чараларына расмий Бээжин буга чейин айтып келгениндей эле ыкчам жооп кайтарган.

Каржы министрлиги шаршемби күнү жарыялагандай, алар эми 25% кошумча бажы тарифин киргизе турган америкалык товарлардын жүздөн ашуун түрү аныкталды.

Арасында, автоунаалар, учактардын кээ бир тиби, химиялык жана айыл чарба продукциялары, алкоголдук ичимдик, тамеки бар.

Кытайдын Соода министрлигинин эсебинде, алар тарифти көтөрө турган америкалык товарлардын былтыркы импортунун акчалай көлөмү 50 миллиард долларды түзгөн.

Мамлекеттик “Синьхуа” агенттигинин жазганына караганда, Кытайдын жаңы тарифтер боюнча чечиминин күчкө кирүүчү мөөнөтү АКШнын мына ушундай эле чечими иштей баштаган учурга көз каранды.

Кытай АКШда өндүрүлгөн соя буурчагын да бажы тарифи көтөрүлө турган товарлардын катарына кошту.
Кытай АКШда өндүрүлгөн соя буурчагын да бажы тарифи көтөрүлө турган товарлардын катарына кошту.

Мунун алдында Кытайдын Тышкы иштер министрлиги Бээжин АКШнын кытайлык импортту чектөөсүнө теңме-тең чара көрүүгө даяр экенин эскерткен:

- Мен баса көрсөтүп кетейин, АКШда тарифтер боюнча тизменин жарыялануусу бир жактуу протекционисттик кадам. Кытай тарап муну чечкиндүү түрдө айыптап, ага каршы чыгат. АКШ жасаган нерсе, АКШ менен Кытай ортосунда акыркы кырк жылдагы соодада эч ким утпаган, эки жак үчүн пайдалуу кызмматташтыктын маңызын толугу менен билбегендик. Бул АКШ менен Кытайдын улуттук кызыкчылыктары, глобалдык экономиканын кызыкчылыктары үчүн жагымсыз. АКШ Дүйнөлүк соода уюмунун духун жана негизги принциптерин одоно бузду ,- деди Кытайдын тышкы иштер министрлигинин расмий өкүлү Лю Кан ССТV телеканалы менен маегинде.

АКШда ал 25% жаңы бажы тарифтерин киргизе турган 1300дөй товардын тизмеси шейшеби күнү жарыяланган.

Алардын арасында технология, аэрокосмос, транспорт, коммуникация жана медицина продукциялары бар.

Мурдараак Вашингтон бажы тарифин кое турган кытайлык товарлардын жылдык импорту да 50-60 миллиард долларга барабар экени айтылган.

Президенттер Дональд Трамп жана Си Цзиньпин Бээжиндеги бизнес форумда. 9-ноябрь, 2017-жыл.
Президенттер Дональд Трамп жана Си Цзиньпин Бээжиндеги бизнес форумда. 9-ноябрь, 2017-жыл.

Президент Дональд Трамп мындан эки апта мурда ошол тизмени аныктоого көрсөтмө берген жардыкка кол койгондо мунун жүйөсүн соодагы “эбегейсиз” таңсыктык жана интеллектуалдык менчик уурдалып жатканы менен түшүндүргөн:

- Мен президент Сини абдан урматтайм. Мамилебиз абдан жакшы. Бирок бизде соода балансынын 504 миллиард доллардык таңсыктыгы бар. Анын көлөмү кандай эсептелерине көз каранды болот. Айрымдар "чынында соода таңсыктыгы 375 миллиард доллар" дешет. Бирок кай жагынан карабаңыз, бул бир өлкө үчүн дүйнөнүн тарыхындагы эң чоң таңсыктык. Бул көзөмөлдөн чыгып баратат. Бизде интеллектуалдык менчик эбегейсиз, жүздөгөн миллиард долларга уурдалган кырдаал уланууда. Бул жыл сайын болуп жатат, - деген эле президент Дональд Трамп 22-марттагы сөзүндө.

Ал айткан сандар - соода таңсыктыгынын бир жылдагы көлөмү. АКШ үчүн Кытай эң ири, ал эми Кытай үчүн АКШ Евробиримдиктен кийинки экинчи ири соода өнөктөшү.

2017-жылы эки өлкөнүн бир жылдык соодасынын көлөмү, америкалык статистикага караганда, 636 миллиард долларга жакындаган.

Америкалык расмийлер Кытайга каршы соода чектөөлөрүнө даярданып жатып эки өлкө ортосундагы 1974-жылкы соода келишимдин 304-беренесин колдонуп жатканын белгилешкен.

Шанхайдагы эркин экономикалык зона. 2016-жылкы сүрөт.
Шанхайдагы эркин экономикалык зона. 2016-жылкы сүрөт.

Дүйнөнүн биринчи жана экинчи экономикаларынын соңку жарыяларынан улам Азия менен Европада биржалык көрсөткүчтөр менен акциялар 4-апрель күнү да кайрадан ылдыйлады.

Буга соода тирештин арты "соода согушуна" айланып, андан глобалдык экономикалык өсүшкө зыяны тийбейби деген кооптонуулар түрткү берүүдө.

Былтыр дүйнөлүк экономика 3,7% жогорулса, көлөмү 18 триллион доллардык АКШ экономикасы 2,3%, 11 триллиондук Кытай экономикасы 6,8% өскөн.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Баткен: Чек арада эки кыргызстандык жарадар болду

Баткен: Чек арада эки кыргызстандык жарадар болду
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:20 0:00

Баткен: чек арада чыккан чыр басылды

Үч-Дөбө, Баткен.

Кыргызстандын Мамлекеттик чек ара кызматы кыргыз-тажик чек арасындагы 3-апрелде болгон чатак тууралуу маалымат берип, чыр басылганын, абал турукташып калганын кабарлады.

Кыргызстандын Мамлекеттик чек ара кызматынын өкүлү Салкын Абдыкариеванын “Азаттыкка” билдиргенине караганда, эки тарап чыр-чатак жөнгө салынмайынча чогуу иш алып барышат.

Баткенде 3-апрелде чатак чыккан кыргыз-тажик ара аймагында жергиликтүү бийлик түшүндүрүү иштерин бүгүн да улантат. Абал туруктуу экенин өкмөттүн обустагы өкүлчүлүгү билдирди.

Бүгүн Баткен районунун акими менен Тажикстандын Исфара районунун акими жолугушат. Чатактан келтирилген чыгымды атайын түзүлгөн комиссия эсептеп жатат.

Жергиликтүү бийликтин маалыматына караганда, 3-апрелдеги окуяда кыргыз тараптан 17 кишиге таш тийген, анын үчөө ооруканага кайрылып, экөө жаткырылган. Жаңжалда автоунаа жана үйлөргө да зыян келтирилгени айтылды. Бирок алардын саны тууралуу так маалымат бериле элек.

Буга чейин жергиликтүү ​бийлик окуяда жараат алган бир кыргызстандык жаран ооруканада экенин билдирген. Мындан тышкары тажик тараптан бир чек арачы жабыркаганы тууралуу айтылган.

Мекеменин маалымат кызматы тараткан билдирүүдө, чатактын тутанышына Баткен районунун Үч-Дөбө айылындагы чек ара тилкесине тургузула турган дубал себеп болгону айтылат.

Чек ара кызматы үчдөбөлүк тургун курууга аракет кылган дубал мамлекеттик чек аранын такталбаган участкасында болгонун жана ал жерде кандайдыр бир курулуш жасоого тыюу салынганын маалымдады.

Анын тыюуну эске албай жасаган аракети Тажикстандын Исфара районуна караштуу Кожалы айылынын тургундарынын нааразылыгын жараткан.

Натыйжада эки тараптан элүүдөй киши чогулуп, кыйкырышып, аягы таш ыргытууга чейин жеткен.

Чатак окуя болгондон жарым сааттан кийин жөнгө салынган. Кыргызстандын Баткен районунун жана Тажикстандын Исфара райондорунун акимдери жергиликтүү тургундар менен жолуккан.

Маалыматка караганда, кыргыз тараптан бир үйдүн чатырына анча чоң эмес зыян келтирилген.

Ал эми Тажикстандын чек ара кызматы бир чек арачыга таш тийип, жараат алганын кабарлады.

Кыргызстандын чек ара кызматы мындан сырткары Баткендеги бардык чек ара бөлүктөрү күчөтүлгөн тартипте иштеп жатат.

Мындан мурдараак Баткен районунун Ак-Сай айыл аймагындагы Үч-Дөбө кыштагынын тургундары, Тажикстан менен чектеш аймакта кыргыз-тажик жарандарынын ортосунда жер талаштан улам чатак чыкканын кабарлашкан.

"Фейсбуктун" колдонуучусу Каныбек Алиев аз убакыт мурдараак социалдык тармактарга "окуя болгон Үч-Дөбө айылында тартылды" делген видеону жайгаштырган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Казак өкмөтү элди өлкө түндүгүнө көчүрүүдө

Казак өкмөтү элди өлкө түндүгүнө көчүрүүдө
please wait

No media source currently available

0:00 0:28:22 0:00

Тажик-орус авиакаттам чыры кайра козголду

Тажикстандык "Сомон Эйр" авиакомпаниясынын стюардессалары.

Тажикстан менен Орусиянын аба каттамдарында кайрадан кризис. Тажик авиациясы орус тарапка жооп иретинде "Урал авиалиниялары", "Ютэйр", "Сибирь", "Северный Ветер" жана "Глобус" компанияларынын 11 багыт боюнча каттамына тыюу салды.

Каттам токтогонуна карабай эртелей билет алгандар кайра тапшырууга ашыкпай турат. Алар баары калыбына келет деген үмүттө. Көбү Орусияга иштегени бараткан эмгек мигранттары.

- 3-апрелде учмакмын. Ошон үчүн келдим. Барып жумушка чыгышым керек...

- Мен Орусияда курулушта иштейм. Эгер каттамды токтотушса, кайра билет сатып алам да...,- дешти ара жолдо калган жүргүнчүлөр.

Авиакассаларда соода кескин солгундады. Андагы кызматкерлердин бири Адолат кирешеден мурда көздөгөн жагына жетпей жаткандарга кейиди:

- Кирешеден мурда кеп адамдардын жабыркап жатканында. Алар алдын-ала жумуш менен сүйлөшүп, анан баратышкан да. Анан учак каттамы токтоп калып жатпайбы.

"Урал авиалинияларынын" учагы.
"Урал авиалинияларынын" учагы.

Эки өлкөнүн авиация тармактарынын чатагы марттын башында чыккан. Орусиялык "Урал авиалиниялары" Пермь менен Челябинскиден Тажикстанга каттам ачууну чечкен.

Бирок бул Дүйшөмбү менен алдын-ала сүйлөшүлгөн эмес экен. Тажик тарап "эки өлкө ортосундагы жүргүнчү ташууда теңдик болушу керек" деп келишимде жазылганын билдирет. Ансыз да ортодогу аба каттамынын 60 пайыздан көбүн орус ишканалары аткараары белгиленет. Ушуга таянып тажик тарап жаңы рейсти кабыл алуудан баш тарткан. Жооп иретинде орус тарап Орусиянын 11 шаарындагы "Тажик эйр" менен "Сомон эйрдин" каттамын токтотуп салган.

- Орус тарап жолугушуулардагы макулдашуулар, жүргүнчү ташуудагы келишимдер аткарылышын жактайт. Ошон үчүн тажик кызматташтардан биздин авиакомпаниялардын Тажикстанга учуу тууралуу арызын толук канааттандырууну өтүнгөнбүз. Ошондо тажик тарапка карата кандайдыр жооп иретинде чара көрбөйбүз. «Теңдик» деген сөз келишимде жазылган эмес, - деди Орусиянын Транспорт министрлигинин басма сөз катчысы Тимур Хикматов.

Тажикстан жооп катары "Урал авиалиниялары", "Ютэйр", "Сибирь", "Северный Ветер" жана "Глобус" компанияларынын Дүйшөмбү менен Хужандга каттоо уруксатын кайра жокко чыгарды.

Ушу тапта жүргүнчүлөргө билет тапшырып, акчасын алуу сунушталып жатат. Орусия менен Тажикстандын ортосундагы каттамдардын жарымынан көбү токтоп турат.

Бул ириде эмгек мигранттарына таасир этүүдө. Көбүнесе мекенинде кыштаган тажикстандыктар жазда кайра Орусияга жөнөп кетишет.

Маселе качан чечилерин Дүйшөмбү так айткан жок. Тек гана бүгүн Тышкы иштер, Юстиция министрликтеринин, Авиация агенттигинин жана "Сомон Эйр", "Тажик эйр" компанияларынын өкүлдөрү сүйлөшүү үчүн Орусияга келмек. Азырынча андан кабар жок.

Тажикстандын Тышкы иштер министрлиги маселени чара көрүү же "көрөбүз" деп коркутуу жолу менен эмес, сүйлөшүү аркылуу чечүүнү жактай тургандыгын билдирди.

Эки өлкө ортосунда жүргүнчү ташуу жаатында 2016-жылдын аягында да чыр чыккан. Анда да "Урал авиалинияларынын" Хужанд-Жуковский каттамын кабыл алуудан баш тарткан тажик бийлиги "теңдик сакталбады" десе, орус тарап "келишим бузулуп атат" деп чыккан.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Казакстанда маалымат каражаттары тинтүүгө алынды

Иллюстрация

Казакстандагы Forbes жана Ratel интернет-порталдары тинтүүгө алынып, айрым кызматкерлерин полиция кармап кеткен. Буга мурдагы каржы министри, бизнесмен Зейнулла Какимжанов тууралуу жазылган макалалар себеп болгону айтылууда. Эл аралык уюмдар Казакстанда сөз эркиндигинин абалын начар деп баалап келет.

2-апрелде Forbes Kazakhstan маалымат каражатынын редакциясына Алматы шаарынын ички иштер департаментинен атайын эки топ келген. Бир топ тинтүү жүргүзсө, экинчиси башкы редактордун орун басары Александр Воротиловду алып кеткен.

Журналист Анна Шатерникова тинтүү кандай жүргөнүн айтып берди.

- Биринчи редакциянын кызматкерлеринин телефондорун чогултуп алып, коридорго чыгып туруубузду суранды. Кийин ордубузга барууга уруксат берип, бирок жумуш компьютерди жана мобилдик телефондорду колдонууга тыюу салды.

Тинтүү учурунда полиция кызматкерлери анын чоо-жайы боюнча кенен маалымат берген эмес. Forbes Kazakhstan порталынын башкы редактору Аскар Аукенов:

- Токтомдо тергөө амалдары Какимжанов мырзанын билип туруп жалган маалымат таратуу деген арызынын негизинде жүргүзүлүп жатканы жазылган. Андан башка эч кандай маалымат жок, - деди.

Ушул эле күнү Ratel.kz сайты да тинтүүгө алынып, башкы редактору Марат Асипов, башкы редактордун орун басары Сапа Макебаев жана баяндамачы Анна Калашникованы укук коргоо органдары кармап, алып кеткен.

Алматы шаарынын ички иштер департаментинен кабарлашкандай, 30-мартта аларга “эки интернет-портал билип туруп жалган маалымат таратты деп К аттуу жаран” кайрылган.

“Азыркы учурда тиешелүү тергөө амалдары жүрүп жатат. Тергөөнүн кызыкчылыгынан улам башка маалыматтар айтылбайт” деп билдирген Алматы полициясы.

2017-жылдын апрель айында Алматы соту Forbes Kazakhstan жана Ratel.kz сайттары мурдагы каржы министри, бизнесмен Зейнулла Какимжановдун пайдасына 50 миллион теңге төлөп берүүгө милдеттендирген чечим чыгарган.

Ratel.kz жана Forbes.kz өз журналисттик изилдөөлөрүндө Зейнулла Какимжанов коррупциялык иштерге аралашкан деп ырасташкан.

Сот Forbes порталын сайтынан жана социалдык тармактардагы баракчаларынан 10 макаласын өчүрүүнү, дагы тогуз макаладагы маалыматтарды төгүндөөгө милдеттендирген.

Ratel.kz сайтына болсо "13 макаланы өчүрүп, төгүндөсүн" деп жазылган соттун чечиминде.

Ал эми 30-мартта Алматынын Медеу райондук соту Ratel.kz маалымат каражатынын интернеттеги дарегин жабуу чечимин чыгарган. Журналисттер болсо сот чечими менен макул эместигин билдиришкен.

Казакстандагы “Адил сөз” уюмунун жетекчиси Тамара Калеева окуя боюнча мындай көз карашта:

- Forbes.kz жана Ratel.kz көптөгөн маалыматтарды таратат. Какимжанов тууралуу чыккан маалыматтар анын 100дөн бири эле да. Бирок маалымат каражаттарын толук жабууда. Буга эч ким көңүл бурган жок. Биздин адам укугу боюнча атайын өкүлүбүз кайда? Биздин маалымат министрибиз кайда? Бул деген “өзгөчө абал”. Бүткүл казак коомчулугунун үстүнөн тебелеп жатышат.

3-апрелде Forbes.kz жана Ratel.kz сайттарынын кармалган журналисттери бошотулганы кабарланды.

Казакстанда журналисттер кармалган жана соттолгон учурлар буга чейин да болгон. Эл аралык мунапыс уюму былтыркы баяндамасында Казакстанда сынчыл көз караштагы интернет колдонуучуларды куугунтуктоо күчөгөнүн билдирген.

“Жазардан мурда ойлон..." деген баяндамасында казак бийлиги интернеттеги сынчыл көз караштагы адамдарга каршы барган сайын агрессивдүү ыкмаларды колдонуп жатканы, өзгөчө соңку мезгилде кабыл алынган мыйзамдар сайттарды жабууга же байланышты чектөөгө жол ачты деп жарыялаган.

​"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Оралмандар: жарандык көздөн учту

Атырау облусундагы миграция кызматында кезекте тургандар. 27-март, 2018-жыл

Тарыхый мекенине кайткан казактардын жарандык алышы кыйындап баратат. Оралмандар күбөлүктүн негизинде жеңил жол менен жарандык алууга үлгүрбөй жатабыз дешет. Алар бийликти биздин абалыбызга кайдыгер деп айыпташууда.

Түпкү мекендеги түйшүк

- Оралман күбөлүктөрүңүз кайда?

- Анын убактысы өтүп кетти деп атышат..

- Анда сиздин документтерди кабылдай албайбыз. 16-берене менен жалпы тартипте өтөсүздөр. Жеңилдетилген тартипте өтө албайсыздар, - деген Атыраунун миграция полициясынын кызматкери Нурдаш Жайылхан кезекте зарыгып турган Нургүл Кыдырбектин үмүтүнө ушинтип суу септи.

Жубайлар Нургүл Кыдырбек менен Нурдаш Жайылхан
Жубайлар Нургүл Кыдырбек менен Нурдаш Жайылхан

Жубайлар Нургүл Кыдырбек менен Нурдаш Жайылхан жарандык алсак эле иштеп, элге аралашабыз деген ниетте чуркап жүрүшкөн. Экөө 2016-жылы балдары Казакстандагы жогорку окуу жайларына өткөндө артынан келген. Ага чейин Кытайдын Или аймагында жашашчу.

Нургүл менен Нурдаштын жеңил шартта, бир жыл ичинде жарандык алуусуна жол ачкан, чет өлкөлөрдөн түп мекени Казакстанга келгендерге берилген “Оралман” күбөлүктөрү бар эле.

Тилекке каршы, анын мөөнөтү өтүп кеткени маалым болду. Эми үй-бүлө кадимки тартипте, беш жылдан кийин гана атуулдук алышы ыктымал. Ал ортодо кантип жан сактайбыз дейт Нурдаш:

- Жарандык болбогондон кийин эч кандай иш кыла албайбыз. Келерим менен сатып алып, азыр отурган үйүмдү да өзүмө каттатууга мүмкүн болбой жатат. Ал башка бирөөнүн атында.

Үй-бүлө бир жыл ичинде документтерди топтоп үлгүрө албай, жарандык албай калганына мамлекеттик мекемелердеги бюрократия менен кайдыгерлик себеп экенин айтышат.

- Кагаз чогултуу оңбогондой убакытты алды. Анын үстүнө бардык жерде узун кезек. Эмнеге кайтып келген казактарга оралман күбөлүгү жок эле дароо жарандык бере алышпайт? – деп суроо салат Нургүл Кыдырбек.

Кезекте кезергендер

Кесиптешибиз алар менен Атыраунун миграция кызматына барганда бир көзөнөккө умтулган узун кезекке күбө болду. Документ топтоодогу тоскоолдуктун бири тиешелүү кызматкерлердин аздыгы, карапайым казактарга документти кандайча топтоо керек деген түшүндүрүү иштеринин жоктугу себеп дешет жарандык активисттер.

Дагы бир олуттуу маселени чечпей жатат деп коомдук активист Кайрат Байдолла уулу бийликти айыптады. Ал өзү да Кытайдан мурда көчүп келип, Казакстанда отурукташып калган:

- Мурда жарандыкка документ тапшырган учурда Кытай паспортун өздөрү алып калып, аны консулга өткөрүп беришчү. Эми миграция полициясы элди Кытай консулдугуна жиберип жатат. Консулдук Кытайдагы каттооңдон чыгып кел дейт. Аны кылыш үчүн Кытайга бара турган болсо паспортун тартып алып, чыгарбай коет. Муну билип туруп миграция полициясы маселени чечпей атат. Бул демек, Кытайдан келе турган көч токтоду деген сөз.

Ушул тапта Казакстандын төмөнкү палатасы оралман күбөлүктүн бир жылдык жарамдуулук мөөнөтүнө дагы үч ай кошту. Мыйзам долбоору жогорку палата Сенаттан да өтүп, президент кол коюшу керек.

Женилдетилген тартипте бир жыл ичинде жарандык ала албай калгандар эки миңге чамалуу. Эгер кошумча үч айлык маселеси ишке ашып кетсе, ушул убакыт ичинде үлгүрүп калуу керек.

Кытайдагы коркунуч

Болбосо жылдап күтүүгө туура келет. Ал убакыт ичинде иштей албасак, турагыбыз жок болсо Кытайга кайтууга аргасыз болобузбу дешет оралмандар:

- Эгер Казакстандын жарандыгын албай туруп ал жакка барсак, бизди жоопко тартышы мүмкүн. Биз Казакстандын бийлигинен жарандыктан башка ашыкча эс нерсе сурабайбыз. Квота да, жер да керек эмес. Биз керексиз жүк болуш үчүн келген жокпуз. Кудай буйруп, саламаттык жол берсе өзүбүздү өзүбүз багабыз, – дейт Нурдаш Жайылхан.

Кытайдын Шинжаң аймагында казактар куугунтукка алынып, укуктары бузулуп атканы тууралуу маселе акыркы жылдары катуу көтөрүлүп келет.

30-мартта Алматы акимиатынын алдына чогулгандар
30-мартта Алматы акимиатынын алдына чогулгандар

30-мартта Алматыда жергиликтүү бийликтен нааразылык акциясына уруксат сурап, оралмандардын он чакты өкүлү акимиатка келди. Алар акция учурунда Кытайда кысымга кабылган туугандарынын укуктары сакталышын талап кылышмакчы.

Акимиаттын жообу азырынча белгисиз.

Чогулгандардын бири Кытайдан көчүп келип Казакстандын жарандыгын алган Даулетбек Ербол Кытайда “айрым этникалык казактардын документтери алынып, абакка түшкөн, саясий сабаттуулук боюнча сабактарга жөнөтүлгөн” учурлар бардыгын билдирди.

Митинг өткөрүүгө уруксат берилсе тынч митингге миңдей адам катышары айтылды.

Кытайдын Шинжаң аймагында бир жарым миллиондой казак жашайт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Тажикстан Азия кубогуна чыга албай калды

Тажикстан менен Филиппиндин 28-марттагы оюну. Сүрөт тажик Футбол федерациясынан алынды.

2019-жылкы Азия футбол чемпионатына Борбор Азиядан жалгыз гана Тажикстан чыга албай калды. Ушундан кийин тажик улуттук курамасынын башкы машыктыруучусу Хаким Фузайлов бардык жоопкерчиликти өзүнө алып, күйөрмандардан кечирим сурады жана кызматынан кетерин билдирди.

Өтүп бараткан жумада Азия Кубогуна тандап алуу оюндары жыйынтыкталды. Кыргызстан биринчи жолу тайпадан суурулуп, алдыңкы 24 команданын катарына кошулду.

Казакстан Азия биринчилиги үчүн ойнобойт. Өзбекстан тандоо турунан такай эле чыгып келет. Бахрейнге ири (4:0) эсепте утулганына карабай, Түркмөнстан да 2019-жылдагы турнирде ойной турган болду.

Хаким Фузайлов оюндан кийин кызматынан кетерин билдирди
Хаким Фузайлов оюндан кийин кызматынан кетерин билдирди

Борбор Азиядан жалгыз гана Тажикстан ийгиликке жетпей калды.

28-марттагы Маниладагы акыркы тандоо оюнунда коңшулар адегенде утуп атышкан. 70-мүнөттөн кийин үй ээлери жанданып, эки гол менен эсепти оодарып кетишти.

Тандоо турунан суурулуш үчүн Филиппинди утушу керек эле. Ага чейин башка тайпалаштары Йемен менен тең ойноп, Непалды уткан болчу.

Белгилүү тажик футбол машыктыруучусу Боиржон Эгамбердиев группадан суурулуп, тарыхта калуу бактысынан бул ирет да кол жуудук деп өкүнүп турган чагы:

- Футболчулардын өзүн да, машыктыруучуларды да урушуунун кереги жок деп баарынан өтүнгүм келет. Бирок кылдат анализ жүргүзүп, тажик футболундагы кесепеттердин баарын табыш керек. Ооба, чеберчилик жетпей калды. Бирок бир канча жылдан бери обочодо турабыз, тажрыйбаны кайдан алмак элек?

Боиржон Эгамбердиев
Боиржон Эгамбердиев

Эгамбердиев коңшу өлкөлөрдү мисалга тартып, Кыргызстан менен Түркмөнстандын жада калса экинчи даражадагы клубдары да эл аралык турнирлерге катышып жүрүшөт деди:

- Мен жакында эле Кыргызстандан келдим. Ал жакта казак, өзбек командалары келип, эки эл аралык турнир өттү. Эмнеге биз ал жакка барбадык деп сурасаң «акча жок» дешет. Каржы бар. Барганга каалоо жок. Биз футболчуларыбызды чет өлкөгө алып чыкмайынча, чеберчилик деңгээлдери өспөйт. Жок дегенде жакынкы коңшулардан баштайлы.

Ал эми улуттук кураманын мурдагы машыктыруучусу Махмаджон Хабибуллоев өзүнүн ордуна келген Фузайловду сынга алып, андан бери эч нерсе өзгөрбөдү, курам жаңыланбады деди:

- Курамада баягы эле футболчулар. Алар тээ Мухсин Мухаммадиевдин убагынан бери ойноп келе жатышат.

Тажикстан футбол федерациясынын өкүлү Анваршо Мирзоев:

- Адеп эсепти ачып, бир гол киргизгенден кийин жеңиш чөнтөктө дегенсип, эрдемсип калышпадыбы, - деп оюнчуларга нааразы болду.

Айтмакчы, ал оюн акыркы мүнөттөрдөгү мушташ менен да эсте кала турган болду. Калыстар араң ажыратып, эки командадагы эки оюнчуга кызыл кагаз көрсөтүштү.

Азырынча тажик Футбол федерациясы турнирдин жыйынтыгы боюнча расмий билдирүү тарата элек. Башкы машыктыруучу ким болору да белгисиз.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Орусия Өзбекстанга курал жөнөтмөй болду

Орусия Өзбекстан менен Арменияга аскердик техника менен курал-жарак жөнөтөт, Тажикстан чек арасы аркылуу талибдерге курал-жарак өткөрүлгөнүн четке кагууда, Өзбекстан Ооганстанда тынчтык орнотууга киришти. Жума ичинде орусиялык басылмаларда жарык көргөн макалаларга сереп.

Дүйшөмбү четкен каккан айып

​"Росбалт" басылмасында "Дүйшөмбү "тажик чек арасы аркылуу талибдерге курал-жарак өткөрүлүп жатат" деген айыпты четке какты" деген макала жарык көрдү.

Өткөн жумада америкалык күчтөрдүн Ооганстандагы командачысы генерал Жон Николсон Би-Би-Си каналына берген интервьюсунда Орусияны "Ооганстанга Тажикстан аркылуу курал-жарак өткөрүп жатат" деп айыптаган.

Генерал Орусия менен Тажикстан ооган-тажик чек арасына жакын аймакта антитеррордук сыноолорду жүргүзгөндөн кийин курал-жарактардын бир бөлүгү «Талибан» кыймылына өткөрүлгөнүн айткан.

Тажикстандын Тышкы иштер министрлиги "Орусия Тажикстандын чек арасын талибдерди курал менен камсыз кылыш үчүн колдонуп жатат" деген айыпты четке каккан. "АКШ "Орусия менен Иран «Талибан» кыймылын «Ислам мамлекети» тобуна каршы колдоп келет" деген ойдо" деп жазат макаланын автору.

Ал эми EurAsia Daily былтыр Ооганстанда депутат Абдувадуд Паймон "ооган-тажик чек арасынан «Талибан» кыймылына орусиялык курал-жарак өтүп жатат" деп айтып чыкканын эскерет.

Ташкент менен Ереванга курал

Орусия Өзбекстан менен Арменияга аскердик техника менен курал-жарак жөнөтүп жатканы тууралуу "Российская газета" жазды.

Быйыл Москва Өзбекстанга ондон ашык сокку уруучу Ми-35М учагын, ал эми Арменияга аскердик курал-жарак берүүгө макул болгон.

Ростов-на-Донуда жасалган Ми-35М учагы жогорку температурада тоолуу аймакта учууга ыңгайлуу, техника бир нече жолу жаңыланып, сокку уруучу дарамети күчөтүлгөнү баяндалат.

Ал эми Армения Орусиядан курал-жаракты 15 жылдык мөөнөткө алынган 100 миллион доллардын эсебинен сатып алып жатканы белгиленет. Учурда Казакстан да Орусиядан жаңы үлгүдөгү кыйратуучу "МиГ-35" учагын сатып алуу жөнүндө сүйлөшүп жатканы кошумчаланат.

Мирзиёевдин сунушу

"Независимая газета" "Өзбекстан Ооганстанда тынчтык орнотууга киришти" деп жазат. Ташкентте өткөн эл аралык жыйында Шавкат Мирзиёев расмий Кабул менен «Талибан» кыймылынын сүйлөшүүлөрүндө ортомчу болууга даярдыгын билдирген.

Ооганстанда тынчтык орнотуу үчүн эки тарап согуштук аракеттерден баш тартып, куралдуу оппозицияны саясий күч катары таануу сыяктуу шарттар коюлганы баяндалат.

Мирзиёев «Талибан» кыймылы Ооганстандын саясий турмушуна аралашуусуна шарт түзүш керек экенин, "андан соң ооган эли өлкөнүн келечегин добуш берип өзү тандашы керек" деген оюн билдирген.

Ташкенттин мындай сунушун Орусия, АКШ, Евробиримдик жана башка өлкөлөр колдогону айтылат. Саясат таануучу Шерзод Кудратходжаев Ташкент үчүн Ооганстанда тынчтык орнотуу аймактагы коопсуздуктан тышкары экономикалык кызыкчылыктар менен да коштолгонун белгилеген. Макаладагы маалыматка караганда, Өзбекстан Ооганстан аркылуу Перс булуңуна жана Инд океанына чыгып, соода-cатыкты кеңейтүүгө арзан деңиз жолуна ээ болот.

Түркмөнстан алдадыбы?

"Регнум" "түркмөн газынын көлөмү апыртылган" деп жазды. Түркмөн өкмөтү өлкөдөгү газдын запасын 50 триллион кубометрге баалап келет.

Макаланын автору мындай билдирүүлөр чындыктан алыс, Түркмөнстанда газ эки эсе аз деп эсептейт. Түркмөнстан Европага да, Индияга да көгүлтүр отун жөнөтүүгө даярдыгын билдирип, газ боюнча дүйнөлүк лидердин наамына ашыгып жатканы баяндалат.

Агенттик "түркмөн өкмөтүнүн айтканына ишенип, түркмөн газын алууга бел байлагандар ара жолдо калышы мүмкүн" деп жазат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.​

Кайрылмандарды кайгырткан чечим

Кайрылмандарды кайгырткан чечим
please wait

No media source currently available

0:00 0:05:17 0:00

Футбол: Кыргызстан Индиядан реванш алды

10-номурдагы Мирлан Мурзаев.

Кыргызстандын футбол боюнча улуттук курама командасы Азия чемпионатынын финалдык бөлүгүнө тандоо оюндарынын алкагында Индиянын футболчуларын 2:1 эсебинде утту.

Командалар жаңыдан эле мамлекеттик Гимндерин ырдап бүтүп, оюн башталаар замат Кыргызстандын футболчулары биринчи чабуул менен гол киргизип, эсепти ачканы стадион толо көрөрмандар үчүн да күтүүсүз болду. Голду киргизген Антон Землянухин Мирлан Мурзаевдин пасын команданын пайдасына жыйынтыктады.

Антон Землянухин.
Антон Землянухин.

Оюн бүткөндөн кийин Индиянын машыктыруучусу Стефен Константин оюн башындагы алгачкы гол команда үчүн кымбатка турганын моюнга алып, өкүнүчүн жашырган жок.

- Биринчи эле мүнөттөрдө кирген гол командага ар дайым оор түйшүк жаратат. Биз бул голдон кийин өз оюнубузду ойной албай, улам-улам жаңылып жаттык. Чындыгында жакшы ойногондой болуп жаттык, бирок ийгилик бизден жүзүн буруп кетти. Байкап көрсөк биринчи таймда Кыргызстан болгону бир гана чабуул жасап, ошону голго айлантып салды. Биз болсо бир жолу дарбазанын темирине тийдик, бир голубузду эсептебей койду, айтор биринчи тайм оор болду.

Алгачкы голду майрамдаган күйөрмандар.

​Индиянын улуттук курамасынын машыктыруучусу Стефен Константин экинчи таймда да тактикалык жактан утулуп калганын моюнга алууга аргасыз болду.

Анткени кыргыз футболчулары талаанын көпчүлүк бөлүгүн ээлеп, чабуул менен басымды улантып, эсепти көбөйтүүгө жетишти. Бул голду киргизген футболчу Мирлан Мурзаев жеңишти үй-бүлөсүнө арнай турганын айтты.

- Кудай буюрса күйөрмандардын колдоосу менен күчтүү атаандаш саналган Индияны да утуп алдык. Бул голду кызым менен келинчегиме арнайм. Үйдөгүлөрдүн бардыгына жана албетте Кыргызстанга да арналат, бул жеңиш.

Стадиондогу күйөрмандар.
Стадиондогу күйөрмандар.

Анткен менен Кыргызстандык футболчулар дарбазасын бекем сактай алган жок. Оюн бүтөргө үч мүнөт калганда Индиянын футболчулары бир топ киргизип, эсепти кыскартканга жетишти. Андан калганына эки командага тең убакыт жетпей калды. Индиянын машыктыруучусу Стефен Константин өз командасы он мүнөт эрте эсепти кыскартканда, оюн башкача жүрмөк деген оюн айтып калды.

Футбол. Кыргызстан - Индия беттешиндеги гол кирген учурлар. 27.03.2018-ж.

​Ал эми Кыргызстандын машыктыруучусу Александр Крестинин команда утканына карабай, дарбазага гол киргизип жибергени футболчулардын кайдыгер оюнунан болгонун айтып, бирок ал жакшы маанайды буза албасын кошумчалады.

- Команданын даярдыгы аябай жакшы, биз оюн сайын өсүп жатабыз. Улуттук курама командага ойной турган оюнчулар көп, мага тандоого мүмкүнчүлүк бар. Индиянын футболчуларынын бойлору узун жана күчтүү болгондуктан биз жер менен ойноп, пасты көбүрөөк берүүнүн үстүндө алдын-ала даярданганбыз жана бул тактикабыз өзүн актады.

Кыргызстандын улуттук курама командасы оюндан кийин.
Кыргызстандын улуттук курама командасы оюндан кийин.

Буга чейин Индия менен Кыргызстан тайпадагы алдыңкы эки орунду ээлеп, кийинки жылы боло турган Азия чемпионатына жолдомо алып коюшкан. Ошого карабай буга чейин Кыргызстан Индиянын үйүндө 1:0 эсебинде утулгандыктан, эми Бишкектен "өч алууга" мүмкүнчүлүгү бар эле жана эми реванш алынды деп ишеничтүү айтууга болот.

“А” тобуна Индиядан тышкары Мьянма жана Макао туш келген. Акыркы эки өлкө тайпада 3-4-орундарды алып, Азия чемпионатына берилчү жолдомодон куру калды.

2019-жылдагы Азия кубогунун финалдык бөлүгү 5-январдан 1-февралга чейин Бириккен Араб Эмирлигинин төрт шаарында өтөт. Ага 24 команда катышат.​

Кыргызстандын жеңишин майрамдаган күйөрмандар. Ала-Тоо аянты. Бишкек. 27.03.2018-ж.
"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мирзиёев ооган маселесин чечүүгө аралашты

Ооган президенти Ашраф Гани менен өзбек президенти Шавкат Мирзиёев. 27-март, 2018-жыл

Өзбекстан ооган өкмөтү менен «Талибан» кыймылынын ортосунда тынчтык сүйлөшүүлөрүн уюштурууну сунуш кылды. Бул тууралуу өзбек президенти Шавкат Мирзиёев Ташкентте шейшембиде өткөн Ооганстан боюнча эл аралык конференцияда билдирди.

Бул аптада Ташкент шаары глобалдык оюнчуларды ойлондуруп келген Ооганстандагы коопсуздук маселесин талкуулаган аянтчага айланды.

Ооган жана өзбек президенттеринин демилгелери менен 27-мартта уюштурулган эл аралык конференцияда президент Шавкат Мирзиёев Жакынкы Чыгыштагы жаңжалдардан улам Ооганстандагы кырдаал көз жаздымда калып жатканын, болбосо бул маселе чөлкөмгө гана эмес бүтүндөй дүйнөнүн коопсуздугуна таасирин тийгизерин айтты.

"Ооганстандын коопсуздугу - бул Өзбекстандын коопсуздугу, Борбордук жана Түштүк Азия регионундагы туруктуулук менен өнүгүүнүн кепилдиги. Эл аралык террордук уюмдар Ооганстанды туруктуу чордонуна айлантышына жол берилбеши керек".

Ташкенттеги "Тынчтык процесси, коопсуздук жана регионалдык байланыш тармагындагы кызматташтык" аттуу жыйынга Ооганстандын президенти Ашраф Гани, Евробиримдиктин тышкы саясат боюнча башкы комиссары Федерика Могерини, АКШнын Мамлекеттик катчысынын саясий иштер боюнча орун басары Томас Шеннон жана Орусиянын, Кытайдын, Түркиянын, Борбор Азия мамлекеттеринин тышкы иштер министрлери катышты.

Ташкенттеги эл аралык конференциясынын катышуучулары, 27-март 2018-жыл.
Ташкенттеги эл аралык конференциясынын катышуучулары, 27-март 2018-жыл.

Ташкенттеги иш-чара 28-февралда ооган президенти Ашраф Ганинин ​талиптер менен тынчтык сүйлөшүүлөрүн эч кандай шарт койбостон баштоону сунуш кылган демилгесинен кийин өтүп жатат. Бирок «Талибан» кыймылынын өкүлдөрү Ташкенттеги конференцияга катышпай турганын билдирген.

Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёев Ооганстанда тынчтык жараянына көмөктөшүү үчүн "жол карта" кабыл алынып, эл аралык коомчулук бул боюнча мунаса табышы зарылдыгын белгиледи.

Ошондой эле ооган өкмөтү менен «Талибан» кыймылынын ортосунда тынчтык сүйлөшүүлөрүн өткөрүү керектигин айтып, Ташкент аны уюштурууга даяр экенин белгиледи.

- Биз тынчтык процессинин бардык этабында Ооганстандын өкмөтү менен "Талибан" кыймылынын ортосунда түз сүйлөшүүлөрдү өткөрүү үчүн бардык шарттарды түзүп берүүгө даярбыз. Оппозиция тынчтык сүйлөшүүлөрүнө катышып, улуттук элдешүү өкүм сүрө турган болсо, алардын Ооганстандын саясий процесстерине да катышуусуна шарт түзүлүшү керек. Талиптер баш болгон куралдуу оппозиция Ооганстандын жарандары болгондуктан, алардын өз өлкөсүнүн келечегин аныктоого укугу бар, - деди Мирзиёев.

Өзбек-ооган лидерлеринин Ташкенттеги жолугушуусу.
Өзбек-ооган лидерлеринин Ташкенттеги жолугушуусу.

1999-жылы Өзбекстан Ооганстандын коңшуларынын, Орусия жана АКШнын башкы дипломаттарынын деңгээлинде Ташкент сүйлөшүүлөрүн өткөргөн. Ага НАТОнун жана талиптердин да өкүлдөрү катышкан. Анын соңунда соңунда кабыл алынган Ташкент декларациясы Бириккен Улуттар Уюмунун Башкы ассамблеясынын 54-сессиясынын расмий документине айланган.

Саясий эксперттер Өзбекстандын бийлик башына 2016-жылдын соңунда келген президент Мирзиёев 19 жылдан кийин ооган маселесин талкуулаган жыйынды жандандыруу менен Ташкенттин эл аралык аброюн көтөргүсү келерин айтышат.

Ооганстанга тынчтык орнотууну көздөгөн ар кыл форматтагы эл аралык сүйлөшүүлөр байма-бай уюштурулуп келет. Мисалы буга чейин "Кабул процесси", "Москва форматы", "Стамбул сүйлөшүүлөрү" сыяктуу эл аралык сүйлөшүүлөр өткөнү маалым.

Бирок алардан азырынча толук майнап чыга элек. "Талибан" кыймылы да ооган күчтөрүн бутага алган чабуулдарын токтоткон жок. Ташкенттеги жыйында ооган президенти Ашраф Гани Ооганстандагы согуш өзгөрүп жатканын айтты:

- Согуш ойго келбегендей ырайымсыз болуп өзгөрдү. Душман согуштун тарыхый эрежесин толугу менен көз жаздымда калтырып, жайкын тургундарды бутага алып жатат. Курмандыктардын арасында аялдар менен балдар бар. Ооруканалар, мектептер сыяктуу коомдук жайларга чабуул коюп жатат.

Кабулдагы жанкечти чабуулдарынын бири, 27-январь 2018-жыл.
Кабулдагы жанкечти чабуулдарынын бири, 27-январь 2018-жыл.

2014-жылы НАТО күчтөрү Ооганстандан чыгып кеткенден бери ооган армиясы бир тараптан "Талибан" кыймылы, экинчи жагынан "Ислам мамлекети" экстремисттик тобу менен кармашып келет.

Бириккен Улуттар Уюмунун Ооганстандагы миссиясынын маалыматы боюнча, соңку төрт жылда Ооганстандагы куралдуу кагылышуулар жана чабуулдардан 14 миңден ашуун адам мерт болду.

Эми ондогон жылдардан бери чечилбей келген бул маселеге өзбек лидери Шавкат Мирзиёев киришип жаткан чак.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Бизнеске айланган нике

Бизнеске айланган нике
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:40 0:00

Өрт орус бийлигине сынды күчөттү

Өрт орус бийлигине сынды күчөттү
please wait

No media source currently available

0:00 0:15:04 0:00

Сагидуллаевдин кармалышы суроо жаратты

"Алга, Каракалпакстан! Республиканын эгемендиги үчүн" кыймылынын чакырыгы.

Кыргызстанда башпаанектеп жүргөн каракалпакстандык жаранды милиция кармап, кайра бошотту.

Каракалпакстандык укук коргоочу Аман Сагидуллаев бир тууганынын Кыргызстанда кармалышын саясий буюртма катары баалады. "Саясий башпаанек издеген киши" деп каттоого алынган Жумабай Сагидуллаевдин коопсуздугун "Адилет" укук коргоо клиникасы камсыз кылууда. Милиция аны 23-мартта кармап, адвокаттардын жардамы менен кайра бошоткон.

43 жаштагы Жумабай Сагидуллаев Бишкекте кармалып, Ички иштер министрлигинин Кылмыш иликтөө башкармалыгына жеткирилген. Беш сааттай убакыттан кийин Аламүдүн райондук милициясына алып барылып, 48 саатка камакка алынганын "Кылым шамы" укук коргоо уюму кабарлаган.

Кийинчерээк ал "Адилет" укуктук клиникасынын юристтеринин жардамы менен үйгө чыгарылганы маалым болду. Аталган уюмдун жетекчиси Чолпон Жакупова мындай деди:

Чолпон Жакупова.
Чолпон Жакупова.

- Ал боштондукта. Адвокат берилген. Дайыма коштоп жүрөт. Коопсуздугу да көзөмөлдө. Мекенине экстрадиция кылуу маселеси күн тартибинде жок. Мен укук коргоочулардан, журналисттерден суранары - коопсуздук маселесинен улам ал кишинин сүрөтүн жарыялабасаңар. Деги эле, кармалганы тууралуу көп маалымат таратуу да анын коопсуздугуна зыянын тийгизет. Биз адвокаттардын кесиптик эрежесинен улам, ал киши тууралуу маалыматтарды ачыкка чыгарбоого акыбыз бар. Адамга зыян тийгизбешибиз керек.

Жумабай Сагидуллаевдин эмне себептен кармалып, анан кое берилгени тууралуу адвокаттар да, Ички иштер министрлиги да так маалымат бере элек.

Анын агасы, "Алга, Каракалпакстан! Республиканын эгемендиги үчүн" кыймылынын лидери, азыр Норвегияда баш калкалап жүргөн Аман Сагидуллаев өзбек бийлиги анын бир туугандарын ар кандай шылтоолор менен соттоп жатканын "Азаттыкка" билдирди:

- Менин саясий ишиме байланыштуу туугандарымды, ага-инилеримди, эже-карындаштарымды Өзбекстандын УКМКсы кодулап жатат. 1965-жылы туулган Гүлхан Сагидуллаеваны, 1969-жылы туулган Айымкан Сагидуллаеваны эки жолу соттоп, 29 миллион сум, 35 миллион сум айып пул салды. Азыр да иним Жумабайга Өзбекстанга "320 миллион сум карызы бар" деп саясий кылмыш ишин ачып коюптур. Мунун баары жалган. Ал Өзбекстандан насыя да алган эмес, мамлекеттик кызматтарда да иштеген жок. Болгону мал багып жүргөн. Саясатты түшүнчү эмес. Карызы жоктугу тууралуу маалымкаттарды көрсөткөнүнө карабай, Кыргызстанда кармалып, суракка алынышы - Өзбекстандын саясий буйругу деп билем. Анткени мен Казакстандын Астана шаарында өткөн Борбор Азия өлкөлөрүнүн президенттеринин жолугушуусунда Каракалпакстан Республикасын өз алдынча мамлекет катары каттоону сурап, кат жазгам. Бул Ташкентке жакпайт.

Аман Сагидуллаев.
Аман Сагидуллаев.

​Аман Сагидуллаев кыргыз өкмөтү адам укугун урматтаарына ишенерин, инисине зыян тийбейт деп үмүт артарын кошумчалады. Бу жагдайга өзбек бийлигинин тиешеси барбы же жокпу, маалым эмес. Расмий Ташкент үн ката элек.

Жумабай Сагидуллаев Кыргызстанга 2014-жылы келип, "саясий башпаанек издеген киши" деп каттоого алынган. Мамлекеттик миграция кызматынын Качкындар менен иштөө бөлүмүнүн башчысы Гүлайда Орозалиева бул тууралуу кыскача гана маалымат берди:

- Каттоодон өткөн документ менен ал Кыргызстандын аймагында мыйзамдуу жүрөт.

Орозалиева Кыргызстан Бириккен Улуттар Уюмунун Качкындар боюнча эл аралык конвенциясына кошулганын, ага ылайык бозгундардын укугу корголоорун белгиледи.

"Кылым шамы" укук коргоо уюмунун башчысы Азиза Абдирасулова Жумабай Сагидуллаев Өзбекстанга экстрадицияланса кыйноого кабылып, өлүм жазасына да тартылышы мүмкүн экенин, анын кармалышы мыйзамсыз болгонун белгилейт. Бул уюм кыргыз өкмөтүн "Качкындар жөнүндөгү" эл аралык укук эрежелерин сактоого чакырууда.

"Human Rights Watch" эл аралык укук коргоо уюмунун адистери бул жагдайга көз салып турганын билдиришти.

​Соңку жылдарда эле 200 миңге чукул киши Каракалпакстандан көчүп кеткени тууралуу такталбаган сөздөр жүрөт. Ал эми расмий маалыматка ылайык, учурда Кыргызстанга Өзбекстандан качып өткөн онго жакын адам бар. Анын үчөө Каракалпакстан автоном республикасынан келген.

2005-жылы май айында Өзбекстандагы Анжиян шаарындагы кандуу окуяда Кыргызстанга качып келген 450дөн ашуун адам саясий качкын макамын алып, Европа өлкөлөрүнө өткөрүлүп берилген. Ал эми төрт атуул Анжиян окуясына чейин эле оор кылмыш кылган киши катары шек саналып, кылмыш иши козголгондугу үчүн качкын макамы берилбей, кайра Өзбекстанга кайтарылган болчу. Бул үчүн расмий Бишкек эл аралык коомчулуктун сынына кабылган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Аркадагдын" уулу катышкан шайлоо өттү

Түркмөн шайлоосу

Түркмөнстанда парламенттик шайлоо өттү. БШК ага жалпы шайлоочулардын 8 пайызы гана келбей калганын билдирди. Ал эми көз карандысыз байкоочулар добушканаларга эл аз келгенин айтышууда. Бул парламентке түркмөн президентинин уулу өтүшү, ал тургай спикер болуп калышы ыктымал деп жатышат.

Түркмөнстандын Борбордук шайлоо комиссиясы 25-марттагы добуш берүү жыйынтыкталганын жарыялады. Расмий эсепке караганда, түркмөн парламенти – Межлис депутаттарын тандоого 91,69% шайлоочу катышкан.

Бул башка өлкөлөрдөгүдөн кыйла көп. Маселен, 2015-жылкы парламенттик шайлоого Кыргызстанда 60%, 2016-жылы Орусияда 48%, Казакстанда 77% шайлоочу келген.

Бирок көз карандысыз байкоочулар расмий сандарга ишенбей турат. Алардын бири Ашхабадда жашаган жарандык активист Наталья Шабунц мындай деди:

- Демейде мен шайлоого барбайм. Анткени мындай цирк оюндарына катышпайм. Бирок бул ирет кызыгып барып, жаңы нерсе көрбөдүм. Анткени эл келген жок. Көбү шайлоо өтүп жатканын билбейт. Азыр эле концерттен келе жатканыбызда саат 17ге карай шайлоого элдин 86% катышты деп жарыялаганда жаныбыздагылар күлүштү. Бул туура эмес. Балким кайсы бир жерлерде шайлоочуларды атайын дайындашкандыр, өзгөчө президенттин уулу талапкерлигин койгон Ахал вилаетинде. Ал жерге күргүштөтүп алып барышса керек. Биздин Тынчтык кичирайонунда жупуну эле болду. Мамлекеттик мекемелерде иштебегендердин басымдуусу бүгүн шайлоо экенин угушкан деле жок. Укпагандан кийин барышпайт да. Межлиске шайлоого адамдардын аз катышуусу салтка айланды. Анткени шайлоодон эчтемке өзгөрбөйт.

Ашхабаддагы шайлоо участогу
Ашхабаддагы шайлоо участогу

​Аксакал журналист, жазуучу Аманмурад Бугаев бийликке сын айткан Түркмөнстандагы саналуу адамдардын бири. Ал мамлекеттик жергиликтүү прессага чыкпаган маалыматтарды “Азаттыктын” түркмөн кызматы менен бөлүшүп турат.

Биз ага 25-мартта түнгө жуук телефон чалдык. Таңкы жетиден тарта Ашхабаддагы шайлоо тилкелерин кыдырып байкоо салганын, шайлоого катышуу солгун болгонун белгиледи:

- Төрт-беш тилкеде болдум. Эл абдан сейрек келди. Ар бир он-он беш мүнөттө бир киши келди десек да болот. Бул бир. Экинчиден, КМШ мамлекеттерин, Эл аралык башка уюмдарды жана жергиликтүүлөрдү кошкондо төрт миңден ашуун байкоочу бар дешкен. Мен болгон үч мектеп, эки жогорку окуу жайындагы тилкеде аларды көрбөдүм. Бир гана киши отурат, “жергиликтүү байкоочу” деп алдында жазылып туруптур.

Мыйзам чыгаруучу эң жогорку орган Межлисте 125 орун бар. Ага үч партия – Демократиялык, Агрардык жана Ишкерлер менен өндүрүшчүлөрдүн партиялары катышты. Алардан жалпы 168 талапкер чыкса, жарандар тобу 116 талапкерди сунуштаган. Жаңы парламентке кандай үмүт артып турасыз деп Аманмурад Бугаевден сурадым.

- Мен алардан эч нерсе күтпөйм. Жердештеримдин ою деле ушундай. Парламентте кабыл алынган мыйзамдар турмушта иштебейт. Ошон үчүн мен аларды декларация деп айтам. Бир жолу окуп, мыйзамды кабыл алдык деп жарыялап коюшат. Чындап мыйзам негизинде иш болбойт. Болгону бирөө гана ишке жарап атат – административдик кодекс. Анткени аны менен элди жазалап, айып пул салса болот, – деди аксакал жазуучу.

Сердар Бердымухамедов атасынын ордуна казак президенти Нурсултан Назарбаев менен жолуккан учуру. 15-март, 2018-жыл
Сердар Бердымухамедов атасынын ордуна казак президенти Нурсултан Назарбаев менен жолуккан учуру. 15-март, 2018-жыл

Бул шайлоодо Түркмөнстандын президентинин уулу Сердар Бердымухамедов да талапкерлигин койгон.

Бул кабардан кийин 36 жаштагы Сердар парламентке сөзсүз өтөрү, ал тургай катардагы депутат болбой турганы да сөз боло баштаган. Австрияда жашаган оппозициячыл түркмөн саясатчысы Нурмухаммед Ханамов “Ал Межлистин төрагасы болгону калды. Түркмөнстандын Конституциясы боюнча өлкөдөгү экинчи адамга айланат” деген эле “Азаттыкка”.

Конституцияга ылайык, президент кызматын аткара албай калса ордун спикер басышы керек.

Жогорудагы үч партия бийликке каш кайтарып, альтернативалуу турумду карманбасын буга чейин көз карандысыз журналисттер же бозгундагы оппозициячыл саясатчылар далай жолу айткан. Ошондуктан алар президенттин уулу бийлик тепкичтеринен эч буйдалбастан эле көтөрүлөрүнө ынанып турушат.

25-мартта удаа эле жылына кеминде бир ирет чогулуп туруучу – Халк маслахатына, ошондой эле жергиликтүү кеңештерге да шайлоо өттү.

Азырынча байкоочулар ал процесстерге өз баасын бере элек.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Аркадаг" мураскорун таптай баштады

Түрмөн межлисинин депутаты, президенттин уулу Сердар Бердымухаммедов.

Түркмөнстанда 25-марттагы парламенттик шайлоодо президент Гурбангулы Бердымухамедовдун жалгыз уулу Сердар кайра депутат болуп шайланганы турат. Шайлоодон кийин ал өлкөдөгү экинчи саясий кызматка көтөрүлөбү?

Дүйнөдөгү эң жабык өлкөлөрдүн бири саналган Түркмөнстанда парламент президенттин чечимдерине мөөр басып берген гана органга айланганын талдоочулар бир ооздон белгилешет.

Ошентсе да президент Гурбангулы Бердымухамедов өкмөттүн соңку жыйындарынын биринде жекшембидеги парламенттик шайлоо демократиялык принциптердин негизинде ачык-айкын өтөрүнө ишенерин айтты.

Окшош шайлоолор

Парламенттеги 125 депутаттык орун үчүн ар кыл шайлоо округдарынан 284 талапкер ат салышууда. Алардын басымдуу бөлүгү үч саясий партиядан - Түркмөнстандын демократиялык партиясы, Ишкерлер менен өндүрүшчүлөр партиясы жана Агрардык партиядан көрсөтүлгөндөр.

Партиялардын аты башка болгону менен талапкерлердин максаты бир экенин, андыктан беш жыл мурдагы шайлоо менен бул жолкусунун айырмасы жоктугун Европада жашаган түркмөн укук коргоочусу Фарид Тухбатуллин "Азаттыкка" курган маегинде айтты:

​- Мурдагы шайлоолордо деле көп партиялар катышты деп жарыялашкан. Бул жолу деле үч партиянын талапкерлери катышып жатат. Бирок алардын баары азыркы бийликтин идеологиясын жакташат. Андыктан альтернативдүү шайлоо деп атаганга болбойт.

Айрым жарандар "Азаттыктын" түркмөн кызматына билдиришкендей, мурда боло келгендей эле бул жолу да талапкерлердин арасында элге белгисиз адамдар аз эмес. Бирок алардын ичинен бир талапкерди - президенттин уулун өлкөдө тааныбагандар жок.

Президент Гурбангулы Бердымухамедов
Президент Гурбангулы Бердымухамедов

Президенттин уулу спикерликти мелжеп турабы?

36 жаштагы Сердар Бердымухамедов 2016-жылы 20-ноябрда Ахал облусундагы Душак районунда өткөн кезексиз шайлоодон кийин депутат болгон эле. Ага чейин Тышкы иштер жана Айыл чарба министрликтеринде бир катар жогорку кызматтарда иштеген. Сердардын кайрадан депутат болуп шайланарынан күмөн санагандар жокко эсе.

Бирок парламенттик шайлоодон кийин анын саясий макамы көтөрүлөт деп айткандардын катары калыңдады. Алардын бири Австрияда жашаган оппозициячыл түркмөн саясатчысы, Түркмөнстандын республикалык партиясынын башчысы Нурмухаммед Ханамов:

- Ал Межлистин төрагасы болгону калды. Түркмөнстандын Конституциясы боюнча өлкөдөгү экинчи адамга айланат. Биринчиси президент, экинчиси парламенттин спикери. Баары ушуга баратат. Баш мыйзам боюнча президент кайсы бир себептерден улам иштен кетсе, анда жаңы шайлоого чейин спикер же анын уулу президенттин милдетин аткара баштайт.

Спикер демекчи, президенттин уулу Сердар Бердымухамедов түркмөн парламентинин төрайымы Акжа Нурбердиева жетектеген делегациянын курамында 15-мартта Астанадагы саммитке келген эле. Бирок казак лидери Нурсултан Назарбаев өз ара кездешүүлөрүндө түркмөн делегациясынын башчысы менен эмес, түркмөн президентинин уулу менен жолуккан.

Казак лидери Нурсултан Назарбаев жана Сердар Бердымухамедов (солдо).
Казак лидери Нурсултан Назарбаев жана Сердар Бердымухамедов (солдо).

Мураскерликке даярдык

"2007-жылдан бери спикер болуп келген Нурбердиева быйыл 61 жашка толууда. Ал төрт жыл мурда эле Түркмөнстандагы пенсия курагына жеткен. Эгер ал кызматтан кетсе, Сердарга парламенттин спикери болууга, натыйжада атасынын конституциялык мураскери болууга жол ачылат", - деп жазды Эркин Европа / Азаттык радиосунун Борбор Азия боюнча баяндамачысы Брюс Панниер.

Түркмөн укук коргоочусу Фарид Тухбатуллин Түркмөнстанда Сердарды мураскерликке даярдоо процесси жүрүп жатат деп эсептейт.

- Түркмөн телеканалдарынын жана башка мамлекеттик маалымат булактарынын билдирүүлөрүн талдай турган болсок, Сердарды биздин өлкөдөгү номур биринчи кызматка даярдап жатышкандай таасир калат. Ушуга эле баратат окшойт. Эки жыл мурда кошумча шайлоодо депутат болуп, парламенттеги мыйзамдуулук боюнча комитеттин төрагасы болуп калды. Бир катар объекттердин ачылышына катышты. Азия оюндарында да медал тапшыруу милдети ага жүктөлдү. Айтор, Түркмөнстанда кыйла эле чоң пиар жасалып жатат.

Жакында түркмөн президенти уулун “Мекенге сиңирген эмгеги үчүн” чоң атасы Маликгулы Бердымухамедов атындагы медал менен сыйлаган. Ага чейин Сердар Бердымухамедовго "ардактуу машыктыруучу" наамы ыйгарылган.

Өлкө ичинде “Аркадаг” же “Коргоочу” деген титулу бар Гурбангулы Бердымухаммедовдун уулу Сердардан башка жана үч кызы бар. Кыздары тууралуу көп маалымат жок.

61 жаштагы Гурбангулы Бердымухамедов 2006-жылы Сапармурад Ниязов көз жумгандан бери Түркмөнстанды башкарып келет. 2016-жылдын сентябрь айында өлкөнүн Конституциясы өзгөрүп, президенттин мөөнөтү беш жылдан жети жылга узарган.

Бердымухамедов 2017-жылдын февраль айындагы президенттик шайлоодо добуштардын 97 пайызын алып, жаңы Конституция боюнча жети жылга шайланган.

Сердар Бердымухаммедовдун Татарстандын расмий өкүлдөрү менен жолугушуусу.
Сердар Бердымухаммедовдун Татарстандын расмий өкүлдөрү менен жолугушуусу.

Каатчылык коштогон шайлоо

25-марттагы парламенттик шайлоо Түркмөнстанда азык-түлүк тартыштыгы өкүм сүрүп турган учурда өтүп жатат. Адистер өлкөдөгү мындай каатчылыкты энергетика жаатындагы ийгиликсиз келишимдерден улам өкмөттүн кирешесинин азайганы менен түшүндүрүшөт.

2017-жылы президент Бердымухамедов калкка дээрлик чейрек кылымдан бери берилип келген бекер газ, бекер электр сыяктуу жеңилдиктерди токтотууну чечкен. 1993-жылдан бери ар бир түркмөн жараны күнүнө 35 киловатт/саат электр энергияны, 50 метр куб көгүлтүр отту жана 250 литр сууну акысыз алып келген болчу. Маркум президент Сапармурад Ниязовдун буйругунда мындай жеңилдиктер 2030-жылга чейин уланат деп белгиленген эле.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ташкент-Балыкчы багытындагы поезд келди

Ташкент-Балыкчы багытындагы поезд келди
please wait

No media source currently available

0:00 0:02:36 0:00

Астана-Ташкент: чукул ысыган ымала

Нурсултан Назарбаев жана Шавкат Мирзиёев, Самарканд шаары, 21-март 2018-жыл.

Казакстан менен Өзбекстандын президенттери акыркы жолугушуусунан алты күн өтпөй кайра кездешти. Нооруз күнү Нурсултан Назарбаев Өзбекстандын Самарканд шаарына келип, Шавкат Мирзиёев менен кошо майрамдык иш-чараларга катышты.

Назарбаев Нооруз майрамын өз мекенинде да, Өзбекстанда да белгилегенге жетишкенин Казакстандын мамлекеттик телеканалдары кабарлашты.

Өзбек президентинин басма сөз кызматы байыркы Самарканд шаарындагы майрамдык иш-чаралардын убагында өзбек президентинин жанында туруп казак лидеринин айткан видео куттуктоосун жарыялады.

- Биз жакында Орто Азия менен Казакстандын башчылары бирге бололу деп жолугушуу өткөрдүк. Соода-сатыкты, маданиятты, бардыгын бириктирип, чогуу иш алып баралы деп айттык. Андыктан кудай бизди колдосун. Казак менен өзбек калкынын тарыхы, тили, дини бир. Канча кылымдан бери келе жатат. Бирге болушубуз керек, - деди ал куттуктоодо казак президенти Нурсултан Назарбаев.

Эки лидер Самарканддагы кездешүүсүндө эки тараптуу кызматташтыкты жемиштүү деп баалашканын, соода-экономикалык алака жакшырып жатканын белгилешкенин казак президентинин басма сөз кызматы кабарлады.

Казак лидери Нурсултан Назарбаев Самаркандда. 21-март, 2018-жыл..
Казак лидери Нурсултан Назарбаев Самаркандда. 21-март, 2018-жыл..

Назарбаев Самарканддагы сапарында Шавкат Мирзиёев менен кошо «Хазрет Хизр» мемориалдык комплексине барып, маркум өзбек президенти Ислам Каримовду эскерген. Ошондой эле эки президент байыркы шаардын тарыхый-маданий жайларын да чогуу кыдырышкан.

Назарбаев менен Мирзиёев акыркы жолу алты күн мурда Борбор Азиянын төрт президентинин Астанадагы саммитинде кездешкен. Эки лидердин бир жума айланбай кайра жолугуп жатканын казакстандык саясат таануучу Расул Жумалы "жакшы жышаан" катары баалады:

- Өзбек президенти "Мирзиёев тек гана мамлекет аралык эмес, шаарлар менен аймактардын ортосунда да байланыш түзүлсө" деп айткан эле. Назарбаевдин Самаркандга барганы деле ошол идеяны ишке ашыруунун бир көрүнүшү. Эки тараптуу кызматташтык да бул жолугушууда талкууланса керек. Бирок кандай болсо да Борбор Азия лидерлеринин ушундай өз ара сапарлары жакшы жышаан.

Маркум Ислам Каримов дүйнө салып, бийлик башына Шавкат Мирзиёев келген бир жарым жыл ичинде Назарбаев Өзбекстанга үч жолу барды. 2016-жылдын сентябрь айында Самаркандга Каримовду эскергени барса, бир жылдан кийин мамлекеттик сапар менен Ташкентке келген.

Кыргызстандын, Казакстандын, Тажикстандын жана Өзбекстандын мамлекет башчылары. Астана, 15-март, 2018-жыл.
Кыргызстандын, Казакстандын, Тажикстандын жана Өзбекстандын мамлекет башчылары. Астана, 15-март, 2018-жыл.

Мирзиёев да Каримовдун ордун баскандан бери Казакстанга үч жолу, Түркмөнстанга кеминде эки, Кыргызстан менен Тажикстанга бир жолудан барганга жетишти.

"Эркин Европа" / "Азаттык" радиосунун Борбор Азия боюнча баяндамачысы Брюс Панниер эки лидердин тез-тез кездешип жатканын чөлкөмдөгү эки ири өлкөнүн ортосундагы кызматташтыкка болгон табигый муктаждык менен байланыштырат:

- Мирзиёев да, Назарбаев да чогуу отуруп, мамилени бекемдөөгө жол ачкан ар бир мүмкүнчүлүктү колдонуп калууну көздөп турушат. Борбор Азиядагы эң чоң эки өлкө жөнүндө кеп болуп жатат. Чөлкөмдө 70 миллион адам жашаса, алардын 50 миллионго чукулу ушул эки өлкөгө туура келет. Эки тарап "Борбор Азиядагы негизги кыймылдаткыч күч бололу" деп чечкен болушу мүмкүн. Чөлкөмдөгү карым-катнаш өзбек-казак алакасына көз каранды болору белгилүү. Мен соңку жүрүштөрдү табигый процесс деп атаар элем.

Ислам Каримовдун 27 жылдык башкаруусунун убагында суу, чек ара сыяктуу бир катар маселелерден улам Борбор Азияда кызматташтык кескин солгундап, Өзбекстандын өзгөчө Тажикстан жана Кыргызстан менен алакасы начарлап кеткен эле. Бир катар эксперттер Борбор Азиядагы кызматташтыкка Каримов менен Назарбаевдин ортосундагы чөлкөмдүк лидерлик үчүн атаандаштык да кедергисин тийгизгенин белгилешет.

Маркум Ислам Каримов менен Нурсултан Назарбаев Алматынын четиндеги лыжа борборунда. 6-январь, 2001-жыл.
Маркум Ислам Каримов менен Нурсултан Назарбаев Алматынын четиндеги лыжа борборунда. 6-январь, 2001-жыл.

Алардын бири, Шотландиядагы Глазго университетинин Борбор Азия боюнча окумуштуусу, доктор Лука Анчески чөлкөмдөгү маанай эми кайрадан эле Мирзиёев менен Назарбаевдин жеке мамилесине көз каранды болоорун айтты:

- Назарбаев менен Мирзиёевдин жеке мамилеси, албетте, маанилүү. Ошол эле учурда Мирзиёев Өзбекстандын Тажикстан, Кыргызстан жана Түркмөнстан менен маселелерин чече алабы деген суроо да маанилүү. Себеби бул чөлкөмдөгү азыраак интеграция болгон аймак.

Кантсе да азыр казак-өзбек лидерлеринин мамилеси жакшы экенин алардын Самарканддагы кезектеги жолугушуусу айгинелегендей болду. Айтмакчы, Казакстанда 2018-жыл Өзбекстандын жылы деп жарыяланган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Назарбаев Ноорузду Өзбекстанда майрамдады

Назарбаев Ноорузду Өзбекстанда майрамдады
please wait

No media source currently available

0:00 0:14:45 0:00

Ташкент-Дүйшөмбү: виза тартиби жоюлду

Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёев (солдо) жана тажик лидери Эмомали Рахмон.

Өзбек-тажик жарандары дээрлик 17 жылдан кийин кайра эки тарапка визасыз каттай башташты. Өзбек президенти Шавкат Мирзиеёвдин Дүйшөмбүдөгү сапарында кол коюлган виза режимин жоюу тууралуу макулдашуу 19-мартта расмий күчүнө кирди.

Тажикстандын Өзбекстан менен чектешкен Турсунзаде районундагы өткөрмө бекетте эки жакка каттаган эл көбөйдү.

Эми тажик жарандары мурдагыдай виза койдуруп отурбастан, жалпы жарандык паспорт менен эле Өзбекстанга бара алышат. Өзбек атуулдарыныкы андан оңой. Алар ички паспорт менен эле тажик тарапка өтүшөт.

Өзбекстандагы туугандарын көрүп келген тажикстандык аксакал "Азаттыктын" кабарчысына ой бөлүштү:

- Мен 17 жылдан кийин биринчи жолу барып келдим. Туугандарымды көрүп келдим. Көзү өтүп кеткендердин түбөлүк жайына бардым. Көзү тирүүлөрү менен баарлашып кайттым.

Эки өлкө ортосундагы виза режимин жоюу макулдашуусуна өзбек президенти Шавкат Мирзиёев менен тажик лидери Эмомали Рахмон 9-мартта Дүйшөмбүдө кол коюшкан. Андан бери чек арадагы бир катар өткөрмө бекеттерде каттам жеңилдей баштаган. Бардык жарандар үчүн визасыз каттам толугу менен 19-мартта күчүнө кирди.

Өзбек-тажик чек арасы.
Өзбек-тажик чек арасы.

Эми өзбек-тажик жарандары коңшу өлкөдө 30 күнгө чейин визасыз жүрө алышат. Визанын жоюлушу чек аралаш райондордун ортосундагы сооданы да жакшырткандай. Чек арадан жер-жемиш, жумуртка салынган чоң-чоң кутулар алып өткөндөр аз эмес.

- Бизден алмурут алышат. Биз алардан анар жана жумурка алып жатабыз. Аларда баа жакшы. Эч кандай маселе жок, - деди тажикстандык соодагер.

Өзбекстан 2001-жылы тажик жарандарына виза режимин киргизген. Андан көп өтпөй тажик бийлиги да өзбек атуулдарына визасыз каттоого тыюу салган. 2000-жылдардын башында чек арада жашаган жарандарга коңшу өлкөгө өтүү жеңилирээк болсо, 2008-жылдардан кийин маркум Ислам Каримов жетектеген Өзбекстан менен Тажикстандын алакасы кескин начарлап, визасыз каттам дээрлик мүмкүн болбой калган.

Шавкат Мирзиёев бийликке келгенден бери эки коңшу мамлекеттин ымаласы жакшырып, ушул кезге чейин чек арадагы жабык турган 14 пункттун баш-аягы тогузу ачылды. Былтыр жыл башында Тажикстан менен Өзбекстандын ортосунда чейрек кылымдан кийин авиакаттам жанданды.

Өзбек-тажик чек арасы.
Өзбек-тажик чек арасы.

Мирзиёевдин 9-10-марттагы "тарыхый" деп мүнөздөлгөн мамлекеттик сапарында эки тарап кеминде 25 документке кол коюшкан. Виза маселесинен башка эки лидер 2019-жылдын аягына чейин чек арадагы миналарды зыянсыздандырууну макулдашкан. Бул миналарды өзбек тарап 1999-жылы "Өзбекстан ислам кыймылы" экстремисттик тобунун согушкерлеринен коргонуу максатында койгонун белгилеп келет. Андан бери чек арадагы миналар жарылып, тажик тараптан эле кеминде 70 киши мерт болгону кабарланган.

Мындан тышкары өзбек тарап Каримов караманча-каршы болуп келген Тажикстандагы гидроэнергетикалык долбоорлорго, анын ичинде Рогун ГЭСинин курулушуна катышуу маселесин караштырмай болду.

Бирок Өзбекстан менен Тажикстандын 1330 чакырымга созулган чек арасынын кеминде 20 пайыздайы тактала элек.

Трамптын "дүрбөлөңү", өзбек-тажик алакасы
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:53 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Тарых жана "Манас": Манчжурду кыргыз кылып бурмалаган сүрөт

Т.Токтогазиевдин “Манаска таандык” деген сүрөтү манчжур ханы тууралуу эски сүрөттөн бурмаланган.

Журналист Темирбек Токтогазиевдин “беш өрдөктөрү” жалганды чын кылып мелмилдеген фолк-хистори көлүнө гана конду дешке болот. Тарыхчынын сын пикири.

Сүрөттү “оңдоо” аркылуу жоромол сунуштоо

Совет доорунда тарыхтын далай көөнө барактары актай калганына ирээнжиген айрым калемгерлер мындай “актай барактарды” жалган сүрөт менен толтурууга далаалат кылууда. Бул – майнаптуу ишпи?

Оболу Темикенин (“Манас Жаңырыгы” сыналгы компаниясынын жетекчиси, журналист жана публицист Темирбек Токтогазиевдин) жазгандарына жана жалган сүрөттөрүнө көңүл деле бурбай эле коюш керек деп өзүмдү жооткотуп келдим. Кыргызстандагы айрым беделдүү саясий ишмерлер анын жалганды чын кылган сүрөттөрүн мактаганда деле унчукпай койчу элем. Ичимден “сиздин табитиңиз деле ушундай тура” деп ойлоп койчумун.

Жакында, 2018-жылды бирдин айында (февралында) Тоолуу Алтайдан келген боордошубуз Наталья Токова “Фейсбуктагы” барагына бир чоң “сенсациялуу” кабарды жарыялады.

Анда журналист жана публицист Темирбек Токтогазиев фотомонтаж аркылуу “жакшырткан” бир эски сүрөт жөнүндө сөз болот.

Наталья Токова айым Т.Токтогазиев “хан Манаска таандык” деп сунуштаган сүрөт тууралуу жазып чыкты. Иш жүзүндө ал - манчжур ханы Нурхацинин бурмаланган сүрөтү. ФБ. 02.3.2018.
Наталья Токова айым Т.Токтогазиев “хан Манаска таандык” деп сунуштаган сүрөт тууралуу жазып чыкты. Иш жүзүндө ал - манчжур ханы Нурхацинин бурмаланган сүрөтү. ФБ. 02.3.2018.

Жарыяга караганда, бул сүрөт — айтылуу кыргыз ханы жана баатыры Манастын дал өзүнүн Кытайда чийилген эски сүрөтү имиш.

“Эски сүрөттүн жакшыртуучусу” Темикебиз мында жүрөктү жылытып, кишини толкундатып, кыйла эмгек кылган. Анын сунуштаган сүрөтүндө ак калпакчандар абдан көп. Кантсе да боордошубуз эмеспи, Наталья бул сүрөткө абдан кубанып алыптыр.

Ушундай кубанычты мындан 2 жыл илгери дагы бир кыргыз саясатчысынын жүзүнөн көргөн элем.

Ал дагы Темирбек Токтогазиев агайдын зор ачылышына ыраазы болуп, “тарыхчылар тымпыйып отурганда, ушундай жакшы ачылыш жасалбадыбы!” – деп маашырлана айтканы эсимде.

Анда да тарыхый булактар менен иши жок бул дилетант саясатчыга теңелип отурбастан, ичимден жылмайып койгон элем.

Эми Наталья сыяктуу дагы башка боордоштор бул жалган сүрөттү андан ары жайылтып жибербесе экен деген санааркоо гана бизди ушул саптарды жазууга түрттү.

Ачылыш өзү барбы?

Дароо ток этерин айтсак, мында эч кандай ачылыш жок. Бирок тарыхты бурмалоо далаалаттары иттин кара капталындай кезиккен азыркы доордо бул аракет да илимдин тегирменине эмес, билимсиздиктин тегирменине суу куйган жорукка тете.

Окурманга жалган фотонун мааниси түшүнүктүү болсун үчүн мындайча салыштырууну сунуштоону эп көрдүк: эгерде мен Леонид Брежневдин 1977-жылдагы почтоо маркасындагы түстүү сүрөтүн сканерден өткөрүп алып, анча-мынча оңдоп-түзөп, төшүндөгү жыбыраган ордендерди алып салып, анан бул фото сүрөттү Алберт Эйнштейндин буга чейин белгисиз болуп келген 1920-жылдагы сүрөтү катары окурманга сунуш кылсам, эл ишенсин үчүн Брежневге Эйнштейндин барпайган тармал чачындай чачты фотомонтаж усулу аркылуу эбин таап жабыштырсам, менин көңүлүмдү оорутпаш үчүн кээ бир кишилер “Эйнштейндин жаңы сүрөтүн тапканыңыз укмуш болуптур!” деп жасакерленип айтышаар. Бирок башка калайык мындай жалганга чыдамак эмес.

2014-жылы бир катар басылмалар, алардын ичинде “Супер Инфо” гезити Темирбек Токтогазиевге шилтеме кылып, кубанычтуу кабардан жар салды:

Кытайдын Жаң Юңхай деген профессору жергиликтүү илимий журналдардын бирине «Манас – тарыхый инсан» деп маек берген. Кытайдан Манастын тарыхый инсан экендигин тастыктаган сүрөттөр табылды”, - деп билдирди изилдөөчү, тележурналист Темирбек Токтогазиев. Ал «Манас» эпосунда айтылган беш Бээжинди же болбосо Кытайдын 5 шаарын кыдырып келгенин маалымдады. Айтымында, чет Бээжинде же азыркы Лявоян шаарындагы «Батыш дарбазасы» деген жердеги музейде кыргыздар сүрөттөлгөн 6 сүрөт сакталуу. «Кыйла олбурлуу, калпакчан адамдын отурган элеси түшүрүлгөн сүрөт бар экен. Биз муну Манастын сүрөтү деп болжолдоп жатабыз», - деди ал”. (Мындагы топонимдерди ж.б. текстти оңдогон жокпуз. – Т.Ч.).

Булак: Супер Инфо. ‑ №591. — 28-февраль-06-март, 2014-ж.

Кандай кубанычтуу кабар!

Эми Темике оңдоп-түзөп сунуштаган ошол кишини кубантчу сүрөттөрдү бул жакта да көрсөтө кетелик. Кантсе да, Манас атабыздын биз билбеген, Кытайдагы илимпоздор да оозун ачып байкабай жүргөн сүрөттөрү эмеспи!

Манас туралуу № 1 жоромол сүрөт. Т.Токтогазиев.
Манас туралуу № 1 жоромол сүрөт. Т.Токтогазиев.

Бул сүрөттө (аны шарттуу түрдө “№ 1 жоромол сүрөт” деп атап койдук) курсагы чоң “Манас” падышалык тактыда отурат. Ал эми анын алдында бүжүрөгөн кишилердин көбү ак калпакчан. Чет жакада алтын бедиз (Будда го?) бар чоң үстөлдү көтөрүп дагы экөө жагалданып турат.

Окурмандар “башкача” түшүнүп албасын үчүн “реставратор” Темике сүрөттүн оң жагындагы ылдыйкы бурчунда бул сүрөт (Кытайдын) “Леояң (Чет Бээжин) шаарындагы музейден табылды. Көөнө сүрөттү боёгон Темирбек Токтогазиев, 2014-жыл” деп бадырайта жазып койгон (текстке жана андагы топонимдерге эч тийген жокпуз).

Манас туралуу № 2 жоромол сүрөт. Т.Токтогазиев.
Манас туралуу № 2 жоромол сүрөт. Т.Токтогазиев.

Ал эми кийинки бир сүрөттө (аны шарттуу түрдө “№ 2 жоромол сүрөт” деп атап койдук) ак боз атчан “Манастын” алдында бүжүрөп-чөгөлөгөн кытайларды көрүп: "Ой тобо-о, өздөрүн жеңген кыргыз ханын даңазалаган сүрөттү калыстык менен тартып коюшкан экен!" - деп, бир чети, “Манаска” багынган кытайлардын сүрөтчүсүнө да тан бере кетесиң.

Манас туралуу № 3 жоромол сүрөт. Т.Токтогазиев.
Манас туралуу № 3 жоромол сүрөт. Т.Токтогазиев.

Дагы бир чийме сүрөттү Темикебиз ак дилинен оңдоп, кыргыз ханы Бээжиндеги падышалык сарайда конокторду шаан-шөкөт менен кабыл алып жатканын сунуштайт (муну биз шарттуу түрдө “№ 3 жоромол сүрөт” деп атап койдук).

Төрдө отурган хан чынында эле кыргыздын өкүмдары экенин тастыктоо үчүн Темике залдагылардын айрымдарына ак калпак кийгизип койгон.

Эми эмне кылышыбыз керек?

Дароо эле бул сүрөттөрдү чоң ачылыш катары окуу китептерге, энциклопедияларга жарыялоо керекпи?

Тарыхый фактылар бул жоромол сүрөттөрдү четке кагат

Тарыхчылар болсо – көжөлгөн калк эмеспи. Алар фактыны гана жазат, булакка гана таянат.

Темике таарынбасын, эми анын фактыга эмес, фантазияга, Бүбү Мариям (Майрамкүл Сармалдакова) ойлоп тапкан “тиги дүйнөдөгү булакка” таянган ж.б. жоромолдорун жана сүрөт бурмалоо далаалаттарын четинен төгүнгө чыгарууга туура келет.

Темирбек Токтогазиев бир нече китебинде, макалаларында жана маектеринде Манас б.з. VII—VIII кылымдарда жашаган деген ойду таңуулап келет. Анын негизги булактарынын бири, албетте, ага сүйүктүү бир арбак. Бул арбак өзү дал ошол кылымдарда жашаган имиш жана кийинчерээк өзүн Бүбү Мариям деп атап алган бакшы эженин көмөгү менен тигил дүйнөдөн сенсациялуу маалыматтарды бере берип, он томдук китеп жаздырууга жетишкен имиш.

Жайсаңчылардын жалган маалыматтар торунан согулган бул “кылтакка” тарыхчылардан профессор Өскөн Осмонов кантип түшкөнүн өткөндө орусча макалабызда жазган элек. Калган тарыхчылар бул бакшынын чүргөмөлөрүн болбогон кеп катары четке кагып келишет.

Солдон оңго: тарыхчы Өскөн Осмонов, бакшы Майрамкүл Сармалдакова (Бүбү Мариям) жана журналист Темирбек Токтогазиев Тоолуу Алтайда. 2010.
Солдон оңго: тарыхчы Өскөн Осмонов, бакшы Майрамкүл Сармалдакова (Бүбү Мариям) жана журналист Темирбек Токтогазиев Тоолуу Алтайда. 2010.

Интернеттин коомдук тармактарындагы Темикенин “ачылышын” даңазалаган дагы бир макаладан үзүндү келтирип өтөлүк:

“...белгилүү журналист жана “Манаc” изилдөөчү Темирбек Токтогазиев “Манас” таануучулардын илимий эмгектерин окуп чыгып, эпостун бир нече варянттарын бири-бирине салыштырып, Манаска байланыштуу жерлерди түрө кыдырып Кытай музейлеринен жаңы маалыматтарды таап, Айкөл Манас тарыхта орду бар тарыхый инсан экендигин далилдеп чыгышы кыргыз эли үчүн чоң сыймык. Анда эмесе урматтуу окурман Темирбек Токтогазиевдин Чет Бейжиндин архив-музейинен тапкан 7-8 кылымдарга таандык сүрөттөрдүн көчүрмөсүн жана чоңойтулуп боёк менен боёлгон варянтын назарыңызга салабыз”. (Текстти эч өзгөртүүсүз сунуштадык. – Т.Ч.)

Булак: Сүйүнчү! Айкөл Манас атабыздын тарыхый инсан экендиги тастыкталды! - URL: https://ok.ru/group/57787803238456/topic/65485671568696

Мында да Темикенин биз жогоруда сөз кылган жана башка “оңдолгон” түстүү сүрөттөрү” берилген, ал түгүл түп нускасы делген сүрөттөр да тиркелген.

Бул түп нуска сүрөттөрдү биз мурда эле Манаска эч тийешеси жок деп четке каккан элек.

Эми Бээжинде жашаган кытайлык кыргыз окумуштуусу Жаркын Турсун айымдын түздөн-түз көмөгү менен эски сүрөттөргө кайра үңүлүп, мурдагы шегибизди биротоло тастыктаганыбызды айта кетүүм керек.

Бээжинде Илимдер академиясында иштеп жаткан Жаркын Турсун айым ханзу (кытай) тилиндеги көөнө иероглифтерде жазылган тарыхый жазма булактарды түп нускасында окуй алчу көзгө басар адистерден. Ханзулардын өздөрү дагы мындай көөнө иероглифтерди окуй алышпайт.

Мен ханзуча түшүнө албасам да, 2015-жылы 21-октябрда Жаркын айым менен чогуу бул көөнө жазма булактар сакталган китепканада болуп, айрым бөлүмдөрүн аралаган элем.

Тарыхчы Жаркын Турсун айым менен макала автору Бээжинде. 21.10.2015.
Тарыхчы Жаркын Турсун айым менен макала автору Бээжинде. 21.10.2015.

Кыргыздын башка илимпоздору да Жаркын Турсун айымды көөнө булактарды иликтеп жаткан мыкты адис катары сыпатташкан.

Эми жогорудагы “жакшыртылган” үч сүрөттүн түп нускасын “жиликтөөгө” өтөлүк.

Оболу бул сүрөттөр эчак эле илим чөйрөсүнө киргизилгендигин айта кетелик (аны кайсы бир музейде жашыруун же ачык сакталып чектелген деп айтууга негиз жок).

Кытай таануучу илимпоз Жаркын Турсун айым бизге өз катында жазгандай, бул жана башка айрым сүрөттөр 1986-жылы жарык көргөн “Чиң (Цин) сулалесинин тарыхынын жазмалары” деп аталган эмгектин 1-томунда Манчжурияга байланыштуу жылнаамалык маалыматтарда камтылган экен (бул булакты кыскача “ЧСТЖ” деп шарттуу кыскартып атап койолук.

(Булак: 《清实录满洲实录》- Records of the Qing Dynasty, vol, 1, Beijing, Zhonghua Shuju, 1986.).

Бул китепти барактасаңыз, Темике сунуштаган “№ 1 жоромол сүрөт” үчүн түп нуска сүрөт 342-беттен табылат:

Нурхачи манчжурлардын ханы жарыяланган учур. Б.з. 1616-ж.
Нурхачи манчжурлардын ханы жарыяланган учур. Б.з. 1616-ж.

Айтылуу манчжур өкүмдары, Чиң сулалесинин негиздөөчүсү Нурхачи (орусча Нурхаци; ханзуча 努爾哈赤; өмүр жылдары 1559—1626) бир катар ийгиликтүү жортуулдардан кийин 1616-жылы өзүн “хан” жарыялаган. Акыры ал Кытайдын Да Цзин — «Улуу Алтын» сулалесинин императору болуп кабыл алынган. Бул сулале ал өлгөндөн кийин, 1636-жылдан тартып, Чин сулалеси аталып калган.

Бул тарыхый чийме сүрөттө манчжурлардын таланттуу колбашчысы жана мамлекеттик ишмери Нурхачи өзүн хан жарыялаган 1616-жылкы окуялар тартылган экен. (ЧСТЖ, 182-бет).

Демек, бул сүрөттүн хан Манаска кылайган да тийешеси жок.

Ал эми 1621—1626-жылдары Нурхачи Ляодун жарым аралында ийгиликтүү жортуулдар уюштурган.

Эми урматтуу Темике сунуштаган “№ 2 жоромол сүрөт” үчүн түп нуска болгон эски чийме сүрөткө келелик.

Нурхачинин аскери Миң сулалесинин калайыгын багындырды. Б.з. 1621-24-жж.
Нурхачинин аскери Миң сулалесинин калайыгын багындырды. Б.з. 1621-24-жж.

Бул сүрөттүн сол жак бурчундагы ханзуча (китай иероглифинде) жана манчжур жазмасында (б.а. манчжурлар монголдордон өздөштүргөн жана тигинен жазылган улуттук алфавиттик жазмада) жазылган тексттерден кыргыз ханы Манас тууралуу эч кандай маалымат таба албайсыз. Анда тек гана 1621—1624-жылдары Кытайдын Миң сулалесинин калайыгы Нурхачи жетектеген манчжурларга багынып берип жаткандыгы тууралуу маалымат бар. (ЧСТЖ, 342-бет).

Нурхачи ак сарайында манчжур төбөлдөрүнө сый тамак берүүдө. Б.з. 1621-24-жж.
Нурхачи ак сарайында манчжур төбөлдөрүнө сый тамак берүүдө. Б.з. 1621-24-жж.

Темикебиз чийген сүрөттөрдүн ичинен биз “№ 3 жоромол сүрөт” деп атаган сүрөткө түп нуска болуп берген чийме сүрөт да жогоруда сөз кылынган манчжур ханы Нурхачинин дооруна таандык.

Мында Нурхачи өзүнүн хан сарайында манчжурлардын министрлерин, төбөлдөрүн, ири кол башчы болгон ак сөөктөрүн сый тамакка чакырган учур сыпатталган. Бул окуя болжол менен 1621—24-жылдарга таандык. (ЧСТЖ, 333-бет).

Окурмандарга бул түп нуска сүрөттөрдүн доору ого бетер даана элестетилиши үчүн Нурхачинин өмүр таржымакалына таандык кытайлык дагы эки чийме сүрөттү тиркей кетелик.

Нурхачи Ляояң шаарын камалоо маалында. 1621-жылдагы окуялар. Чийме сүрөт 1635-жылга таандык.
Нурхачи Ляояң шаарын камалоо маалында. 1621-жылдагы окуялар. Чийме сүрөт 1635-жылга таандык.

Бул чийме сүрөттө 1621-жылдагы Ляояң чебинин алдындагы салгылашуу чагылдырылган. Ошол жылы манчжурлардын ханы Нурхачи ханзулардын Миң сулалесине таандык Ляояң шаарына (азыркы тапта Кытайдын түндүк-чыгышындагы Ляониң вилайетинде жайгашкан шаар) ири аскери менен келип кол салып, кырчылдашкан салгылашуулардын натыйжасында аны каратып алган.

Ал эми 1621—1625-жылдары бул Ляояң шаары Доңчжиң (Dongjing) аталышын алып, Нурхачинин ордо шаары (байтактысы) болуп турган.

Жеңишке шерленген Нурхачи 1626-жылы февралда Ляониң жергесиндеги Ниңйуан (Ningyuan; орусча Нинъюань; азыркы Шинчең; Xīngchéng; орусча Синчэн шаары) деген чепти камалап, бирок чепти ала албай калган жана өзү да жарадар болуп, 7 айдан кийин дүйнөдөн кайткан.

Нурхачи Түндүк-Чыгыш Кытайдагы Ниңйуан салгылашуусу маалында. 1626-жылдын февралы. Чийме сүрөт.
Нурхачи Түндүк-Чыгыш Кытайдагы Ниңйуан салгылашуусу маалында. 1626-жылдын февралы. Чийме сүрөт.

Бул чийме сүрөт ошол 1626-жылдын февралындагы Ниңйуан салгылашуусунун окуяларын чагылдырган.

Бул сүрөттөгү Нурхачинин башкалардан айырмалуу дөөдөй чоң кылып көрсөтүлгөн кебетесин жогорудагы Нурхачинин дооруна таандык окуялар сыпатталган башка чийме сүрөттөрдөн да оңой эле таба аласыз.

Айтмакчы, кыргыздын “Манас” эпосуна таандык айрым эпизоддук окуялар Нурхачинин дооруна чейин эле мусулмандык жазма булактарда катталган. (Бул эпостогу манчжурларга каршы күрөш жөнүндөгү катмар, демек, улуу дастандын XVIII кылымдын экинчи жарымынан кийинки варианттарында гана кошумчаланган десек болот).

Маселен, хан Манасты кыргыз санжырасына тарыхый инсан катары киргизип баяндаган орто кылымдардагы бир уламыш фарсы тилинде XVI кылымда жазылган “Мажму ат-таварих” (“Тарыхтар жыйындысы”) чыгармасында камтылган.

Бул эмгек XVI кылымда Сайпидин Аксыкенди тарабынан жазылган. Автор өзү ферганалык кыргыз болушу ыктымал деген жоромол бар. Сайпидин Аксыкенди бул эмгегин бүтүрө албай дүйнөдөн өтүп, чыгарманы анын уулу Нур же (Нооруз) Мухаммед (1494—​1592-жылдары жашап өткөн) аягына чыгарган.

Бул окуяларда кыргыз-калмак согушу баяндалат, бирок аны кыргыздардын кара кытайларга каршы согушу болгон XII кылымдагы окуялар менен байланыштырууга да болот. Анткени мында Манастын башкы душманы — Жолой хан. Кыргыз этнографы Имел Молдобаев (1942—2005) сыяктуу окумуштуулар “Жолой” ысымын XII кылымдагы кара кытайлардын өкүмдары жана кол башчысы Элүй Дашынын ысымы менен да окшоштурушат.

Кандай болсо да, Сайпидин жана Нооруз Мухаммед Аксыкендилер XVI кылымда жашап өткөн. Алар баяндаган Манас, демек, алардын доорунан мурдагы замандарга таандык экендиги түшүнүктүү.

Ал эми XVII кылымдын 20-жылдарында (тагыраак айтканда, 1626-жылы сентябрда, б.а. Нооруз Мухаммед Аксыкенди өлгөндөн 34 жылдай кийинчерээк) дүйнөдөн өткөн манчжур ханы жана Кытайдын Да Цзин сулалесинин императору Нурхачини элестеткен сүрөттү кыргыздын ханы Манастын сүрөтү катары бурмалоо эмне деген баага татышы керек? Бул суроону окурмандардын билим деңгээлине жана табитине койолук.

Ханзу профессору тууралуу билдирүүгө тактоо

Эми урматтуу Темикенин “Кытайдын Жаң Юңхай деген профессору жергиликтүү илимий журналдардын бирине «Манас — тарыхый инсан» деп маек берген. Кытайдан Манастын тарыхый инсан экендигин тастыктаган сүрөттөр табылды”, - деген билдирүүсү боюнча тактоо киргизе кетелик.

Үстүрт караган кишиге теги ханзу болгон бул үрүмчүлүк профессор Чжаң Йуңхай (Zhang Yonghai) дагы “жайсаңчы” Темикени колдоп, “хан Манас VII-VIII кылымдарда анык жашаган кыргыз ханы болгон” деп тастыктаган экен деп түкшүмөлдөп калышы ыктымал. Анда эле айрым “жайсаңчылар” той берүүгө даяр экенинде шек жок.

Эми бул профессордун 2006-жылы Бээжинде жарык көргөн эмгегине – “”Манас” эпосунун Жусуп Мамай айткан вариантындагы Бээжин жана Орто Бээжин териндеринин табышмагы жана “Манас” дастанынын жаралыш доорун чечмелөө” деген макаласына келелик.

Үрүмчүлүк профессор Чжаң Йуңхайдын “Манас” эпосунун жаралыш доору тууралуу макаласынын мазмуну. Бээжин, 2006.
Үрүмчүлүк профессор Чжаң Йуңхайдын “Манас” эпосунун жаралыш доору тууралуу макаласынын мазмуну. Бээжин, 2006.

Профессор Чжаң Йуңхай үстүбүздөгү жылы 100 жылдык мааракеси белгиленген жаткан кытайлык кыргыздардын залкар манасчысы, Кыргыз Респубикасынын Баатыры Жусуп Мамайдын (1918—2014) айтуусундагы “Манас” эпосунун вариантын иликтеп, мындагы беш Бээжин топонимдерине көңүл бурган.

Жаркын Турсун айым бизге жиберген бул макаланын мазмуну менен башка замандаштар да тааныша алат.

Булак: The mystery of Beijing and Middle Beijing in “Manas” by Jusup Mamay and decoding the period of composing “Manas”, by Zhang Yonghai // Journal of the Central University for Nationalities, vol.33, no.2, 2006, pp. 86-95.

Профессор Чжаң Йуңхайдын оюнча, “Манас” дастанындагы Бээжин шаарынын ордун тарыхый Ордос аймагынан, Ички Монголиянын башка жерлеринен жана тарыхый Манчжуриядагы Хэйлуңжаң сыяктуу вилайеттердин аймактарынан издөө керек. Демек, анын кийинчерээк гана борбор шаар болуп калган азыркы Бээжин менен эч алакасы жок.

Жусуп Мамайдын вариантындагы Бээжин шаарын профессор Чжаң Йуңхай Кытайдын Ички Монголия автоном районундагы Балин жергесиндеги шаар чалдыбары менен окшоштурат.

(Ханзуча "Балин" - моңголдордун "Баарин" сөзүнөн алынган жана "баарын" аттуу уруу аталышынан келип чыккан. Бул Балин - азыркы Ички Монголиянын "Баарин Сол Байрагы" (ханзуча:巴林左旗; орусча Байрин-Цзоци; англисче Bairin-Zuoqi) деген айылы болуп саналат. Ал азыр КЭРдин Ички Монголия автоном районуна караштуу Чифэн (монголчо Улан-Хад, б.а. "Кызыл Аска") шаар аймагына баш ийет. - Т.Ч.).

Мында кидандар өздөрүнүн “Жогорку (Түндүк) Борбор шаар” (上京) деп атаган шаарын, б.а. (Лин-хуаң, Lin huang; 临潢) деген байтактысын негиздеген “Жогорку байтакты” дегенди “Түндүк байтакты” деп тактасак, анда, профессор Чжаң Йуңхайдын жоромолуна караганда, “Бээжин” деген сөз келип чыгат. (Караңыз: макаланын 88-, 89- жана 92-беттери). Бул шаар 1119-жыл ойрон кылынган.

Жусуп Мамайдын вариантындагы Орто Бээжин деген шаар аталышын профессор Чжаң Йуңхай азыркы Кытайдын Ички Монголия аймагындагы Ниңчең ооданынын Дамин (大明城)шаарынын ордунда жайгашкан деп боолголойт.

Бул шаар кидандардын (кытаңдардын) Ляо сулалесинин алтынчы императору Элүй Лүңсүйдүн (耶律隆緒 — Yēlǜ Lóngxù) тушунда, 1007-жылы негизделген. Бул “Орто Бээжин” шаарын Жусуп Мамай өз вариантында “Туңша шаары” деп да атайт, чынында да Ляо мамлекетинин “Чордондук Борбор шаарын” — Орто Бээжинди — ханзуча “Туңша” (中京) деп аташкан дейт профессор Чжаң Йуңхай (Макаланын 92-93-беттер).

Профессор Чжаң Йуңхай Жусуп Мамайдын вариантындагы беш Бээжиндин бардыгы тең (түндүк, чыгыш, чордондук, түштүк жана батыш байтактылар) кытаңдардын Ляо мамлекетинин аймагында бир кылымдын ичинде ар башка жылдары курулган болчу, деп белгилейт. Манас болсо булардын ичинен Бээжин (Балин) менен Орто Бээжинде, б.а. Ички Монголиядагы аймактарда гана болгон, деп профессор Чжаң Йуңхай жоромол кылат (макаланын 94-бети).

Булардын бардыгын толугураак баяндаган себебибиз — профессор Чжаң Йуңхай өз макаласында VII—VIII кылымдардагы окуялар тууралуу эмес, кыргыздар менен кытаңдар (кидан; qìdān; руна сымал жазмалардагы кытаң эли) жана алардын Батышка оогон бөлүгү болгон кара кытайлар менен тарыхый алакада болгон X—XII кылымдар жөнүндө сөз кылат.

Демек, Чжаң Йуңхай эч качан “жайсаңчыларды” колдогон эмес.

Ал эми профессор Чжаң Йуңхайдын өзүнүн кемчилиги тууралуу сөз кылсак, албетте, “Манас” эпосунун жаралыш доорун жалаң гана Ляо сулалеси жана Кара кытай мамлекети өкүм сүргөн X—XII кылымдар менен чектөө туура эмес.

Бир нече ирет белгилегенибиздей, кыргыздын “Манас” эпосунда биздин заманга чейинки III кылымдын соңунан — биздин замандын XVIII кылымынын ортосуна чейинки бай тарыхый окуялар баатыр жана хан Манастын жана анын урпактарынын окуялары катары үч же андан көп муундардын тагдырындагы окуялар катары сыйлыгыштырылып чагылдырылган. Демек, “Манастагы” окуяларды бир гана кылымга чегерүү — эпостордун, тарыхый дастандардын өзгөчөлүгүн түшүнбөстүк жана алардын маанисин кемитүү болуп саналат.

Бул эгемендик үчүн күрөштүн туусу болгон баатырдык эпосто байыркы хун доорундагы кыргыздардын окуялары, Энесай Кыргыз каганатындагы Барсбек сыяктуу кагандардын тагдыры, кийинки доорлордогу кытаң (кара кытай), моңгол, калмак, манчжур сыяктуу тарыхый коңшулар менен уруштар жана маданий карым-катыштар, ошондой эле Кытай, Тибет, Арап халифаты, бир катар түрк мамлекеттери жана этностору менен болгон бери дегенде эки миң жылдык тарыхый алакалар жуурулушуп чагылдырылган. Демек, эпосто тар жол — тайгак кечүүлөрдөн өзүнүн өзгөчөлүгүн сактай алган кыргыз улутунун эки миң жылдан ашуун мөөнөттү камтыган (XVIII кылымынын ортосуна чейинки) татаал тагдыры баяндалат. Улам жаңы муун өздөрүнүн баштан кечирген сабактарынын баянын бул эпос аркылуу болочокку муундарына таберик кылып калтыра берген.

Анан кантип “Манас” эпосун биздин замандын VII—VIII же X—XI кылымдары менен чектеп салууга болсун? Бул кылымдарда моңголдор, калмактар, манчжур, шибээ (сибо) элдери негиздеген ири мамлекеттер тарыхый аренага чыга элек болчу. Чыңгыз хандын ири мамлекети XIII кылымдын башында негизделди, ал эми манчжурлар менен теңир-тоолук кыргыздар XVIII кылымдын ортосунда гана тарыхый алакада болду. Демек, VII—VIII кылымдарда кыргыздардын ханы Манас моңголдор жана манчжурлар менен кагылышкан деп кантип айтабыз?

Дагы бир макаласын окусак, Темикебиз Манасты кытаңдардын Ляо мамлекетине кол салган, X—XI кылымдарда Ички Азиянын чыгыш тарабына, Түндүк Кытайдын бир ыптасына жортуул жасаган кыргыз ханы катары даңазалап жиберет:

“...Пекиндин (Чоң Бээжиндин) мамлекеттик музейинен тартып алган картага аябай сүйүндүм. Ушул күнгө чейин мындай картанын бар экендигин билген эмеспиз. Макелек Өмүрбайдын да кубанычы зор болду. Кечинде, жатакка келгенде, картаны “ноутбуктун” экранына чыгарып алып, кыргызчага которуп, ушул Ляо (кидандардын) империясынын убагындагы байыркы картага көпкө үңүлүп тиктеп, өзүбүзгө белгилүү болгон тарыхый маалыматтар боюнча узакка чейин пикир алмаштык.

Профессор Макелектин пикири боюнча Манастын негизги жоосу — кидандар. “Кидан” деген сөз “кытан” болуп өзгөрүп, анан “кыта”, “кытай” сөзү келип чыккан. Макелек мырзанын мындай пикирин Пекинде биз жолуккан ханзу улутундагы окумуштуу Дуң Шилин дагы бекемдеди.

... Бээжиндердин улам кийинкисине барганда, ал жердеги музейлерден тартып алып аткан карталардын эң эле көрүнүктүүсү — Чет Бээжиндеги (Лиаояң) чоң карта болду.

... Чоң Казатта Манас атабыз баштаган кыргыздын колу эмне үчүн алгач Чет Бээжинге барды деген суроо мени дайыма түйшөлтүп келген суроолордун бири. Бүгүнкү Лиаояң шаары бир кездеги Чет Бээжин шаары турган жерде экен.

... 2003-жылы Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн 2200 жылдыгын белгилөөнүн алкагында Кытай императорлорунун Кыргыз каганына жазган каттары жарыяланган. Ал каттарды кытай тилинен профессорлор Ху Чженху (Мухаммед Ху Чжэнхуа. — Т.Ч.) менен Макелек Өмүрбай уулу которуп, ошол кездеги гезиттерде басылып, өзүнчө китеп да болуп чыккан. Эми ушул сапарымда Макелек мырза менен үзөнгү жолдош болуп, ”Манастагы” Беш Бээжиндин чын-төгүнүн билүүгө аракеттенип, сапарлашым менен кенен-кесири пикир алмаштым.

... Чет Бээжиндин батыш тарабындагы дарбазанын тоомун өз мезгилиндегидей кылып реставрациялаптыр. Ошол эле кезде, анын мурунку абалынан калган калдыгын көрүнүп турсун дегендей тийбегендери — бул Дарбазанын көөнөдөн калган экендиги байкалат. Мына ушул Батыш дарбазасын кидандар “Теңир колдогон дарбаза” деп аташчу экен. Алмамбет баштап келген Манас атабыздын колу ушул дарбаза аркылуу Чет Бээжинге кирип, хан тагына отургандыгын күбөлөндүргөн көөнө сүрөттөр ушул жердеги музейдин дубалына илингенин көрүп аябай кубандым. Музейдин ичи анча жарык болбогондуктан, фотоаппараттын чырагы (вспышкасы) тарткан сүрөттөрдү жалтыратып салып, көрүнбөй калып атты. Андыктан чырагы жок тартууга туура келди...”

Темикебиз бакшы Бүбү Мариям “тапкан” “Манас 670-жылы августта туулган” деген жоромолду, - бул “аркы дүйнөдөн алынган маалымат” катары сунушталган акылга сыйгыс жоромолду, — өзүнүн бир далай чыгармаларында жандуу колдоп жүрдү (ал түгүл хан Манастын ысымы — “Манас” сөзү “Куранда” да айтылган дегенге чейин барды).

Т.Токтогазиевдин “Манас” эпосу тууралуу талаш-тартыштуу китебинин мукабасы. Бишкек, 2013.
Т.Токтогазиевдин “Манас” эпосу тууралуу талаш-тартыштуу китебинин мукабасы. Бишкек, 2013.

Бул бакшы айымды ал мындайча көкөлөтүп жазганы бар:

“...Бүбүмариям Муса кызынын феномени эмнеде? Сегиз класс билими бар жумгалдык койчунун аялы болуп, өмүрүнүн кызыктуу жаштык курагын тоо-таштарда кой артынан жүрүп, чабандык оор шартта балдарын өстүрүп-тарбиялоо менен алек болуп жүрүп, кырк беш жашка келгенде Манастын кырк чоросунун бири болгон Жайсаң Үмөт уулунун нур-шоола түрүндө келген улуу руху менен кезигип, анан ошол нур-шоола акырындап учук чубап отуруп, "Айкөл Манас" дастанын 10 томдон турган китеп кылып чыгарууга апкелгени өзүнчө эле керемет окуя болуп атпайбы...”

Булак: Асман-Пресс. 26.4.2012. – URL: http://presskg.com/as/12/0426_10.htm

Кээ бир авторлор кайсы бир жоромолун ырааттуу түрдө колдоп жаза беришет. Мисалы, Турдубай Абдыракунов “Манастагы” айтылуу “Бээжин” топонимин уйгур ыдыкуттугу мамлекетиндеги Беш-Балык (Бейтин) шаары менен окшоштура берет.

Ал эми Темирбек Токтогазиев бул жагынан улам бир ойго “ооп” кете берген эркин калемгер. Маселен, ал Бүбү Майрамдын негизги жобосунан бир аз чарчаганбы, эми хан Манас кытаңдардын (кидандардын) байтактысын чапкан, демек, X—XI кылымдарда жашаган, дегендей тыянакка ооп кеткенсиди.

Т.Токтогазиевдин “Көк асаба” басылмасындагы жогоруда саал узунураак берилген шилтеме камтылган макаласын төмөнкү интернет барактан табасыз: URL: https://kmborboru.wordpress.com/2014/02/18/ky-tajda-manasty-n-tary-hy-j-insan-e-kendigin-tasty-ktagan-s-r-tt-r-bar-ulandy-sy/

Дегиңкиси, буларды мен кеңири окурмандар өз алдынча даанараак салыштырсын үчүн кеп кылып жатам.

Ал эми тарыхый синхрондук салыштыруу жаатында кыйла кемчиликтер кетирип жүргөн Темикебиз, бир чети, хан Манас VII—VIII, X—XI кылымдарда жашаган деп жаза берет, экинчи чети, Манастын дастандагы замандашы жана акыл кошоору хан Бакайды байыркы Чин Шихуанди (Цин Шихуанди) аттуу императордун дооруна таандык жоокерлердин элеси берилген бышырылган чопо (терракота) айкелдерди жасоого буйрук кылган өкүмдар катары жоромолдой берет:

Караңыз: Темирбек Токтогазиев: “Сиань шаарындагы чоподон жасалган (терракот) аскерди жерге Бакай бабабыз көмдүргөн” // «Эркин Тоо». - 12.04.2016. – URL: https://kmborboru.wordpress.com/2016/04/28/темирбек-токтогазиев-сиань-шаарынд/

Мындан улам Темикебиз хан Бакайды Чин Шихуандинин дээрлик замандашы кылып, б.а. биздин заманга ЧЕЙИНКИ (атайылап дааналап жаздым. — Т.Ч.) III кылымда жашатып жатат. Лишан тоосунун чыгышында 1974-жылы табылган чопо жоокерлердин айкелдери Чин Шихуандинин сөөгү коюлган ири көрүстөнгө б.з.ч. 210—209-жж. чогуу көмүлгөнүн билесиздер.

“Мейличи” деп койолук. Анда биздин заманга чейинки III кылымда жашаган хан Бакай биздин замандын VII—VIII, X—XI кылымдарында жашагандыгы Темике тарабынан жоромол кылынган Манас менен кантип замандаш болот? (Ортодо канчалаган кылымдар калып жатканын башталгыч мектептин окуучусу деле санап бере алат).

Сөз соңу.

Темикени мен абдан сыйлайм. Журналисттик мээнеткечтигин, эр көкүрөктүгүн, жайдарылыгын, жароокерлигин өзгөчө кадырлайм.

Ыраматылык Мелис Эшимканов бир убакта Максим Бакиевдердин тымызын көкүтүүсү менен “Азаттыктын” берүүлөрүн КТРдан 2008-жылдын 8-октябрынан тартып обого чыгарбай, таптакыр токтотуп салганда, Темикебиз тилектештик кол сунуп, “Ыңгайсыз суроолор” менен “Азаттык+” сыналгы берүүлөрүн “Манас жаңырыгы” каналы аркылуу обого чыгарып турду. Бул эрдиги да эсте.

“Манас жаңырыгы” компаниясынын жетекчиси Т. Токтогазиев. 09.8.2010.
“Манас жаңырыгы” компаниясынын жетекчиси Т. Токтогазиев. 09.8.2010.

Бирок өлкөбүздөгү жамаагаттык маалымат каражаттарында “фолк-хистори” деп аталган чүргөмөлөр көбөйүп, аларга Темикебиз да тынымсыз салым кошо баштаганда, чынында, биз тарыхчы катары сын пикир айтууга мажбур болдук.

Жүйөөлүү жооп уксак, албетте, ага жана башка окурмандарга ыраазычылык билдиребиз.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG