Линктер

ишемби, 20-июль, 2019 Бишкек убактысы 11:30

Борбор Азия

Казакстанда митингге чыккандар кармалды

Алматыдагы акцияга чыккандарды кармоо учуру. 10-май, 2018-жыл.

Астананын Европа мамлекеттеринин элчиликтери жайгашкан районуна ондогон адамдар жыйналып, саясий туткундарды бошотууну талап кылышты.

“Азаттыктын” кабарчысынын айтымында, акциянын катышуучуларын полиция курчап, ондогон адамды автобуска күчтөп салып кеткен.

Буга чейин бозгундагы оппозициялык саясатчы Муктар Аблязов "Фейсбуктагы" баракчасы аркылуу казакстандыктарды 10-майда нааразылык митингине чыгууга чакырган. Бул күнү Европа Биримдигинин депутаттары Казакстанга келип, парламент депутаттары, активисттер менен жолугушаары айтылган. Астанадагы митингге чыккандар Еврошаркеттин өкүлдөрүнө казак бийлигине коюп жаткан талаптарын жеткирүүнү сурануу үчүн келишкенин билдиришти.

Алматыдагы митингдин катышуучулары.
Алматыдагы митингдин катышуучулары.

10-майда Алматы шаарында да нааразылык акциясына чыккан 70тей кишини полиция кармап кетти. Калаанын борборундагы Кабанбай баатыр жана Панфилов көчөлөрүнүн кесилишинде топтолгон ондогон адам түрмөдө отурган саясий туткундарды бошотууну, аларды кыйноону токтотууну талап кылышты. Акциянын катышуучулары көбөйө баштаган кезде акимияттын кызматкерлери аларга уруксатсыз митинг өткөрүп жатканын эскертип, тарап кетүүгө чакырды. Чогулгандар талапты аткарбагандан кийин полиция аларды күч менен кармап, микроавтобустарга салып кетти. Кармалгандардын арасында аялдар да бар. Митингге камакта кыйноо көргөнүн айткан ишкер Ескендер Еримбетовдун ата-энеси да чыккан. Полиция кызматкерлери “Азаттыктын” казак кызматынын журналисттерине аларды эмне үчүн кармап жатышканы тууралуу суроого комментарий берүүдөн баш тартты.

Казакстандын Актөбө шаарында да нааразылыкка чыккан бир нече кишини полиция кармады. Облустук акимияттын алдындагы акцияга күбө болгон адамдар 10-майда саат 10дор чамасында 20-25 адамдын келгенин айтты.

Актөбө облустук ички саясат башкармалыгынын башчысы Булбул Елеусинованын айтымында, чогулгандар саясий тутукундарды бошотууну талап кылган.

- Арасында жаштар да, улгайган адамдар да болду. Биз аларды угуп, алдын алуу иштерин жүргүздүк, - деди Булбул Елеусинова.

Буга чейин сот Мухтар Аблязовдун "Казакстандын демократиялык тандоосу" кыймылын экстремисттик деп тапкан. Казакстандык ири ишкер жана банкир, мурдагы энергетика министри Мухтар Аблязов 2009-жылдан бери Европада жашынып жүрөт. Ал казак бийлиги тарабынан өзүнө коюлган айыптарды четке кагып келет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Казакстанда "Президент Назарбаев" гүлдөдү

Казакстанда "Президент Назарбаев" гүлдөдү
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:02 0:00

Беларус "Өлбөс полк" менен коштошту

Минск, 9-май, 2017-жыл

Минск менен Душанбе 9-майда "Өлбөс полк" акциясын уюштуруудан баш тартты.

Беларустун баш калаасынын бийлиги 9-майга карата Минскте "Өлбөс полк" акциясынын өтүшүнө уруксат берген жок. Шаардын жетекчилиги бир убакта бир жерде бир нече акция өткөрүүгө мыйзам жол бербестигин негиз кылган. Бул күнү борбордо "Беларус эстен чыгарбайт" деген акция өтөөрүн кабарлап, ага бардык каалоочулар Улуу Ата Мекендик согушка катышкан тууганынын сүрөтү менен келип, эстеликке гүл коюуга катышууга чакырылган.

Минскте "Өлбөс полк" жүрүшүнүн алмаштырылышын саясий баяндамачы Александр Класковский беларус бийлигинин орус дүйнөсүнүн символикасынан алыстоо аракети катары баалайт.

- Лукашенко өзү Улуу Ата Мекендик согуш темасын ой келди колдонот. Мисалы, Европа менен каршылашып турганда дайыма пропагандалык максатта колдончу. Ички саясатта өзүнүн бийлигин актоо үчүн, ошол эле экономикалык кысталышта патриоттуулук, ата-бабалардын эрдиги, сыймыктануу сыяктуу сезимдер менен элди далай алаксытып келген. Бирок Крым менен Украинадагы окуялардан кийин беларус бийлиги орус дүйнөсүнүн экспансиясынан чочулап калды. Москванын агрессивдүү саясаты да кооптондурбай койгон жок. Азыр беларус бийлиги акырындап орус дүйнөсүнөн, орус символикасынан алыстоого аракеттенүүдө. Ошол эле Георгий лентасын Беларустун желегинин түсүнө алмаштырды. Эми медиа айдыңда Орусиянын маалымат каражаттардын таасирин азайтуу жөнүндө ойлонуп жатышат. Бирок мунун баары этияттык менен жасалууда. Беларус бийлиги бир маалда эки үстөлдө отуруп калууга аракет жасагандай.

Беларустагы орусиялык мекендештердин бирикмесинин жетекчиси Андрей Геращенко шаар бийлиги уруксат бербесе да "Өлбөс полк" акциясынын катышуучулары Минсктин көчөлөрүнө чыгарын билдирген.

Класковскийдин баамында, бийлик акырындык менен орус символикасынын альтернативалык түрүп ойлоп табууда. Андыктан, "Өлбөс полк" акциясынын Беларуста токтотулушун беларустар эч каршылыксыз кабыл алат.

- Бул акциянын уюштуручулары Кремлдин саясатын колдогон активисттердин кичинекей бир тобу көрүнөт. Беларустар массалык иш-чараларга жергиликтүү бийлик өкүлдөрүнүн жетектөөсү менен чыгат. Беларуста бийлик вертикалдуу. Жогору жактан көрсөтмө түшсө, эч ким ага каршы чыкпайт. Андан тышкары бийлик орусиялык демилгелердин аналогдорун түзүп жатышпайбы. Орус символикасына тыюу салбастан, аларды альтернативасы менен алмаштырышууда.

Былтыр "Өлбөс полк" эскерүү жүрүшүнө Өзбекстан менен Тажикстанда да уруксат берилген эмес. Өткөн жылы Душанбеде акция техникалык катачылыктардан улам өткөрүлбөгөнү айтылса, быйыл акцияга коопсуздукту сактоо максатында уруксат берилбегени айтылды.

Тажик өкмөттүк "Ховар" маалымат агенттиги "тажик-ооган чек ара аймактарындагы согуштар кошумча акцияларды өткөрүүгө жол бербейт" деген билдирүү таркаткан. Ошондой эле билдирүүдө "ислам салттары боюнча көчөгө каза болгон адамдардын сүрөттөрүн көтөрүп чыгууга болбойт, бул акция исламга жана мазхаб баалуулуктарына каршы" деп жазылган.

Тажикстандын интернационал аскерлеринин союзунун жетекчиси Шавкат Мирзоев жергиликтүү бийлик акцияга тыюу салбаганын, иш-чараны өткөрбөө сунуш катары айтылганын билдирген.

Журналист Марат Мамадшоев "тажик бийлиги антриорусиялык маанайын ачык көрсөтпөйт, бул өлкөдө массалык иш-чараларды тизгиндөө аракети" дейт.

- Бийлик көпчүлүктүн көчөлөргө чыгышынан эле чочулап жатат. Коопсуздукту камсыздоо керек, көзөмөл салуу керек дегендей. Улуу Ата Мекендик согуштагы жеңиш, 9-май эл арасында кеңири майрамдалат. Бийлик антиорусиялык маанайын ачык көргөзө албайт, көргөзгүсү келсе, башка жолун тапмак.

Анткен менен былтыр тажик бийлик уруксат бербегенине карабай жүздөгөн адамдар Душанбеде аскерий парад менен расмий салтанат аяктаган соң көчөгө Улуу Ата Мекендик согушка катышкан туугандарынын сүрөттөрүн көтөрүп чыгышкан болчу. Быйыл да Ардагерлер союзу 9-майда ретро унаалар менен ардагерлердин парадын уюштурушаарын билдирген. Ал эми орус дүйнөсүн таркатуу менен алектенген орусиялык "Россотрудничество" жүрүш өтсө, согуштун ардагерлеринин портреттерин жана транспаранттарды даярдап берээрин кабарлаган.

Тажикстанда 300дөй согуш ардагери калганы айтылат. Былтыр майда 447 ардагерге тажик бийлиги 3 миң сомони (350 доллар) өлчөмүндө жардам көрсөткөн.

Өзбекстанда 9-майды Эскерүү күнү катары белгилешет. Ислам Каримовдун башкаруусунда Улуу Ата мекендик согуш делбестен, расмий Экинчи дүйнөлүк согуш деп айтылып калган. Ошондой эле "Өлбөс полк" жүрүшүн уюштурууга уруксат берилген эмес. Азыр өлкөдө 1 173 согуш ардагери жашайт.

Кыргызстанда, Түркмөнстанда жана Казакстанда "Өлбөс полк" акциясына расмий тыюу салынган эмес. Бирок акыркы эки жылдан бери Түркмөнстанда акция чектелген мүнөздө өткөрүлөт.

"Өлбөс полк" акциясынын идеясы Томсктогу ТВ2 телеканалынын журналисттерине таандык. 2015-жылдан бери акцияны Жалпы орусиялык улуттук фронт уюштуруп келет. Эскерүү жүрүшү Орусиядан тышкары басымдуулугу мурунку Совет өлкөлөрүндө өткөрүлүп келет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргызстанда өзбек мигранттары көбөйдү

Жалал-Абадда талаада иштеген өзбек аялдар.

Кыргызстанга келип эмгектенип жаткан өзбекстандык мигранттар көбөйдү. Бирок так саны анык эмес.

Мамлекеттик миграция кызматы Кыргызстандын аймагында иштеп жүргөн өзбекстандык эмгек мигранттарын мыйзамга ылайык иштөөгө чакырып, тиешелүү мыйзамдар бузулса алар айып тартаарын эскертип жатат.

Эки өлкөнүн чек арасы аркылуу эркин каттоого уруксат берилгенден бери Кыргызстанга келип, курулуш, дыйканчылык иштерине жалданып иштеген өзбекстандыктар көбөйдү. Чек аралаш Ош, Баткен, Жалал-Абад облустарында жана Бишкек шаарында иштеп жүргөн өзбекстандык жумушчуларды иш берүүчүлөр арзан акысы жана сапаттуу иши үчүн баалашат.

Ушул тапта Жалал-Абаддагы пахта талааларында өзбекстандык кыз-келиндер иштеп атышат. Жергиликтүү дыйкандар алардын бир күндүк жумушуна 250-300 сомдон акы төлөйт. Мигранттар кимдин талаасында эмгектенсе, ошонун үйүндө жашайт. Тамак-ашы да үй ээсинин мойнунда.

Ош, Баткен, Жалал-Абад аймактарындагы жеке курулуштарда акча таап жургөн өзбекстандык жигиттерди да оңой табасыз. Бишкектеги көп кабатуу үйлөрдү курган өзбекстандыктар да көбөйгөнү байкалат.

Алардын бири - Фергананын Язяван районунан келген 27 жаштагы Фархад:

- Жумуш жоктугуна байланыштуу келип, иштеп жатабыз. Үйлөрдү шыбап, кооздоп беребиз. Мурда келип устачылык кылганбыз. Ишибиз 100 пайыз мыкты болбосо да, колдон келишинче жакшы жасайбыз.

Бирок Фархад Кыргызстанда иштөө үчүн мигранттарга жумушка уруксат берилүүчү кагаз алыш керек экенин билбейт. Мурда да өтүп иштеген, бирок эч кандай документ алган эмес. Ал тургай кыргызстандыктардын да көбү мындан кабарсыз.

Ноокат районунун тургуну, короосундагы сарайын өзбекстандык усталарга салдырып жаткан Сайдулла Керимов "өкмөт бул боюнча элге маалымат бериши керек" деген ойду ортого салды:

- Өзбекстандыктар өзүбүздөгү усталарга караганда арзаныраак иштешет. Алар келип каттоого турууга милдеттүү экенин билет элек. Бирок жумушка уруксат алышы керек экенин билчү эмеспиз. Мамлекет муну элге жакшылап түшүндүрсө жакшы болмок.

Ал арада мигранттарды иштетип жаткандар текшерилип, айыппул төлөөгө милдеттендириле баштаганын Базар-Коргон, Сузак, Ноокен райондорунун тургундары "Азаттыкка" кабарлашты.

Жумушка уруксат кагаз алуу милдети Кыргызстандын миграцияга байланыштуу эрежелеринде мурда эле болгон. Бирок белгисиз себептен улам коңшу өлкөдөн келгендерге ал эрежелер текши колдонулган эмес.

Мыйзамдарга ылайык Өзбекстандын жараны Кыргызстанда беш күн ичинде каттоого турушу керек. Антпесе 10 миң сом айыппулга жыгылат. Экинчи ирет ошол эле көрүнүш кайталанса, депортацияланат.

Мигрантты иштетип жаткан адам Миграция кызматына кайрылып, жумушка уруксат берүүчү кагаз алууга тийиш. Тышкы жана Ички иштер министрликтеринин, Мамлекеттик миграция кызматынын өкүлдөрүнөн турган комиссия "Мигрант өлкөгө зыян тийгизбейби?" деп бир нече критерийлер менен карап чыккан соң эки жума ичинде уруксат кагазын берет же баш тартат.

Алмаз Асанбаев.
Алмаз Асанбаев.

Мамлекеттик миграция кызматынын жетекчисинин орун басары Алмаз Асанбаев Өзбекстандан келген мигранттар көбөйүп жатканын ырастады, бирок азырынча алардын так саны эсептеле элек экенин билдирди.

Анын айтымында, жумуш берүүчү тарап юридикалык жак болсо өз ишканасы тууралуу маалымат жана мигрантты иштетүү үчүн арыз менен кайрылат. Эгер жеке тарап болсо, мигрант менен түзүлгөн жазуу түрүндөгү келишим жана арыз керек.

- Комиссия ага уруксат берген чечим кабыл алган соң мигрант атайын анкетаны толтурат. ВИЧ, кургак учук вирусу жок экенин далилдеген медициналык маалымкат алат. Анкетасын, дарыгердин маалыматын жана паспортунун көчүрмөсүн тапшырат. Жумушка уруксат берүүчү документти алыш үчүн 2000 сом төлөнөт. Аны мигрант эмес, жумуш берүүчү тарап төгөт. Уруксат кагаз бир жылга берилет, - деди Асанбаев.

Ал кошумчалагандай, компанияларга келип иштеген мигранттар үчүн жакын арада төлөм кымбатташы мүмкүн. Тагыраак айтканда, кай бир фирмада иштегендердин арасында мигранттар 20 пайызга жетпесе, киши башына 6000 сом, 20 пайыздан көп болсо 20 000 сом төлөнөт. Өкмөттүн "Мамлекеттик алымдар жөнүндө" токтомуна ушундай эреже жазылууда.

Уруксат кагазы мигрант кыргызстандык жарандардын жумуш ордун талашпаса гана берилет. Уруксат кагазы жок иштеген мигрантка 10 миң сом айып салынат. Аны иштетип жаткан кыргыз жаранына "мыйзамсыз миграцияны колдонгон" деп кылмыш иши ачылат.

2010-жылга чейин жай, күз айларында Өзбекстандан өткөн мигранттар талаада, курулушта иштегени кадыресе көрүнүш болгон. Ошол кездеги президент Ислам Каримов башында турган өзбек бийлиги нары-бери өтүүнү катаалдаштыргандан кийин миграция токтогон. Мамлекет башчылыкка Шавкат Мирзиёв келип, 2017-жылы чек ара ачылгандан кийин Кыргызстанга иштегени келген өзбек мигранттары кайра көбөйдү.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өзбекстан: журналисттин айыбы жеңилдеди

Журналист Бобомурод Абдуллаев.

Өзбекстанда прокурорлор журналист Бобомурод Абдуллаевди беш жылга түрмөгө кесүүнү, аны менен кошо иши каралып жаткан башка үч айыпталуучуну актоону суранды. Журналист Бобомурод Абдуллаев "Интернетте «Усман Хакназаров» деген тергеме ат менен Өзбекстандагы конституциялык түзүмдү өзгөртүүгө чакырган макалаларды жарыялаган" деп былтыр кармалган.

2-майда Ташкент шаардык сотунда "конституциялык түзүмгө каршы чыккан" деп айыпталып жаткан журналист Бобомурад Абдуллаевдин, блогер Хаётхан Насреддиновдун, жергиликтүү ишкерлер Шавкат Оллоёров менен Равшан Салаевдин кылмыш иши боюнча соттук отурум болуп өттү. Прокурор сотто Бобомурод Абдуллаевди беш жылга абакка кесүүнү, ал эми калган айыптоочуларды актоону сурады. Бул тууралуу "Азаттыкка" сотко байкоочу катары катышкан ташкенттик журналист Абдурахман Ташанов билдирди:

- 2-майдагы сотто Шавкат Оллоёровдон башка айыпталуучулар акыркы сөздөрүн айтты. Мамлекеттик айыптоочу блогер Хаётхан Насреддиновду, ишкерлер Шавкат Оллоёровду жана Равшан Салаевди актаган өкүм чыгарууну, ал эми кылмыштуу топтун башчысы катары каралып жаткан Бобомурад Абдуллаевди беш жылга кесүүнү сурады.

Ташановдун айтымында, прокурорлор Кылмыш-жаза кодексинин “бийликти басып алуу жана Конституциялык түзүмдү өзгөртүү максатында кутум уюштуруу” деген беренеси боюнча мурда коюлуп келген айыптоодон баш тарткан. Бул берене менен айыпталгандар өзбек мыйзамдары боюнча 10 жылдан 20 жылга чейинки жазага тартылат.

Абдурахман Ташанов.
Абдурахман Ташанов.

- Эң башкысы - Абдуллаевден ушул айыптоо алынып, ал “уюшкан топтун же анын кызыкчылыгын” көздөгөн дегенге алмаштырылган. Бул айып менен 5 жылдан 10 жылга чейин соттолот.

Ташанов белгилегендей, тергөөдө Бобомурод Абдуллаевдин "Өзбекстандагы конституциялык түзүлүштү өзгөртүү максатында түзүлгөн" деген долбоорго киргени аныкталбагандыктан оор айып таккан берене алынган. Абдуллаев соттогу акыркы сөзүндө Өзбекстандын азыркы жетекчилиги жүргүзүп жаткан саясатты абдан колдой турганын айтып, актала турганына ишенимин билдирген. Анын адвокаттары да сотто журналистти актоону өтүнгөн.

Эркин журналист Бобомурод Абдуллаев "Интернетте «Усман Хакназаров» деген ат менен Өзбекстандагы конституциялык түзүмдү өзгөртүүгө багытталган жана бийликти кулатууга чакырган макалаларды жарыялаган" деп, былтыр 27-сентябрда Ташкентте атайын кызмат тарабынан кармалган.

“Азаттыктын” өзбек кызматынын колуна тийген соттун аны камакка алуу тууралуу ошондогу чечиминде “Абдуллаев "Өзбекстан элдик кыймылынын” мүчөсү катары бул уюмдун жетекчиси Мухаммад Салихтин көрсөтмөсү менен 2011-жылдан бери Интернетте Өзбекстандагы конституциялык түзүлүштү кулатууга багытталган макалаларды жайылткан" деп жазылган.

“Өзбекстан элдик кыймылынын” жетекчиси, акын, Каримовду сындап жүргөндөрдүн ана башы, чет жерде жашап келе жаткан Мухаммад Салих Бобомурод Абдуллаев 14 жыл бою Каримовдун режими менен Өзбекстандын атайын кызматтарынын бетин ачкан макалаларды “Усман Хакназаров” деген ысым менен жазып жүргөнүн билдирген:

Мухаммад Салих.
Мухаммад Салих.

- Бобомурод Абдуллаев (Усман Хакназаров) өз эли үчүн 14 жыл Каримовго, кийин Каримовдон калган саркындыларга каршы күрөштү. Улуттук коопсуздук кызматы Мирзиёев баштаган иштерге, либералдык чечимдерге чоң тоскоолдук жаратууда. Мирзиёевдин бүтүндөй өзгөрүүлөргө умтулууларына Иноятов саботаж кылып жатат. Муну Мирзиёев билиши керек. Бобомурод Абдуллаев (Усман Хакназаров) ошол саботажга каршы күрөшкөн адам. Мирзиёев аны боштондукка чыгарышы керек.

Мухаммад Салих өз сөзүндө белгилеген Иноятов Мирзиёевдин чечими менен Улуттук коопсуздук кызматынын башчылыгынан быйыл январда бошотулган.

Журналист Бобомурод Абдуллаевдин жана аны менен кошо айыпталган үч кишинин иши эми 5-майда каралат. Анда Шавкат Оллоёров акыркы сөзүн айтат жана ошондон кийин сот өкүмү чыгышы керек.

Абдуллаевдин адвокаты Сергей Майоров буга чейин журналист Улуттук коопсуздук комитети кармагандан кийин бир нече жолу кыйноого кабылганын билдирген.

Өзбекстандын азыркы президенти, 2016-жылы сентябрда бийликке келген Шавкат Мирзиёевдин авторитардык көзөмөлдү акырындык менен азайтуудай көрүнгөн саясатынын алкагында саясий айыпкерлер, журналисттер жана укук коргоочулар абактан чыгарылууда.

Баш кеңсеси Парижде жайгашкан “Чек арасыз кабарчылар” эл аралык уюмунун басма сөз эркиндигин талдаган жаңы баяндамасында Борбор Азия мамлекеттеринин ичинен Өзбекстандын позициясы жакшырып, төрт баскычка көтөрүлгөн.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Түркмөнстан жаңы порттуу болду

Түркмөн президенти Гурбангулы Бердымухамедов порттун ачылыш аземинде. 2-май, 2018-жыл.

Түркмөнстан үчүн абдан маанилүү объектинин ачылышында адаттагыдай эле анын маданий программасына арбын убакыт бөлүндү. "Аркадаг" же өлкө президенти Гурбангулы Бердымухамедов өзүн даңазалаган ыр-бийлерге, ураандарга муюп, буга түрдүү өлкөдөн келген коноктор да күбө болушту. Демейде бул өлкөгө кире албаган чет элдик журналисттер кызуу иштешти.

Иш-чаранын оюн-зоок бөлүгү.
Иш-чаранын оюн-зоок бөлүгү.

Андан кийинки театралдаштырылган оюндар Түркмөнстан Көчмөндөр оюндарын же Олимпиада өткөрүп аткандай элес калтырат. Албетте, эбегейсиз экрандан жаңы деңиз портунун дарамети да көрсөтүлдү.

- Түркмөнбашы эл аралык деңиз порту төрт терминалдан турат. Биринчи терминал жылына 4 млн. тоннага чейин жүктү тейлейт. Экинчиси 3 миллионго жакын. Ал эми контейнер терминалы жылына 400 миңге жакын контейнерди жүктөп, түшүрө алат. Төртүнчү терминал болсо жылына 300 миң жүргүнчү тейлөөгө ылайыкталган, - деди ачылыш аземинде жергиликтүү аткаминерлердин бири.

Түркмөн өкмөтү жаңы порт өлкөнүн товар жүгүртүүсүн үч эсе арбытып, жылына 25-26 млн. тоннага жеткирерин болжолдоп жатат. Дүйнөлүк океандарга жол жок, бирок Каспийдин жээгинде порттору бар Орусия, Азербайжан, Казакстан жана Иран менен катташууга болот.

Президент Гурбангулы Бердымухамедов ачылыш аземинде деңизге чыкпаган коңшулары менен жаңы портту колдонуу маселесин талкуулоого даяр экенин белгиледи. Андай коңшулары Өзбекстан менен Ооганстан. Алысыраакта Тажикстан менен Кыргызстан бар.

Түркмөнстан Кытай менен темир жол аркылуу байланышта болгондуктан жаңы порту аркылуу чыгыштан келаткан жүктөрдү Европага ташуу ишине да катышса болот. Муну эске алган Ашхабад портту Европа менен Азияны байланыштырган хабга айлантууга үмүт артууда.

Ошондой эле ал өлкөнүн экспорттук мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтип, газдан бөлөк киреше булактарын көбөйтүүнү көздөйт.

Порт төрт терминалдан турат.
Порт төрт терминалдан турат.

Ушу тапта газ арзандап кеткендиктен Түркмөнстан экономикалык каатчылыкта турат. Анын үстүнө акчасынын куну кетип, азык-түлүк баштаган эң керектүү товарлар тартыш.

Бийликке сын көз караштагылар мындай шартка карабай шаан-шөөкөт менен ачылган инфраструктуралык обьектилер казынага оорчулук келтирип жатканын белгилешет.

Нурмухамед Ханамов - азыр Австрияда жашаган оппозициячыл саясатчы, Түркмөнстан республикалык партиясынын төрагасы. "Азаттык" менен болгон маегинде ал мекениндеги жаңы объектилерди президенттин жемиш бербеген дымактуу демилгелери катары баалаган:

Долбоор өлкө үчүн маанилүү. Бирок түркмөн өкмөтү экономикалык каатчылык башталганда пландарын кайрадан карап чыгып, чыгашаны азайтышы керек эле.

- Бул долбоорлор 2010-жылдары түркмөн газы жакшы баада сатылып турганда башталган. Кийин газ эки эсе арзандап кетти. Кыйынчылыктар ошондо башталды. Порт өзү Орусия менен Азербайжанга жүк ташуу үчүн ыңгайлуу жолдорду ачат. Долбоор өлкө үчүн маанилүү. Бирок түркмөн өкмөтү экономикалык каатчылык башталганда пландарын кайрадан карап чыгып, чыгашаны азайтышы керек эле. Мисалы, миллиондогон акча салып «Аваза» сыяктуу курорттук зоналарды курушту, Азия оюндарын шумдук шаан-шөкөт менен өткөрүштү. Ашхабаддын өзүндө бир министрликтин үстүнө башка бир министрликтин мекемесин куруп жатышат. Бул президенттин дымагы менен жасалып жаткан иштер. Обу жок, бардыгы башкалардын көзүнө жасалган.

Каспийдин чыгыш жээгиндеги Түркмөнбашы шаарына караган портто кеме жасоочу жана кеме оңдоочу завод да курулду. Жалпы курулушка 1,5 миллиард доллар сарпталган.

Былтыр сентябрда Түркмөнстан кеминде 7 млрд. доллар жумшап, имарат ичиндеги жана таймаш өнөрлөрү боюнча V Азия оюндарын өткөргөн.

Ашхабаддагы аэропорт.
Ашхабаддагы аэропорт.

Мурдагы жылы болсо Ашхабадда 2,2 млрд. долларлык эл аралык аэропорт курулду. Бирок бул жабык өлкөгө чет элден жылына орточо 100 миңдин тегерегиндеги адам келгендиктен адистер ал аэропорт чыгымын акташынан да күмөн санашат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Тажик-ооган чегинде талибдер машыгып жатабы?

Тажикстандын Ооганстан менен чектешкен Шамсуддин Шохин району.

Тажикстандын башкы чек арачысы "Талибан" кыймылы ооган-тажик чек арасына жакын аймактарга 7 миңге чукул жоочуларын жайгаштырганын билдирди. Ал мындай маалыматты 2-майда Дүйшөмбүдөгү жыйында айтып, ооган чегинде баңгизат соодасы да күчөгөнүн, аткезчилерди согушкерлер калкалап жатканын кошумчалады.

Ооганстандын коопсуздук күчтөрүн тынымсыз бутага алып жаткан "Талибан" кыймылы тажик-ооган чегинде жанданып жатканын Тажикстандын Улуттук коопсуздук комитетине караштуу Чек ара кызматынын башчысы Ражабали Рахмонали 2-майда Борбор Азиядагы чек араларды башкаруу программасынын (БОМКА) 15 жылдыгына арналган иш-чарада ишара кылды.

Ал талибдер Ооганстандын тажик чегине жакын жайгашкан Балх, Кундуз жана Тахор сыяктуу аймактарындагы 29 машыгуу базаларына 6800дөн ашык согушкерин жайгаштырганын айтты. Бирок Тажикстандын башкы чек арачысы мынча согушкер канча убакыттан бери чек ара аймактарына топтолгонун тактаган жок:

Тажикстандын Чек ара кызматынын башчысы Ражабали Рахмонали.
Тажикстандын Чек ара кызматынын башчысы Ражабали Рахмонали.

- Талдоо көрсөткөндөй, Ооганстандын Тажикстан менен чектешкен Балх, Кундуз сыяктуу провинцияларында кырдаал чыңалып жатат. Абал курчуп кетчүдөй болуп турат. Бул аймактардагы айрым райондор мурда салыштырмалуу тынч болчу, - деди Ражабали Рахмонали.

Тажикстан Пакистандан кийинки эле Ооганстан менен эң узун чек арасы бар өлкө. Эки мамлекеттин чек арасы 1350 чакырымдан ашат. Андыктан тажик бийлиги ондогон жылдардан бери туруксуздуктун чордонуна айланган Ооганстандагы жоочулардын коркунучу тууралуу Борбор Азиядагы башка өлкөлөргө салыштырмалуу көбүрөөк коңгуроо кагып келет.

Ооганстандын Кундуз провинциясы.
Ооганстандын Кундуз провинциясы.

Мисалы, тажик президенти Эмомали Рахмон Жамааттык Коопсуздук Келишими Уюмунун былтыр Минскиде өткөн жыйынында Ооганстандагы кырдаал уюмдун түштүк чек арасына коркунуч келтирээрин белгилеп, ооган-тажик чек арасын бекемдөө зарылдыгына токтолгон.

Тажикстандын чек ара мекемесинин башчысы Ражабали Рахмонали ооган-тажик чегинде маңзат агымы да күчөгөнүн Дүйшөмбүдөгү жыйында кошумчалады:

- Соңку эки жылда мамлекеттик чек ара аркылуу мыйзамсыз ташылган баңгизаттын көлөмү өсүп жатат. Террорчулар ок атуу менен аткезчилердин из жашырып кетишине көмөктөшөт. Өз кезегинде мындай окуялар Тажикстандын чек арачыларын да ок атууга аргасыз кылып жатат.

Андыктан тажик-ооган чегинде аткезчилер менен атышуу тез-тез катталып, айрым учурларда эки өлкө чегиндеги өткөрмө бекеттер коопсуздук маселесинен улам маал-маалы менен жабылып турат. Былтыр декабрь айында Ооганстан менен чектеш Шамсуддин Шохин районунда Тажикстан аймагынан чыгып кетүүгө үлгүрбөгөн ооган аткезчилери менен тажик күчтөрү атышып, андан бир тажикстандык офицер окко учкан.

Тажик чек ара кызматынын маалыматына ылайык, 2017-жылы ооган-тажик чегинде кеминде 30 куралдуу жаңжал чыккан. Бир жыл ичинде чек ара аймагында баңгизат ташыган 18 аткезчи жок кылынып, 20сы кармалган. 1700 килограммдан ашык баңгизат колго түшүрүлгөн.

Кабулда 30-апрелде болгон жанкечтинин жардыруусу.
Кабулда 30-апрелде болгон жанкечтинин жардыруусу.

Былтыр "Талибан" кыймылынын жоочуларынын Ооганстандын Кундуз шаарын камалаганы коңшу Тажикстан менен Түркмөнстандын тынчсыздануусун жараткан. Бул жолу да Тажикстандын башкы чек арачысынын камтамачылыгы Ооганстанда талибдер менен "Ислам мамлекети" экстремисттик тобунун чабуулдары күчөп турган мезгилге туш келди.

Бул жуманын башында эле Кабулда болгон кош жардыруу 29 кишинин өмүрүн алып кетти. "Ислам мамлекети" экстремисттик уюму артында турган бул кол салууда "Эркин Европа/Азаттык" радиосунун эки кабарчысы сыяктуу баш-аягы тогуз журналисттин өмүрү кыйылды.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Түркмөнстан: кыздар чыпташкан көйнөк кийбесин

Түркмөнстан: кыздар чыпташкан көйнөк кийбесин
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:58 0:00

Анкара-Ташкент: алаканын жаңы барагы

Өзбек президенти Шавкат Мирзиёев менен Түркиянын президенти Режеп Тайип Эрдоган.

Түркиянын президенти Режеп Тайип Эрдоган Өзбекстан менен мамиле “стратегиялык деңгээлге” жеткенин билдирди.

29-апрелде Ташкентке барган Эрдоган өзбек президенти Шавкат Мирзиёев менен жолугушуу өткөрүп, парламентте сөз сүйлөдү. 1-майда Бухарага аттанды. Эки өлкөнүн алакасы Өзбекстандын мурдагы президенти, маркум Ислам Каримовдун тушунда начарлап кеткен.

30-апрелде түрк мамлекет башчысын Ташкенттеги Көксарай резиденциясында расмий тосуп алуу салтанаты өтүп, эки өлкөнүн президенттери тар чөйрөдө жолугушту.

Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёев бул үч күндүк визит менен «эки мамлекет ортосундагы алакалардын жаңы барагы жазылды, Өзбекстан ар дайым түрк бир туугандары үчүн ачык”, - деди.

Ташкенттеги жолугушуу
Ташкенттеги жолугушуу

Мирзиёев президент Эрдоган менен эки өлкөнүн кызматташтыгын тескей турган биргелешкен кеңеш түзүү тууралуу макулдашканын, аны президенттер өздөрү жетектей турганын айтты.

Өзбек лидери бийликке келген 2016-жылдан бери Ташкенттин региондогу өлкөлөр менен алакасын жакшыртуу аракетин көрүп келет.

Эрдоган болсо эки тараптуу мамилелер “стратегиялык деңгээлге” жеткенин, визит учурунда кызматташтыкты андан ары тереңдете турган 25тен ашуун келишимге кол коюлганын белгиледи.

Ошол эле күнү түрк президенти Олий межлисте сөз сүйлөдү.

- Урматтуу Мирзиеев мырзанын бизнес жана инвестициялык климатты жакшыртууга карай чечкиндүү кадамдары өлкөнү инвесторлор үчүн жагымдуу жана ишенимдүү өнөктөш кылып көргөзүүдө. Өзбекстан экономикалык өнүгүү жолунда баратат. Ийгилик үчүн көп иштеп, көп аракет көрүү зарыл.

1-майда 200 чакты алдыңкы ишкерлер жана өкмөттүк расмий адамдар экономикалык форумга катышмакчы.

Ташкентке аттанар алдында Эрдоган Түркия менен Өзбекстан “колдон чыгарып жиберген мүмкүнчүлүктөрдү” кайра жандандырат деп үмүттөнөрүн айткан.

1991-жылы СССР кыйрап, Борбор Азиянын түрк тилдүү жумурияттары көз карандысыздык алгандан кийин Түркия аларды биринчилерден болуп тааныган. Бирок Ташкент менен Анкаранын мамилеси жылдар бою чыңалып турду.

Өзбекстанды чейрек кылымдан ашуун башкарган маркум Ислам Каримовдун тушунда, 1990-жылдардын орто ченинде эки өлкө жарандары үчүн визасыз каттоо алынып салган. Анын алдында Түркия өзбек оппозиция лидерлери Мухаммад Салих менен Абдурахмон Полатты экстрадиция кылуудан баш тарткан.

Каримов Түркияга акыркы жолу 1999-жылы барып кеткен. Мирзиёев болсо былтыр октябрда расмий визит жасаган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Назарбаев латын арибинен миллиардды аябайт

Нурсултан Назарбаев

Дүйнөлүк басма сөзгө баяндама.

Казактар латын арибине 670 миллион доллар менен өтөт

Quartz журналы Казакстандын латын арибине өтүүсү тууралуу макала жарыялады. Президент Нурсултан Назарбаевдин демилгеси менен былтыр башталган дымактуу долбоорду ишке ашырууга 218 миллиард теңге же 670 миллион доллар талап кылынат.

Бул каражаттын 90 пайызы латын алфавитин адамдарга таанытып, окута турган мугалимдердин айлыгына жумшалат. Кириллица менен жазылган бардык иш кагаздары, китептер, окуу куралдары толук башка арипке которулушу керек.

Латын ариби
Латын ариби

Элбашы англис, немис стандартына өтөбүз деп опурулганы менен өлкөдө ага тоскоол болчу техникалык жагдайлар да толтура. Макаланын автору азыркы тапта өлкө кириллицаны эле колдонууда веб-сайттар, китептер, кино тасмалардын субтитры, ресторандын менюлары, көчөлөрдүн аталышы, айтор бардыгын латын тамгасына алмаштырууну элестетүү кыйын деген ойдо. Латын арибине негизделген казак алфавитиндеги 42 тамганы заманбап компьютердин тилине салуу канча убакытты алары да белгисиз.

Бээжиндин кыжырына тийген "оюн"

The Diplomat аналитикалык журналынын баяндамачысы Кыргызстандагы бийлик алмашуудан улам Бишкек жылуулук электр борборунда чыккан кырсык кайсы нукта иликтенерине сереп салган.

Мурдагы өкмөт башчы Сапар Исаковдун Бишкек ЖЭБин жаңылоодогу катачылыктар үчүн УКМКга суракка чакырулуусу, Кытайдын TВЕА ишканасы менен кыргыз бийлигинин келишимине кайрылган автор Кэтрин Пуз экс-президент Алмазбек Атамбаевдин учурунда кытайлык компаниянын ташы өйдө кулаганына токтолгон.

Датка-Кемин көмөк чордонун курууга катышкан кытай жумушчулары.
Датка-Кемин көмөк чордонун курууга катышкан кытай жумушчулары.

"Бийлик алмашуу тынымсыз ишке ашууда. Дал ушул процесс ЖЭБдеги кырсыкты иликтөөнүн багытын да өзгөрткөнү турат. 386 миллион доллардык насыя 2013-жылы Алмазбек Атамбаев менен Борбор Азияга иш сапарга чыгып, Бишкекке токтогон кытай лидери Си Цзинпиндин ортосунда түзүлгөн. Кытай ажосу ошондо бул макулдашууну "Бир жол - бир кемер" долбоорундагы "стратегиялык өнөктөштүк жараяны" деп атаган. Бирок чуулуу кырсыктан кийин ачылган иликтөө эми Кытай тараптын кыргыз долбоорунан тапкан үлүшү канчалык экенин далилдей албайт. Ал эми расмий Бишкек бул ишке айыптуу катары мурдагы бийликти түртө салары турган иш", - деди баяндамачы.

Сирияга акча үчүн баргандар көп

Лондондогу Падышалык институт Орусияда Борбор Азиядан барган мигранттардын диний радикалдашууга кабылып, жаңжал оту тутанган өлкөлөргө сапар алуусунун себептери менен натыйжасын изилдеген.

Бул изилдөө тууралуу Eurasianet порталы баяндама жарыялады. Орусиянын 13 шаарындагы Кыргызстан, Өзбекстан, Тажикстандан барган 200 адам сурамжылоого тартылып, алардын диний радикалдашууга карата көз карашы талданды. Орто азиялыктардын Сирияга сапар тартуусунун бирден бир себеби акча экени маалым болду. Ал эми диний көз караш менен баргандар саналуу экени айтылат.

Мансур: Сирияга барып өкүнгөндөр көп

Мансур: Сирияга барып өкүнгөндөр көп

Айрым адистердин баамында, Сирия менен Иракта "Ислам мамлекети" деген террордук уюмдун тарабында согушуп жүргөндөр Кыргызстанга кайтып келүүдөн, жоопко тартылуудан чочулашууда.

Маселен суроолорго жооп берген тажикстандыктар экстремисттик топторго акча үчүн кошуларын айтышкан. Ал эми кыргыздар өз өлкөсүндө Сирияга барып согушкандарга сый-урмат жок экенин белгилешкен. Орусиядагы эмгек мигранттарын бюрократия, кемсинтүү, акчадан кыйналуу, жалгыздык сыяктуу жагдайлар радикалдашууга түртүп жатканы байкалган. Ошондой эле интернеттеги диний үгүт-насаат да кошул-ташыл болууда дегендер чыккан.

Изилдөөнү жүргүзгөн институт радикалдашуунун тамырын кыркыш үчүн Орусия бийлиги мигранттардын диаспоралары менен тыгыз иш алып барышы зарыл деп белгилеген.

Куралдануу күчөгөнү менен дүйнө коопсуз эмес

Time журналына талдоочу Изуми Накамитсу азыркы тапта дүйнө жүзүндөгү аскерий каржылоо жакшырганы менен коопсуздук жакшырбаганын жазды. 2000-жылдарга салыштырмалуу куралданууга азыр эки эсе көп акча сарпталып жатканын Стокгольмдогу Тынчтыкты изилдөө институту изилдеген.

Бул каражат жөнөкөй атуулдардын капчыгынан түшкөн салыктан чогулган. "Капилет кол салууга, бейбаштардан коргонууга миллиарддаган акча сарпталганы менен тынч жашай алдыкпы?" деп суроо салат Накамитсу.

Дүйнө өлкөлөрү маселен жылына аскерий максатта 2-3 триллион доллар коротот. Ошол эле мезгилде ооруга байланыштуу өлгөндөрдүн саны басымдуу. Автор коргонуу жеке эле аскерий өңүттө деген тар түшүнүктөн улам көп мамлекеттерде саламаттык сактоо, социалдык бакубаттык сыяктуу коопсуздуктун башкы факторлору капарга алынбай жатат деген пикирде.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргыз-өзбек чегиндеги үйлөр бузулду

Кыргыз-өзбек чегиндеги үйлөр бузулду
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:21 0:00

Тажикстан Кытайга алтын кендерин берет

Тажикстандагы алтын кендеринин бири.

Тажик бийлиги борбор шаарда Жылуулук электр борборун курган кытайлык ТВЕА компаниясына дагы бир нече алтын кендерин берүүгө даяр. Ушул тапта Кытайдан келген ишканалар Тажикстандагы жети алтын кенин иштетүүгө укуктуу. Тажикстандык айрым адистер ТВЕА менен келишим башынан эле өлкө кызыкчылыгына каршы түзүлгөнүн айтышат. TBEA Бишкек ЖЭБин оңдоого да катышкан.

Дүйшөмбүдө Жылуулук электр борборун салган кытайлык ТВЕА компаниясынын жетекчилиги билдиргендей, курулушка кеткен чыгымды жабууга эки кендеги алтындан түшкөн каражат жетпесе, тажик өкмөтү аларга башка кендерде алтын казуу укугун берүүгө макул болду.

ТВЕА Кытайдын "Эксимбанкынан" 349 миллион доллар кредит алып, 2016-жылы тажик башкалаасында кубаттуулугу 400 мегаваттка жеткен жылуулук борборун бүтүргөн. Тажик тарап долбоордогу өз үлүшүн Согди облусундагы Чыгыш Дуоба жана Жогорку Кумарг кендеринен казылган алтындын эсебинен жапмак. Бул эки кенди иштетүү укугу ТВЕА компаниясына берилген.

Дүйшөмбү шаары.
Дүйшөмбү шаары.

Компания башчысы Чжан Синь тажик сайттарынын бирине берген интервьюсунда Дүйшөмбү өкмөтү аларга башка кендерди да берүүгө макул болгонун айтты. Мындан тышкары ТВЕА буга чейин Дүйшөмбүнүн түндүгүндө орун алган Зиддидеги көмүр кенин иштетүүгө лицензия алган.

Бирок Тажикстандын Геология башкармалыгынын жетекчи орун басары Рахмонбек Бахтадавлатовдун айтымында, компания кайтарамы жок деп көмүр кенинен баш тартып койду.

Ал эми "Эркин Европа/Азаттык" радиосунун тажик редакциясы Энергетика жана суу ресурстары министрлигиндеги булактарга таянып, ТВЕА негизинен энергетика тармагындагы долбоорлорду ишке ашырып келатканын, алардын кендерди чалгындап, иштетүү жагынан тажрыйбасы жоктунун маалымдады.

Кытай компаниясы кенди чалгындап чыкты, бирок маалыматы менен бөлүшпөйт. Алар алтын анча көп эмес деп айтышкандай. Ким билет, азбы, көппү. Бардык ресурстар алардын колунда – лабораториялар, чалгындоо жүргүзгөн адистер да алардыкы.

"Чыгыш Дуоба жана Жогорку Кумарг алтын кендериндеги запастар биздин эсебибизде компаниянын чыгымдарынан кыйла ашат. Анын үстүнө дүйнөлүк рынокто алтындын баасы абдан кымбат. Ушул тапта биз Тажикстан өкмөтү менен ТВЕА ортосунда инвестициялык келишимдин долбоорун түзүп жатабыз", - деди министрликтин атын атабаган өкүлү.

Кытайлык компания болсо ал кендерде канча алтын бар экенин коммерциялык сыр деп айтуудан баш тартууда.

Тажикстандык журналист, бул маселеге жакындан байкоо салып келаткан Абдулло Ашуров электр тартыштыгы маселесин тезирээк чечүү үчүн Дүйшөмбү алдын ала эле өз кызыкчылыгына анча жооп бербеген келишимге барганын белгилейт:

- Кендерди кытайлыктар өздөрү чалгындап, өздөрү иштетип, алтын казып келатышат. Биз тарапта маалымат өтө чектелүү. Советтик мезгилде жүргүзүлгөн чалгын иштерине ылайык, Чыгыш Дуоба кенинде 117 тонна алтын бар деп болжолдонгон. Экинчиси иликтене элек болчу. Эми кытай компаниясы чалгындап чыкты, бирок маалыматы менен бөлүшпөйт. Алар алтын анча көп эмес деп айтышкандай. Бардык ресурстар алардын колунда – лабораториялар, чалгындоо жүргүзгөн адистер да алардыкы. Алтын казышканда кырдаалдан кыянат, өз кызыкчылыгында пайдаланып кетишпейт, алтындын көлөмүн аз кылып көргөзүшпөйт деп эч ким кепил боло албайт да. Жылуулук борборун куруудагы каражат канчалык эффективдүү пайдаланылганын текшерген көз карандысыз аудит да жок.

Тажикстанда кен казып жаткан кытай жараны.
Тажикстанда кен казып жаткан кытай жараны.

Чыгыш Дуоба жана Жогорку Кумарг кендерин иштетүү лицензиясын кытайлык компания 2014-жылы алып, эки жылдан кийин чалгындоо иштерин жүргүзгөн. Бардыгы болуп кытай компаниялары Тажикстандагы жети алтын кенин иштетүүгө укук алган.

Айрым жергиликтүү эксперттер алтын кендеринин Кытайдын колуна өтүшү мамлекет кызыкчылыгына канчалык дал келет деген суроо коюшат.

"Дүйшөмбү-2" деген Жылуулук электр борбору 2012-жылы курула баштап, эки жылда бүткөн. 2015-жылы экинчи блокту салуу иштери башталып, бир жылдан кийин аяктаган.

Эсиңиздерге сала кетсек, кытайлык TBEA компаниясы Бишкектеги Жылуулук электр борборунун модернизациялоо ишине катышып, аны 386 миллион долларга жүргүзгөн. Бирок акчанын сарпталышына байланыштуу суроолор жаралып, учурда иликтөө жүрүп жатат.

ЖЭБди модернизациялоо боюнча козголгон кылмыш ишинин алкагында 26-апрелде мурдагы премьер-министр Сапар Исаков да атайын кызматка көрсөтмө берди. Ага чейин "Улуттук энергохолдингдин" мурдагы жетекчиси Айбек Калиев баштаган бир канча адам кармалган.

Сапар Исаков сурак берип чыкты
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:33 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Тажикстан: Согуш аймагынан табылган Мариям мекенине кайтты

"Мариям арыктай түшүптүр" дейт чоң атасы. Сүрөт 2018-жылдын 25-апрелинде тартылган.

Эки ай мурда Иракта 10 жашар тажикстандык Мариям аттуу кыз туугандарын издеп атат деп кабарлаганбыз. Эми Мариям, андан тышкары дагы үч бала мекенине кайтарылды. Тажик бийлиги башка дагы бир топ жаранын Ирак менен Сириядан алып келүүгө далалаттанууда.

- Чоң эне, кандай турасыңар? Баары жакшыбы? Ден соолугуңар жайындабы? Ушул телефон номурга Саид авамдын номерин жибергиле. - деген Мариям тартылган видео быйыл февралда интернетте тараган. Ал Ирактагы лагерлердин биринде жүргөн жеринен туугандарына кайрылып, "мени алып кеткиле" деген эле.

25-апрелдин таңында Москва-Дүйшөмбү аба каттамы менен секелек мекенине жеткирилди. Андан тышкары дагы үч тажикстандык өспүрүм Атажуртуна кайтып келди.

“Азаттыктын” тажик кызматы секелек кызды Тажикстандын Гиссар (Ысар) районундагы чоң атасыныкынан табышты. Ал чарчаганын айтып, маек берүүдөн баш тартты.

Мариям чоң атасы менен
Мариям чоң атасы менен

Мухаммадрахим Шоев небересин кайтарып бергени үчүн Эл аралык Кызыл Айчык жана Кызыл Чырым уюму менен тажик бийлигине ыраазы.

Согуштан аман калган небересин ал улам бооруна кысып, чачынан сылап отурду. Мухаммадрахим чоң ата эки жылдан бери небере кызын көрө элек болчу.

- Саал-паал арыктап калыптыр. Анысына деле мейли. Кудаага шүгүр, аман эсен кашыбызда. Ден соолугу жайында. Болгону жолдо чарчаптыр. Анын үстүнө өзүнө келиш үчүн да убакыт керек.

Мариямды былтыр алгач "Russia Today" телеканалы көрсөткөн. Ал ата-энеси, дагы төрт бир тууганы бомбалоо учурунда өлгөнүн айтып берген.

Былтыр августта Ирактын Мосул шаары “Ислам мамлекети” террор тобунан бошотулган. Ошондо жоочулардын бүлөлөрү дешип Ирак бийлиги жүздөгөн адамдарды, көбүнесе аялдарды, балдарды кармаган. Алардын көбү борбор Багдаддагы лагерге жайгаштырылган. Арасында Мариям да бар болчу.

Жамолиддин жоочулардын катарына кошулуп кеткенин атасы билген эмес
Жамолиддин жоочулардын катарына кошулуп кеткенин атасы билген эмес

Анын атасы Жамалиддин (Жамолиддин) үй-бүлөсүн алып, “Египетке барабыз” деген бойдон дайнын таптырган эмес. Ал мурда 10 жылдан ашуун Египетте окуп-жашап келгендиктен, ата-энеси башында сарсанаа болушкан эмес. Жамалиддин “Ислам мамлекети” террор тобунун катарында жүрүп, Иракта өлгөнүн ата-энеси кийин атайын кызматтардан угушкан.

Мариямдан тышкары дагы үч өспүрүм мекенинде туугандарын табышты. Алар 9 жашар Абдулла, 7 жашар Фатима жана 3төгү Мухаммад Аслоновдор экени кабарланды. Алар дүйшөмбүлүк Илхомидин Аслоновдун балдары. Үч жыл мурда ата-энеси менен Иракка кетишкен.

Лагерде орусиялык журналисттер маек алган учурда бир туугандардын 16 жаштагы Айша аттуу эжеси бар эле. Ал азырынча Багдаддан мекенине кайтып келе элек.

Булардын дайны чыккандан кийин дагы бир топ тажикстандыктар туугандарын таап берүүнү өтүнүп, бийликке кайрылышкан. Алардын бири Сабзагүл Камолова кызы жана төрт небереси Ирактагы качкындар лагеринде экенин айтат. Төрт жыл мурда үй-бүлөсүн алып Ирактагы жоочуларга кошулган күйөө баласы согушта өлгөн экен.

Сабзагүл Камолова
Сабзагүл Камолова

“Кызым менен неберелеримди көрүп, боорума кыскан күнгө жетсем экен”, - деп улутунат Сабзагүл Камолова.

Тажикстан Ички иштер министрлигинин маалымат катчысы Умаржан Эмомали ушундай кайрылуулардан улам бийликтер дагы 13 тажик жаранын кайтарып келүүгө далалаттанып жатышканын билдирди.

Мурдараак министрлик Ирак менен Сириянын согуш аймактарында миңден ашуун тажик жараны жүргөнүн, 400ү аялдар менен балдар экенин билдирген. Айрым балдар ошол өлкөлөрдө төрөлүшкөн.

Бирок алардын канчасы көзү тирүү экени азырынча белгисиз. Тажик бийлиги лагерден табылып, белгилүү болгондорун гана Атажуртуна кайтарып алып келүүдө.

Эки Корея тарыхый жолугушууга даярданууда

Эки Корея тарыхый жолугушууга даярданууда
please wait

No media source currently available

0:00 0:13:28 0:00

Сөз эркиндиги: Кыргызстан артка кетти

Казакстандык журналисттер.

Баш кеңсеси Парижде жайгашкан “Чек арасыз кабарчылар” эл аралык уюмунун басма сөз эркиндигин талдаган жаңы баяндамасында Борбор Азия мамлекеттеринин ичинен Кыргызстан гана алдыңкы 100 мамлекеттин катарына кошула алган. Ошентсе да Кыргызстан былтыркыдан тогуз баскыч артка кетип, Өзбекстан позициясын төрт баскычка жакшырткан. Борбор Азиянын башка мамлекеттеринде абал кандай?

Өткөн жылы Казакстан басма сөз эркиндиги боюнча индексте артка кеткен. Ал азыр 180 мамлекеттин ичинен 158-орунда турат. Баяндаманын авторлору белгилегендей, Казакстанда журналисттер камакка алынган учурлар арбын, Интернетте адамдардын жазгандарын аңдуу күчөп, маалыматтык сайттарга, социалдык түйүндөргө жана мессенжерлерге кирүү чектелген. Казакстандык медиа укук коргоочу Тамара Калиева былтыр маалымат каражаттарын куугунтуктоого, чектөөгө байланышкан ондогон иштерди атады:

Тамара Калеева.
Тамара Калеева.

- Эң көрүнүктүү окуялар деп оппозициялык маанайдагы эки маалымат каражатынын бири саналган "Трибуна-Саясий каламдын" жок кылынышын, эң окумдуу "Ratel.kz" интернет-порталынын жабылышын, ойлоп чыгарылган иш менен Журналисттер союзунун төрагасынын эркинен ажыратылышын, "Казтаг" маалымат агенттигинин башкы директорунун соттолушун айтсак болот.

Казакстандагы “Адил сөз” өкмөттүк эмес уюмунун маалыматына караганда, акыркы эки жылда Казакстанда “Жалган жалаа жабуу” беренеси боюнча 93 айыптоочу өкүм чыккан. Розлана Таукина “Чек арасыз кабарчылар” уюмунун Казакстандагы кабарчысы болуп иштейт. Ал блогерлер да куугунтукка кабылып жатканын белгилеп, өлкөдө сынчыл басма сөз дээрлик калбаганына токтолду.

Розлана Таукина.
Розлана Таукина.

- Кандайдыр мунаса таап, эптеп сүйрөлүп келе жаткан бирин-экин басылмаларды эске албаганда, Казакстанда оппозициялык басма сөз калган жок. Оппозициялык басылмалар жок болгондуктан Казакстанда блогерлерди журналист катары эсептеп, аларды да куугунтуктай башташты.

Ал эми “Чек арасыз кабарчылар” уюмунун баяндамасында 180 мамлекеттин ичинен Түркмөнстан 178-орунда, Өзбекстан 165-сапта, Тажикстан болсо 149- орунда жайгашкан.

Баяндаманын авторлору бир жыл мурдагыга караганда, Өзбекстан позициясын төрт орунга жогорулата алганын белгилешүүдө. Ошол эле кезде тогуз баскыч артка кеткенине карабастан, Борбор Азия мамлекеттеринин ичинен эң жакшы абал азырынча Кыргызстанда. Кыргызстан 2017-жылы 98-орунга жайгашты. Баш кеңсеси Парижде жайгашкан эл аралык уюмдун Чыгыш Европа жана Борбор Азия чөлкөмү боюнча өкүлү Йоханн Бир буларды айтты:

2017-жыл Кыргызстан үчүн абдан оор жыл болду.

- Чындыгында быйыл Борбор Азиядагы өлкөлөрдүн эволюциясы парадокстор менен коштолду. Жеке өзүм мындай жагдайга күбө болом деп ойлогон эмесмин. Биздин “Дүйнөдөгү басма сөз эркиндиги” индексибизде Кыргызстан тогуз баскычка артка кетсе, Өзбекстан төрт орунга алдыга жылды. 2017-жыл Кыргызстан үчүн абдан оор жыл болду. Албетте, биринчиден, былтыр шайлоо жылы болчу. Саясий күчтөрдүн ортосундагы атаандаштык өтө курч мүнөздө болду. 2017-жыл журналисттер менен маалымат каражаттарына өтө чоң суммадагы доолор коюлганы менен эсте калды.

“Чек арасыз кабарчылар” уюмунун баяндамасында камтылган 180 мамлекеттин ичинен басма сөздүн абалы Норвегияда эң жакшы деп табылган, ал эми журналисттер жана басма сөз үчүн эң кооптуу мамлекет - Түндүк Корея.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Айтматов тууралуу китеп Астанада сөз болду

Осмонакун Ибраимовдун "Айтматов. Последний писатель империи" ("Айтматов. Империянын акыркы жазуучусу") аттуу китеби.

25-апрелде ордолуу Астанада кыргыз-казак зыялылары (интеллигенттери) кездешип, эки өлкө арасындагы карым-катнаш боюнча ой бөлүштү. Жыйында Осмонакун Ибраимовдун "Айтматов. Последний писатель империи" деген китебинин бет ачары да болду.

Казак-кыргыз зыялыларынын жолугушуусу жана Казакстандын Улуттук академиясынын китепканасында өткөн жыйында баш кеңсеси Астанада жайгашкан Эл аралык түрк академиясынын жооптуу кызматкери Кадыралы Коңкобаев айткандай, ушинтип доорубуздун даркан калемгеринин 90 жылдыгына арналган "Айтматов жылы" деп аталган мааракелик иш-чаралар расмий башталды.

Кадыралы Коңкобаев.
Кадыралы Коңкобаев.

- 25-апрель күнү “Айтматовдун 90 жылдыгы - Айтматов жылы” деген ат менен расмий баштады, - деп улантты Кадыралы Коңкобаев Астанадан телефон аркылуу болгон маегинде. - "Айтматов. Последний писатель империи" ("Айтматов. Империянын акыркы жазуучусу") китебинин бет ачарында Осмонакун Ибраимов Чыңгыз Айтматов менен Мухтар Ауэзовдун ортосунда ага-инидей мамиле жана чыгармачылык байланыш болгонун; Ауэзов “Манас” эпосун кандай коргогонун, Сагынбай Орозбаков менен Саякбай Каралаевге кантип аяр мамиле кылганын жана Саякбай Каралаевди "биздин элдерибиздин маңдайына бүткөн чырак" деген сыяктуу сөздөрдү айтканы тууралуу абдан кызыктуу кеп салып берди. Бул кептердин негизги багыты - эки элдин мамилеси. "Дүйнөдөгү 7000 элдин ичинде - эң бир тууган эл кыргыз менен казак" деген абдан мыкты пикирлер айтылды. Биздин тарыхта ар кандай өйдө-ылдый окуялар болду. Бирок андай жагдайларга карабай, эки элдин акылмандыгы жеңип келген. Мына ушул учурда да эки элдин каны, жаны бир экенин жолугушуунун катышуучулары баса белгилешти.

Окумуштуу-адабиятчы Осмонакун Ибрагимовдун “Айтматов. Империянын акыркы жазуучусу" деген китеби Казакстандын "Гылым" басмасынан чыгып, 16-апрелде эле Астанада анын бет ачары болгон эле.

Китепте, автордун айтымында, улуу жазуучунун өмүрү, ишмердиги, саясый көз карашы мурдагы СССРдин маани-мазмуну аркылуу изилденет. Жаңы эмгекке илимпоздун Чыңгыз Айтматов тууралуу мурда жарыяланган изилдөөлөрү кирген эмес:

- Албетте, Ч. Айтматов тууралуу мурда чыккан макалалар китепке кирген жок. Алар башкача түрдө китептин жалпы түзүмүнө ылайыкталып кошулду. Көпчүлүк материалдар жаңы. Бүбүсара Бейшеналиева менен Чыңгыз Айтматовдун мамилеси "Азаттык" радиосуна чыккан. Бирок бул китепти жаңы эмгек десем болот.

"Айтматов. Последний писатель империи" китеби Москвадан да чыгып жатыптыр.

- "Жизнь замечательных людей" түрмөгүнөн чыгып атат. Астанадан чыкканы - толук вариант. «ЖЗЛ» сериясында чыкчу китепте "Биздин орус окурмандары Т. Сыдыкбеков, А. Токомбаев сыяктуу жазуучуларды билишпейт" деп кыргыз адабиятына байланыштуу сөздөрдү азыраак кыскартып коюшту. 9-майдан кийин 4000 нускада чыгып, анын 1 миңден ашык нускасын алам деп турам.

"Айтматов. Последний писатель империи" китебин улуу жазуучунун мааракесин утурлай чыгып жаткандыктан, автордон кыргыз өкмөтүнүн каржылык жардам көрсөткөнү тууралуу сураганымда, ал мындай жооп берди:

Осмонакун Ибраимов.
Осмонакун Ибраимов.

- Өкмөттүн эч тиешеси жок. Алар («ЖЗЛ») мага "4 миң китептин 1, 4 миңин кыргыз өкмөтү алсын, өкмөттөн «кепилдик кат» алып келип бериңиз" деген, өкмөттөн андан кагаз алып бере албасымды айттым. Намыс үчүн деп, 1400 китептин акчасын өз жанымдан төлөдүм. Бирок бир топ демөөрчүлөр - "Кумтөр" компаниясы, ишкер А. Салымбеков жана башкалар - жардам берип, буюрса, ал маселе да чечилип жатат. "Айтматов. Последний писатель империи" китебин түрк тилине которуп, "жайдан калбай чыгарабыз" деп, түрк туугандар да шаштырып жатат.

Проф. Ибраимов азырынча "Айтматов. Последний писатель империи" китеби качан кыргызча которулуп чыгаарын так билбейт.

Кадыралы Коңкобаев билдиргендей, "Айтматов. Последний писатель империи" китебинин бет ачары болгон кыргыз-казак зыялыларынын Астанадагы шеринесине казак тараптан мамлекеттик ишмерлер: философ-жазуучу Мырзатай Жолдасбеков, Сенаттын мурдагы төрагасы, окумуштуу Өмүрбек Байгелди жана башка акын-жазуучулар, Кыргызстандан Болот Шамшиев, Абдыганы Эркебаев, Медеткан Шеримкулов, Каныбек Иманалиев, Зайнидин Курманов, Болот Шернияз, Замирбек Үсөнбаев катышкан. Жыйында Казак Республикасынын президентинин ички саясат бөлүмүнүн башчысы Аида Балаева эки элдин достугунун мааниси тууралуу сөз сүйлөгөн.​

"Айтматов ааламы". Сүрөтчү С. Төрөбеков. Фрагмент.
"Айтматов ааламы". Сүрөтчү С. Төрөбеков. Фрагмент.

Береги саамалык, Кадыралы Коңкобаевдин айтымында, Эл аралык түрк академиясынын президенти Дархан Кадыралынын демилгеси менен уюштурулган.

Илимпоз-адабиятчы Осмонакун Ибраимовдун "Айтматов. Последний писатель империи" китебинин бет ачары 30-апрелде ЮНЕСКОнун Париждеги баш кеңсесинде, май айында Ташкентте, андан соң Бакуда болот.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Ташкентке ыктаган түркмөн бийлиги

Түркмөн президент Гурбангулы Бердымухамедов менен өзбек президенти Шавкат Мирзиёев.

Түркмөнстандын президенти Гурбангулы Бердымухамедов 23-апрелде эки күндүк мамлекеттик сапар менен Өзбекстанга келди. Ал Ташкентте кесиптеши Шавкат Мирзиёев менен жолукту.

Түркмөнстандын президенти Гурбангулы Бердымухамедовдун Ташкент сапары маалында эки мамлекеттин кызматташтыгына байланышкан 17 документке кол коюлду.

Алардын ичинде транспорт, жол транзити, айыл чарба, илим жана техника, профсоюз, спорт жаатындагы иштер, аймак аралык кызматташтык, соода үйлөрүн ачуу, ишкерлер кеңешин түзүү сыяктуу маселелер бар. Ошондой эле эки өлкөнүн окуу жайларынын жана маалымат-байланыш технологиялары багытындагы кызматташтык тууралуу 15 документке кол коюлганы маалым болду. Өзбек президенти Шавкат Мирзиёев жолугушууну жогору баалады:

- Биз кызматташтыгыбызды ар тараптуу, кенен-кесир талкууладык. Бардык багыттар боюнча өз ара түшүнүшүүгө жетиштик жана чечилбеген маселелер калган жок. Ошондой эле биздин өлкөлөрдүн өнөктөштүгүн мындан ары да өнүктүрүүнү белгиледик. Бул иштердин баары – биздин эл, биздин балдардын келечеги үчүн жасалууда.

Түркмөнстан менен Өзбекстандын президенттери.
Түркмөнстан менен Өзбекстандын президенттери.

Түркмөнстан менен Өзбекстандын товар жүгүртүүсү былтыр 177 миллион долларды түзгөн. Мирзиеёв быйылкы жылдын январь айынан бери товар алмашуунун көлөмү 55 пайызга өскөнүнө токтолду. Ташкентте өзбек кесиптеши менен жолукканда Гурбангулы Бердымухамедов буларды айтты:

- Биздин соода-экономикалык кызматташтыгыбызды, атап айтканда, эки өлкөнүн соода жүгүртүүсүн көбөйтүүнү сөз кылдык. Ошондой эле эки өлкөнүн бизнес коомчулугу аркылуу да кызматташтыкты өнүктүрүүнү, анан албетте, биргелешкен ири долбоорлорду баштоону белгиледик. Транпорт, коммуникация, энергетика жаатында стратегиялык кызматташтыкты кеңейтүү боюнча да макулдашууга жетиштик. Ушул кезге чейин эки тараптын аракети менен бул жаатта көп иштер жасалды.

ТАПИ долбооруна Түркмөнстан-Ооганстан-Пакистан-Индия кошулган.
ТАПИ долбооруна Түркмөнстан-Ооганстан-Пакистан-Индия кошулган.

Өзбек президенти Шавкат Мирзиёев өз сөзүндө Өзбекстан ТАПИ – Түркмөнстан -Ооганстан-Пакистан-Индия газ куурун куруу долбооруна катышууга ниет кылып жатканына да токтолду. Буга чейин Бердымухамедов газ куурун куруу үчүн Өзбекстандан материалдык жана моралдык колдоо сурай турганы айтылып жаткан.

"Азаттыктын" Борбор Азия боюнча талдоочусу Брюс Паниер ТАПИ долбоору ишке ашарынан күмөн санайт:

- Бул канчалык ишке ашарын айтыш кыйын. Анткени Өзбекстандын өзүндө азыр инвестицияга акча аз. Экинчиден, идея жакшы болгону менен ТАПИ канчалык пайда бере турган долбоор экени белгисиз.

"Интерфакс" агенттигинин жазышынча, Бердымухамедов ушул эле долбоорго колдоо көргөзүү өтүнүчү менен былтыр 16-декабрда Орусиянын президенти Владимир Путинге да кайрылган. Бирок Путин “бул сыяктуу долбоор канчалык ишке ашарын карап көрүү керек” деп билдирген.

Өзбекстан менен Түркмөнстандын президенти коопсуздук, анын ичинде Ооганстандагы абалды да талкуулады. Талдоочу Брюс Паниер эки өлкөнүн кызматташтыгына мындайча баа берди:

- Бердымухамедовдун азыр Борбор Азия мамлекеттеринин ичинен эң жакын мамилеси Өзбекстан менен болууда. Түркмөн президенти Назарбаев менен да, Рахмон менен да cүйлөшөт, бирок анчалык эмес. Түркмөнстан менен Өзбекстандын өз ара кызыкчылыктары бар. Мисалы, алар Евразия экономикалык биримдигинин да, Жамааттык коопсуздук келишими уюмунун да мүчөсү эмес.

Мирзиёев Түркмөнстанга былтыр 6-7-мартта мамлекеттик сапар менен барган. Бул анын президент болуп шайлангандан кийинки биринчи чет өлкөлүк визити болгон. Өзбек лидери кийин да Түркмөнстанга эки ирет келип кеткен.

Ал эми Бердымухамедов Ташкентке 2015-жылы мамлекеттик сапар менен келсе, 2016-жылы мурдагы өзбек президенти Ислам Каримовду акыркы сапарга узатуу зыйнатына катышкан.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Тажик-өзбек талаштуу чек арасы такталды

Тажикстан менен Өзбекстандын чектешкен жери

Тажикстан менен Өзбекстан лидерлеринин мамилени жакындатуу аракети жүзөгө ашууда. 18-апрелде такталган чек ара тилкелерин парламент бекитти. Майдан тарта минадан арылтуу иштери башталганы турат.

Тажикстан парламентинин төмөнкү палатасы коңшу Өзбекстан менен талаштуу чек ара тилкелерин тактаган келишимди ратификациялады. Мындай мунапыска 9-10-мартында өзбек президенти Шавкат Мирзиёев Дүйшөмбүгө келгенде жетишкен.

Тажик тышкы иштер министринин орун басары Низомиддин Зохиди парламенттин төмөнкү палатасында документтин барк-баасына токтолду:

- Биз келишимге кол коюп, 192 чакырым талаштуу жерди чечтик. Дагы бир тилке калып жатат. Ал тууралуу тараптар өзүнчө келишим даярдашкан. Аны да буюрса чечебиз.

Калган тилке канчалык узун экени расмий айтылган жок.

Журахон Мажидзода
Журахон Мажидзода

Парламенттин укук тартиби, коргонуу жана коопсуздук комитетинин төрагасы Журахон Мажидзоданын «Азаттыктын» тажик кызматына ырасташынча, ал болгону бир чакырым.

Депутат Тажикстандын Согди жана Өзбекстандын Сырдарыя облусунун ортосундагы Фархад ГЭСинин аймагы тактала элек деди.

Бирок алдын ала сүйлөшүү боюнча, ГЭС жайгашкан аймак Тажикстандыкы деп таанылган. Ал эми СССР убагында курулган гидроэлектро станциянын өзү Өзбекстандын мүлкү деп белгиленген. Объекти тажик тарап кайтарып, техникалык тейлөөнү өзбекстандыктар жүргүзмөй болууда.

Бул сүйлөшүүлөрдү былтыртан бери эки өлкөнүн жогорку деңгээлдеги атайын топтору жүргүзүп жатат. Ноябрда Тажикстанда премьер-министр Кохир Расулзода жетектеген, курамына тиешелүү министрлер кирген атайын өкмөттүк комиссия түзүлгөн.

Дүйшомбүдөгү стратегиялык изилдөөлөр борборунун жетекчисинин орун басары Зайфулло Сафаров комиссиянын ишине үмүт артып турат.

- Тажиктер менен өзбектер жакын коңшулар. Демек ортодо чек ара, жер, суу талашы болбошу керек. Буга чейин бардык маселелерди жайгарып келатабыз. Калганы деле чечилет деп үмүттөнөм.

Өзбекстанды Ислам Каримов башкарып турган учурда мамиле начар болуп келди. Эки өлкөнүн чек араларды тактап-аныктаган комиссиялары 2013-жылдан бери иштей элек болчу.

Жарылма куралдын жабыры

Тажик-өзбек чек арасынын жалпы узундугу 1332 чакырым. Бул аралыкта талаштуу гана эмес, такталган, бирок мина коюлган жерлер да бар.

Өзбек президентинин марттагы сапарында аларды да биротоло алып салуу сүйлөшүлгөн. Апрелдин башында ишти илгерилетүү үчүн адистердин биргелешкен тобу түзүлгөн.

Азыр даярдык жүрүп жатат. Тазалоо иштери майды ортолой башталып, план боюнча эмки жылдын аягына карай бүтүшү керек.

Тажикстандын Улуттук коопсуздук кызматынын маалымат катчысы Мухаммад Улугходжаев бул маалыматты ырастады. Бирок кайсы тилкелерде мина бар экени, аянты канча экени сыр бойдон кала берерин белгиледи.

Тажик саперлеру айрым тилкелерди өз алдынча минадан арылткан. Сүрөт 2011-жылдын 5-апрелдинде тартылган.
Тажик саперлеру айрым тилкелерди өз алдынча минадан арылткан. Сүрөт 2011-жылдын 5-апрелдинде тартылган.

Бейрасмий маалыматка ишенсек, өзбек-тажик чек арасындагы 9,5 чарчы чакырым аянтка көмүлгөн болушу ыктымал.

Өзбекстан 90-жылдары аймагына жоочулардын басып кирүүсүнүн алдын алуу максатында деп Тажикстан менен танапташ тоолуу аймактарга мина койгон. Тажик бийлиги акыркы жыйырма жыл ичинде минага чалынып 374 жараны өлгөнүн, 485 жараны жаракат алганын билдирип келет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Түркмөн мигранттарына кысым күчөдү

Түркмөн мигранттарына кысым күчөдү
please wait

No media source currently available

0:00 0:14:48 0:00

Мигранттын коопсуздугун ким ойлойт?

Мигранттын коопсуздугун ким ойлойт?
please wait

No media source currently available

0:00 0:28:41 0:00

1988—2018: “Кош тилдүүлүк күрөшүнө” 30 жыл

Чыңгыз Айтматов Брюсселдеги “Тенбош” гүлбагында. Ибрагим Бакировдун белек фотосу.

Азыркы айрым жаштар Кыргызстанда жергиликтүү айдыңдар 1988-жылы “кош тилдүүлүк” үчүн күрөш жүргүзгөнүн биле бербеши мүмкүн. Тарыхчынын блогу.

Эне тилдин кадыр-баркы, саясий бедели үчүн камкордук аракети оторчулук акыбалында калган элдер үчүн акыры саясий мааниси бар күрөшкө айланаары адамзат тарыхында жакшы эле тастыкталгандай болду.

Бирок бул жагдайларга маани бербеген айрым жаштар мындан 30 жыл мурда Ала-Тоодо эмне деген окуялар болгонунан кабарсыз.

Тоонун шар аккан суусуна келсең, таштарды көмөлөтүп, кишини ат-паты менен ала салдырчудай аккан учурлары да болот. Ошол өзөндөрдөн куралып, анан кеңири сайды ээлеп, жай гана аккан, суусу терең чоң дарыяга келсең, үстү мелт-калт, бирок суусу акырын гана төмөнүрөөк тарапка кетип жатканын боолголойсуң. Ошол суунун астында эмне гана кыймыл-аракет болуп жатат, кандай гана буркан-шаркан түшкөн күчтөр өз ара алышып жатат, аны атайын кызыкпаган пенде аңдабай деле коюшу ыктымал.

1988-жылга карата совет кыргыз коому дал ошол жай жана терең аккан дарыядай эле. Бирок, эне тили жаатын алганда, суу астында карама-каршылыктар дүйнөсүнүн ички кагылышуусу болуп жаткан.

Кыргыздын саясий каймагынын, ал түгүл эл акындары жана эл жазуучулары катары даңазаланган далай инсандарынын балдары деле жалаң орусча сүйлөп, “мына-мына, бир аз эле жүткүнсөк, коммунизмге жетебиз, андай коомдо бизге орус тили гана жетишерлик” дегендей маанайда өмүр кечирип жатышкан. Орус тилинде акцент менен сүйлөгөндөр экинчи сорттогу кишинин акыбалына түшкөн кез.

Касым Тыныстанов
Касым Тыныстанов

Тээ 1930-жылдардын ичи — 1950-жылдардын башында Касым Тыныстанов, Тазабек Саманчин, Зыяш Бектенов, Кусейин Карасаевдей далай чыгаан кыргыз тилчилери четинен кармалып, атылып, абакка салынып, же жумуштан куулуп, ага удаалаш далай чыгаандары улуу согуштун эпкининен курман болуп, айтор, 1950-жылдардын ичинде кайсы бир деңгээлде күнкор болгон саясатчы-тилчи төбөлдөр “кыргыз тилине орус тили аркылуу өздөштүрүлгөн сөздөр орус тилинин орфографиясында кандай жазылса, кыргыз текстинде да ошондой жазылат” деген эрежени токушту.

Бул эреже бардык окуу китептер жана маалымат каражаттары аркылуу таңууланды.

Эгерде кыргызча сүйлөгөндөрдөн улуу муундар 1940-жылга чейин “Кеңеш”, “төрага”, “курултай” деп айтып жана жазып келишсе, 1950-60-жылдардагы муундар сүйлөгөндө “савет”, “пырсыдател”, “сыяз”, “калкос”, “сапкос”, “пебырал”, “сакүн” деп, кыргызча текстти жазганда милдеттүү түрдө “совет”, председатель”, “съезд”, “колхоз”, “совхоз”, “февраль”, “закон” деп орус тилиндеги эрежеге таяп жазып турушту.

Бала чагымда эсте калгандарынан айрымдарын айта кетейин: ардагер болуп калган муундар (чоң ата, чоң апалар) орусча сөздү кыргыз тилинде так өздөштүрүп айтканды эч эрөөн-төрөөн көрүшчү эмес.

“Баланча келин тиги Котур Ак-Талаадан экен” деп айткандарын угуп, “ал айылда, эмне, котурлар жашайбы?” — деп ойлоп калчумун. Көрсө, бул сөз — орусча “хутор Ак-Талаа” аталышы, б.а. бир кезде падышачылыктын казак-орус оторчулары басып келип, өзүнчө коргонуу жайы бар кичинекей кыштакты (“хутор”) негиздегенден кийин калган аталыш экен да!

“Төлөнчөнүн кызы же уулу ден оттукка келиптир дейт”, — дешип байбичелер чай үстүндөгү теманы кеңейтип калышаар эле. Мындагы “ден оттукту” (орусча “день отдыха”) азыр “дем алыш” деп эле татынакай колдонобуз.

Ыраматылык Сейдана таянем (ал киши арапча кат тааныган, арап арибинде китептерди окуган таалимдүү инсан эле, бирок, кирил алфавитин өздөштүрбөй калганына байланыштуу, расмий түрдө аны “сабатсыз” санашчу) дайыма “уйбээрмак” деп каткалаң Қ менен айтчу. Аны туурап, анын колунда тарбияланган жээндери да бизге келгенде “уйбээрмакта болушканын” айтышаар эле. Көрсө, алар Нарын шаарындагы эки кабат чоң дүкөндө — “универмагда” болушкан тура.

Саат басып, кыргызча текстке “картөшкө” деп жазып салсаң, мугалим келип акырын түшүндүрүп, аны “картошка” деп кайра оңдотуп коюшчу.

Анан орус тилинин, тактап айтканда, бул тилдин үстөмдүгүн көксөгөн Кремлдин көшөкөрлөрү 1970-жылдардан тартып эне тилди ого бетер жипсиз муунтуп киришти. Бала-бакырасынын саясий карьерасын ойлоп, өздөрүнүн балдарын орус тилдүү бала бакчаларга, мектептерге бергени аз келгенсип, кыргызча мектептерди экинчи планга калтырышты. Борбор шаарда (ал кездеги Фрунзе шаарында) болгону бир кыргыз мектеби, бир кыргыз интернаты бар болчу. Анан калса, Т.Усубалиевдин доорунда орус тилдүү мектептерден кыргыз тили сабагын жок кылышты да, 1970-жылдардан тартып “орус тили — экинчи эне тилибиз” деген ураанды чакырышты.

Бул саясатка каршы көмүскө күрөш жүргөндүгүн деле айта кетишибиз абзел. Ал кездеги кыргыздын чыгаан педагог окумуштуусу, физика-математика илимдеринин кандидаты, Фрунзе политехникалык институтунун (азыркы И.Раззаков атындагы Техникалык университеттин) проректору Ракым Усубакуновдун (1929—1982) жогорку математика боюнча окуу китептерди кыргызчалап, техникалык ЖОЖдо кыргызча сабак өтүү аракети үчүн кодулангандыгы эч унутулгус.

Айтмакчы, мындай ЖОЖдор Өзбекстанда эчак эле өзбекче дарс окулчу агымдарга ээ болгон. Ташкен, Самаркандга чейин барып, ал шаарларда ЖОЖдо таалим алган далай ага-эжелерибиз сабак өзбек тилинде өтүлөөрүн айтып келишкен.

Эне тилди жериген мындай саясат Кыргызстанда “өз жемишин” толук берген учурга биз, 1950—60-жылдарда туулгандар, өспүрүм чакта жана жетилген куракта туш болдук.

Ал түгүл бала чагыбызда жана жаш кезибизде кыргыздын айдың “лөктөрүнүн” өз ара тирешине да күбө болуп калдык. Эл акыны Аалы Токомбаев кыргыз тексттеринде деле “Советтик Родина” деп, р тамгасын чоң кылып жазуу керек, анткени “Советтик Родина” деген сыймыктуу түшүнүктү кыргыздын “ата мекен” сөзү дурус чагылдыра албайт, деп көшөкөрлөнүп чыкты. Ага каршы эл жазуучусу Түгөлбай Сыдыкбеков жана башка калемгерлер чыкты. Алар кыргызча “Ата мекен” сөзү кайсы гана мазмунга салынбасын, мааниси төп келчү сөз экенин айтышты.

Ошол жылдары “ата мекен”, “ата журт” сөзүн байма-бай колдонгон чыгармалар чыкты, арасында Кеңеш Жусуповдун “Ата Журт” китеби бар.

Эне тилге кастарлап мамиле кылуу — кыргыз тарыхын жана маданиятын калыс иликтөө менен да байланыштуу. 1980-жылдары (Т.Усубалиевдин тушунда) кыргыз тарыхы да кемейтилип жаздырыла баштады. Анын Энесай Кыргыз каганаты дооруна таандык баскычы 1984-жылы орусча жарык көргөн “Кыргыз ССРинин тарыхы” китебинин 1-томунан таптакыр чыгарылып салынды.

Бул окуяларга тушташ эл жазуучусу Чыңгыз Айтматов өз романы аркылуу “маңкурттукка” каршы күрөш зарылдыгын улут эсине салды.

Ушулардын бардыгын жон терибизден өткөргөн соң, ал күндөр биздин түшүбүзгө да кирет.

Бишкекте бир троллейбус айдоочусу аялдаманы кыргызча жарыялап койгону үчүн эле кызматынан айдалган.

Эң алыскы айылда 99 кыргыздын арасына бир орус же бир орус тилдүү шаардык кыргыз аралашса эле, жалпы жыйында чулдурап орусча сүйлөгөнгө далаалат кылуу — демейдеги көрүнүш болчу.

Ошол кезде биз АКШдагы Анжела Дэвистин, Түштүк Африкадагы Нелсон Манделанын укуктарын коргочубуз, аларды колдогон ачык кат (“открытка”) жазуу өнөктүгүнө да катышканбыз. Анжела Дэвисти колдоп сүйлөп жатып, ага боору ачыган айрым кыздарыбыз көзүнөн мөлтүр жаш агызып, ыйлап жиберишээр эле.

Ошол эле учурда кыргыз тил илимине опол тоодой эмгек сиңирген Эшенаалы Арабай уулу, Касым Тыныстанов, Сыдык Карачев, Тазабек Саманчин сыяктуу инсандарыбыз “кара тизмеден” түшпөстөн, бизге душман катары таңууланчу.

Ал кездин бир илдети бар эле. Тээ 1920—30-жылдардан тартып эле Ленин, Маркс сыяктуу ойчулдардын, Пушкин, Толстой, грузин акыны Шота Руставели сыяктуу алптардын чыгармаларын кыргызчага которуу иштери жүргөн.

1960-жылдардын акыры — 1980-жылдардын башында "Кыргыз энциклопедиясы" толук даярдалып бүткөн; ар бир “татаал” делген илимий тармактар боюнча деле орто мектептердин окуу китептери кадимкидей эле кыргызча жарыяланып жаткан. Кыргыз тилинде сүйлөп, бөлчөк бөлчүбүз, тамыр чыгарчубуз, Пифагордун теоремасын кыргызча эле түшүндүрчүбүз. Химия, физика боюнча деле улан-кыздар кыргызча окуу китептерин окуп, СССРдеги олимпиадаларга катышчу.

1985-жылы “Айдоочунун окуу китеби” да кыргыз тилинде колубузга тийип, эмгек сабагынын ордуна биз айдоочулукту эки жыл үйрөнгөнбүз. “Мотор”, “двигатель” сөзүнүн ордуна “кыймылдаткыч” сөзүн окуп, китепти шылдыңдаган кишилер да эсимден кетпейт. Мага болсо бул китеп абдан жаккан.

Өмүрүнүн соңунда Кремлге көшөкөр болуп калган, бирок учурунда улуту үчүн залкар тоо чокусудай кызмат өтөгөн Аалы Токомбаевдин 1930-жылдардын этегинде сталиндик абакта жатып чыкканын эч бир окуу китептен учураткан эмеспиз. Анын “Момия” китебин “жаңылыш жарыялатып” алып, кайра калайыктан чогултуп, өрттөшкөн учурда ыраматылык атам бир нускасын сандыкка салып жашырып койгон. Аны кийинчерээк агам Жумамүдүн да бапестеп катып жүрчү.

Негедир Аалы Токомбаев атабыз 1980-жылдары “катаал коммунист цензор” катары “Манас” дастанына да каршы чыга баштады. Ал 1950-жылдары бул элдик дастанды жакшы эле коргоого алган күрөшкер айдың болгон эле.

Балким, ал жалаң орус тилдүү чөйрөгө кабылгандан улам ушундай болдубу, билбейм. Аны акын катары азыр да урматтайбыз. Кээде анын айрым ырлары, Алыкулдун Ысык-Көл тууралуу саптарындай эле, өзүнөн өзү тилдин учуна түшүп келе берет:

“Күндөр учат канаты бар немедей,

Айлар сызат кербен тарткан кемедей,

Жылдар жылга куюулушат токтобой,

Кайда барат дөңгөлөнүп ченебей?

Ал баратат чокусуна таалайдын -—

Коммунизм — ал түбөлүк середей...”

Мындагы “коммунизм” сөзү далай кыргыздар үчүн куру кыял катары 1989-91-жылдары эле көмүлдү. Бирок ага чейинки саптар философиялык мазмуну менен азыр да бул ырды жаттагандарды арбап келет.

Айтор, Чыңгыз Айтматов бул аксакалдын жоромолдорун четке кагып, “Манас” дастанын идеологиялык жактан кескилебестен жарыялоо талабын ачык айтып чыкканда, чынында, Чыңгыз атабыз элдик баатырга айланды.

Адабиятчы Осмонакун Ибраимов бул окуялардын жүрүшү тууралуу өз пикирин мындайча сунуштаган:

Аалы Токомбаев менен Чыңгыз Айтматовдун “Манас” эпосу жана кыргыз тили боюнча 1987-жылдагы талашына келели. Чатакты адегенде Аалыке баштады. Бүт Советтер Союзу окуган “Комсомольская правда” гезитинин 29-ноябрдагы (1987-жыл) номуруна берген интервьюсунда ал киши Айтматовго бир катар оор идеологиялык айыптарды койду. Атап айтканда, Айтматов эпосту ыксыз көкөлөтүп жатканы, “Манаста” кошуна Кытайдын территориясына басып кирүү жана кол салуу эпизоду бар экендиги, Манастын “канкор” деген аты болгондугу, ошондуктан этиет болуу керектиги, эби менен мактоо зарылдыгы айтылды.

Баарынан да Аалыкебиз Айтматовдун кыргыз тили колдонуудан чыгып баратат деген оюн жалганга чыгарып, кыргызча бала бакчаларын ачуунун зарылчылыгы жок, бул улуттук менменсинүүгө, бөлүнүүчүлүккө алып келет деген ишенимин билдирди. Буга жооп кылып “Кыргызстан маданияты” гезити “Токомбаевге жооп” деп редакциянын атынан Аалыкеге абдан катуу жазылган жоопту басты. Андан соң Чыкебиз бир чоң жыйында кыргыз адабиятынын аксакалын жерине жеткире сындады, кийинчерээк жазуучулардын чоң чогулушунда бул маселе талкууланып, Аалыке аёосуз ур-токмокко алынды. Кыргыз адабиятынын аксакалын аз жерден эл душманы, маданиятыбыздагы бардык балакеттердин башы дегенге чейин жеткендер болду”.

Мен ал кезде, 1983—88-жылдары, Кыргызстандан тышкары жакта — коңшу Өзбекстандагы Илимдер академиясынын Абу Райхан Беруни атындагы Чыгыш таануу институтунда эки жыл стажёр болуп, андан соң аспирант катары таалим алып жаткан элем. Ал кездеги почтоону ыраазычылык менен эскерсе болот, Бишкектен кыргызча гезит-журналдарга, Алматыдан “Коммунизм туги” (“Коммунизм туусу”) деген уйгурча гезитке, Маскөөдөн айрым илимий, маданий басылмаларга жазылып койсом, алар четинен келе берчү. Китепканаларда да жумурияттар аралык алмашуу иштери жакшы жүрчү.

Кыргызстандагы ошол окуялар сырттан караган жана телчигип келе жаткан илимпоз үчүн Бишкекте жүргөндөгүдөн кыйла башкача көрүнөөр эле. Анткени кыргызстандыктар ойлогон айрым маселелер, айрым көйгөйлөр Өзбекстанда эчак эле чечилген болчу.

Ал кезде өзбек тилчилери, башканы кой, Алишер Навоинин, Бабурдун чыгармаларынын сөздүктөрүн түзүп жатышкан. Өзбек тилинде илимий журналдар чыгаар эле. Өзбекстан Илимдер академиясында өзүнчө эле бакыйган Кол жазмалар институту бар болчу (кийин аны И.Каримовдун тушунда жоюп салышкандыгы чоң катачылык болду деп эсептейм).

Көчөдөгү далай орустар биз менен татынакай эле өзбекче сүйлөшчү. Ураандар да көбүнесе өзбек тилинде илинип турчу. “Эшиклар йапылады, кейинги станция — Собир Рахимов!” (“Эшиктер жабылат, кийинги бекет – Сабир Рахимов”) деп, метродо Советтер Биримдигинин баатыры, генерал Сабыр Рахимовдун атындагы бекетке карай жолго чыгаарда салтанаттуу жарыя кылган өзбекче үн азыр да кулагымда жаңырат (бул метро бекети азыр “Алмазар” деп аталып калды).

Тарыхчы катары кошумчалаарым: 1987-жылы Аалы Токомбаев “Комсомольская правда” гезитине Чыңгыз Айтматовго каршы макаланы бекеринен эле жазган эмес.

"Желтоксон окуяларынын" курмандыктарына арналган эстеликке гүл коюу. Алматы. 17.12.2016.
"Желтоксон окуяларынын" курмандыктарына арналган эстеликке гүл коюу. Алматы. 17.12.2016.

1986-жылы бештин айынын (декабрдын) 17-18деринде Алматыда улуттук кадыр-баркты сыйлоону талап кылган казак жаштары тынч нааразылык жыйынга чыгышкан соң, совет бийлиги тарабынан кандуу жазаланышкан. Алар Динмукамбет Кунаевдин (казакча: Дінмұхаммед (Димаш) Ахмедұлы Қонаев; 1912—1993) кызматтан четтетилишинен оболу, анын ордуна Казакстан Компартиясынын жетекчиси кызматына казактын дайындалбай, Орусиянын ичкерисинен алынып келген Геннадий Колбиндин (1927—1998) дайындалышына көбүрөөк каршы чыгышты го деп ойлойм. Бул маселе — Орусияга теңата каралган советтик Казак жумурияты үчүн шарттуу эгемендикти сактап калуу маселеси болчу.

Анан 1987-жылдын башынан тартып Борбордук Азиядагы башка жумурияттарда да “улутчулдарды” күндүзү чырак менен жана чырагы жок издей башташты. Бишкекте этнограф Сабыр Аттокуров, экономист Давлес Айкеев, ж.б. айдыңдар жазыксыз жерден куугунтукка кабылышты.

КГБчылар тээ алыскы Ички Теңир-Тоонун айылдарын кыдырып, басмачылык доорундагы эркин акын Казыбек Мамбетимин уулунун (1901—1936) кол менен көбөйтүлүп таркалган ыр жыйнактарын издеп жүрүштү.

Кыргызстандагы ар бир мекемеде улутчулдуктун зыяны жөнүндө дарстар окулуп, тарбиялык иштер жүрүп жатты. Буга ого бетер өчөгүшүп, тымызын каяша кылган кыргыз калемгерлери казак-кыргыз боордоштугу тууралуу чыгармаларды байма-бай жарыялап, кыргыз элинин маданий мурасы жөнүндө жаңыча ойлор камтылган чыгармаларды арттырышты. Кыргыз тарыхчылары да Энесай Кыргыз каганатынын тарыхын жериген расмий көз карашка каршы ойлорду өз дарстарында айтып жүрүштү.

Дал мына ошондо Аалы Токомбаев “жогортодон буюртма” болбогон чакта да, ошондой буюртма алган карт коммунисттерчесинен “улутчулдукка каршы айбаттуу” чыккан.

“Манас” эпосунун элдүүлүгү жаатындагы ушул талаш-тартыш башка көйгөйлөрдү да ачык козгоого жем таштады. Айдыңдык (интеллектуалдык) күрөш Чыңгыз Айтматовдун ачык жарыяланбаган лидерлиги астында жаңы сереге чыкты.

Бул сере – залкар жазуучубуз алтымышка чыгаар жылы, тактап айтканда 1988-жылы, өзгөчө ураан менен аныкталды. Бул ураанды “кош тилдүүлүк үчүн күрөш урааны” десек болот.

Азыркы ала-тоолук жаштар үчүн эки тилди билүү — элементардык нерсе. Чыңгыз Айтматов өзү азыркы жаштар “бери дегенде төрт тил билүүгө тийиш” деген осуят калтырган эмеспи.

Жогорудагы ураан сөз “СССРдин курамындагы күнкор советтик Кыргызстанда кыргыз тили орус тили үстөмдүк кылып келген саясий жагдайга теңата жогорку макамга ээ болушу керек” деген талапты туюнткан.

“Кыргызстан СССРдин Баш мыйзамындагы өзүнүн ыйгарым укуктарына ылайык СССРден өз эрки менен чыгып кете алат”, — деген илимий жобону жазгандыгы үчүн (б.а. Конституциядагы нерсени эле микроскоп аркылуу даана көрсөтүп жазгандыгы үчүн) юрист окумуштуу Кубанычбек Нурбеков (1928—1985) тээ 1970-жылдары (Т.Усубалиевдин тушунда) куугунтукка учураган. Кыргызстан өз укугун сөз жүзүндө гана окушу керек болгон.

Ошондой соңку чабуулдардын бири 1980-жж. алгачкы жарымында болгон. Кыргызстан Компартиясынын БКсы (Биринчи катчы – Т.Усубалиев жана анын жетекчиликтеги тобу) тарабынан жазуучу Төлөгөн Касымбеков “Сынган кылыч” романы үчүн, Казат Акматов “Мезгил” романы үчүн, тарыхчы Кушбек Үсөнбаев 1916-жылкы көтөрүлүш тарыхы жаатындагы кол жазма түрүндө басмага берилген монографиясы үчүн бөөдө жерден сынга кабылышкан.

Демек, “Кайра куруулардын” деми Балтика боюндагы жумурияттарга салыштырмалуу Кыргызстанга өтө кеч келгендиги, бир чети, кыргыз айдыңдарга карата 1970-80-жылдардагы саясий куугунтуктардын “профилактикалык” кесепетинен, далай калемгерлердин жүрөгү үшүп калгандыгынан улам болсо керек.

Чынгыз Айтматов: "Талма бийди Венгрияга келип көрдүм!" (Оңдо - Даут Кара Шомфайи). Будапешт, 2006.
Чынгыз Айтматов: "Талма бийди Венгрияга келип көрдүм!" (Оңдо - Даут Кара Шомфайи). Будапешт, 2006.

Кандай болсо да, улуттун руханий лидери Чыңгыз Айтматовдун 60 жылдыгы өткөрүлөөр жыл — “кош тилдүүлүк үчүн күрөш” жүрүмүнүн мезгили болду жана бул жүрүм Кыргызстанда улуттук боштондук үчүн күрөшкө камылга кылган жаңыча түшүнүктүн желаргысын пайда кылды.

Орусча да, кыргызча да мыкты билген, өз доорунда дүйнө тилдеринде чыгармалары өзгөчө көп которулган советтик жазуучуга айланган, бүткүл Советтер Биримдиги боюнча кадыр-баркы зор болгон Чыңгыз Айтматов дал ушул “кош тилдүүлүк” урааны аркылуу калктын калың катмарын өз эне тили, өз маданияты, өз тарыхый мурасы үчүн астейдил аракет кылып күрөшүүгө чакырган символдук баатырга айланды.

Баарынан таң калычтуусу, өздөрүн “гуманист” деп түшүнгөн айрым орус тилдүү ага-эжелерибиз бул өнөктүккө каршы чыгышса болобу!

Маселен, Кыргыз мамлекеттик университетинде (азыркы Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинде) тарых факультетинде иштеп, бизге Европа тарыхын мыкты окуткан, Жан Жак Руссо, Волтер, Робеспиер (ичкертүү белгилерди атайын алып салдым) сыяктуу тарыхый инсандар жөнүндө окуу китептен тышкаркы маалыматтарды арбын сунуштап, дарсы менен өзүнө арбап алган, сабактан тышкаркы учурда философиялык ийримге катыштырып, "тентек ойлорду" айтууга шыктандырган теги немис эжекем — Волтраут Фрицевна Шелике — бул кош тилдүүлүк саясатына каршы макала жарыялап чыкса болобу!

Чыдабай кетип, Ташкенде жатып, Шелике эжекеме каршы макала жаздым. Бишкекте бир макалам жарыкка чыкты, бирок Маскөөдөгү “Правда” гезити орусча сын макаламды четке какты.

Анан бир күнү Чыгыш таануу институтунун деректиринин катчысы өңү кубарып, биз отурган бөлмөгө чуркап келди.

— Сени шашылыш Кыргызстан Компартиясынын Борбордук Комитетинен суратып жатышат!

— Эмне маселе экен? — деп таң калдым.

— Билбейм, тезирээк кел.

Мен астына түшүп келгенимде, институттун ал кездеги деректири, булак таануучу, профессор Асам Урунбаев өзүнүн жылуу-жумшак отургучун мага берди да, кабинетинен чыгып, каалганы сыртынан жаап койду.

Телефонду алсам, өзүн “Аскар Какеев” деп тааныштырган бир агай дароо эле айтты:

— Менин телефон чалганымдан эч чочулабагын. Тек гана протокол үчүн бир нерсени маалымдап коймокчу болуп байланышып жатам. Сенин макалаңды “Правда” гезити эч жарыялабай тургандыгын өзүңө билдирип коюубузду редакциядан суранышты.

Анын доошунан мени сындаган, жекирген же айыптаган маанайдын эч изи билинген жок. Кайра мага тилектеш болгонсуп сезилгенсиди.

Ал кезде Кыргызстан КП БКда иштеген Аскар Чукутай уулу агай менен телефондон коштошуп, сыртка чыксам, Асам Урунбаев агай мени эмнеге чакырышканын кызыгып сурамжылай кетти.

— “Кош тилдүүлүктү” жактап, Шелике деген эжекемди сындап макала жазгам. Аны “Правда” гезити чыгарбай тургандыгын маалымдаш үчүн чалыптыр”, — дедим.

Деректир агай жактыргансып, далымдан акырын таптап коюп, өз кабинетине кирип кетти. Ошондон тартып бул кабар зымсыз телефон аркылуу илимий жетекчим, ыраматылык Бөрү Ахмедов (1924—2002) жана башка өзбек кесиптештериме таркады окшойт, алар мени ого бетер сыйлап калышканын туйдум.

Чыгыш таануу институтундагы жаштар менен иш алып барган жетекчилик Махмуд Кашгари Барскани тууралуу илимий макалаларымдын түрмөгү үчүн илим жаатындагы Ташкен облусунун Ленин комсомолу сыйлыгына менин талапкерлигимди сунушташты. “Жеңбесем деле катышып койойун? Өзбек достордон артмак беле” деп ойлоп, анчейин ишениңкиребестен, суратылган документтерди жыйнап, сынакка тапшырып салдым, 1988-жылдын соңунда орто кылымдардагы Ички Азиядагы түрк калктарынын көчүүлөрү жана этностук кырдаалдар жөнүндөгү диссертациямды жактап, Бишкекке кайтып кеттим.

Кийинки жылы мага “сыйлыгыңды алып кет” деп Ташкенден телефон чалышты. Сыйлангандардын арасында жалаң гана өзбектер эмес, ташкендик азербайжан жана башка этностордун өкүлдөрү да бар экен...

Бул жеке маалыматтарды аралаштырып жибергеним, балким, натуурадыр. Бирок бул күндөлүк (блог) "Марстан келген кишинин" колу менен эмес, ошол 1988-жылы тирүү жан болгон, окуяларга ичтен көз чаптырган кыргыз тарабынан жазылып жаткан соң, ар кандай чегинүү жасоо укугумдан пайдаланып жатат көрүнөм.

Сыягы, Кыргызстандагы кош тилдүүлүк жана улуттук кадыр-барк үчүн күрөш жүрүмүнө Өзбекстандагы боордошторубуз өзгөчө тилектештик кылганын өзбектердин арасында жүргөн мендей кыргыздар мыктыраак билсе керек. Өзбекстандыктар үчүн бул күрөш — эчак эле өткөн тарыхый баскыч болчу.

Бул жүрүм аларда деле күрөш менен жүргөнү тарыхта белгилүү. Маселен, падышалык оторчулук доорунда Ташкенде деле оторчулар жергиликтүү калктын өкүлдөрүн эркелетип, башынан сылаган эмес.

Бул чакан маалыматты караңыз:

“Өткөн кылымдын 30-жылдарындагы тасмалар менен тааныш болгондор [Ташкендеги] Кауфман гүлбакчасына кире бериштеги “Катардагы жоокерлерге, сарттарга жана иттерге кирүүгө тыюу салынат!” деген сөз жазылган тактача чагылдырылган кадрды шексиз түрдө жадында сактап калышкан болуу керек (С. Хожаев тарткан “Таң алдында” [«Перед рассветом», 1933] аттуу үнсүз тасманы караңыз)... Мындайда айтылып жүргөндөгүдөй, эч комментарийсиз [калтырабыз]”.

“Те, кто знаком с фильмами 30-гг. прошлого века, наверняка запомнили запечатленную на кадре табличку у входа в сквер Кауфмана, гласящую "Солдатам, сартам и собакам вход воспрещен" (см. немой фильм "Тонг олдидан" С. Ходжаева)… Без комментариев, как говорится”.

(Шилтеме булагы: Асанов, Эльдар (магистр НУУз). Страсти по узбекской истории или у кого бревна в глазу? (Ответ Максиму Бейлису) // centrasia.ru. — 12:18; 13.10.2011).

Арийне, Шараф Рашидов сыяктуу авторитардык усулда башкарган лидерлер өз улутунун да патриотторунан болушкан. Алар өзбек тилинин мейкиндигин эч тарытпастан, тескерисинче, өз эне тилинде жазылган илимий эмгектер аркылуу медицина, айыл чарба, так илимдерге байланыштуу тармактарды улам жаңы бийиктикке чыгарууга шарт түзүп беришкен.

Бирок өзбек досторубуз да кыргыз адабиятын, тилин мактаган учурлар аз эмес эле.

Навои жана Бабурдун сөздүгүн даярдап жаткан Бердак Юсуфов сыяктуу тилчи өзбек досторубуз «кээ бир эски сөздөрдү түшүнө албай калганда, кыргыз-орус сөздүгүн ачып, ачкычын табабыз!» деп ыраазы боло айтканы эсимде.

(Пахтачылыктагы жемкорлук менен байланыштуу болгон жана Леонид Брежневдин жакын чөйрөсүнө барып такалган чоң жаңжалдуу окуяны борбордук басылмалар «өзбек кылмыш иши» («узбекское дело») деп атаганда, жазуучу Чыңгыз Айтматов аны сындап, "өзбек элинин бул кылмыш ишине эч тийешеси жок" деп жазып чыкканда, Өзбекстанда Айтматовду гана эмес, кыргыздарды да кадырлап калышканы эсте).

Ташкенде жүрүп аңдаганым — эне тилибиз жалпы Борбордук Азиядагы «чагатай тили» деген орток адабий тилге чоочун эмес. Бул орток адабий тил азыркы өзбек тилинин өзөгүн түзүп калды, бирок башка түрк тилдери да бул орток адабий тилдин руханий мураскорлору болуп саналышат. Муну жогорудагы кыргыз тилинин сөздөрүнүн лексикалык байлыгынын өзбек тилчилери тарабынан астейдил иликтенишинен көрсөк болот.

Ошол сыяктуу эле, айрым кыргыз сөздөрүнүн бизде унутулуп бара жаткан же унутулган маанисин Шибердеги, Алтайдагы түрк тилдүү боордоштордун лексикалык корунан таба алабыз (бир мисал: «телегей» сөзү; бизде «телегейи тегиз» сөз айкашы бар; түпкү мааниси — «космос», «аалам», «дүйнө» шиберлик боордоштордо сакталган).

Демек, биз эне тилибизди, анын диалекттерин, мурдагы адабий орток жазма тилди гана өздөштүрбөстөн, бизге тектеш болгон чакан этностордун сөз казынасын да изилдешибиз абзел.

Ал эми мындан 30 жыл мурдагы «кош тилдүүлүк» үчүн өнөктүк — кыргыз тилин жумуриятыбызда расмий тил катары сактап калуунун акыркы дээрлик аргасы болчу. Өзүн «чыныгы интернационалист» санаган, бирок шовинизмдин тегирменине суу куйган профессор Шеликени мындай койолук, Ала-Тоодогу айрым маңкурт кыргыздар да ушул «кош тилдүүлүк» өнөктүгүнө каршы чыкканы эсте.

Мындайлардын саркындысы азыр деле кээ бир учурларда көрүнө калып жүрөт. Өзү эне тилин жакшы өздөштүрө албай калган пенделер «кыргыз тилинде сөз байлыгы тар болгонуна байланыштуу, кебимди орусча эле улантайынчы!» деп каадаланып сүйлөп калышат.

Айрым илимпоздор кыргызча китебинде же макаласында, маселен, Шекспирге (Shakespeare) же Гөтеге (von Goethe) шилтеме кылгысы келсе, бул шилтемени орусча жазгандарына кээде куйка курушуп кетет. Орустар деле бул ойчулдардын пикирлерин башка тилдерден өз эне тилине бир нече вариантта которушкан. Шекспир менен Гөте болсо эч качан орусча эмгек жазышкан эмес!

Менимче, кыргызчага эч которулбай турган текст деген «бул жалган дүйнөдө» таптакыр болбойт...
Т.Чоротегин

Бул дагы жалкоолуктун, энөөлүктүн же кайдыгерликтин көрүнүшү. Эгерде алардын оюн бузгуңуз келбесе, анда котормонун жанына англисче же немисче түп нускадагы текстин кашаага алып жазып коюшуңуз керек го дейм.

Менимче, кыргызчага эч которулбай турган текст деген «бул жалган дүйнөдө» таптакыр болбойт, бирок өз эне тилине которо албай турган чала сабат дипломдуулар четтен табылат. Алар өз жармачтыгын көрбөстөн, эне тилге доо кетирип түшүндүргөнү гана күйгүзөт.

Махмуд Кашгаринин дүйнө картасынын чордону - Теңир-Тоо жана Ысык-Көл. 1072-1077.
Махмуд Кашгаринин дүйнө картасынын чордону - Теңир-Тоо жана Ысык-Көл. 1072-1077.

Айтмакчы, мындан дээрлик миң жыл мурда, 1072-1077-жылдары, бабабыз Махмуд Кашгари Барскани даңазалуу «Диванынын» жазылыш себебин көрсөткөнү эрксизден эске түшөт. Бул сөздүктү ал өзүнүн эне тили (б.а. жалпы түрк тилдери, анын ичинде Карахандар кагандыгын байырлаган түрк калктарынын тилдери) мусулмандык кайра жаралуу (ренессанс) доорунда дүйнөгө дин жана илим-билим тили катары таркалган арап тилинен эч калышпастан, марага чогуу арыштап чуркап келе жаткан кош аргымактын бири катары далилдөө үчүн жазып жатканын айткан. Кош аргымактын бири – өз эне тили, экинчиси – арап тили.

Менимче, мындан 30 жыл илгери Кыргызстанда улутчул айдыңдарыбыз Махмуд Кашгари Барскани умтулган мүдөөнүн так өзүндөй максат үчүн күрөштү. Алар кыйла кор болгон кыргыз тилине Кыргыз ССРинде расмий түрдө таанылган тил катары макам берүү үчүн күрөштү.

Бул — ансыз да Бириккен Улуттар Уюмунда дүйнөлүк тилдердин бири катары расмий таанылган орус тилине каршы күрөш эмес болчу. Бул — эне тилге маңкурттарча мамиле жасоону токтотуу үчүн күрөш болчу.

Молдо Кылычтын "Кысса-йи зилзала" чыгармасы. 1911.
Молдо Кылычтын "Кысса-йи зилзала" чыгармасы. 1911.

Жогоруда Аскар Какеев агайды эскере кеттим. Ал кезде бул кишилерди «партократ» деген ат менен атай баштаганбыз. Кийин гана, жаңы фактылар колго тийген соң, ушул партократтардын арасында да реформачыл күчтөр жандана баштагандыгы, дал ошол 1988-жылы алар дагы Эшенаалы Арабай уулу (Арабаев), Касым Тыныстанов сыяктуу жазыксыз жерден набыт кеткен чыгаан тилчи илимпоздорду жана Молдо Кылыч сыяктуу башка айдыңдарды саясий-идеологиялык жактан актоо үчүн тымызын камылгалар жүргүзүшкөндүгү жөнүндө билдик.

(Ушул доорду алар ар бир саатынан бери эскерип, тактап жазып коюшса жакшы болмок. Азыр да кеч эмес. Маселен, 1987-жылы этнограф Сабыр Аттокуровду куугунтукка алганда, Кыргызстан КП БКнын илим боюнча бөлүмүн Аскар Акаев башкарган деп калышат. Кийинки жылдары ал салыштырмалуу либерал боло баштаганы да чын. Эгерде А.Акаев 1987-жылы борбордук саясий буюртмага каршы чыгып, агымга каршы сүзгөн болсо, анда ал 1989-жылы Кыргыз ССРинин Илимдер академиясынын президенти болуп дайындалмак эмес. Бул жагы да түшүнүктүү, бирок ошол жылдын «оюнчулары» окуяларды эч жылмалабастан жазып калтырышса, кийинки урпактар үчүн абдан сонун болмок).

Молдо Кылыч менен Касым Тыныстановдун мурасын кайрадан актоо жүрүмүнүн 1988-жылы кандайча улантылгандыгы тууралуу иликтөөлөрдүн маалыматтарын аки-чүкүсүнө чейин кайталап отурбайын.

(Толугураак караңыз: Болпонова А.Б. К.Тыныстанов – ученый и государственный деятель Кыргызстана. – Каракол: ИГУ, 2011. -178 с. — ISBN 978-9967-441-72-9. — Б. 143-148).

Менимче, партократтардын реформачыл бир тобу Михаил Горбачёвдун Маскөөдөгү либералдаштыруу жаатындагы кадамдарына таянып иш кылышса, ал эми бийликке тийешеси жок айдыңдар «Кайра куруулардын» жалпы агымынын удулун пайдаланып калуу үчүн күрөшкөн.

Мындан 30 жыл илгери кыргыз айдыңдары күрөш удулун жөн гана өткөрүп жиберген болсо, анда 1989-жылы 23-сентябрда кыргыз тилин Кыргызстандагы жалгыз мамлекеттик тил катары тааныган, орус тилине этностор аралык баарлашуу куралы катары гана экинчи катардагы орунду берген даңазалуу мыйзам кабыл алынмак эмес. Бул мыйзам Маскөөнүн буйругу менен эмес, жергиликтүү саясий жана айдыңдык элитанын демилгеси менен кабыл алынган.

"Ашар" кыймылынын мүчөсү Ракыя Жусупова.
"Ашар" кыймылынын мүчөсү Ракыя Жусупова.

Бул мыйзам — 1988-жылы жүргөн «кош тилдүүлүк» үчүн өнөктүктүн жеңишинин, 1989-жылдын жаз-жай айларындагы «Ашар» уюмунун жана башка коомдук демилгеге негизделген социалдык кыймылдардын жеңишинин символу. Бул мыйзам — Чыңгыз Айтматовдун маңкуртчулукка каршы үндөөсүнүн жемиши.

Быйыл, залкар ойчул Чыңгыз Айтматовдун 90 жылдыгын белгилеп жатып, ал өзүнүн 60 жаштык мааракесинин ирегесинде да эне тил, улуттук маданий асыл-нарктарды сактоо күрөшүнүн алдыңкы сабында демилгелүү иш-аракет жүргүзгөн кадырман лидер болгондугун дагы бир ирет эскерип өтсөк ашыкча болбос.

Жефф Лили. 25.10.2017.
Жефф Лили. 25.10.2017.

P.S.

2018-жылы чын курандын (апрелдин) 17-18деринде АКШнын борбору Вашингтондо изилдөөчү Жефф Лилинин (Jeff Lilley) калеминен жаралган "Тоолор урадыбы?" (“Have the Mountains Fallen?”) деп аталган жаңы китептин бет ачары өттү.

Азамат Алтай жана Чыңгыз Айтматов
please wait

No media source currently available

0:00 0:07:59 0:00

Бул китеп эне тилибиздин жана эгемен мамлекетибиздин жаркын болочогу үчүн эки башка жээкте туруп, бири-биринен көз каранды эмес болуп, бирок орток мүдөө үчүн күрөшкөн эки залкар — Чыңгыз Айтматов жана Азамат Алтай (1920—2006) тууралуу баяндайт. Өтө калыс, бейтарап жазылган бул англисче китеп мындан 30 жыл илгерки кош тилдүүлүк өнөктүгүн жаңыча изилдегендерди кайдыгер калтырбайт деп ишенем.

Түркмөнбашы шаарында жаңы порт ачылат

Түркмөнбашы порту. Архивдик сүрөт.

Түркмөнстанда 2-майда эл аралык Түркмөнбашы порту ачылганы турат.

Жаңы деңиз порту 2013-жылы мартта курула баштаган. Аны түрк ишкери Ахмет Чалыкка таандык «ГАП Иншаат» компаниясы 2 миллиард долларга салган.

Мурунку Красноводск шаарында «Азиянын каалгасы» деп аталган деңиз порту совет доорунда иштеген. 1991-жылга чейин ага Дагестандан, Махачкаладан, Астрахандан, Бакудан жүргүнчү кемелери каттап, жүк ташуучу кемелер өткөн. Азыр бул портко Баку менен Астрахандан эки-үч күндө бир жолу жүргүнчү кемеси каттайт.

13-апрелде өкмөттүк жыйында президент Гурбангулы Бердымухамедов Түркмөнстан чөлкөмдөгү жана континенттеги транспорттук каттамдардын маанилүү кесилишинде орун алганын, бул мүмкүнчүлүктү толук колдонуш керек экенин айткан.

Түркмөнбашы портунун мурдагы көрүнүшү.
Түркмөнбашы портунун мурдагы көрүнүшү.

Анткен менен Түркменбашы портунан бир гана Волга суусу аркылуу Кара деңизге чыкса болот. Айрым серепчилер мындай узакка созулган жолдон киреше түшөөрүнө анча ишене беришпейт. Ошондой эле алар Түркмөнстандагы экономикалык каатчылыкка карабай ишке ашырылып жаткан айрым долбоорлор шаан-шөөкөт менен коштолуп, мамлекеттик казынага бир топ чыгым алып келип жатканын белгилешет.

Азыркы кезде Австрияда жашаган Түркмөнстандын оппозициялык партиясынын башчысы Нурмухамед Ханамов Түркмөнстандын жетекчилиги эл көзүнө жасаган айрым иштери өлкөнүн казынасын чоң чыгашага учуратаарын айтты.

Долбоор өлкө үчүн маанилүү. Бирок түркмөн өкмөтү экономикалык каатчылык башталганда пландарын кайрадан карап чыгып, чыгашаларды азайтышы керек эле.

- Бул долбоорлор 2010-жылдары түркмөн газы жакшы баада сатылып турганда башталган. Кийин газ эки эсе арзандап кетти. Кыйынчылыктар ошондо башталды. Порт өзү Орусия менен Азербайжанга жүк ташуу үчүн ыңгайлуу жолдорду ачат. Долбоор өлкө үчүн маанилүү. Бирок түркмөн өкмөтү экономикалык каатчылык башталганда пландарын кайрадан карап чыгып, чыгашаларды азайтышы керек эле. Мисалы, миллиондогон акча салып «Аваза» сыяктуу курорттук зоналарды курушту, Азия оюндарын шумдук шаан-шөкөт менен өткөрүштү. Ашхабаддын өзүндө бир министрликтин үстүнө бир министрликтин мекемесин куруп жатышат. Бул президенттин дымагы менен жасалып жаткан иштер. Обу жок, бардыгы башкалардын көзүнө жасалган.

Учурда Каспий деңизинин боюнда жайгашкан «Аваза» курортунда мейманканалар чет өлкөлүк ишкерлерге сатылып жатканы маалымдалууда.

Апрелдин башында түркмөн казнасындагы каатчылыктан улам мамлекеттик «Алтын Асыр» байланыш мекемеси менен «Туркмен хова ёллары» авиакомпаниясы жабык акционердик коомго өткөрүлгөнү жарыяланган.

Ашхабаддагы көчөлөрдүн бири.
Ашхабаддагы көчөлөрдүн бири.

Баяндамачы Аманмырат Бугаев түркмөн өкмөт азыркы реалдуулукту, кошуналар менен экономикалык жана саясий мамиленин акыбалын эске албай жатат деген ойдо. Ал эгемендик жылдарында Түркмөнстанда курулган темир жолдорду мисал кылат.

- Азыр Түркмөнстанда 72 жаңы темир жол станциясы курулганын айтып жатышат. Алардын канчоо азыр кандай колдонулуп жатканы, курулушка кеткен чыгымдары канчалык акталганы чоң суроо жаратат, - дейт Бугаев.

Түркмөнстанда жакында Казакстан-Түркмөнстан-Иран темир жол тилкеси пайдаланууга берилген. Бул темир жол Түркмөнстанда 700 чакырым узундукта, анын боюна 27 вокзал жана шаарча курулган. Азыркы кезде бул долбоор толук ишке ашпай, темир жол жарым-жартылай колдонулуп жатканы айтылып жүрөт.

Ал эми Москвадагы экономист Елена Кузьмина түркмөн экономикасынын абалын өлкөдөгү башкаруудагы катачылыктар менен түшүндүрдү.

Өлкө азык-түлүктү өзү чыгарбайт, дээрлик баарын сатып алат. Калктын кирешеси аз.

- Түркмөнстандагы бир топ ири долбоорлор убагында Кытайдын жана Түркиянын ишкерлери менен башталган. Деңиз портун, газ түтүктөрүн жана жолдорду курууда чет өлкөлүк инвестициялар бар. Ал эми түркмөн экономикасы негизинен газга, андан кийин органикалык химия өндүрүшү менен текстил экспортуна байланган. Өлкө азыкүлүктү өзү чыгарбайт, дээрлик баарын сатып алат. Калктын кирешеси аз. Каатчылыктан улам өкмөттөн мурунтан берилчү жеңилдиктер да азайтылган. Экономикада баланс жок болгондуктан, оор кырдаал пайда болду. Мунун алдын алыш үчүн өкмөт киреше булактарын көбөйтүшү керек эле.

Эл аралык Валюта Фондунун миссиясы түркмөн бийлигине административдик жол-жоболорду жөнөкөйлөштүрүүнү, мамлекеттик мекемелерди жеке менчике чыгарууну тездетүүнү жана чет өлкөлүк инвесторлорду тартууну сунуш кылган. Ошондой эле ал мамлекеттик инвестицияны сарамжалдуу колдонууга жана аз камсыз болгон калктын катмарын колдоого чакырган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мигранттарды опузалаган топ кармалды

Мигранттарды опузалаган топ кармалды
please wait

No media source currently available

0:00 0:14:26 0:00

Түркмөн бийлиги мигранттарды "байлады"

Ашхабад эл аралык аба бекети.

Түркмөнстан бийлиги сыртта иштеп келүүнү ниет кылган өз жарандарынын чет өлкөгө чыгуусуна тыюу салууда. Акыркы жумаларда эле Стамбулга жана Дубайга кеткени жаткан ондогон жарандар аэропорттон уча албай калышкан. Түркмөн жарандары экономикалык каатчылыктан улам өлкөдөн кетүүнүн түрдүү жолдорун издешүүдө.

Ашхабаддын жаңы, заманбап аба бекетинен Стамбулга жана Дубайга уча турган ондогон жарандарды колунда билети болсо да учакка отургузбай жатышат.

Айрымдары билет чыгымын кайтарып бергенине ыраазы болсо, башкалары кете албай калганы үчүн аэропорттун кызматкерлери менен кайым айтышууга чейин барууда.

Инфляция өсүп, калктын 50 пайызы жумушсуз жашаган жана күнүмдүккө керектүү азык-түлүк тартыш болуп жаткан Түркмөнстандан жарандар жакшы жашоо үчүн кетүүгө мажбур. Учурда Стамбулда жашап жаткан түркмөн мигранты өлкөдөн кетүүгө себеп болгон жагдайларды атады:

- Жогорку билимим болгонуна карабастан, мени жакында жумуштан бошотуп салышты. Башка иш тапканга мүмкүнчүлүк болгон жок. Баалар өсүп, жашоо күн санап кыйындап баратат. Айла жок кетүүгө туура келди.

Аба бекеттеринен уча албай калгандар - көбүнчө экономикалык жактан артта калган Дашогуз жана Лебап сыяктуу аймактардын тургундары.

Аналитиктердин айтымында, түркмөн бийлигинин өлкө жарандарынын кетүүсүнө тоскоолдук кылганы эл аралык конвенциядагы адамдардын эркин жер которуу укугуна каршы келет. Түркмөнстандын Конституциясы да адамдарга ээн-эркин өлкөдөн чыгуусуна жана кирүүсүнө кепилдик берет.

Түркияга кетүү кыйындаган сайын түркмөн мигранттары Азербайжанга уча баштаган. Айрымдары болсо жумуш табуу үчүн же болбосо Түркияга жетип алуу үчүн Казакстанга жана Өзбекстанга бет алууда. Учурда Стамбулда жашап жаткан түркмөн жараны жол азабын мындайча айтып берди:

- Стамбулга кетүүгө аракет кылганда бизди бир канча жолу Ашхабад аба бекетинен түшүрүп калышты. Өлкөдөн кетүү аракетибизден майнап чыкпай жана аткаминерлер талап кылган параны берүүгө күчүбүз жетпей калганда, башка жолдорду издей баштадык. Айрымдар Өзбекстанга, башкалары Казакстанга барып, ошол жактан учушту.

Түркмөн жараны кошумчалагандай, Өзбекстанга же Казакстанга 300 долларга өткөрүп койгон топ да пайда болгон. "Биздин Түркмөнстанга кайтуу ниетибиз жок. Анткени ал жакта ойдогудай жашоого шарт жок", - деди ал.

Түркмөн полициясы Ашхабад аба бекетинде паспорт текшерүүдө.
Түркмөн полициясы Ашхабад аба бекетинде паспорт текшерүүдө.

Ал арада түркмөн бийлиги мурда башка өлкөгө кетип калгандарды кайтарып келүү аракетин да көрүп жатат. Өлкөнүн коопсуздук күчтөрү мигранттардын туугандарына басым жасап, жакындарын өлкөгө кайтып келүүгө көндүрүүгө мажбур кылууда. Атын атагысы келбеген дагы бир түркмөн жараны буларды айтты:

- Жакында мени жергиликтүү полицияга чакырып, инимди Түркмөнстанга кайтарып келүүнү талап кылды. Алар мени Ата Мекендин алдындагы милдетиңди аткар, эгер иниң келбесе, аскерде кызмат өтбөсө, армиядан качкан адам катары кылмыш жоопкерчилигине тартылат дешти.

Ашхабад буга чейин мигранттарга байланыштуу каржылык тоскоолдуктарды да киргизген. Өлкөнүн "Внешэкономбанкы" сырттан чет өлкөлүк валюта менен которулган каражатты алууга тыюу салган.

Түркмөнстандын аба бекети.
Түркмөнстандын аба бекети.

​Ошол эле кезде аскердик милдетин аткарып бүтүп, чет өлкөгө окууга кетип жаткандардан да сөзсүз кайтып келем деген убадасын кагаз түрүндө алып калышууда.

Казакстанда окуган түркмөн студентинин “Азаттык” үналгысына берген маалыматына караганда, ал да "окууну бүткөндөн кийин кайтып келем" деп тил кат жазып берген.

“Азаттыктын” түркмөн кызматынын журналисти чет өлкөгө чыгууга жаралган тоскоолдуктар боюнча мындай деди:

- Эмне үчүн чыгарбай жатышат? Анткени эл тынымсыз кетип жатат, кээ бир айылдар ээн калганын айтышууда. Жакында чет өлкөдө жакындары иштеген жарандарды туугандарыңарды кайтарып келгиле деп атайын өнөктүк да жүргүзүштү. Бирок мигранттар артка кайтууну каалабай турганын, Түркмөнстанда жумуш жок экенин айтып жатышат. Акыркы кезде өлкөдө экономикалык абал начарлап кетти. Ун, нан жетишпейт. Муну билген мигранттардын кайтып баруу ниеттери жок.

Түркмөнстандан келген акыркы маалыматтарга караганда, 30 жашка чыга элек эркектерге өлкөдөн чыгууга тыюу салынып жатат. Жеке коопсуздугунан улам атын атагысы келбеген Дашогуз облусунун тургунунун айтымында, анын чет өлкөгө кетүүнү ниет кылган таанышын облустук миграция кызматына чакырып, учак билетин алып коюшкан. Ага жаңы буйрук боюнча 30 жашка чейинки эркектердин чет мамлекетке чыгуусуна тыюу салынганын эскертишкен.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мирзиёев кошоматчыларга чара көрөт

Шавкат Мирзиёев

Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёев Сырдарыя облусунуна сапары учурунда талылуу дагы бир маселени көтөрдү. Чоң жетекчи келет деп күтүнүп, анын көзү көрүп, буту баса турган жерлерди тазалаткан жергиликтүү аткаминерлерди катуу сынга алды.

"Өзбекстанда кайсы көчө шыпырылганын, кайсы дарак жыгылып жатканын жакшы билемин" - деген сөзү Шавкат Мирзиёев келет деп сырдарыялыктар канчалык аракет көргөнүн, аны президент туюп турганын айгинелеп койду.

Чукул ишембиликтерге адатта мектеп мугалимдери, акимиаттардын катардагы кызматкерлери сыяктуу бюджеттен айлык алып иштегендер чыгат.

Самарканддын Каттакурган районунда жол боюндагы тосмолорду актап-сырдаган бюджеттик мекемелердин жумушчулары
Самарканддын Каттакурган районунда жол боюндагы тосмолорду актап-сырдаган бюджеттик мекемелердин жумушчулары

14-мартта эле Самарканд облусундагы президентти тосуу камылгасы учурунда 23 жаштагы мугалим кыз Диана Еникеева ажал тапты. Аны кесиптештери менен чоң жолдун жээгин шыпырып атканда "КамАЗ" уруп кеткен.

Президент Мирзиёев ошол кайгылуу окуя үчүн өзүн күнөөлүү сезип турганын жашырган жок.

- Самаркандда бир мугалим өлдү. Президенттин келеринен үч күн мурда болуптур бул. Бирок ал аял менин айыман өлгөн сыяктуу жүрөгүмдө калды. Бардык жетекчилерге акыркы ирет эскертем, эгерде кайсы бир облуста мугалимдерди, дарыгерлерди же студенттерди тазалоо иштерине чыгарсаңар жаза катуу болот.

Мирзиёевдин кайра-кайра айтып жатам дегени тегин жерден эмес. Жакында эле Сырдарыяда укук коргоочу Исраил Ризаев президент келээрде үйүн сары түскө сырдоодон баш тартканы үчүн 3 миллион сум айып тартканын «Азаттыкка» айтып чыккан. Аны көрсө Ички иштер министрлигинин жергиликтүү жетекчилиги, акимчилик мажбурлаган экен.

Жылдап жыйналбаган көчөлөрдү, артта калган жашоо-турмушту аймактагылар чоң жетекчи өтө турган жерлерди жамап-жаскап, жылмалоо менен жашырууну эп көргөндөй. Мындай жетекчилерди өзбек лидери мамлекетке кыянаттык кылууда деп сындады.

"Район борборунан 200 кадам ичкериде эмне болуп жатканын билем, бул көз боёмочулукту токтотобуз", - деди Мирзиёев. Ал жолугушууга келген элден жалындуу сөздүн ордуна жарга такаган суроо берүүнү өтүндү:

- Мен билем, кимдир бирөө силерди да даярдаган болушу мүмкүн. Даярданбагыла. Кандай оор суроо болбосун бергиле. Суроону укканы, жагдайды оңдогону келгем. Мактоо укканы келген эмесмин. Биз мактай берип, көкөлөтө берип жыйырма жыл артта калып кеттик. Мактанып, сыймыктанчу нерсе жок али.

Деген менен болобу, мактоо сөздөр тыйылбады:

.. - Сиз жүргүзүп жаткан иштерди айтыш үчүн мага бир саат да аздык кылат. Бир маанилүү маселени айтат элем. Тажикстан, Кыргызстан сыяктуу коңшу өлкөлөр менен аябай чоң иштерди жасап атасыз. Сиз үчүн дуба кылабыз. Сиз жасап аткан иштерди Өзбекстан 24 каналынан көрмөйүн эч бир жакка чыкпайм, уктабайм... – деди видео байланыш аркылуу башка бир райондон сүйлөгөн аксакал.

Жетекчи келет деп жолдорго суу септирип, жээктеги үйлөрдү актап-сырдатуу, жагымдуу сүйлөп, өлкө тынбай өнүгүп атканын саймедиреген адамдарды тандап жыйынга алып келүү жеке эле Өзбекстандагы көрүнүш эмес.

Ошентсе да борборазиялык жетекчилердин арасынан Мирзиёев гана аткаминерлердин жасакерлигин байма-бай айтып келатканы белгилүү.

Ал Өзбекстандын бийлик тизгинин колго алгандан бери өлкөдөгү дагы бир талылуу маселе – пахта терим жөнгө салынууда. Тагыраагы 2017-жылдын сентябрында премьер-министр Абдулла Арипов мугалимдерди жана студенттерди пахта талааларына чыгарууга тыюу салган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG