Линктер

жекшемби, 21-июль, 2019 Бишкек убактысы 02:31

Борбор Азия

"Жаңы казакстандыктардын" дымагы

"Жаңы Казакстан" форумунун катышуучулары, Брюссель шаары, 6-апрель 2018-жыл.

Казакстанда көз каранды эмес саясат таануучулар жана активисттерден турган “Жаңы Казакстан” форуму мүдө-максаттарын коомчулукка жарыялады. Кыймылдын мүчөлөрү Алматыда алгачкы маалымат жыйынын өткөрүп, жаңы форум “элдин көзүн ачууну”, “бийлик менен диалог түзүүнү” көздөрүн айтышты. Бийликке сынчыл көз караштагы бул активисттер апрель айында Казакстандын тагдырын Брюсселде талкуулап келишкен эле.

“Жаңы Казакстан” форуму бир айдан ашык убакыт мурда түзүлгөнүнө карабастан анын мүчөлөрү эми гана алгачкы маалымат жыйынын өткөрүшүп, коомчулукта топтолуп кеткен суроолорго жооп беришти. Алар буга чейин жаңы кеңсе табуу сыяктуу уюштуруу иштери менен алек болуп келишкенин билдиришип, жаңы кыймылдын мүдөө-максатын түшүндүрүп беришти.

Активисттер “Жаңы Казакстан” форумун тилектеш адамдарды чогулткан аянтча деп мүнөздөшүп, анын төрагасы жоктугун, мүчөлөр бирдей укукка ээ экенин айтышты. Жакында бул форум коомдук уюмдардын башын бириктирген ассоциация катары каттоодон өткөнү жатат.

Анын башкы максаты – Казакстанды бийликтин алмашуусуна же президент Нурсултан Назарбаевден кийинки доорго даярдоо.

"Жаңы Казакстан" форумунун Алматыдагы маалымат жыйыны, 17-май 2018-жыл.
"Жаңы Казакстан" форумунун Алматыдагы маалымат жыйыны, 17-май 2018-жыл.

“Бул бийликтин транзити. Казакстандыктар гана эмес, сырткы дүйнө да саясий чечимди күтүп жатышат. Биздин оюбузча, коомчулук, алардын ичинде жарандык институттар, активисттер же коомдук бирикмелер сырттан гана байкоо салып, бийликтин айтканын кабыл алып отура бербеши керек. Биз буга толугу менен каршыбыз. Биз коомчулук бул процесске катышуусу зарыл деп эсептейбиз”,-деп билдирди форумдун мүчөсү, көз карандысыз саясатчы Амиржан Косанов.

Активисттер апрель айында Брюссель шаарына барганда айткан билдирүүлөрүн бул жолу да кайталашты. Алар Казакстандын жаңы Конституциясынын, ошондой эле шайлоо, саясий партиялар жана сөз эркиндиги жөнүндө мыйзамдардын долбоорлорун сунуштоону көз жатышат. “Жаңы казакстандыктар” бул аракет таза, ачык-айкын шайлоого жол ачат деп ишенишет.

Бирок жаңы форумдун демөөрчүсү ким? 1994-1997-жылдары премьер-министр болгон, кийин эл аралык издөөгө алынып, 10 жылга сыртынан кесилген Акежан Кажегелдинби? Же бозгундагы казак олигархы Мухтар Аблязовбу? Балким, бул Казакстандын президенттик администрациясынын жашыруун долбоорудур? Маалымат жыйынында ушул маселе да көтөрүлдү.

Казак президенти Нурсултан Назарбаевдин Самарканддагы Ноорузга арналган иш-чарада, 21-март 2018-жыл.
Казак президенти Нурсултан Назарбаевдин Самарканддагы Ноорузга арналган иш-чарада, 21-март 2018-жыл.

“Кайсы бир адам кимдир бирөөлөрдү “сатып алган” деген сөздөрдү кеминде тажрыйбасыздык деп атаса болот. Баягы эле параноянын тескери багытта жайылышы. Бийлик ага атаандаш чыккандардын артында “аблязовчулар”, “мамлекеттик департаменттин кишилери” же дагы башка бирөөлөр турат десе, Аблязов да өзүнүн оюн айтат. Биринчиден, Аблязов өз элин сыйлашы керек. Бул өлкөдө өз акчасы менен Брюсселге барып, өз акчасына кеңсени ижарага алган адамдар табылаарын түшүнүшү керек”,-деди форумдун мүчөсү, саясат таануучу Айдос Сарым.

Эми “Жаңы Казакстан форумунун мүчөлөрү коомчулукту кызыктырган курч маселелерди талдап, анализ жүргүзөбүз деп белсенип турушат. Мындан тышкары жер-жерлерде уюмдун филиалдарын түзүү планы да бар.

Жаңы форумду канчалык оппозиция деп атоого болот? Бул суроого активисттер “биз бийликтин сынчыларыбыз, бирок диалогго даярбыз” деп жооп беришти.

Казакстандык өкүлдөр апрель айында Брюсселде Европарламенттин депутаттары менен да жолугуп, мамлекеттеги жалпы абалды талкуулашкан. Жолугушууларга катышкан бозгундагы казак саясатчысы Акежан Кажегелдин Казакстандын жаңы Конституциясынын бир долбоорун жазарын айтып, “Назарбаевден кийинки бийлик” тууралуу саясий жараяндарга катышуу маселесин козгогон.

Казакстанды 78 жаштагы Нурсултан Назарбаев дээрлик 30 жылдан бери башкарып келе жатат. Анын бийлигин жактаган казак парламентинин айрым депутаттары көз карандысыз саясатчылардын жана коомдук ишмерлердин Брюсселдеги жолугушууларын “майнапсыз жыйын” деп мүнөздөшкөн.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Тажик имамдары театрга бармак болду

Дүйшөмбү шаарындагы борбордук мечит. 19-апрель, 2018-жыл.

Тажикстанда диний аалымдар театрга барууга милдеттендирилди.

Тажикстандын имам-хатибдери Лахути атындагы мамлекеттик драма театрына барып, "Обу оташ" спектаклин көрүүгө милдеттендирилди. Жазуучу жана драматург Мансур Суруштун пьесасынын негизинде Шерали Абдулкайсов койгон "Обу оташ" спектакли - диний ырым-жырымдарга каршы сатира.

Чыгармада жарандык коомдогу толеранттуулук жөнүндө баяндалып, диний фанатизм мазакталат. Анын автору Шерали Абдулкайсов спектаклде ар кандай көз караштагы жана ишенимдеги адамдардын бири-бирин сыйлай билиши жөнүндө маселе көтөрүлгөнүн айтат:

- Спектаклде адамдын ички жан дүйнөсү, көз караштары жана ишеними чагылдырылат. Чыгыш дүйнөсү, маданияты жана философиясы гуманизм аркылуу көрсөтүлгөн. Коомдогу азыркы карама-каршылыктарга жана чыр-чатактарга карабай, адамдар бири-бирин сыйлап, бири-биринин ой-пикири менен эсептешиши зарыл экендиги айтылган. Бир көз караштагы адам башканыкын да сыйлай билиш керек, чыр чыгарбай, аны кабыл ала билиши керек экендиги көрсөтүлгөн.

Театрда отурган тажик полиция кызматкерлери
Театрда отурган тажик полиция кызматкерлери

Спектаклдин бет ачары быйыл февралда өткөн. Театралдык чыгарманы алгач тажик өкмөтүнүн Дин жана салттарды жөнгө салуу комитетинин кызматкерлери көргөн. Мекеменин басма сөз катчысы Афшин Муким "Обу оташ" спектаклин өлкөдөгү мечиттердин бардык имамдары жана диний кызматкерлери көрүүгө милдеттендирилерин айтат.

- Аалымдар кеңешинин өкүлдөрү, ислам университеттеринин студенттери Лахути театрында спектаклди көрүштү. Андан тышкары Гиссар, Шахринав жана Турсунзаде райондорундагы мечиттердин имамдарына көргөзүлдү. Биз башка дин кызматкерлерине да көрсөтүүнү пландап жатабыз.

2014-жылдан бери Тажикстанда мечиттердин имамдары мамлекеттик кызматкерлер сыяктуу эле өкмөттүн бюджетинен айлык алышат. Мисалы, Ислам борборунун аалымдар кеңешинин жетекчиси Саидмукаррам Абдукодирзоддун айлыгы 2 миң сомони (220 доллар). Мечиттердин имамдарына айына 1,5 миң сомони (170 доллар), ал эми жумалык мечиттердин имамдарына 800 сомони (90 доллар) өлчөмүндө айлык бөлүнөт. Башка диний кызматкерлерге маяна каралган эмес.

Былтыр Тажикстандын ИИМнин башчысы Рамазон Рахимзода милиция кызматкерлерин айына бир жолу театрга барууга милдеттендирген. Мындай чечимге мекеменин жетекчилиги Лахути драма театрында Нур Табаровдун "Чархи гардон" спектаклин көргөндөн кийин келген.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өзбекстан Америкага "ачылды"

Орусиялык басылмаларда жарык көргөн макалаларга сереп.

"Регнум" агенттиги Казакстанда адамды таанууга тоскоолдук кылган кийим кийүүгө тыюу салынарын жазат. Казак парламенти диний ишмердүүлүк боюнча мыйзам долбоорун жактырган. Документте коомдук жайда чүмбөттөнүп кийинүүдөн тышкары 16 жашка чыга элек балдардын ата-энесинин коштоосусуз диний кызматтар менен ырым-жырымдарга катышуусуна тыюу салынары белгиленген.

Ошондой эле "деструктивдүү (бузуку) диний агым", “диний радикализм” деген түшүнүктөр киргизилип, ички иштер органдарынын кызматкерлерине бул чектөөлөрдү бузган адамдарга эскертүү берүүгө укук берилген. Буга кошумча деструктивдүү диний агымдардын кийимдерин жана белгилерин тагынып, кийүүгө административдик жаза киргизилген. Мажилистин депутаттары жактырган мыйзам долбоору былтыр Казакстандын диний маселелер боюнча мамлекеттик саясаты жөнүндө концепциясынын алкагында иштелип чыккан.

Казак мажилисинин 104 депутаты диний мыйзам долбоорунан тышкары Нурсултан Назарбаевге өмүрү өткүчө Коопсуздук кеңешин башкарууга укук беришкенин "EurAsia Daily" басылмасы жазат. Тийиштүү мыйзам долбоорунда Коопсуздук кеңешинин укуктук статусу, ишмердиги жана милдеттери да көрсөтүлгөн. Коопсуздук кеңеши Казакстанда Баш мыйзамдын чегинде бекитилген координациялык орган болуп калмакчы.

"Независимая газета" Беларус Тажикстан аркылуу Ооганстандын базарына чыгууну көздөп жатканын жазат. Александр Лукашенконун Дүйшөмбүдөгү расмий сапарында соода-экономикалык кызматташтык тууралуу бир катар келишимдер макулдашылганы айтылат. Макалада Ооганстанда эл аралык жардам менен өлкөнү калыбына келтирүү пландалып жатканда Беларустун техникасын, курулуш материалдарын жана өндүрүмүн сатууга жаңы рынок ачылып жатканы белгиленет. Беларус өкмөтү учурда Тажикстанда, Ооганстанда, Өзбекстанда жана Казакстанда сүт азыктарын, бодо малдын жана тооктун этин кайрадан иштетүүчү бирдиктүү мекемелерди ачууга кызыгып турганы белгиленет. Басылма Беларустун сүт жана эт азыктары Орусияда чектөөгө кабылып, Минск азыркы кезде жаңы базар издеп жатканын жазды.

Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёевдин АКШдагы сапарына орусиялык басылмалар кеңири көңүл бурушту. "EurAsia Daily" Мирзиёев АКШга "инструктаж алганы барды" деп жазса, "Коммерсант" гезити "Өзбекстан Америкага ачылды", "Мирзиёев АКШ менен стратегиялык альянс түзүүдө" деп белгиледи.

Макалада Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаевдин да Вашингтонго барганы эске салынып, «АКШ Ташкент менен Астананы өзүнө тартуу менен Орусия менен Кытайга жаңы чакырык таштоодо» деген баа берилет. "Газета.ру" болсо Ташкент менен Вашингтон аскердик кызматташтыкты бекемдөө боюнча беш жылдык планды макулдашканын белгилейт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Уран калдыктарын көчүрүүгө акча тартыш

Майлуу-Суудагы уу калдыктар сакталган жай.

Борбор Азияда уран калдыктарынын жети участкасы кооптуу, анын үчөө Кыргызстанда. Адистер тез арада которуу керектигин эскерткени менен каржы маселеси чечилбей турат.

Бишкекте 17-майда “Борбор Азиядагы уран калдыктарын сактоочу жайлардагы тобокелдиктерди азайтуу” деп аталган жыйын өттү.

Анда уу калдыктар сакталган жайларды (хвостохранилище) зыянсыздандыруу үчүн эл аралык коомчулуктан жардам суроо маселеси көтөрүлдү.

Кыргызстан, Өзбекстан жана Тажикстандын атынан Евробиримдиктин өкүлү кайрылуу жасап, бул өлкөлөрдөгү уу калдыктарды тез арада которууга көмөктөшүүгө чакырды.

Бишкектеги уран калдыктарына арналган жыйын
Бишкектеги уран калдыктарына арналган жыйын

Европа парламентинин депутаты, атайын адис Мишель Риваси уу калдыктар сакталган жайларды жылдырбаса, келечекте кесепети оор болорун эскертти:

- Мен бул маселени тез арада чечпесе болбой турганын Еврокомиссиянын депутаттарына айтып, аларды ынандыруу үчүн бул жакка келип, көйгөйдү өз көзүм менен көрүп чыктым. Уран калдыктарын сактоочу жайлар жайгашкан Майлуу-Суу жана башка аймактардын баарында болдум, жагдайлар менен тааныштым. Эгер биз тез арада чара көрбөсөк, өтө жаман болот. Кокус кандайдыр бир жаратылыш кырсыктары болуп кетсе бул уулуу калдыктар ачылып, бир айыл эл кырылып калат. Ошол эле Майлуу-Суудагы уран калдыгы сакталган жай ачылып кетсе, 12 млн. калк жашаган бүтүндөй Фергана өрөөнүн жууп кетиши мүмкүн. Жөн эле күтүп отура берсек, кесепети оор болот.

Европарламенттин мүчөсү Мишель Риваси буга чейинки изилдөөлөрдүн натыйжасында Борбор Азияда уран калдыктарынын жети участкасы өтө кооптуу катары аныкталганын кошумчалады. Алар Өзбекстандагы Чаркесар менен Янгиабад, Тажикстандагы Дегмай менен Истиклол жана Кыргызстандагы Миң-Куш, Шекафтар, Майлуу-Суу участкалары. Бул жердеги калдыктар сакталган жайлардын кээ бирлерин көчкү алганы турса, айрымдарын дарыялар жеп кетүү коркунучу күч.

Буга байланыштуу кыргыз, тажик жана өзбек бийликтери 2014-жылы эл аралык коомчулуктун жардамы менен калдык сактоочу жайларды зыянсыздандыруу боюнча иш-аракеттерин баштаган.

Анда Европа Биримдигинин, Эл аралык атомдук энергия агенттигинин (МАГАТЭ) жана Орусиянын калдыктар, радиация боюнча адистери биргеликте иш алып барышкан.

Анатолий Григорьев
Анатолий Григорьев

“РосАтом” мамлекеттик корпорациясынын өкүлү Анатолий Григорьев калдыктар маселесин чечүүгө Орусия кол кабыш кылууга даяр экенин билдирди:

- Кыргызстан, Өзбекстан, Тажикстан же Казакстан болсун уран калдыктарын реабилитациялоо маселесин өз алдынча чече албайт. Сөзсүз жардам керек. Баарыбыз күчбүздү жана мүмкүнчүлүгүбүздү бириктирип, бир долбоор алкагында чогуу иштешибиз керек. Азыр Орусия Кыргызстандын аймагындагы Миң-Куш жана Кажы-Сай уран калдыктарын сактоочу жайларды реабилитациялоо маселесине колдоо көрсөтүп келет. Рекультивация учурунда иш жүргүзгөн кызматкерлерге жана ал жерлерде жашаган тургундардын радиациялык коопсуздугун сактоо боюнча долбоордук, жумуштук документациябыз даяр. Алгачкы каржылык маселе деле чечилип калган. Бул иштер үчүн биз кеминде 50-55 млн. доллар каражат салганы турабыз.

Соңку төрт жылдан берки долбоордун алкагында уран сактоочу жайдын курчап турган чөйрөгө тийгизген таасири, калдыктар көмүлгөн жерлерди бекитүү жана кайра калыбына келтирүү боюнча техникалык-экономикалык негиздөө даярдалган. Бул долбоорго Европа Биримдиги менен Норвегия мамлекети 616 млн. евро бөлгөн. Бирок калдыктарды башка жактарга көчүрүүгө акча толук жетпейт.

"Акча максатсыз жумшалат"

Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин алдындагы калдык сактоочу жайлар менен иштөө агенттигинин жетекчиси Дамир Кушбаков буларга токтолду:

- Азыркы күндө объектилердин физикалык коргоосу бар. Ачылып кеткен жерди жаап турабыз, коргоочу тосмолор мамлекеттин эсебинен жаңыланып, оңдолуп турат. Бирок коркунучту биротоло жок кылуу үчүн өтө көп акча керек. Эгер алдын албаган болсок, көрүп атасыздар климат өзгөрүп жатат, жер силкинүү, көчкү көп катталууда. Кажы-Сайдан башка калдык сактоочу жайлар бүт чек аралаш аймактардагы дарыялардын боюнда жайгашкан. Ошон үчүн аймак муну чечүүгө бирге баралы деп, бул жерге чогулуп, дүйнөлүк коомчулукка көйгөйдү чогуу алып чыгып жатабыз. Калдыктарды рекультивация иштери үчүн Европа реконструкция жана өнүктүрүү банкында атайын эсеп ачылган, ошого учурда 70 млн. евро акча жетпей турат. Эл аралык донор мамлекеттерден жардам сурап турабыз.

Бишкек шаарында жыйынга Борбор Азия мамлекеттери менен Орусиядан сырткары, АКШ, Британия, Германия, Түштүк Корея, Жапония, Иран жана башка өлкөлөрдүн өкүлдөрү да катышты. Бирок алар байкоочу катары турганы эле болбосо, уран калдыктарын көчүрүүгө каржылык колдоо көрсөтүү боюнча ооз ачышкан жок.

Ошол эле кезде адистер калдык сактоочу жайларды рекультивациялоо боюнча буга чейин долбоорлор да ачык-айкын жүрбөгөнүн сынга алып, аларга акча бөлүү маселеси эми кыйынга турарын айтышууда.

Төлөкан Исмаилова
Төлөкан Исмаилова

Укук коргоочу Төлөкан Исмаилова изилдөө иштерине бөлүнгөн акча кымырылып жатканына токтолду:

- Аябай көп акча келет, эксперттер анын көбүн айлык катары эле алат, анан бирдеме кагаздарды эле чыгарып коюп жатышат. Бирок аткарылган иштердин жыйынтыгы көрүнбөйт. Буга ошол эле рекультивациялоо боюнча иштердин ачык-айкын жүрбөгөндүгү себеп. Канча акча кайсы жакка жумшалганы, кандай жумуштар жасалганы белгисиз бойдон калып кетүүдө. Ошондуктан жарандык коом киришпесе, калдыктарды которуу боюнча жасала турган иштер дагы коррупциялык жолдор менен уланып кетиши мүмкүн. Жарандык коом муну көзөмөлдөп турушу керек.

Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин маалыматына караганда, Кыргызстанда жалпы 92 уу калдык сактоочу жай бар. Анын 36сы Майлуу-Сууда жайгашкан. Алардын 23үндө уран, калганында радиактивдүү тоо тектеринин жыйындылары, оор металлдар, цианид көмүлгөн. Уу заттардын жалпы көлөмү 2,9 миллион куб метрди түзөт.

Адистер калдыктар учурда деле ачылып калып, ал тургундарга көп зыяндуулук жаратып жатканын эскертип келет. “Кылым шамы” укук коргоо кыймылы былтыр Майлуу-Суу шаарындагы уран калдыктарына байланыштуу экологиялык көйгөйлөр боюнча иликтөөсүн жарыялап, анын кесепеттерин атаган. Анда шаарда кош бойлуу аялдардын айына жетпей төрөгөн учурлары, оорукчан,балдардын көптүгү белгиленген.

"Азаттык" Майлуу-Суудагы калдыктардын зыяны тууралуу буга чейин атайын иликтөө жасаган:

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Чекеге "эки" койгон мугалим иштен кетти

Социалдык түйүндөрдө таркаган сүрөт.

Өзбекстанда “экини” окуучулардын чекесине койгон мугалим жумуштан алынды.

Өзбекстанда май айынын башында чекесине «эки» тартылган балдардын сүрөттөрү "Instagram" менен "Facebook" социалдык түйүндөрүндө таркаган.

Анда соң Бекабад шаарындагы №5 орто мектептин мугалими Муборак Хамдамова 1-класстын төрт окуучусу сабакка жетишпей, тартипке көнбөгөнү үчүн “эки” деген бааны алардын чекесине койгону аныкталган.

Окуя Интернетте кызуу талкуу жаратып, Билим берүү министрлигинин көзөмөлүнө алынган. Прокуратура балдардын чекесине баа койгон мугалимди суракка чакырып, окуучуларга «психологиялык кыйноо көрсөткөн» деген айып койгон.

Иллюстрациялык сүрөт.
Иллюстрациялык сүрөт.

Мугалимдин жоругу кылмыш-жаза тартибиндеги териштирүүгө негиз болгонун Ташкенттин облустук билим берүү башкармалыгынын жетекчисинин орун басары Шукур Бурханов айтты:

- Башталгыч класстын мугалими окууга жетишпеген жана тартипке көнбөгөн биринчи класстагы окуучуларына дисциплинардык чара көргөн. Муну прокуратура «психологиялык кыйноо» деп баалады.

Бурханов министрликтин талабы боюнча окуучуларга, ата-энелерге жолугуп, кечирим сураган.

Андан тышкары мугалими менен бирге сегиз адам иштен кетирилгенин Бекабаддын шаардык билим берүү бөлүмүнүн башчысы Мухиддин Кузибаев айтты:

- №5 мектептин директору Дилфуза Бобомуратова кызматынан алынды. Балдардын мугалими Мубарак Хамдамова ишинен бошотулду. Чекесине «эки» жазылган балдарды сүрөткө тартып, Интернетке чыгарган мугалим Саодат Рахмонова да иштен кетти. Мектепте эле сегиз мугалим жоопкерчиликке тартылды.

Ал эми мектеп директорунун иштен бошотулушуна «мекемеде окуучулардын укугун бузуп, аларды кемсинтүүгө жол берилгени, тийиштүү көзөмөл жүргүзүлбөгөнү, окуу жана тарбиялоо иштеринин начардыгы» негиз болгон.

Директор менен бирге анын окуу иштери боюнча орун басарлары Х. Раззокова, Г. Байматова, О. Абдуллаева, диний агартуучулук иштер боюнча орун басарлары И. Муминов менен М. Рузиева иштен алынган.

Кузибаев өзү окуу жайларына тийиштүү көзөмөл кылбаганы үчүн министрликтен сөгүш алган. Анын балдарды социалдык коргоо боюнча жардамчысы Н. Мусакова да кызматынан бошотулган.

Кузибаев министрликте бул окуя боюнча атайын жыйын өтүп, анда юристтердин жана укук коргоочулардын сунушу менен иштен бошотуу мыйзам чегинде жүргүзүлгөнүн кошумчалады. Ошол эле маалда мугалимдердин түйшүгүн да эске алууга чакырды:

- Мугалимдерге оңой эмес. Окуу жылынын аягында баары чарчады. Бул эске алынып, директорлуктан алынган Дильфуза Бобомуратовага мугалим катары иштөөгө уруксат берилди. Ишинен бошотулган мугалим Муборак Хамдамова жалгыз бой эне экен. Бирок кандай болбосун, окуучуларга зомбулук, кысым көрсөтүүгө жол берилбейт.

Бул окуядан кийин Билим берүү министрлиги окуучулардын укуктары бузулган учурлар үчүн катаал чара көрөрүн эскертти.

Өзбекстанда апрелде Хорезм облусундагы Үргөнч жол кыймыл коллежинин мугалими бут кийими менен 17 жаштагы окуучуну бир нече жолу чаап жибергени үчүн иштен бошотулган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Украина: Абадагы "Тез жардам"

Украина: Абадагы "Тез жардам"
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:06 0:00

Өзбекстанга суктанган мекендештер

Самарканд

Өзбекстан сырткы дүйнөгө эшик ачкандан бери ал жакка каттагандар көбөйдү. Ташкент, Бухара, Самарканд сыяктуу тарыхый шаарларды көрүп, зыярат кылгысы келгендер өз алдынча да, туристтик фирмалар менен да "карызга" барып жатышат.

Өз алдынча барган арзанга түшөт

Өзбекстанга азыр өз алдынча баргысы келгендер автобустук каттамга отура алат. Бишкек-Ташкент каттамындагы автобус бир нече апта мурда жүрө баштады. Кыргызстандыктар коңшу өлкөгө 30 күнгө чейин визасыз саякаттай алат.

Азамат Абсаттаров.
Азамат Абсаттаров.

Бир нече ай мурун эле Өзбекстандын бир нече шаарын досу менен кыдырып чыккан Азамат Абсаттаров чөнтөгүнөн болгону 4 миң сом каражат кеткенин айтты:

- Акча көп деле кетпейт экен. Биз Анжиян, Самарканд, Ташкент шаарларында үч күн жүрдүк. Саякат үчүн чөнтөктөн болгону 4 миң сом кетти. Ушул акча кенен жетти. Жалаң такси менен жүрүп, ылдам поезддерге түштүк. Эң мыкты, кымбат деген ресторандарга кирдик. Айтор бардык чыгымга болгону 4 миң сом эле короттум.

Агенттиктер да тынч жатпайт

Азаматка окшоп Өзбекстанга өз алдынча баргандардын так санын билүү азырынча кыйын. Ал эми Бишкекте Ташкентке, Самаркандга, Бухарага атайын тур уюштурган компаниялар азыр көбөйүп, бир күндөн бир жумага чейинки саякат пакеттерин сунуш кылып жатышат.

Ушундай саякат тобуна кошулуп, Ташкентти көрүп келген Ширин Дубанаева бир түн, эки күндүк сапары үчүн компанияга 5500 сом берген. Мунун ичине автобус билети, мейманкана, эртең мененки тамактануу жана Ташкенттин тарыхый жерлерин кыдыруу кирген:

Ширин Дубанаева.
Ширин Дубанаева.

- Жума күнү кечки саат сегизде топтолуп, тогузда чыгып кеттик. Автобус менен Чалдыбар чек ара бекетинен өтүп, Казакстан аркылуу сапарыбыз башталды. Казак-кыргыз чек арасында бир топ кыйналып, көзөмөлдөн өткөнүбүз менен өзбек-казак чек арасында тез эле өткөрүп ийишти. "Trip.kg" деген агенттиктен 5500 сомго тур сатып алып бардык. Ичине мейманкана, автобус билети, эртең мененки тамак кирет экен.

Насыяга саякат

Бишкекте азыр Өзбекстанга саякат уюштурган туристтик компаниялар кызматтын түрүн сунуш кылып жатат.

Эң арзаны 4500 сомдон башталган саякатка азыр студенттер, жөнөкөй жарандар да кызыгып жатат. Суроо-талап көп болгондуктан, айрым фирмалар саякатты насыяга өткөрүү системасын киргизишкен.

"Asia Expeditions" компаниясынын менеджери Асел Тазабекова айына бир жолу отуз адамдан турган кыргызстандыктарды Өзбекстанга алып барып, алардын айрымдары банк аркылуу насыя алып, айылчылап жүргөнүн айтып берди:

Бухара
Бухара

- "Жөн эле барып келебиз" деген туристтерибиз көбөйдү. Арасында студенттер, карапайым жарандарыбыз да бар. Ушундан улам "насыяга саякат" программасын киргизгенбиз. Кардар банк аркылуу насыя алат, бизге мерчемдүү бөлүгүн төлөп коюп үстөксүз эле Өзбекстанга саякаттап келет. Ташкентке эң арзан тур 4500 сом турат. Бир күндүк экскурсия туруна автобус билеттери, бир түндүк жатакана, тамак-ашы, туристтик топту коштоп жүрүүчүнүн кызмат акысы кирет. Унааларыбыз заманбап, абдан ыңгайлуу. Ал эми беш күндүк турдун баасы 18 миң сом. Ташкент, Бухара, Самарканд шаарларын кыдыртып, үч маал тамак берип, тарыхый жерлерине экскурсия жасатабыз.

Базар баасы кандай?

Жер кыдырып, эл көргүсү келгендердин дээрлик баары чоочун жердин базар баасына, коомдук унаанын акыбалы менен жол акысына кызыкса керек.

Ташкент
Ташкент

Фергана боюнда жайгашкан байыркы шаарларды кыдырып келген Гүлнара Пратова Өзбекстанда тамак-аш, жашылча-жемиш Бишкекке салыштырмалуу арзан экенине токтолду:

- Коомдук тамактануу жайларындагы баа бизге караганда эки-үч эсе арзан. Кыргызстандан барган төрт киши жана бизди Өзбекстанда коштоп жүргөн адам болуп Ташкенттеги эң мыкты ресторандардан тамактандык. Дасторкону берекелүү, мен таттуусу, кофеси менен кошо алып жаттым. Бешөөбүздүн бир отуруп жеген тамагыбыз 50 долларга жеткен жок. Ал эми базарда баа өтө арзан экен. Байыркы базарлар таза, тыкан, иреттүү экен. Кызыгы, соодалашып баасын эки эсе арзан алсаңыз болот.

Гүлнара Пратова.
Гүлнара Пратова.

​Ал эми Ширин Дубанаева Ташкенттеги "Чорсу" базарынын өзгөчөлүгүнө токтолуп, айрым жергиликтүү өндүрүмдөрдүн сапаты мыкты, баасы да арзан экенине таң калганын айтты:

- "Чорсу" базарынан Бишкектеги "Ош базарынын" маанайын сезе аласыз. Бирок биздикиндей иретсиз, кир, чаң эмес. Баары таза. Соодагерлер сыпайы. Мисалы, Өзбекстандын нак атлас, пахта кездемелеринен жасалган жакшы кемселди биздин акча менен миң сомго эле сатып алса болот. Бизде синтетикалык кездемеден тигилген, сапаты начар кемселдер деле миң сом болуп жатпайбы. Жолдошум өзүнө саймасы колго сайылган өзбек топусун 200 сомго эле сатып алды.

Өзбек полициясы. Ташкент
Өзбек полициясы. Ташкент

Мындан тышкары кыргызстандык туристтер Өзбекстанда ички туризм гүлдөп өнүгүп жатканын байкашкан. Бала-чакасын ээрчиткен өзбекстандыктар Бухара, Самарканд, Ташкент шаарларындагы тарыхый жерлерди байма-бай кыдырып, бош убактысын тарыхты үйрөнүүгө жумшаарын Кыргызстандан баргандардын баары белгилешти.

Туристтерге болгон мамилеге Азамат Абсаттаров абдан ыраазы болуп, үч күндүк сапарында бир да тартип сакчысы документ текшербегенин, метродо, поездде жана авто бекеттерде кызмат көрсөткөндөр сылык экенин айтып, ыраазычылык билдирди.

Өзбекстандын чет элдиктерге коюнун кеңири ачканы коңшуларына кандай таасир этет? Соңку жылдары туризмди өнүктүрүүгө бел байлаган Кыргызстан атаандаштыкка туруштук бере алабы? Бул суроого экономист Азамат Аттокуров мындай жооп узатты:

Азамат Аттокуров
Азамат Аттокуров

- Шавкат Мирзиёев президент болгондон кийин Өзбекстан либералдык экономиканын жолуна түштү. Бул албетте, Кыргызстан үчүн абдан маанилүү. Себеби, мекендештерге Ташкент, Самарканд, Бухара сыяктуу байыркы шаарларга барууга жол ачылды. Албетте, мындай шартта Кыргызстан өзүнүн туризм тармагын жоготуп албаш үчүн иштеши керек. Өзбекстан менен теңтайлаша алгыдай кызмат көрсөтүүгө шарт түзүшү зарыл. Дааратканаларды, жолдорду оңдоп, тейлөөнү жакшыртып, эл аралык Discovery, BBC сыяктуу каналдарга жарнама берсек жакшы болмок.

Согуш жана тынчтык институтунун акыркы маалыматы боюнча, Өзбекстанда 2016-жылы бийлик алмашкандан кийин Шавкат Мирзиёев туризмди жайылтууну колго алган. Өлкөнүн Туризм боюнча мамлекеттик комитети жалпы дүң өнүмдүн 2,3 пайызы туризмден түшүп жатканын, бул көрсөткүчтү беш пайызга чыгарууга болгон шарт түзүлөрүн билдирген.

Учурда эалаң эле арзан автобус, темир жол каттамдары ачылбастан, Бишкек-Ташкент сапарындагы учак билетин "Өзбекстан аба жолдору" 220 доллардан 150 долларга чейин арзандатты.

2005-жылы Өзбекстанга дүйнөнүн 117 өлкөсүнөн 240 миң, 2017-жылы 2,7 миллион турист барган. Ички туризмдин эсеби азырынча белгисиз.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Рахмон байларды акчасын бөлүшүүгө чакырды

Рахмон байларды акчасын бөлүшүүгө чакырды
please wait

No media source currently available

0:00 0:14:12 0:00

Газадагы кагылыш БУУда каралмак болду

Газа сектору менен Израилдин чек арасындагы көрүнүш. 14-май, 2018-жыл.

БУУда бүгүн Коопсуздук кеңеши Газа секторундагы кырдаалды талкуулаганы жатат. Ага чейин кечээ Газа сектору менен Израилдин чек арасында жөөт аскерлеринин аткан огунан кеминде 58 палестин курман болуп, 1200дөн ашууну жараат алды. Буга байланыштуу Палестинада үч күндүк аза күтүү жарыяланды. Түркия Ислам Кызматташтык Уюмунун чукул саммитин чакырды. Кандуу окуя АКШ өз элчилигин Иерусалим шаарына расмий көчүргөн күнгө туш келди.

Палестин автономиясынын Газа сектору менен Израилдин чек арасындагы соңку кыянатчылык жөөт-палестин чатагында 2014-жылдан берки эң ири кан төгүү болду.

Бирок Израил тарап бул үчүн биринчи кезекте Газа секторун башкарган исламчыл ХАМАС кыймылын айыптап жатат. Израилдин маалыматына караганда, жөөт аскерлери чек араны коргогон, ал эми ХАМАСтын жоочулары демонстранттардын арасына жашырынып, кол салууга аракеттенишкен:

- ХАМАС демонстранттарды, куралсыз адамдарды колдонуп, аларды алдыга салып жатат. Биз алар тосмону кулатып, террорчулардын экинчи толкуну ичкери киришине жол ачыш үчүн аялдар менен балдарды жөнөтүп жатканын да көрдүк. Бул тобокелдик, ал эми Израилдин коргонуу күчтөрү муну менен келише албайт, - деди Израил армиясынын өкүлү Жонатан Конрикус.

Израилдин эсебинде, чек арада дүйшөмбү күнү болгон демонстрацияларга 35 миңдей адам тартылды.

Газа сектору менен Израилдин чек арасында палестиндердин нааразылык жүрүштөрү 30-марттан бери өтүп жаткан. Андан бери палестин бийлигинин маалыматы боюнча чек арада Израил тараптан атылган октордон 100дөй адамдын өмүрү кыйылды.

Палестиндер Израилдин 14-майда мамлекет катары түзүлгөнүнүн 70 жылдыгына тушташ алар “Накба” деп атаган 1948-жылкы окуяларды эске салып, ошондо Израилдин аймагында калган жерлерине кайтууга мүмкүнчүлүк берүүнү талап кылыш үчүн башталган акциясын “Кайтуунун улуу жүрүшү” деп аташкан.

Газа секторундагы палестиндердин бул массалык нааразылык акциясы АКШнын элчилиги Иерусалим шаарына көчүрүлүшүнө каршы да багытталган эле.

Палестинаны колдогондор менен АКШ элчилиги Иерусалимге көчүшүнө каршылардын жүрүшү. Стамбул, 14-май, 2018-жыл.
Палестинаны колдогондор менен АКШ элчилиги Иерусалимге көчүшүнө каршылардын жүрүшү. Стамбул, 14-май, 2018-жыл.

Акыркы кагылышуулар үчүн ХАМАСты Кошмо Штаттар да күнөөлөдү.

- Адамдардын бул трагедиялуу өлүмү үчүн жоопкерчилик толугу менен ХАМАСтын мойнунда. Жооп катары ушундай чара көрүлүшү үчүн ХАМАС атайылап чагымга барууда. Израил өзүн коргоого укуктуу, - деди Ак үйдүн басма сөз өкүлү Раж Шах.

АКШ элчилиги Иерусалимде ачылышына каршылардын Вашингтондогу демонстрациясы. 14-май, 2018-жыл.
АКШ элчилиги Иерусалимде ачылышына каршылардын Вашингтондогу демонстрациясы. 14-май, 2018-жыл.

Соңку кыянатчылык АКШ өзүнүн талаштуу чечимин ишке ашырып, Израилдеги элчилигин Тел-Авивден Иерусалимге расмий көчүргөн күнгө туш келди.

Буга байланышкан нааразылык акциялары 14-майда Иорданияда, ал тургай Вашингтондун өзүндө да болду. Ал эми Стамбулдагы жүрүшкө миңдеген адам катышты. Түрк президенти Режеп Тайып Эрдоган палестиндердин өлүмүн “геноцид” катары мүнөздөдү:

- Кайсы тарап себепчи болгонуна карабай - Кошмо Штаттарбы же Израилби - мен азыркы гуманитардык абалды айыптайм. Бул - геноцид. Кечирим сурайм, бирок мен бул окуяга үн катпай отургандарга да наалат айтам.

Президент Эрдоган ушул жума күнгө 57 өлкөнүн башын бириктирген Ислам Кызматташтык Уюмунун чукул саммитин чакырганын да кошумчалады.

Буга чейин Ислам Кызматташтык Уюму былтыр декабрдагы саммитинде Кошмо Штаттардын Иерусалим шаарын Израилдин борбору катары тааныган чечимин четке каккан.

АКШнын былтыр 6-декабрда жарыяланган чечимине Улуттар Уюмунун Башкы ассамблеясында 128 мамлекет каршы чыгып, Вашингтонду айыптаган резолюция кабыл алган болчу.

Премьер-министр Биньямин Нетаньяху АКШнын элчилигин Иерусалимде ачуу аземинде сүйлөөдө. 14-май, 2018-жыл.
Премьер-министр Биньямин Нетаньяху АКШнын элчилигин Иерусалимде ачуу аземинде сүйлөөдө. 14-май, 2018-жыл.

Эми АКШ элчилигинин Иерусалимде ачылышын Израилдин премьер-министри Биньямин Нетаньяху “улуу күн” десе, Чыгыш Иерусалимди болочок мамлекетинин борбору катары көргөн Палестин автономиясынын президенти Махмуд Аббас аны “элчилик” эмес, “конуш” деп сыпаттады.

Аббас Палестинада 15-майдан тарта үч күндүк аза күтүү жарыялап, Газа сектору менен Израилдин чек арасындагы акыркы окуяларды “кыргын” деп баалады.

БУУнун Коопсуздук кеңеши 15-майдагы отурумунун соңунда кандай бүтүмгө келери азырынча анык эмес.

БУУнун Адам укуктары боюнча кеңсеси Израилдин палестиндерге күч колдонушун айыптады. Бул мекеменин өкүлү Руперт Колвилл белгилегендей, эл аралык мыйзам боюнча Израил чек арасын коргоого укуктуу, бирок чек арадагы тосмого жакындаган палестиндердин коркунучунан улам эле алардын кадимки окту колдонгонун актоого болбойт.

БУУнун Адам укуктары боюнча кеңсеси Газадагы окуялар боюнча өз алдынча иликтөө жүргүзүүгө чакырды.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мирзиёевдин АКШ сапары жана Анжиян окуясын эскерүү

Анжиян окуясынан кийин. Май, 2005-жыл.

Бүгүн Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёевдин АКШдагы эки күндүк расмий сапары башталды. Аны утурлай "Эл аралык мунапыс" ("Amnesty International") уюму билдирүү таратып, АКШны өзбек президентин адам укугу боюнча олуттуу реформа жасоого чакырууга үндөп, билдирүү таратты.

Өзбекстандын Анжиян шаарында 2005-жылы жүздөгөн адам мерт болгон кыргынгдан бери быйыл 13-майда ​13 жыл толду. Буга байланыштуу укук коргоочулар курмандыктарды эскерип, окуяны иликтөө зарыл экенин билдиришти.

"Эл аралык мунапыс" уюмунун аткаруучу директору Маргарет Хуандын атынан АКШнын президенти Дональд Трампка жөнөтүлгөн кайрылууда “Өзбекстанды адам укугу чөйрөсүндөгү реформаларга шыктандырыш үчүн абдан ыңгайлуу шарт түзүлүп турганы" айтылат. Уюм Өзбекстанда бул багытта көп реформаларды жүргүзүү көптөн бери келе жаткан зарылчылык экенин белгилеген.

2016-жылы Ислам Каримов дүйнөдөн кайткандан кийин бийликке келген Шавкат Мирзиёев репрессиялык жана өлкөнү изоляцияга алып барган башкаруудан кайткандай таасир калтырган саясий жана экономикалык реформаларды сунуш кылууда.

Ал атайын кызматты, прокуратураны реформалаган. Бирок Маргарет Хуан Мирзиёев укук коргоочулардын, журналисттердин, абактан чыккандардын укуктарын камсыз кылуу, кыйноону токтотуу, динчилдердин, жыныстык азчылыктардын укуктарын коргоо жаатында мындан да көп нерсени кылышы керек экенин белгилеген.

Шавкат Мирзиёев 15-17-майда Дональд Трамптын чакыруусу менен АКШга расмий сапар менен баратат. Анда президенттер Америка Кошмо Штаттары менен Өзбекстандын ортосундагы эки тараптуу кызматташтыкты, соода, инвестиция, аймактык коопсуздук маселелерин, анын ичинде Ооганстандагы кырдаалды талкуулай турганы айтылган.

Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёев АКШнын президенти Дональд Трамп менен 2017-жылы сентябрда БУУнун Башкы ассамблеясынын жыйынына барганда жолуккан.
Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёев АКШнын президенти Дональд Трамп менен 2017-жылы сентябрда БУУнун Башкы ассамблеясынын жыйынына барганда жолуккан.

Мирзиёев Вашингтонго барган кезде Конгрессте, Коргоо министрлигинде, Мамлекеттик департаментте жана Дүйнөлүк банкта эки тараптуу сүйлөшүүлөрдү өткөрөт.

Жолугушуунун алкагында Мирзиёев менен Трамп "Өзбекстан жана Америка Кошмо Штаттары: стратегиялык кызматташтыктын жаңы доорунун башталышы" деген президенттердин биргелешкен билдирүүсүн кабыл алышы жана эки тараптуу кызматташтыкка байланыштуу бир катар документтерге кол коюшу күтүлүп жатат.

Президент Шавкат Мирзиёев буга чейин АКШнын президенти Дональд Трамп менен 2017-жылы сентябрда БУУнун Башкы ассамблеясынын жыйынына барган учурда кыска убакытка жолуккан.

Анжиян окуясына 13 жыл

Ал арада Өзбекстандагы укук коргоочулар тобу 13-майда 2005-жылы Анжиян шаарындагы жүздөгөн адамдын өмүрүн кыйган кыргындын курмандыктарын эскеришти. Укук коргоочу Сурат Икрамовдун айтымында, бул окуянын табышмактуу жактары дагы эле ачыла элек:

- Адамдар туугандары кайда экенин, кантип көмүлгөнүн ушул күнгө чейин биле албай жүрүшөт. Ички иштер министрлигине, прокуратурага кайрылышкан. Бирок эч кандай жооп болгон эмес. Окуянын курмандыктары атылып, өлтүрүлгөндөн кийин башка жакка алынып кеткен. Алар кайда көмүлгөнү эмгиче белгисиз.

Укук коргоочулардын ациясы Ташкенттеги “Эрдик” эстелигинин жанында өттү. Бул эстелик 1966-жылдагы зилзала курмандыктарына арналып тургузулган. Каримовдун тушунда Анжиян окуясын ачык эскерүүгө уруксат берилген эмес. Укук коргоочу Азимбай Атаниязов 13 жыл мурдагы кыргындын күнөөкөрлөрү жазаланууга тийиш экенин айтты:

- Анжиян окуясы иликтенип, күнөөлүүлөр жоопко тартылмайынча, бардык күнөө биздин мойнубузда болот...

Өзбекстанда 2005-жылдагы Анжиян окуясында бийлик аткан октон жүздөгөн жарандар курман болгон. Активисттер бул окуяны улуттук трагедия деп эсептешет. Аягы 13-майда кыргын менен аяктаган окуянын башталышы жергиликтүү жашоочулардын тынч демонстрациясына барып такалат.

Демонстрация учурунда аймактагы экономикалык жана социалдык абалдын начардыгы тууралуу нааразы пикирлер айтылган. Андагы кагылыштарда, өкмөттүн эсебинде баары болуп 187 адам өлгөн, алардын жарымы террорчулар деп эсептелген. Бирок укук коргоочулар менен өкмөттү сындагандар өлгөндөрдүн саны 700 адамдын тегерегинде экенин айтып, алардын басымдуу бөлүгү карапайым тургундар болгон деген пикирде.

Шавкат Мирзиёев 2016-жылдын сентябрында президенттин милдетин аткара баштагандан көп өтпөй, Өзбекстанда пикет же митинг уюштургандарга каршы курал, анын ичинде газ жана башка каражаттарды колдонууга тыюу салган мыйзам кабыл алынган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Казакстанда аткаминер аялдар аз

Казак президенти Нурсултан Назарбаев ар кайсы кесипти аркалаган аялдарды куттуктап жатат. (архивдик сүрөт)

Казакстанда саясатчылар менен аткаминерлердин арасындагы аялдардын үлүшү 10 пайыздын гана тегерегинде. Жогорку кызматты ээлегендери андан да аз.

Апрель айынын соңунда Казакстанда маалымат жана коммуникация вице-министри болуп Нургүл Мауберлинова, улуттук экономика вице-министри болуп Дана Жунусова менен Мадина Жунусбекова дайындалган.

Эки аялдын бир күндө вице-министрликке дайындалышы социалдык тармакта чоң талкуу жаратты. Вице-министр айымдардын жаштыгы да көңүлдөн сырт калбады.

Журналист Айгүл Омарова бийликке аялдардын келишин колдойт. Казакстанда аялдар эркектерге караганда кыйла көп экенине карабай, бийликте аялдар аз экенин белгиледи:

- Казакстан дүйнөдө өнүккөн элүү өлкөнүн катарына киргиси келсе, бийликке аялдарды көбүрөөк тартышы керек. Европада өкмөттөгү маанилүү кызматтарда аялдар отурат, мамлекет башкарган аялдар да бар. Кандай себептен Казакстанда аял киши премьер-министр, сенаттын же мажилистин төрайымы боло албайт? Мисалы, Казакстанда облус акими болуп бир да жолу аял киши дайындалган эмес.

Казак президенти Нурсултан Назарбаев кызы Дарига менен.
Казак президенти Нурсултан Назарбаев кызы Дарига менен.

Омарованын баамында, бюджетти бөлүштүрүүгө укугу бар облустун акими сыяктуу жогорку кызматтар аялдарга берилбейт, бирок социалдык маселелер аялдарга жүктөлгөн.

- Мисалы, Эмгек жана калкты социалдык камсыздоо министрлигине көбүнчө аялдарды дайындашат. Бул министрлик - элдин социалдык маселелерин чечүүчү башкы мекеме.

«Аялдар социалдык маселелер менен чыр-чатактарды ыкчам жөнгө сала алышат» деген Омарова Кыргызстандын президенти Роза Отунбаеваны мисал келтирет:

- Өлкөдөн Курманбек Бакиев куулгандан кийин президенттин милдетин убактылуу аткарган Роза Отунбаева - Борбор Азияда да аял киши өлкөнү башкара аларын көрсөткөн ачык мисал.

2000-жылдардын башында Павлодар облусунда акимдин орун басары болуп иштеген Бахыт Туменова Казакстанда аялдардын бийликке келишине тоскоолдук жараларын айтууда.

Туменова 2001-жылы «Казакстандын демократиялык тандоосу» деген кыймылга кошулуп, оппозициялык ой-пикирлерин ачык айта баштаганда кызматынан алынган. Туменова аялдардын башкаруу кызматына аз тартылышын «совет мезгилинде социалдык топторго квота» берилгендей эле деп сүрөттөдү.

- 1990-жылдары мен эки жолу шайлоого катыштым. Бир аймактан эки аял, үч эркек талапкерлигин көрсөткөн. Анда аялдар алдыга чыгып кеткен. Анткени, ал жылдары шайлоодо калыстык бар болчу. Азыр өзүн өзү көрсөтүп чыккандарды да тыя башташты. Мунун баары аялдардын жигердүүлүгүнө тоскоолдук кылат.

Туменованын айтымында, аялдардин бийликке келиши үчүн шайлоо жөнүндө мыйзамга өзгөртүүлөрдү киргизип, шайлоонун ачыктыгын жана тазалыгын камсыз кылып, жалаң эле гана депутаттарды эмес, акимдерди да шайлаш керек:

Тамара Дуйсенова
Тамара Дуйсенова

- Нурсултан Назарбаев эмгек жана калкты социалдык камсыздоо министри Тамара Дуйсеновага: «Чарчаган жоксуңбу?» деген суроо бергенден кийин кызматынан бошоткон. Дуйсенова облустун акиминин орун басары болуп иштеген, бир нече министрликти жетектеген. Министр катары бир нече иштерди баштаган.

Туменова Дуйсенова облустун акими болушу керек эле деген ойдо. Бирок, Тамара Дуйсенова 2018-жылы февралда министрлик кызматтан алынып, «Нур Отан» партиясынын катчысы болуп дайындалган.

Жарандык активист Ерлан Калиев «Казакстанда гендердик саясат жемишин берип жатат» деген сөздөргө ишенбейт. Ал бийлик башка чет өлкөлөргө "Казакстанда аялдардын укугу сакталат" деп көрсөтүш үчүн гана аялдарды жогорку кызматка алып келет деген ойдо:

"Нур Отандын" съезди
"Нур Отандын" съезди

- Аялдарды көптөгөн жогорку кызматтарга дайындоого шарт бар. Азыр парламентте облус акимдеринен калышпаган аялдарды көрөсүң. Бирок аларды дайындагандан бир нерсе өзгөрөт деп ишенбейм.

1998-жылы Казакстанда Аялдардын иши, үй-бүлө жана демографиялык саясат боюнча улуттук комиссия түзүлгөн. Анын максаты үй-бүлөнүн кызыкчылыктарын коргоо, аялдардын мамлекеттин саясий, социалдык, экономикалык жана маданий турмушуна катышуусуна шарт түзүү болгон. Комиссиянын курамына жогорку кызмат адамдары жана коомдук уюмдардын өкүлдөрү кирет.

Улуттук комиссиянын маалыматы боюнча азыркы парламенттеги депутаттардын 22 пайызы аялдар. 2017-жылы мамлекеттик жана саясий кызматкерлердин арасындагы аялдардын саны 10,1 пайызды түзгөн. Өлкөдө 80 облус болсо, анын тогузунун акими аял, 201 райондук акимдердин бешөө аял, 600дөй акимдин орун басарларынын 87си аял.

2009-жылы Казакстанда «Эркектер менен аялдарга бирдей укук жана мүмкүнчүлүк берүү боюнча мамлекеттик кепилдик тууралуу» мыйзам кабыл алынган. Ошол жылы өлкөдө 7 722,8 миң эркек жана 8 282 миң аял катталган. Быйыл Казакстандын калкы 18 195 миң кишиге чейин көбөйдү.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Казакстанда митингге чыккандар кармалды

Алматыдагы акцияга чыккандарды кармоо учуру. 10-май, 2018-жыл.

Астананын Европа мамлекеттеринин элчиликтери жайгашкан районуна ондогон адамдар жыйналып, саясий туткундарды бошотууну талап кылышты.

“Азаттыктын” кабарчысынын айтымында, акциянын катышуучуларын полиция курчап, ондогон адамды автобуска күчтөп салып кеткен.

Буга чейин бозгундагы оппозициялык саясатчы Муктар Аблязов "Фейсбуктагы" баракчасы аркылуу казакстандыктарды 10-майда нааразылык митингине чыгууга чакырган. Бул күнү Европа Биримдигинин депутаттары Казакстанга келип, парламент депутаттары, активисттер менен жолугушаары айтылган. Астанадагы митингге чыккандар Еврошаркеттин өкүлдөрүнө казак бийлигине коюп жаткан талаптарын жеткирүүнү сурануу үчүн келишкенин билдиришти.

Алматыдагы митингдин катышуучулары.
Алматыдагы митингдин катышуучулары.

10-майда Алматы шаарында да нааразылык акциясына чыккан 70тей кишини полиция кармап кетти. Калаанын борборундагы Кабанбай баатыр жана Панфилов көчөлөрүнүн кесилишинде топтолгон ондогон адам түрмөдө отурган саясий туткундарды бошотууну, аларды кыйноону токтотууну талап кылышты. Акциянын катышуучулары көбөйө баштаган кезде акимияттын кызматкерлери аларга уруксатсыз митинг өткөрүп жатканын эскертип, тарап кетүүгө чакырды. Чогулгандар талапты аткарбагандан кийин полиция аларды күч менен кармап, микроавтобустарга салып кетти. Кармалгандардын арасында аялдар да бар. Митингге камакта кыйноо көргөнүн айткан ишкер Ескендер Еримбетовдун ата-энеси да чыккан. Полиция кызматкерлери “Азаттыктын” казак кызматынын журналисттерине аларды эмне үчүн кармап жатышканы тууралуу суроого комментарий берүүдөн баш тартты.

Казакстандын Актөбө шаарында да нааразылыкка чыккан бир нече кишини полиция кармады. Облустук акимияттын алдындагы акцияга күбө болгон адамдар 10-майда саат 10дор чамасында 20-25 адамдын келгенин айтты.

Актөбө облустук ички саясат башкармалыгынын башчысы Булбул Елеусинованын айтымында, чогулгандар саясий тутукундарды бошотууну талап кылган.

- Арасында жаштар да, улгайган адамдар да болду. Биз аларды угуп, алдын алуу иштерин жүргүздүк, - деди Булбул Елеусинова.

Буга чейин сот Мухтар Аблязовдун "Казакстандын демократиялык тандоосу" кыймылын экстремисттик деп тапкан. Казакстандык ири ишкер жана банкир, мурдагы энергетика министри Мухтар Аблязов 2009-жылдан бери Европада жашынып жүрөт. Ал казак бийлиги тарабынан өзүнө коюлган айыптарды четке кагып келет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Казакстанда "Президент Назарбаев" гүлдөдү

Казакстанда "Президент Назарбаев" гүлдөдү
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:02 0:00

Беларус "Өлбөс полк" менен коштошту

Минск, 9-май, 2017-жыл

Минск менен Душанбе 9-майда "Өлбөс полк" акциясын уюштуруудан баш тартты.

Беларустун баш калаасынын бийлиги 9-майга карата Минскте "Өлбөс полк" акциясынын өтүшүнө уруксат берген жок. Шаардын жетекчилиги бир убакта бир жерде бир нече акция өткөрүүгө мыйзам жол бербестигин негиз кылган. Бул күнү борбордо "Беларус эстен чыгарбайт" деген акция өтөөрүн кабарлап, ага бардык каалоочулар Улуу Ата Мекендик согушка катышкан тууганынын сүрөтү менен келип, эстеликке гүл коюуга катышууга чакырылган.

Минскте "Өлбөс полк" жүрүшүнүн алмаштырылышын саясий баяндамачы Александр Класковский беларус бийлигинин орус дүйнөсүнүн символикасынан алыстоо аракети катары баалайт.

- Лукашенко өзү Улуу Ата Мекендик согуш темасын ой келди колдонот. Мисалы, Европа менен каршылашып турганда дайыма пропагандалык максатта колдончу. Ички саясатта өзүнүн бийлигин актоо үчүн, ошол эле экономикалык кысталышта патриоттуулук, ата-бабалардын эрдиги, сыймыктануу сыяктуу сезимдер менен элди далай алаксытып келген. Бирок Крым менен Украинадагы окуялардан кийин беларус бийлиги орус дүйнөсүнүн экспансиясынан чочулап калды. Москванын агрессивдүү саясаты да кооптондурбай койгон жок. Азыр беларус бийлиги акырындап орус дүйнөсүнөн, орус символикасынан алыстоого аракеттенүүдө. Ошол эле Георгий лентасын Беларустун желегинин түсүнө алмаштырды. Эми медиа айдыңда Орусиянын маалымат каражаттардын таасирин азайтуу жөнүндө ойлонуп жатышат. Бирок мунун баары этияттык менен жасалууда. Беларус бийлиги бир маалда эки үстөлдө отуруп калууга аракет жасагандай.

Беларустагы орусиялык мекендештердин бирикмесинин жетекчиси Андрей Геращенко шаар бийлиги уруксат бербесе да "Өлбөс полк" акциясынын катышуучулары Минсктин көчөлөрүнө чыгарын билдирген.

Класковскийдин баамында, бийлик акырындык менен орус символикасынын альтернативалык түрүп ойлоп табууда. Андыктан, "Өлбөс полк" акциясынын Беларуста токтотулушун беларустар эч каршылыксыз кабыл алат.

- Бул акциянын уюштуручулары Кремлдин саясатын колдогон активисттердин кичинекей бир тобу көрүнөт. Беларустар массалык иш-чараларга жергиликтүү бийлик өкүлдөрүнүн жетектөөсү менен чыгат. Беларуста бийлик вертикалдуу. Жогору жактан көрсөтмө түшсө, эч ким ага каршы чыкпайт. Андан тышкары бийлик орусиялык демилгелердин аналогдорун түзүп жатышпайбы. Орус символикасына тыюу салбастан, аларды альтернативасы менен алмаштырышууда.

Былтыр "Өлбөс полк" эскерүү жүрүшүнө Өзбекстан менен Тажикстанда да уруксат берилген эмес. Өткөн жылы Душанбеде акция техникалык катачылыктардан улам өткөрүлбөгөнү айтылса, быйыл акцияга коопсуздукту сактоо максатында уруксат берилбегени айтылды.

Тажик өкмөттүк "Ховар" маалымат агенттиги "тажик-ооган чек ара аймактарындагы согуштар кошумча акцияларды өткөрүүгө жол бербейт" деген билдирүү таркаткан. Ошондой эле билдирүүдө "ислам салттары боюнча көчөгө каза болгон адамдардын сүрөттөрүн көтөрүп чыгууга болбойт, бул акция исламга жана мазхаб баалуулуктарына каршы" деп жазылган.

Тажикстандын интернационал аскерлеринин союзунун жетекчиси Шавкат Мирзоев жергиликтүү бийлик акцияга тыюу салбаганын, иш-чараны өткөрбөө сунуш катары айтылганын билдирген.

Журналист Марат Мамадшоев "тажик бийлиги антриорусиялык маанайын ачык көрсөтпөйт, бул өлкөдө массалык иш-чараларды тизгиндөө аракети" дейт.

- Бийлик көпчүлүктүн көчөлөргө чыгышынан эле чочулап жатат. Коопсуздукту камсыздоо керек, көзөмөл салуу керек дегендей. Улуу Ата Мекендик согуштагы жеңиш, 9-май эл арасында кеңири майрамдалат. Бийлик антиорусиялык маанайын ачык көргөзө албайт, көргөзгүсү келсе, башка жолун тапмак.

Анткен менен былтыр тажик бийлик уруксат бербегенине карабай жүздөгөн адамдар Душанбеде аскерий парад менен расмий салтанат аяктаган соң көчөгө Улуу Ата Мекендик согушка катышкан туугандарынын сүрөттөрүн көтөрүп чыгышкан болчу. Быйыл да Ардагерлер союзу 9-майда ретро унаалар менен ардагерлердин парадын уюштурушаарын билдирген. Ал эми орус дүйнөсүн таркатуу менен алектенген орусиялык "Россотрудничество" жүрүш өтсө, согуштун ардагерлеринин портреттерин жана транспаранттарды даярдап берээрин кабарлаган.

Тажикстанда 300дөй согуш ардагери калганы айтылат. Былтыр майда 447 ардагерге тажик бийлиги 3 миң сомони (350 доллар) өлчөмүндө жардам көрсөткөн.

Өзбекстанда 9-майды Эскерүү күнү катары белгилешет. Ислам Каримовдун башкаруусунда Улуу Ата мекендик согуш делбестен, расмий Экинчи дүйнөлүк согуш деп айтылып калган. Ошондой эле "Өлбөс полк" жүрүшүн уюштурууга уруксат берилген эмес. Азыр өлкөдө 1 173 согуш ардагери жашайт.

Кыргызстанда, Түркмөнстанда жана Казакстанда "Өлбөс полк" акциясына расмий тыюу салынган эмес. Бирок акыркы эки жылдан бери Түркмөнстанда акция чектелген мүнөздө өткөрүлөт.

"Өлбөс полк" акциясынын идеясы Томсктогу ТВ2 телеканалынын журналисттерине таандык. 2015-жылдан бери акцияны Жалпы орусиялык улуттук фронт уюштуруп келет. Эскерүү жүрүшү Орусиядан тышкары басымдуулугу мурунку Совет өлкөлөрүндө өткөрүлүп келет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргызстанда өзбек мигранттары көбөйдү

Жалал-Абадда талаада иштеген өзбек аялдар.

Кыргызстанга келип эмгектенип жаткан өзбекстандык мигранттар көбөйдү. Бирок так саны анык эмес.

Мамлекеттик миграция кызматы Кыргызстандын аймагында иштеп жүргөн өзбекстандык эмгек мигранттарын мыйзамга ылайык иштөөгө чакырып, тиешелүү мыйзамдар бузулса алар айып тартаарын эскертип жатат.

Эки өлкөнүн чек арасы аркылуу эркин каттоого уруксат берилгенден бери Кыргызстанга келип, курулуш, дыйканчылык иштерине жалданып иштеген өзбекстандыктар көбөйдү. Чек аралаш Ош, Баткен, Жалал-Абад облустарында жана Бишкек шаарында иштеп жүргөн өзбекстандык жумушчуларды иш берүүчүлөр арзан акысы жана сапаттуу иши үчүн баалашат.

Ушул тапта Жалал-Абаддагы пахта талааларында өзбекстандык кыз-келиндер иштеп атышат. Жергиликтүү дыйкандар алардын бир күндүк жумушуна 250-300 сомдон акы төлөйт. Мигранттар кимдин талаасында эмгектенсе, ошонун үйүндө жашайт. Тамак-ашы да үй ээсинин мойнунда.

Ош, Баткен, Жалал-Абад аймактарындагы жеке курулуштарда акча таап жургөн өзбекстандык жигиттерди да оңой табасыз. Бишкектеги көп кабатуу үйлөрдү курган өзбекстандыктар да көбөйгөнү байкалат.

Алардын бири - Фергананын Язяван районунан келген 27 жаштагы Фархад:

- Жумуш жоктугуна байланыштуу келип, иштеп жатабыз. Үйлөрдү шыбап, кооздоп беребиз. Мурда келип устачылык кылганбыз. Ишибиз 100 пайыз мыкты болбосо да, колдон келишинче жакшы жасайбыз.

Бирок Фархад Кыргызстанда иштөө үчүн мигранттарга жумушка уруксат берилүүчү кагаз алыш керек экенин билбейт. Мурда да өтүп иштеген, бирок эч кандай документ алган эмес. Ал тургай кыргызстандыктардын да көбү мындан кабарсыз.

Ноокат районунун тургуну, короосундагы сарайын өзбекстандык усталарга салдырып жаткан Сайдулла Керимов "өкмөт бул боюнча элге маалымат бериши керек" деген ойду ортого салды:

- Өзбекстандыктар өзүбүздөгү усталарга караганда арзаныраак иштешет. Алар келип каттоого турууга милдеттүү экенин билет элек. Бирок жумушка уруксат алышы керек экенин билчү эмеспиз. Мамлекет муну элге жакшылап түшүндүрсө жакшы болмок.

Ал арада мигранттарды иштетип жаткандар текшерилип, айыппул төлөөгө милдеттендириле баштаганын Базар-Коргон, Сузак, Ноокен райондорунун тургундары "Азаттыкка" кабарлашты.

Жумушка уруксат кагаз алуу милдети Кыргызстандын миграцияга байланыштуу эрежелеринде мурда эле болгон. Бирок белгисиз себептен улам коңшу өлкөдөн келгендерге ал эрежелер текши колдонулган эмес.

Мыйзамдарга ылайык Өзбекстандын жараны Кыргызстанда беш күн ичинде каттоого турушу керек. Антпесе 10 миң сом айыппулга жыгылат. Экинчи ирет ошол эле көрүнүш кайталанса, депортацияланат.

Мигрантты иштетип жаткан адам Миграция кызматына кайрылып, жумушка уруксат берүүчү кагаз алууга тийиш. Тышкы жана Ички иштер министрликтеринин, Мамлекеттик миграция кызматынын өкүлдөрүнөн турган комиссия "Мигрант өлкөгө зыян тийгизбейби?" деп бир нече критерийлер менен карап чыккан соң эки жума ичинде уруксат кагазын берет же баш тартат.

Алмаз Асанбаев.
Алмаз Асанбаев.

Мамлекеттик миграция кызматынын жетекчисинин орун басары Алмаз Асанбаев Өзбекстандан келген мигранттар көбөйүп жатканын ырастады, бирок азырынча алардын так саны эсептеле элек экенин билдирди.

Анын айтымында, жумуш берүүчү тарап юридикалык жак болсо өз ишканасы тууралуу маалымат жана мигрантты иштетүү үчүн арыз менен кайрылат. Эгер жеке тарап болсо, мигрант менен түзүлгөн жазуу түрүндөгү келишим жана арыз керек.

- Комиссия ага уруксат берген чечим кабыл алган соң мигрант атайын анкетаны толтурат. ВИЧ, кургак учук вирусу жок экенин далилдеген медициналык маалымкат алат. Анкетасын, дарыгердин маалыматын жана паспортунун көчүрмөсүн тапшырат. Жумушка уруксат берүүчү документти алыш үчүн 2000 сом төлөнөт. Аны мигрант эмес, жумуш берүүчү тарап төгөт. Уруксат кагаз бир жылга берилет, - деди Асанбаев.

Ал кошумчалагандай, компанияларга келип иштеген мигранттар үчүн жакын арада төлөм кымбатташы мүмкүн. Тагыраак айтканда, кай бир фирмада иштегендердин арасында мигранттар 20 пайызга жетпесе, киши башына 6000 сом, 20 пайыздан көп болсо 20 000 сом төлөнөт. Өкмөттүн "Мамлекеттик алымдар жөнүндө" токтомуна ушундай эреже жазылууда.

Уруксат кагазы мигрант кыргызстандык жарандардын жумуш ордун талашпаса гана берилет. Уруксат кагазы жок иштеген мигрантка 10 миң сом айып салынат. Аны иштетип жаткан кыргыз жаранына "мыйзамсыз миграцияны колдонгон" деп кылмыш иши ачылат.

2010-жылга чейин жай, күз айларында Өзбекстандан өткөн мигранттар талаада, курулушта иштегени кадыресе көрүнүш болгон. Ошол кездеги президент Ислам Каримов башында турган өзбек бийлиги нары-бери өтүүнү катаалдаштыргандан кийин миграция токтогон. Мамлекет башчылыкка Шавкат Мирзиёв келип, 2017-жылы чек ара ачылгандан кийин Кыргызстанга иштегени келген өзбек мигранттары кайра көбөйдү.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өзбекстан: журналисттин айыбы жеңилдеди

Журналист Бобомурод Абдуллаев.

Өзбекстанда прокурорлор журналист Бобомурод Абдуллаевди беш жылга түрмөгө кесүүнү, аны менен кошо иши каралып жаткан башка үч айыпталуучуну актоону суранды. Журналист Бобомурод Абдуллаев "Интернетте «Усман Хакназаров» деген тергеме ат менен Өзбекстандагы конституциялык түзүмдү өзгөртүүгө чакырган макалаларды жарыялаган" деп былтыр кармалган.

2-майда Ташкент шаардык сотунда "конституциялык түзүмгө каршы чыккан" деп айыпталып жаткан журналист Бобомурад Абдуллаевдин, блогер Хаётхан Насреддиновдун, жергиликтүү ишкерлер Шавкат Оллоёров менен Равшан Салаевдин кылмыш иши боюнча соттук отурум болуп өттү. Прокурор сотто Бобомурод Абдуллаевди беш жылга абакка кесүүнү, ал эми калган айыптоочуларды актоону сурады. Бул тууралуу "Азаттыкка" сотко байкоочу катары катышкан ташкенттик журналист Абдурахман Ташанов билдирди:

- 2-майдагы сотто Шавкат Оллоёровдон башка айыпталуучулар акыркы сөздөрүн айтты. Мамлекеттик айыптоочу блогер Хаётхан Насреддиновду, ишкерлер Шавкат Оллоёровду жана Равшан Салаевди актаган өкүм чыгарууну, ал эми кылмыштуу топтун башчысы катары каралып жаткан Бобомурад Абдуллаевди беш жылга кесүүнү сурады.

Ташановдун айтымында, прокурорлор Кылмыш-жаза кодексинин “бийликти басып алуу жана Конституциялык түзүмдү өзгөртүү максатында кутум уюштуруу” деген беренеси боюнча мурда коюлуп келген айыптоодон баш тарткан. Бул берене менен айыпталгандар өзбек мыйзамдары боюнча 10 жылдан 20 жылга чейинки жазага тартылат.

Абдурахман Ташанов.
Абдурахман Ташанов.

- Эң башкысы - Абдуллаевден ушул айыптоо алынып, ал “уюшкан топтун же анын кызыкчылыгын” көздөгөн дегенге алмаштырылган. Бул айып менен 5 жылдан 10 жылга чейин соттолот.

Ташанов белгилегендей, тергөөдө Бобомурод Абдуллаевдин "Өзбекстандагы конституциялык түзүлүштү өзгөртүү максатында түзүлгөн" деген долбоорго киргени аныкталбагандыктан оор айып таккан берене алынган. Абдуллаев соттогу акыркы сөзүндө Өзбекстандын азыркы жетекчилиги жүргүзүп жаткан саясатты абдан колдой турганын айтып, актала турганына ишенимин билдирген. Анын адвокаттары да сотто журналистти актоону өтүнгөн.

Эркин журналист Бобомурод Абдуллаев "Интернетте «Усман Хакназаров» деген ат менен Өзбекстандагы конституциялык түзүмдү өзгөртүүгө багытталган жана бийликти кулатууга чакырган макалаларды жарыялаган" деп, былтыр 27-сентябрда Ташкентте атайын кызмат тарабынан кармалган.

“Азаттыктын” өзбек кызматынын колуна тийген соттун аны камакка алуу тууралуу ошондогу чечиминде “Абдуллаев "Өзбекстан элдик кыймылынын” мүчөсү катары бул уюмдун жетекчиси Мухаммад Салихтин көрсөтмөсү менен 2011-жылдан бери Интернетте Өзбекстандагы конституциялык түзүлүштү кулатууга багытталган макалаларды жайылткан" деп жазылган.

“Өзбекстан элдик кыймылынын” жетекчиси, акын, Каримовду сындап жүргөндөрдүн ана башы, чет жерде жашап келе жаткан Мухаммад Салих Бобомурод Абдуллаев 14 жыл бою Каримовдун режими менен Өзбекстандын атайын кызматтарынын бетин ачкан макалаларды “Усман Хакназаров” деген ысым менен жазып жүргөнүн билдирген:

Мухаммад Салих.
Мухаммад Салих.

- Бобомурод Абдуллаев (Усман Хакназаров) өз эли үчүн 14 жыл Каримовго, кийин Каримовдон калган саркындыларга каршы күрөштү. Улуттук коопсуздук кызматы Мирзиёев баштаган иштерге, либералдык чечимдерге чоң тоскоолдук жаратууда. Мирзиёевдин бүтүндөй өзгөрүүлөргө умтулууларына Иноятов саботаж кылып жатат. Муну Мирзиёев билиши керек. Бобомурод Абдуллаев (Усман Хакназаров) ошол саботажга каршы күрөшкөн адам. Мирзиёев аны боштондукка чыгарышы керек.

Мухаммад Салих өз сөзүндө белгилеген Иноятов Мирзиёевдин чечими менен Улуттук коопсуздук кызматынын башчылыгынан быйыл январда бошотулган.

Журналист Бобомурод Абдуллаевдин жана аны менен кошо айыпталган үч кишинин иши эми 5-майда каралат. Анда Шавкат Оллоёров акыркы сөзүн айтат жана ошондон кийин сот өкүмү чыгышы керек.

Абдуллаевдин адвокаты Сергей Майоров буга чейин журналист Улуттук коопсуздук комитети кармагандан кийин бир нече жолу кыйноого кабылганын билдирген.

Өзбекстандын азыркы президенти, 2016-жылы сентябрда бийликке келген Шавкат Мирзиёевдин авторитардык көзөмөлдү акырындык менен азайтуудай көрүнгөн саясатынын алкагында саясий айыпкерлер, журналисттер жана укук коргоочулар абактан чыгарылууда.

Баш кеңсеси Парижде жайгашкан “Чек арасыз кабарчылар” эл аралык уюмунун басма сөз эркиндигин талдаган жаңы баяндамасында Борбор Азия мамлекеттеринин ичинен Өзбекстандын позициясы жакшырып, төрт баскычка көтөрүлгөн.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Түркмөнстан жаңы порттуу болду

Түркмөн президенти Гурбангулы Бердымухамедов порттун ачылыш аземинде. 2-май, 2018-жыл.

Түркмөнстан үчүн абдан маанилүү объектинин ачылышында адаттагыдай эле анын маданий программасына арбын убакыт бөлүндү. "Аркадаг" же өлкө президенти Гурбангулы Бердымухамедов өзүн даңазалаган ыр-бийлерге, ураандарга муюп, буга түрдүү өлкөдөн келген коноктор да күбө болушту. Демейде бул өлкөгө кире албаган чет элдик журналисттер кызуу иштешти.

Иш-чаранын оюн-зоок бөлүгү.
Иш-чаранын оюн-зоок бөлүгү.

Андан кийинки театралдаштырылган оюндар Түркмөнстан Көчмөндөр оюндарын же Олимпиада өткөрүп аткандай элес калтырат. Албетте, эбегейсиз экрандан жаңы деңиз портунун дарамети да көрсөтүлдү.

- Түркмөнбашы эл аралык деңиз порту төрт терминалдан турат. Биринчи терминал жылына 4 млн. тоннага чейин жүктү тейлейт. Экинчиси 3 миллионго жакын. Ал эми контейнер терминалы жылына 400 миңге жакын контейнерди жүктөп, түшүрө алат. Төртүнчү терминал болсо жылына 300 миң жүргүнчү тейлөөгө ылайыкталган, - деди ачылыш аземинде жергиликтүү аткаминерлердин бири.

Түркмөн өкмөтү жаңы порт өлкөнүн товар жүгүртүүсүн үч эсе арбытып, жылына 25-26 млн. тоннага жеткирерин болжолдоп жатат. Дүйнөлүк океандарга жол жок, бирок Каспийдин жээгинде порттору бар Орусия, Азербайжан, Казакстан жана Иран менен катташууга болот.

Президент Гурбангулы Бердымухамедов ачылыш аземинде деңизге чыкпаган коңшулары менен жаңы портту колдонуу маселесин талкуулоого даяр экенин белгиледи. Андай коңшулары Өзбекстан менен Ооганстан. Алысыраакта Тажикстан менен Кыргызстан бар.

Түркмөнстан Кытай менен темир жол аркылуу байланышта болгондуктан жаңы порту аркылуу чыгыштан келаткан жүктөрдү Европага ташуу ишине да катышса болот. Муну эске алган Ашхабад портту Европа менен Азияны байланыштырган хабга айлантууга үмүт артууда.

Ошондой эле ал өлкөнүн экспорттук мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтип, газдан бөлөк киреше булактарын көбөйтүүнү көздөйт.

Порт төрт терминалдан турат.
Порт төрт терминалдан турат.

Ушу тапта газ арзандап кеткендиктен Түркмөнстан экономикалык каатчылыкта турат. Анын үстүнө акчасынын куну кетип, азык-түлүк баштаган эң керектүү товарлар тартыш.

Бийликке сын көз караштагылар мындай шартка карабай шаан-шөөкөт менен ачылган инфраструктуралык обьектилер казынага оорчулук келтирип жатканын белгилешет.

Нурмухамед Ханамов - азыр Австрияда жашаган оппозициячыл саясатчы, Түркмөнстан республикалык партиясынын төрагасы. "Азаттык" менен болгон маегинде ал мекениндеги жаңы объектилерди президенттин жемиш бербеген дымактуу демилгелери катары баалаган:

Долбоор өлкө үчүн маанилүү. Бирок түркмөн өкмөтү экономикалык каатчылык башталганда пландарын кайрадан карап чыгып, чыгашаны азайтышы керек эле.

- Бул долбоорлор 2010-жылдары түркмөн газы жакшы баада сатылып турганда башталган. Кийин газ эки эсе арзандап кетти. Кыйынчылыктар ошондо башталды. Порт өзү Орусия менен Азербайжанга жүк ташуу үчүн ыңгайлуу жолдорду ачат. Долбоор өлкө үчүн маанилүү. Бирок түркмөн өкмөтү экономикалык каатчылык башталганда пландарын кайрадан карап чыгып, чыгашаны азайтышы керек эле. Мисалы, миллиондогон акча салып «Аваза» сыяктуу курорттук зоналарды курушту, Азия оюндарын шумдук шаан-шөкөт менен өткөрүштү. Ашхабаддын өзүндө бир министрликтин үстүнө башка бир министрликтин мекемесин куруп жатышат. Бул президенттин дымагы менен жасалып жаткан иштер. Обу жок, бардыгы башкалардын көзүнө жасалган.

Каспийдин чыгыш жээгиндеги Түркмөнбашы шаарына караган портто кеме жасоочу жана кеме оңдоочу завод да курулду. Жалпы курулушка 1,5 миллиард доллар сарпталган.

Былтыр сентябрда Түркмөнстан кеминде 7 млрд. доллар жумшап, имарат ичиндеги жана таймаш өнөрлөрү боюнча V Азия оюндарын өткөргөн.

Ашхабаддагы аэропорт.
Ашхабаддагы аэропорт.

Мурдагы жылы болсо Ашхабадда 2,2 млрд. долларлык эл аралык аэропорт курулду. Бирок бул жабык өлкөгө чет элден жылына орточо 100 миңдин тегерегиндеги адам келгендиктен адистер ал аэропорт чыгымын акташынан да күмөн санашат.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Тажик-ооган чегинде талибдер машыгып жатабы?

Тажикстандын Ооганстан менен чектешкен Шамсуддин Шохин району.

Тажикстандын башкы чек арачысы "Талибан" кыймылы ооган-тажик чек арасына жакын аймактарга 7 миңге чукул жоочуларын жайгаштырганын билдирди. Ал мындай маалыматты 2-майда Дүйшөмбүдөгү жыйында айтып, ооган чегинде баңгизат соодасы да күчөгөнүн, аткезчилерди согушкерлер калкалап жатканын кошумчалады.

Ооганстандын коопсуздук күчтөрүн тынымсыз бутага алып жаткан "Талибан" кыймылы тажик-ооган чегинде жанданып жатканын Тажикстандын Улуттук коопсуздук комитетине караштуу Чек ара кызматынын башчысы Ражабали Рахмонали 2-майда Борбор Азиядагы чек араларды башкаруу программасынын (БОМКА) 15 жылдыгына арналган иш-чарада ишара кылды.

Ал талибдер Ооганстандын тажик чегине жакын жайгашкан Балх, Кундуз жана Тахор сыяктуу аймактарындагы 29 машыгуу базаларына 6800дөн ашык согушкерин жайгаштырганын айтты. Бирок Тажикстандын башкы чек арачысы мынча согушкер канча убакыттан бери чек ара аймактарына топтолгонун тактаган жок:

Тажикстандын Чек ара кызматынын башчысы Ражабали Рахмонали.
Тажикстандын Чек ара кызматынын башчысы Ражабали Рахмонали.

- Талдоо көрсөткөндөй, Ооганстандын Тажикстан менен чектешкен Балх, Кундуз сыяктуу провинцияларында кырдаал чыңалып жатат. Абал курчуп кетчүдөй болуп турат. Бул аймактардагы айрым райондор мурда салыштырмалуу тынч болчу, - деди Ражабали Рахмонали.

Тажикстан Пакистандан кийинки эле Ооганстан менен эң узун чек арасы бар өлкө. Эки мамлекеттин чек арасы 1350 чакырымдан ашат. Андыктан тажик бийлиги ондогон жылдардан бери туруксуздуктун чордонуна айланган Ооганстандагы жоочулардын коркунучу тууралуу Борбор Азиядагы башка өлкөлөргө салыштырмалуу көбүрөөк коңгуроо кагып келет.

Ооганстандын Кундуз провинциясы.
Ооганстандын Кундуз провинциясы.

Мисалы, тажик президенти Эмомали Рахмон Жамааттык Коопсуздук Келишими Уюмунун былтыр Минскиде өткөн жыйынында Ооганстандагы кырдаал уюмдун түштүк чек арасына коркунуч келтирээрин белгилеп, ооган-тажик чек арасын бекемдөө зарылдыгына токтолгон.

Тажикстандын чек ара мекемесинин башчысы Ражабали Рахмонали ооган-тажик чегинде маңзат агымы да күчөгөнүн Дүйшөмбүдөгү жыйында кошумчалады:

- Соңку эки жылда мамлекеттик чек ара аркылуу мыйзамсыз ташылган баңгизаттын көлөмү өсүп жатат. Террорчулар ок атуу менен аткезчилердин из жашырып кетишине көмөктөшөт. Өз кезегинде мындай окуялар Тажикстандын чек арачыларын да ок атууга аргасыз кылып жатат.

Андыктан тажик-ооган чегинде аткезчилер менен атышуу тез-тез катталып, айрым учурларда эки өлкө чегиндеги өткөрмө бекеттер коопсуздук маселесинен улам маал-маалы менен жабылып турат. Былтыр декабрь айында Ооганстан менен чектеш Шамсуддин Шохин районунда Тажикстан аймагынан чыгып кетүүгө үлгүрбөгөн ооган аткезчилери менен тажик күчтөрү атышып, андан бир тажикстандык офицер окко учкан.

Тажик чек ара кызматынын маалыматына ылайык, 2017-жылы ооган-тажик чегинде кеминде 30 куралдуу жаңжал чыккан. Бир жыл ичинде чек ара аймагында баңгизат ташыган 18 аткезчи жок кылынып, 20сы кармалган. 1700 килограммдан ашык баңгизат колго түшүрүлгөн.

Кабулда 30-апрелде болгон жанкечтинин жардыруусу.
Кабулда 30-апрелде болгон жанкечтинин жардыруусу.

Былтыр "Талибан" кыймылынын жоочуларынын Ооганстандын Кундуз шаарын камалаганы коңшу Тажикстан менен Түркмөнстандын тынчсыздануусун жараткан. Бул жолу да Тажикстандын башкы чек арачысынын камтамачылыгы Ооганстанда талибдер менен "Ислам мамлекети" экстремисттик тобунун чабуулдары күчөп турган мезгилге туш келди.

Бул жуманын башында эле Кабулда болгон кош жардыруу 29 кишинин өмүрүн алып кетти. "Ислам мамлекети" экстремисттик уюму артында турган бул кол салууда "Эркин Европа/Азаттык" радиосунун эки кабарчысы сыяктуу баш-аягы тогуз журналисттин өмүрү кыйылды.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Түркмөнстан: кыздар чыпташкан көйнөк кийбесин

Түркмөнстан: кыздар чыпташкан көйнөк кийбесин
please wait

No media source currently available

0:00 0:29:58 0:00

Анкара-Ташкент: алаканын жаңы барагы

Өзбек президенти Шавкат Мирзиёев менен Түркиянын президенти Режеп Тайип Эрдоган.

Түркиянын президенти Режеп Тайип Эрдоган Өзбекстан менен мамиле “стратегиялык деңгээлге” жеткенин билдирди.

29-апрелде Ташкентке барган Эрдоган өзбек президенти Шавкат Мирзиёев менен жолугушуу өткөрүп, парламентте сөз сүйлөдү. 1-майда Бухарага аттанды. Эки өлкөнүн алакасы Өзбекстандын мурдагы президенти, маркум Ислам Каримовдун тушунда начарлап кеткен.

30-апрелде түрк мамлекет башчысын Ташкенттеги Көксарай резиденциясында расмий тосуп алуу салтанаты өтүп, эки өлкөнүн президенттери тар чөйрөдө жолугушту.

Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёев бул үч күндүк визит менен «эки мамлекет ортосундагы алакалардын жаңы барагы жазылды, Өзбекстан ар дайым түрк бир туугандары үчүн ачык”, - деди.

Ташкенттеги жолугушуу
Ташкенттеги жолугушуу

Мирзиёев президент Эрдоган менен эки өлкөнүн кызматташтыгын тескей турган биргелешкен кеңеш түзүү тууралуу макулдашканын, аны президенттер өздөрү жетектей турганын айтты.

Өзбек лидери бийликке келген 2016-жылдан бери Ташкенттин региондогу өлкөлөр менен алакасын жакшыртуу аракетин көрүп келет.

Эрдоган болсо эки тараптуу мамилелер “стратегиялык деңгээлге” жеткенин, визит учурунда кызматташтыкты андан ары тереңдете турган 25тен ашуун келишимге кол коюлганын белгиледи.

Ошол эле күнү түрк президенти Олий межлисте сөз сүйлөдү.

- Урматтуу Мирзиеев мырзанын бизнес жана инвестициялык климатты жакшыртууга карай чечкиндүү кадамдары өлкөнү инвесторлор үчүн жагымдуу жана ишенимдүү өнөктөш кылып көргөзүүдө. Өзбекстан экономикалык өнүгүү жолунда баратат. Ийгилик үчүн көп иштеп, көп аракет көрүү зарыл.

1-майда 200 чакты алдыңкы ишкерлер жана өкмөттүк расмий адамдар экономикалык форумга катышмакчы.

Ташкентке аттанар алдында Эрдоган Түркия менен Өзбекстан “колдон чыгарып жиберген мүмкүнчүлүктөрдү” кайра жандандырат деп үмүттөнөрүн айткан.

1991-жылы СССР кыйрап, Борбор Азиянын түрк тилдүү жумурияттары көз карандысыздык алгандан кийин Түркия аларды биринчилерден болуп тааныган. Бирок Ташкент менен Анкаранын мамилеси жылдар бою чыңалып турду.

Өзбекстанды чейрек кылымдан ашуун башкарган маркум Ислам Каримовдун тушунда, 1990-жылдардын орто ченинде эки өлкө жарандары үчүн визасыз каттоо алынып салган. Анын алдында Түркия өзбек оппозиция лидерлери Мухаммад Салих менен Абдурахмон Полатты экстрадиция кылуудан баш тарткан.

Каримов Түркияга акыркы жолу 1999-жылы барып кеткен. Мирзиёев болсо былтыр октябрда расмий визит жасаган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Назарбаев латын арибинен миллиардды аябайт

Нурсултан Назарбаев

Дүйнөлүк басма сөзгө баяндама.

Казактар латын арибине 670 миллион доллар менен өтөт

Quartz журналы Казакстандын латын арибине өтүүсү тууралуу макала жарыялады. Президент Нурсултан Назарбаевдин демилгеси менен былтыр башталган дымактуу долбоорду ишке ашырууга 218 миллиард теңге же 670 миллион доллар талап кылынат.

Бул каражаттын 90 пайызы латын алфавитин адамдарга таанытып, окута турган мугалимдердин айлыгына жумшалат. Кириллица менен жазылган бардык иш кагаздары, китептер, окуу куралдары толук башка арипке которулушу керек.

Латын ариби
Латын ариби

Элбашы англис, немис стандартына өтөбүз деп опурулганы менен өлкөдө ага тоскоол болчу техникалык жагдайлар да толтура. Макаланын автору азыркы тапта өлкө кириллицаны эле колдонууда веб-сайттар, китептер, кино тасмалардын субтитры, ресторандын менюлары, көчөлөрдүн аталышы, айтор бардыгын латын тамгасына алмаштырууну элестетүү кыйын деген ойдо. Латын арибине негизделген казак алфавитиндеги 42 тамганы заманбап компьютердин тилине салуу канча убакытты алары да белгисиз.

Бээжиндин кыжырына тийген "оюн"

The Diplomat аналитикалык журналынын баяндамачысы Кыргызстандагы бийлик алмашуудан улам Бишкек жылуулук электр борборунда чыккан кырсык кайсы нукта иликтенерине сереп салган.

Мурдагы өкмөт башчы Сапар Исаковдун Бишкек ЖЭБин жаңылоодогу катачылыктар үчүн УКМКга суракка чакырулуусу, Кытайдын TВЕА ишканасы менен кыргыз бийлигинин келишимине кайрылган автор Кэтрин Пуз экс-президент Алмазбек Атамбаевдин учурунда кытайлык компаниянын ташы өйдө кулаганына токтолгон.

Датка-Кемин көмөк чордонун курууга катышкан кытай жумушчулары.
Датка-Кемин көмөк чордонун курууга катышкан кытай жумушчулары.

"Бийлик алмашуу тынымсыз ишке ашууда. Дал ушул процесс ЖЭБдеги кырсыкты иликтөөнүн багытын да өзгөрткөнү турат. 386 миллион доллардык насыя 2013-жылы Алмазбек Атамбаев менен Борбор Азияга иш сапарга чыгып, Бишкекке токтогон кытай лидери Си Цзинпиндин ортосунда түзүлгөн. Кытай ажосу ошондо бул макулдашууну "Бир жол - бир кемер" долбоорундагы "стратегиялык өнөктөштүк жараяны" деп атаган. Бирок чуулуу кырсыктан кийин ачылган иликтөө эми Кытай тараптын кыргыз долбоорунан тапкан үлүшү канчалык экенин далилдей албайт. Ал эми расмий Бишкек бул ишке айыптуу катары мурдагы бийликти түртө салары турган иш", - деди баяндамачы.

Сирияга акча үчүн баргандар көп

Лондондогу Падышалык институт Орусияда Борбор Азиядан барган мигранттардын диний радикалдашууга кабылып, жаңжал оту тутанган өлкөлөргө сапар алуусунун себептери менен натыйжасын изилдеген.

Бул изилдөө тууралуу Eurasianet порталы баяндама жарыялады. Орусиянын 13 шаарындагы Кыргызстан, Өзбекстан, Тажикстандан барган 200 адам сурамжылоого тартылып, алардын диний радикалдашууга карата көз карашы талданды. Орто азиялыктардын Сирияга сапар тартуусунун бирден бир себеби акча экени маалым болду. Ал эми диний көз караш менен баргандар саналуу экени айтылат.

Мансур: Сирияга барып өкүнгөндөр көп

Мансур: Сирияга барып өкүнгөндөр көп

Айрым адистердин баамында, Сирия менен Иракта "Ислам мамлекети" деген террордук уюмдун тарабында согушуп жүргөндөр Кыргызстанга кайтып келүүдөн, жоопко тартылуудан чочулашууда.

Маселен суроолорго жооп берген тажикстандыктар экстремисттик топторго акча үчүн кошуларын айтышкан. Ал эми кыргыздар өз өлкөсүндө Сирияга барып согушкандарга сый-урмат жок экенин белгилешкен. Орусиядагы эмгек мигранттарын бюрократия, кемсинтүү, акчадан кыйналуу, жалгыздык сыяктуу жагдайлар радикалдашууга түртүп жатканы байкалган. Ошондой эле интернеттеги диний үгүт-насаат да кошул-ташыл болууда дегендер чыккан.

Изилдөөнү жүргүзгөн институт радикалдашуунун тамырын кыркыш үчүн Орусия бийлиги мигранттардын диаспоралары менен тыгыз иш алып барышы зарыл деп белгилеген.

Куралдануу күчөгөнү менен дүйнө коопсуз эмес

Time журналына талдоочу Изуми Накамитсу азыркы тапта дүйнө жүзүндөгү аскерий каржылоо жакшырганы менен коопсуздук жакшырбаганын жазды. 2000-жылдарга салыштырмалуу куралданууга азыр эки эсе көп акча сарпталып жатканын Стокгольмдогу Тынчтыкты изилдөө институту изилдеген.

Бул каражат жөнөкөй атуулдардын капчыгынан түшкөн салыктан чогулган. "Капилет кол салууга, бейбаштардан коргонууга миллиарддаган акча сарпталганы менен тынч жашай алдыкпы?" деп суроо салат Накамитсу.

Дүйнө өлкөлөрү маселен жылына аскерий максатта 2-3 триллион доллар коротот. Ошол эле мезгилде ооруга байланыштуу өлгөндөрдүн саны басымдуу. Автор коргонуу жеке эле аскерий өңүттө деген тар түшүнүктөн улам көп мамлекеттерде саламаттык сактоо, социалдык бакубаттык сыяктуу коопсуздуктун башкы факторлору капарга алынбай жатат деген пикирде.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргыз-өзбек чегиндеги үйлөр бузулду

Кыргыз-өзбек чегиндеги үйлөр бузулду
please wait

No media source currently available

0:00 0:04:21 0:00

Тажикстан Кытайга алтын кендерин берет

Тажикстандагы алтын кендеринин бири.

Тажик бийлиги борбор шаарда Жылуулук электр борборун курган кытайлык ТВЕА компаниясына дагы бир нече алтын кендерин берүүгө даяр. Ушул тапта Кытайдан келген ишканалар Тажикстандагы жети алтын кенин иштетүүгө укуктуу. Тажикстандык айрым адистер ТВЕА менен келишим башынан эле өлкө кызыкчылыгына каршы түзүлгөнүн айтышат. TBEA Бишкек ЖЭБин оңдоого да катышкан.

Дүйшөмбүдө Жылуулук электр борборун салган кытайлык ТВЕА компаниясынын жетекчилиги билдиргендей, курулушка кеткен чыгымды жабууга эки кендеги алтындан түшкөн каражат жетпесе, тажик өкмөтү аларга башка кендерде алтын казуу укугун берүүгө макул болду.

ТВЕА Кытайдын "Эксимбанкынан" 349 миллион доллар кредит алып, 2016-жылы тажик башкалаасында кубаттуулугу 400 мегаваттка жеткен жылуулук борборун бүтүргөн. Тажик тарап долбоордогу өз үлүшүн Согди облусундагы Чыгыш Дуоба жана Жогорку Кумарг кендеринен казылган алтындын эсебинен жапмак. Бул эки кенди иштетүү укугу ТВЕА компаниясына берилген.

Дүйшөмбү шаары.
Дүйшөмбү шаары.

Компания башчысы Чжан Синь тажик сайттарынын бирине берген интервьюсунда Дүйшөмбү өкмөтү аларга башка кендерди да берүүгө макул болгонун айтты. Мындан тышкары ТВЕА буга чейин Дүйшөмбүнүн түндүгүндө орун алган Зиддидеги көмүр кенин иштетүүгө лицензия алган.

Бирок Тажикстандын Геология башкармалыгынын жетекчи орун басары Рахмонбек Бахтадавлатовдун айтымында, компания кайтарамы жок деп көмүр кенинен баш тартып койду.

Ал эми "Эркин Европа/Азаттык" радиосунун тажик редакциясы Энергетика жана суу ресурстары министрлигиндеги булактарга таянып, ТВЕА негизинен энергетика тармагындагы долбоорлорду ишке ашырып келатканын, алардын кендерди чалгындап, иштетүү жагынан тажрыйбасы жоктунун маалымдады.

Кытай компаниясы кенди чалгындап чыкты, бирок маалыматы менен бөлүшпөйт. Алар алтын анча көп эмес деп айтышкандай. Ким билет, азбы, көппү. Бардык ресурстар алардын колунда – лабораториялар, чалгындоо жүргүзгөн адистер да алардыкы.

"Чыгыш Дуоба жана Жогорку Кумарг алтын кендериндеги запастар биздин эсебибизде компаниянын чыгымдарынан кыйла ашат. Анын үстүнө дүйнөлүк рынокто алтындын баасы абдан кымбат. Ушул тапта биз Тажикстан өкмөтү менен ТВЕА ортосунда инвестициялык келишимдин долбоорун түзүп жатабыз", - деди министрликтин атын атабаган өкүлү.

Кытайлык компания болсо ал кендерде канча алтын бар экенин коммерциялык сыр деп айтуудан баш тартууда.

Тажикстандык журналист, бул маселеге жакындан байкоо салып келаткан Абдулло Ашуров электр тартыштыгы маселесин тезирээк чечүү үчүн Дүйшөмбү алдын ала эле өз кызыкчылыгына анча жооп бербеген келишимге барганын белгилейт:

- Кендерди кытайлыктар өздөрү чалгындап, өздөрү иштетип, алтын казып келатышат. Биз тарапта маалымат өтө чектелүү. Советтик мезгилде жүргүзүлгөн чалгын иштерине ылайык, Чыгыш Дуоба кенинде 117 тонна алтын бар деп болжолдонгон. Экинчиси иликтене элек болчу. Эми кытай компаниясы чалгындап чыкты, бирок маалыматы менен бөлүшпөйт. Алар алтын анча көп эмес деп айтышкандай. Бардык ресурстар алардын колунда – лабораториялар, чалгындоо жүргүзгөн адистер да алардыкы. Алтын казышканда кырдаалдан кыянат, өз кызыкчылыгында пайдаланып кетишпейт, алтындын көлөмүн аз кылып көргөзүшпөйт деп эч ким кепил боло албайт да. Жылуулук борборун куруудагы каражат канчалык эффективдүү пайдаланылганын текшерген көз карандысыз аудит да жок.

Тажикстанда кен казып жаткан кытай жараны.
Тажикстанда кен казып жаткан кытай жараны.

Чыгыш Дуоба жана Жогорку Кумарг кендерин иштетүү лицензиясын кытайлык компания 2014-жылы алып, эки жылдан кийин чалгындоо иштерин жүргүзгөн. Бардыгы болуп кытай компаниялары Тажикстандагы жети алтын кенин иштетүүгө укук алган.

Айрым жергиликтүү эксперттер алтын кендеринин Кытайдын колуна өтүшү мамлекет кызыкчылыгына канчалык дал келет деген суроо коюшат.

"Дүйшөмбү-2" деген Жылуулук электр борбору 2012-жылы курула баштап, эки жылда бүткөн. 2015-жылы экинчи блокту салуу иштери башталып, бир жылдан кийин аяктаган.

Эсиңиздерге сала кетсек, кытайлык TBEA компаниясы Бишкектеги Жылуулук электр борборунун модернизациялоо ишине катышып, аны 386 миллион долларга жүргүзгөн. Бирок акчанын сарпталышына байланыштуу суроолор жаралып, учурда иликтөө жүрүп жатат.

ЖЭБди модернизациялоо боюнча козголгон кылмыш ишинин алкагында 26-апрелде мурдагы премьер-министр Сапар Исаков да атайын кызматка көрсөтмө берди. Ага чейин "Улуттук энергохолдингдин" мурдагы жетекчиси Айбек Калиев баштаган бир канча адам кармалган.

Сапар Исаков сурак берип чыкты
please wait

No media source currently available

0:00 0:01:33 0:00

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Тажикстан: Согуш аймагынан табылган Мариям мекенине кайтты

"Мариям арыктай түшүптүр" дейт чоң атасы. Сүрөт 2018-жылдын 25-апрелинде тартылган.

Эки ай мурда Иракта 10 жашар тажикстандык Мариям аттуу кыз туугандарын издеп атат деп кабарлаганбыз. Эми Мариям, андан тышкары дагы үч бала мекенине кайтарылды. Тажик бийлиги башка дагы бир топ жаранын Ирак менен Сириядан алып келүүгө далалаттанууда.

- Чоң эне, кандай турасыңар? Баары жакшыбы? Ден соолугуңар жайындабы? Ушул телефон номурга Саид авамдын номерин жибергиле. - деген Мариям тартылган видео быйыл февралда интернетте тараган. Ал Ирактагы лагерлердин биринде жүргөн жеринен туугандарына кайрылып, "мени алып кеткиле" деген эле.

25-апрелдин таңында Москва-Дүйшөмбү аба каттамы менен секелек мекенине жеткирилди. Андан тышкары дагы үч тажикстандык өспүрүм Атажуртуна кайтып келди.

“Азаттыктын” тажик кызматы секелек кызды Тажикстандын Гиссар (Ысар) районундагы чоң атасыныкынан табышты. Ал чарчаганын айтып, маек берүүдөн баш тартты.

Мариям чоң атасы менен
Мариям чоң атасы менен

Мухаммадрахим Шоев небересин кайтарып бергени үчүн Эл аралык Кызыл Айчык жана Кызыл Чырым уюму менен тажик бийлигине ыраазы.

Согуштан аман калган небересин ал улам бооруна кысып, чачынан сылап отурду. Мухаммадрахим чоң ата эки жылдан бери небере кызын көрө элек болчу.

- Саал-паал арыктап калыптыр. Анысына деле мейли. Кудаага шүгүр, аман эсен кашыбызда. Ден соолугу жайында. Болгону жолдо чарчаптыр. Анын үстүнө өзүнө келиш үчүн да убакыт керек.

Мариямды былтыр алгач "Russia Today" телеканалы көрсөткөн. Ал ата-энеси, дагы төрт бир тууганы бомбалоо учурунда өлгөнүн айтып берген.

Былтыр августта Ирактын Мосул шаары “Ислам мамлекети” террор тобунан бошотулган. Ошондо жоочулардын бүлөлөрү дешип Ирак бийлиги жүздөгөн адамдарды, көбүнесе аялдарды, балдарды кармаган. Алардын көбү борбор Багдаддагы лагерге жайгаштырылган. Арасында Мариям да бар болчу.

Жамолиддин жоочулардын катарына кошулуп кеткенин атасы билген эмес
Жамолиддин жоочулардын катарына кошулуп кеткенин атасы билген эмес

Анын атасы Жамалиддин (Жамолиддин) үй-бүлөсүн алып, “Египетке барабыз” деген бойдон дайнын таптырган эмес. Ал мурда 10 жылдан ашуун Египетте окуп-жашап келгендиктен, ата-энеси башында сарсанаа болушкан эмес. Жамалиддин “Ислам мамлекети” террор тобунун катарында жүрүп, Иракта өлгөнүн ата-энеси кийин атайын кызматтардан угушкан.

Мариямдан тышкары дагы үч өспүрүм мекенинде туугандарын табышты. Алар 9 жашар Абдулла, 7 жашар Фатима жана 3төгү Мухаммад Аслоновдор экени кабарланды. Алар дүйшөмбүлүк Илхомидин Аслоновдун балдары. Үч жыл мурда ата-энеси менен Иракка кетишкен.

Лагерде орусиялык журналисттер маек алган учурда бир туугандардын 16 жаштагы Айша аттуу эжеси бар эле. Ал азырынча Багдаддан мекенине кайтып келе элек.

Булардын дайны чыккандан кийин дагы бир топ тажикстандыктар туугандарын таап берүүнү өтүнүп, бийликке кайрылышкан. Алардын бири Сабзагүл Камолова кызы жана төрт небереси Ирактагы качкындар лагеринде экенин айтат. Төрт жыл мурда үй-бүлөсүн алып Ирактагы жоочуларга кошулган күйөө баласы согушта өлгөн экен.

Сабзагүл Камолова
Сабзагүл Камолова

“Кызым менен неберелеримди көрүп, боорума кыскан күнгө жетсем экен”, - деп улутунат Сабзагүл Камолова.

Тажикстан Ички иштер министрлигинин маалымат катчысы Умаржан Эмомали ушундай кайрылуулардан улам бийликтер дагы 13 тажик жаранын кайтарып келүүгө далалаттанып жатышканын билдирди.

Мурдараак министрлик Ирак менен Сириянын согуш аймактарында миңден ашуун тажик жараны жүргөнүн, 400ү аялдар менен балдар экенин билдирген. Айрым балдар ошол өлкөлөрдө төрөлүшкөн.

Бирок алардын канчасы көзү тирүү экени азырынча белгисиз. Тажик бийлиги лагерден табылып, белгилүү болгондорун гана Атажуртуна кайтарып алып келүүдө.

Эки Корея тарыхый жолугушууга даярданууда

Эки Корея тарыхый жолугушууга даярданууда
please wait

No media source currently available

0:00 0:13:28 0:00

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG