Линктер

жума, 19-июль, 2019 Бишкек убактысы 01:23

Борбор Азия

Кытай абактагы айрым казактарды бошотту

Шинжаң аймагындагы этникалык казактар. Архив.

Бээжин "Кытай жарандыгынан чыгуунун тартибин бузган" деген жүйө менен кармалган бир нече казакстандыкты бошотту.

Казакстандын тышкы иштер министри Кайрат Абдрахманов 28-майда журналисттерге Казакстандын жарандыгын алгандан кийин Кытайга барганда кармалган 12 этникалык казактын тогузу бошотулганын, кытай тарап ар бир жаран тууралуу маалымат берип жатканын белгиледи.

Ал кошумчалагандай, ушул айда Бээжинге жасаган сапары учурунда кытай тышкы иштер министри Ван И менен кездешүүдө этникалык казактар маселеси да козголгон. Казак тышкы иштер министри аларда жалпысынан 170тей казак тууралуу маалымат бар экенин билдирди:

- Бизде азыркы учурда 170тей этникалык казак тууралуу маалымат бар. Ар бир адам боюнча иш жүргүзүп жатабыз.

Кайрат Абдрахманов.
Кайрат Абдрахманов.

​Буга чейин Кытайдагы казактардын массалык кысымга учурап, Казакстанга келип жарандык алгандары кайра барган кезде кармалып, “саясий тарбия берүү” деп аталган лагерлерге күч менен жөнөтүлүп жатканы кабарланган.

Бээжин аларды "Кытай жарандыгынан чыгуунун тартибин бузган" деген жүйө менен кармап жатышканын тышкы иштер министринин орун басары Мухтар Тлеуберди буга чейин билдирген. Казакстанга келип оралман макамын алган казактар Кытайда туруктуу каттоодон чыкпай, Бээжин өкмөтүнүн жеңилдиктерин алып келишкен:

- Казактар бизге келип жеңилдик аркылуу жарандык алышкан. Андан кийин кытай элчилигине барып паспортторун тапшырышкан. Бирок Үрүмчү жакка кайтып барган кезде алар туруктуу каттоодон чыкпагандыгына байланыштуу кармалып жатат. Себеби алар туруктуу каттоодон чыкпагандыктан социалдык төлөмдөрдү алып келишкен. Жергиликтүү бийлик азыр буга тыюу салган. Ушундай маселелер туулуп жатат. Ошондуктан биз жеңилдиктерди бергенде караштырып, Кытайдагы талаптарга каршы келбей тургандай жасашыбыз керек. Бул боюнча кытай өкмөтү менен жолугушуу өткөрүп жатабыз.

Кытайдагы “саясий тарбия берүү” лагеринде үч ай жатып чыккандан кийин Казакстанга кайтып келген Кайрат Самаркандын айтымында, андан сурак учурунда динге карата мамилеси, чет өлкөгө чыккандар менен байланышы, Казакстанда эмне жумуш жасай турганы тууралуу билүүгө аракет кылышкан:

- Мен ал жерде абдан кыйналдым, үч күн, үч түн суракка алды. Андан кийин лагерге машине менен алып барып таштады. Ал жерден кийимимди чечтирип, бутума кишен салып киргизип жиберди.

"Саясий тарбия берүү" деп аталган лагерлерде Кытай мамлекетинин идеологиясы тууралуу ырларды жаттатып, саясий сабактар да өтүлөт. Кайрат Самаркандын айтымында, Кытайдын Алтай аймагындагы ал жаткан лагердегилердин теңи казактар болгон.

- Мындайча айтканда 5700дүн 3300дөйү казактар экен. Ал эми 2000дейи уйгур, дагы 200дөйү дуңган.

​Америка Кошмо Штаттарынын Мамлекеттик департаментинин өкүлү Лаура Стоун өткөн айда Бээжиндеги басма сөз жыйынында Кытайдын батышындагы Шинжаң аймагында уйгурларды жана башка мусулмандарды куугунтуктоодон улам кармалгандардын саны абдан көп экенин билдирген. Стоун Шинжаңдан алынган маалыматтардын аздыгы кармалгандардын так санын билүүгө жолтоо болуп жатканын, бирок кармалгандар жок эле дегенде “он миңдеген адам" экенин белгилеген. Стоундун билдирүүсүнө комментарий берген Кытайдын Тышкы иштер министрлигинин өкүлү Шинжаңдагы бардык калктар ынтымакта жана өз турмушуна ыраазы болуп жашап, иштеп жүргөнүн айткан. Ал АКШга Кытайдын ички ишине кийлигишүүгө жол берилбей турганын да эскертти.

Ал эми “Эркин Азия” үналгысынын маалыматына караганда, быйыл январь айында Кашкардын өзүндө эле 120 миңдей адам кайра тарбиялоо борборлорунда болгон.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Террорго айыпталган адам абакта калды

Дастанбек Сарымсаков.

"Шавкат Мирзиёевге кол салууну пландаган" деп күнөөлөнгөн Дастанбек Сарымсаковдун жакындары ага коюлган айыпты "куру доомат" деп баалап жатышат.

Ош облустук соту Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёевге кол салууга байланыштуу айыпталып, 15 жылдан ашуун мөөнөткө камалган Дастанбек Сарымсаковдун үстүнөн шаардык сот чыгарган чечимди күчүндө калтырды. Айыпталуучунун жакындары буга нааразы болуп, эми Жогорку сотко кайрылууну көздөп жатышат. Ал былтыр сентябрда кармалган.

Кара-Суудагы Кайрат айылынын 30 жаштагы тургуну Дастанбек Сарымсаков 24-май күнү Ош облустук сотунда сүйлөп жатып, террорчулукка тиешеси жок экенин, үйүнөн табылган жардыргыч заттар күч органдарынын кызматкерлери атайын уюштурган иш болгонун айтты.

Сарымсаковду былтыр 30-декабрда Ош шаардык соту 15,5 жылга кескен. Облустук сот бул чечимди күчүндө калтырды.

Ал 2017-жылдын 2-сентябрда үйүнө жакын жерде кармалган. Расмий маалыматка караганда, Сарымсаков курал-жарак жана жардыргыч заттарды мыйзамсыз сактоого, террор уюштурууга байланыштуу айыпталган.

Ош шаардык сотунун чечиминде Дастанбек Сарымсаков террордук топтун лидерлери менен алакада болгону, сентябрда Бишкекке келген өзбек президентине кол салууга, Орусиянын Оштогу консулдугунда, православ чиркөөсүндө жардыруу уюштурууга тапшырма алганы айтылган.

Тергөө материалдарындагы маалыматтарга караганда, тинтүү учурунда анын үйүнөн жардыргыч заттардын далилдүү фактылары табылган. Бирок атасы Хурсандбек Сарымсаков уулу куру дооматка калды деп эсептейт:

Хурсандбек Сарымсаков.
Хурсандбек Сарымсаков.

- Өзүңүз ойлоп көрүңүзчү, балам Ошто отуруп алып Бишкекте кол салуу уюштура алат беле? Бул акылга сыйбаган доомат. "Сирияда жана башка жерлерде жүргөн адамдар менен телефондо сүйлөшкөнсүң" дейт. Бирок аны тастыктаган бир да кагаз жок. Муну баары куру сөз.

Ош облустук сотунун өкүлү Бекзат Осмонкулов чечим тергөө материалдарындагы далилдер менен чыгарылганын билдирген:

- Сирияда согушка катышкан адамдар менен байланышта болуп жүргөнүн өзү билдирген. Бишкек шаарындагы белгисиз киши менен социалдык тармактар аркылуу байланышып, Бишкекте жана Ошто пландалып жаткан жардырууга катышууга чакырган.

Соттолгон Дастанбек Сарымсаковдун адвокаты Назгүл Сүйүнбаева жакын арада бул иш боюнча Жогорку сотко арыз жиберилээрин маалымдады. Ал тергөө кагаздары орусча жазылганын, Сарымсаков өзү түшүнбөгөн кагаздарга кол койгонун да кошумчалап, муну укук бузуу катары сыпаттаган.

Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёев Кыргызстанга 2017-жылы 5-сентябрда келип кеткен. Ал эми Дастанбек Сарымсаковду 2-сентябрда Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет (УКМК) кармаган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Казакстан: Ата-эненин уруксатысыз мечитке жол жок

Алматы соту дагы бир эркин сайтты жапты

Иллюстрациялык сүрөт.

Алматы шаарынын Медеу райондук соту 28-майда шаардык прокуратуранын Ratel.kz сайтынын үстүнөн жазган арызын канааттандырды. Сот чечимине ылайык, Ratel.kz сайты толук жабылып, бул аталышты колдонууга бир жылга тыюу салынды. Байкоочулар сот өкүмүн маалымат каражаттарына каршы куугунтук катары баалап жатышат.

Алматы шаарынын Медеу райондук сотунун судьясы Гүлмира Бейсенова прокуратуранын арызын канааттандырып, Ratel.kz деген аталышты колдонууга бир жылга тыюу салды:

- Ratel.kz аналитикалык интернет-порталынын кызматы токтотулсун, анын каттоосу жоюлсун жана анын домендерин колдонууга бир жылга тыюу салынсын, - деди ал.

Ошондой эле сот аталган интернет-порталдын журналисттерине өз макалаларын башка сайттарга Ratel.kz деген аталышта жарыялоого тыюу салды.

Сот мындай чечимге сайтты каттоодо кеткен бир катар алешимдиктер негиз болгонун жүйө келтирди. Прокуратуранын дооматына караганда, сайтты каттап жатканда ал жакта бир гана орус тилиндеги макалалар жарыяланары белгиленген, бирок порталда орус, англис жана казак тилиндеги макалалар жайгашып турган.

Ratel.kz доменинин же дарегинин ээси Геннадий Бендицкий былтыр жыл соңунда көз жумса да, домен кайра каттоодон өткөн эмес. Кожоюну дүйнөдөн өтүп кетсе да сайт иштей берген.

"Бул айыптоолор бийликте отурган айрым аткаминерлердин кызыкчылыгынан улам жаралды" деп эсептейт Ratel.kz сайтынын башкы редактору Марат Асипов.

- Негизинен сөз журналистикага тыюу салуу жөнүндө болуп жатат. Журналистиканын ким кимге үйлөндү, ким менен жүрөт, ким мушташты, өлтүрдү деген деңгээлге түшкөнүн каалашат. Мына ушундай журналистика биздин өлкөдө кадыресе, көнүмүш кабыл алынат.

Марат Асиповго да мурдагы каржы министри Зейнулла Какимжановдун арызы менен кылмыш иши ачылган. Аткаминер журналистти «жалган маалымат тараткан» деп айыптоодо.

Ratel.kz сайтынын башкы редактору Марат Асипов сот чечимин комментарийлеп жатат. Алматы, 28-май, 2018-жыл.
Ratel.kz сайтынын башкы редактору Марат Асипов сот чечимин комментарийлеп жатат. Алматы, 28-май, 2018-жыл.

Азыр бул иш боюнча тергөө уланууда. Асипов жана Ratel.kz сайтынын үстүнөн Какимжанов сотко кайрылып, былтыр апрель айында сот сайттын журналисттерин мурдагы министр жана анын уулунун пайдасына элүү миллион теңге айып пул төлөөгө милдеттендирген. Буга байланыштуу редакциянын кеңсесинде тинтүү жүргүзүлгөн.

Бул иштин алкагында Forbes Kazakhstan сайтынын башкы редактору да айыпталып жатат. "Адил сөз" фондунун координатору Елена Малыгина эл көйгөйлөрү айтылбай, жаап-жашырыла берсе, жагдай туура эмес багытта өнүгүп кетиши мүмкүн экенин айтууда. Ал ошондой эле сот адвокаттардын айткандарына тиешелүү көңүл бурбай койгонуна нааразы.

"Адил сөз" фондунун координатору Елена Малыгина. 28-май, 2018-жыл.
"Адил сөз" фондунун координатору Елена Малыгина. 28-май, 2018-жыл.

Ratel.kz - Казакстандагы оппозициячыл агенттиктердин бири. Анда иштеген журналисттер бийликте отургандар тууралуу өз иликтөөлөрүн жарыялап, коррупция маселесин тынбай көтөрүп турушкан.

Ratel.kz сайты жана анын редактору Марат Асиповго байланыштуу иш Алматы сотунда апрелде карала баштаган. 2-апрелде полиция "Ratel.kz" сайтынын жана "Forbes Kazakhstan" журналынын жергиликтүү кеңсесинде тинтүү жүргүзүп, компьютер, документтерди алып кеткен. Кийин тартип коргоочулар тинтүү мурдагы министр Зейнулла Какимжановдун доо арызынын негизинде болгонун айтышкан.

Эл аралык медиа уюмдарды коргоо коалициясы 18-майда тараткан билдирүүдө казак бийликтерин Ratel.kz менен Forbes Kazakhstan уюмдарына каршы козголгон иштерди жабууга чакырышкан.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Алымкул: Кокондогу ар кыл этносторду бириктирген колбашчы

Алымкул аталык Асан бий уулу.

Анжыян мамлекеттик университетинде теги кыргыз болгон, дили эгемен Кокон хандыгы үчүн соккон кыргыз аскер башчысы Алымкул Асан бий уулунун (1831—1865) өмүр жолуна арналган эл аралык илимий жыйын өткөрүлдү.

Бугу (май) айынын 17синде Өзбекстандын Анжыян облусунун борборундагы Анжыян мамлекеттик университетинде өзгөчө маанилүү эл аралык илимий жыйын өткөрүлдү.

Илимий жыйын айтылуу Алымкул Асан бий уулунун (1831—1865) өмүр жолуна арналды. Амир-и лашкер, лашкер башы (“аскер башчы”) сыяктуу даражаларды алган бул инсан иш жүзүндө аталыктын (регенттин) да милдетин аркалаган.

Жыйындын катышуучуларынын бир тобу. 17.5.18.
Жыйындын катышуучуларынын бир тобу. 17.5.18.

Кокон хандыгынын жалпы аскер башчысы болгон бул инсанга арналган эл аралык илимий жыйынды уюштурууга Өзбекстан тараптан Анжыян мамлекеттик университети, “Мерос” эл аралык уюму, ал эми Кыргызстан тараптан Кыргыз Республикасынын Президентинин Аппаратына караштуу “Мурас” фонду, “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси, Ош мамлекеттик университети сыяктуу бир катар кыргыз университеттеринин окумуштуулары үзүрдүү катышты.

Бул шеринеге, демек, өзбекстандык тарыхчылардан тышкары Кыргызстандын ар кыл илимий мекемелеринен жана Улуу Британиядан келген кыргыз таануучулар, тарыхчылар, түркологдор, тилчилер ж.б. адистеркатышты.

Өзбекстандагы АнжыянМУнун профессору, бул университеттеги музейдин мүдүрү, профессор Рустам Шамсутдинов, Э.Арабаев атындагы КМУнун профессору Ташманбет Кененсариев, “Мурас” жана “Мерос” фонддору бул илимий жыйынды уюштуруу камылгаларын былтыртан бери жүргүзүп келишкен.

Илимий жыйындагы терең мазмундуу баяндамалар Кокон хандыгынын тарыхы боордош кыргыз, өзбек, кыпчак, тажик ж.б. элдердин орток мамлекетинин тарыхы болгондугун, аны чыңдоодо жана анын эгемендигин коргоодо отурукташкан өзбек, ферганалык түрк жана тажик калктарынан тышкары, жызактык, анжыяндык, баткендик, оштук, аксылык, чаткалдык, таластык ж.б. кыргыз топтору, көчмөн өзбек, кыпчак уруулары жигердүү катышкандыгы жөнүндө чагылдырышты.

Жыйындын демилгечилеринин бири, профессор Ташманбет Кененсариев бул окуянын изи менен мындайча маалыматты “Фейсбуктагы” жеке барагына жазды:

Кыргыздын Улуу тарыхый инсаны, кыргыз эли гана эмес, бүтүндөй Түркстандыктардын азаттыгын коргоп, 1865-жылы Ташкенттин алдында орус генерал М.Г.Черняевдин экспансиялык армиясы менен салгылашып жатып, 9-май күнү 34 жашында каза болгон Алымкул Лашкер башынын –“амир ул-умаро” (1831—1865) өмүрүнө жана ишмердигине арналган кыргыз жана өзбек тарыхчыларынын биргелешкен эл аралык конференциясы болуп өтүп, Кыргызстандан 30дай илимпоз бардык...

Кокон доорундагы саясий айдыңда метеордой жаркып өткөн тарыхый инсандардын бири — Ташкен шаарын падышалык Орусиянын баскынчыл оторчул аскерлеринен коргоп жатып, жогоруда Ташын агайыбыз жазгандай, 34кө караган толукшуган чагында курман болгон даңазалуу кыргыз мамлекеттик ишмери Алымкул Асан бий уулу.

Айрым китептерде анын теги бүдөмүк жазылып келген, ал түгүл аны кыпчак деп сунуштаган макалалар да болгон. Бирок Алымкулдун кичүү үзөңгүлөштөрү жазган тарыхый маалыматтар жана анын азыркыга чейин жашап жаткан урпактары айткан айныксыз санжыралык маалыматтар бул атактуу кол башчынын (иш жүзүндө “амир-и лашкер”,“лашкер башы” титулу менен Коокн хандыгын бийлеп турган аталыктын) теги кыргыз экендигин тастыктайт.

Маселен, падышалык архивдерди казган адистердин бири, тарыхчы Кыяс Молдокасымов жазгандай:

Өзбекстан Республикасынын Борбордук мамлекеттик архивинде Алымкул аталыктын уулу Шер-Мухаммед (Шермат. — К.М.) Мырза Алымкулов тууралуу документтер көп учурайт. Анда Мырза Алымкулов Коргон-Төбөлүк кыргыз-кыпчак, Алымкул аталыктын уулу деп жазылган. Мына ушул маалыматтан Алымкул аталыктын киндик каны тамган мекенин тактоого болот.

Биз Алымкул аталык тууралуу анын жердеши, жакын тууганы Гулямкадыр Кенжебаевден кеңири маалымат алган элек. (Ал акыркы жылдары Бишкек шаарында жашап жүрүп, 1998-жылы каза болду). Анын айтканына караганда, Алымкул аталык Өзбекстандын Анжыян облусунун Жалал-Кудук районунун Коргон-Төбө кыштагынын жанындагы Таштак айылында төрөлгөн. Бул жер азыр Насирдин Исанов айылы деп аталып калды”.

Айтылуу ташкендик тарыхчы Молдо Мухаммад Йунус Жан Шыгавул датка Ташкенди өз учурунда Алымкулдун өтө ишенимдүү кишиси, анын жөкөрү, анын атынан дипломатиялык тапшырмаларды аткарган инсан болгон.

Молдо Мухаммед Йунус Ташкенди жазган "Тарых-и Алимкул Лашкар-беги" эмгегинде Алымкул аталыктын теги кыргыз экени тастыкталган.

"...Ma’lum o‘lg‘aykim, Amirlashkari marhumning nasablari qirg‘iz-qipchoq jamoasidan bo‘lib, ismi shariflari Mullo Alimquli Hasanbiy o‘g‘li erdi va volidayi shariflari Shaharbonu bibi erur".

Кыргызча котормосу мындай:

"Белгилүү болгондой, маркум Амир-лашкердин (Башкы колбашчынын) ата-теги кыргыз-кыпчак тобунан болчу, бул кадырлуунун ысымы Молдо Алымкул Асан бий уулу эле. Аны төрөгөн кадырлуу энеси - Шаарбану-бүбү эле".

Чагатай түркчө жазылган бул чыгарма оштук окумуштуу А. Топчуев тарабынан өзбек тилинен кыргыз тилине которулуп, ага профессор Т. Кененсариев түшүндүрмө жасап, «Алымкул аталык» деген аталыш менен 1999-жылы жарык көргөн.

Молдо Мухаммед Йунус Ташкендинин жазышынча, Алымкул 2 жашында атасы каза болуп, 5-6 жашка чейин Бужум-Баткенде таекелеринин колунда өсөт. Бирок, бул кол жазманын башка жеринде Алымкул бой жеткенге чейин эле атасы Асан бий тирүү жүргөнү, бий катары кадыр-барктуу болгону айтылат. Аны башка тарыхый даректер да бышыктайт.

Алымкул Лашкер башы кутумдун негизинде тактыга отургузулуп, Кокон хандыгын жетектеп калган эрезеге жете элек Султан Сейиттин атынан бул өлкөнү жеке башкарып калган. Ошондуктан бул хандыкта моралдык жактан аталык милдетин аткарган инсанды кийинки адабиятта “Алымкул аталык” деп атап келишет, ал эми анын доорундагы адабиятта ал тек гана “лашкер башы” (жалпы аскер башчысы, Башкы колбашчы) деп аталган.

Алымкул Асан бий уулу өзүнүн этностук теги боюнча кыргыз-кыпчак экендигин казакстандык белгилүү кокон таануучу Тимур Бейсембиев (1955—2016) дагы илимий эмгектеринде тастыктаган.

(Караңыз: The life of ‘Alimqul. A native Chronicle of Nineteenth Century Central Asia. Mulla Muhammad Yunus Djian Shighavul Dadkhah Tashkandi. / Edited and translated by Timur K. Beisembiev. — London and New York: Routledge Curzon. 2004.)

Анжыяндагы илимий жыйында маркум Тимур Бейсембиев аганын ысымы жана Кокон хандыгынын жазма маалыматтарын изилдөөдөгү анын опол тоодой эмгеги тууралуу да эскерилип өттү.

Профессор Ташманбет Кененсариев Алымкул Асан бий уулунун урпактарынын тагдыры тууралуу мындайча маалымат берет:

“...Алымкул Лашкер башыдан үч уул калган. Алымкул шейит кеткенден кийин анын үй-бүлөсү алгач Кашкардагы Жакыпбектин Жети-Шаар мамлекетине жашынышкан. "Йеттишаар" деп аталган бул мусулман мамлекети 1864-жылы Алымкул Лашкер башынын буйругу менен Ферганадан Жакыпбек баштаган жоон топ кыргыз бийлеринин жана жоокерлеринин активдүү согуштук аракети менен курулгандыгы тарыхта маалым. Бирок, мусулмандык Жетишаар мамлекети кыйрагандан кийин (1877) Алымкулдун уулдары жана үй-бүлөсү акырындык менен Фергана өрөөнүнө кайтып келишкен эле.

Алымкул Лашкер башынын уулдары төмөнкүлөр: Ташмухаммад (Ташмат) мырза (орус отор доорунда Коргон-Төбө, Көгарт, Сузак аймактарында бир нече жолу болуш болгон).

Экинчи уулу Шермухаммад (Шермат мырза) негизинен Анжыян шаарында жашап, шаардык жергиликтүү башкармалыктын аксакалдыктарынын (болуштукка тете бийлик) биринде башчы болуп кызмат аркалаган. 1916-жылкы көтөрүлүштүн башталышында падышачылыктын саясатына нааразылыгын билдирген соң, аны ошол мезгилде жүрүп жаткан дүйнөлүк согушта Орусиянын тыл жумуштарына жеберишкен. Анын андан кийинки тагдыры белгисиз. Шермат мырзанын бир уулу Азизбек 1941-жылы фашисттерге каршы согушка өз ыктыяры менен кетип, майдандан кайтпаптыр. Шермат мырзанын кийинки урпактары Анжиян облусунда, Баткен облусунда жашашат.

Үчүнчү уулу Рустамбек Өктөбүр төңкөрүшүнөн (1917) кийин акырындык менен АКШга өтүп кетип, эмиграцияда жашаган. Кийинчерээк Кыргызстанга, Анжыянга да келип кеткендиги жөнүндө маалымат бар.

Алымкул Лашкер башынын урпактарынын бир тобу Ташкентте турушат. Мисалы, Алымкулдун тун уулу Ташматтын небереси Ташматов Кайтпас Карабекович көп жылдар Өзбекстандын Жогорку Сотунун төрагасынын орун басары болуп иштеп келген. Анын уулу Азиз Кайтпасович учурда Ташкент шаарынын Эсеп палатасынын төрагасы”.

Кайтпас Карабекович Ташматов.
Кайтпас Карабекович Ташматов.

Илимий жыйынга Ташкен шаарынан Алымкул аталыктын урпагы (чөбөрөсү) Кайтпас Карабекович Ташматов да катышты. Аны менен жандуу баарлашуу жана дидарлашуу тарыхчыларды эч унутулгус таасирге бөлөдү. Бул таасирди ого бетер бекемдеп, тарыхчылар Кайтпас агай менен байма-бай сүрөткө түшүп жатышты.

Жыйындын ачылыш аземинде Анжыян мамлекеттик университетинин кыргыз филологиясы факультетинин студенттери кыргыз улуттук кийимдери менен катышып, өзбек курбалдаштары менен кошо тизилип турушту.

АнжыянМУнун ректору Акрамжан Юлдашев, ОшМУнун проректору Идирис Кенжаев, “Мурас” фондунун башчысы Кыяс Молдокасымов, “Мерос” фондунун башчысы Рустамбек Шамсутдинов, “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмесинин жетекчилигинин өкүлдөрү, Анжыяндагы кыргыз диаспорасынын жетекчи өкүлү Гүлнара Эралиева ж.б. эл аралык илимий шеринеге келген конокторго терең ыраазычылык билдиришти.

Ал эми Кыргызстандын Жалал-Абат облусунун акиминин (Кыргыз Өкмөтүнүн Жалал-Абат облусундагы ыйгарым укуктуу өкүлүнүн) орун басары Мамасалы Такабаевич Акматов да жыйындын ачылыш аземинде чыгып сүйлөп, өзү да Алымкул аталык менен чоң аталаш болгон инсандын урпагы экенин белгиледи. Ал Кыргызстан менен Өзбекстандын карым-катнашы жакшы деңгээлге чыга баштаганын айтканда, жыйындагылар эки мамлекеттин өз ара карым-катнашындагы соңку жаңыланууга ыраазылык билдирип, кол чабышты.

Жыйындын программасынын 1-бети.
Жыйындын программасынын 1-бети.

Жыйында Ташманбет Кененсариев, Рустамбек Шамсутдинов, Кыяс Молдокасымов, Арслан Капай уулу Койчиев, Жеңиш Дүйшеев, Эрнис Авазов, Сыдык Смадияров, Гүлжамал Токтогулова, Гүлнара Анарбаева, Кудрат Халматов, Абдинаби Кадыров, Байболот Абытов, Венера Анарбекова, Нургүл Сооронбаева ж.б. сунуштаган илимий баяндамалардын ар биринде жаңы өңүттөр камтылды.

Маселен, өзбекстандык тарыхчы М.Б.Шамсиевдин баяндамасы “Алымкул Амир-и лашкардын эки жүздүү саясий турумду тутунган соодагерлерге карата мамилеси жөнүндө (Ташкендин каратылышы тууралуу)” деген кызыктуу темага арналды. Ал Ташкен аймагындагы айрым соодагерлердин орусиялык экинчи атуулдугу болгонун, алар өз балдарын Санкт-Петербург сыяктуу шаарларда да окутуп келишкендигин, ошондуктан Ташкен аймагынын Орусия тарабынан каратылышына орусиячыл мамиле жасашкандыгын белгиледи.

Таластык изилдөөчү Моймол Жусупова Зыйнат даткайымдын Кокон тарыхындагы орду тууралуу баяндаманы сунуштады.

Тарыхчы Кыяс Молдокасымов адабиятта “акын молдо Калбек Андижани” деген ысым менен белгилүү ферганалык акындын теги — кыргыздын чоңбагыш уруусунан экендигин, анын урпактары учурда Ноокендин Чоңбагыш айылында жашаарын белгилей кетти.

Кайтпас Ташматов мырза жыйындын этегинде кайра сөз алып, Кыргызстан менен Өзбекстандын мындан аркы мамилелери ырааттуу чыңдалсын деп дуба кылаарын айтты.

Илимий шеринени жыйынтыктап жатып, профессор Рустам Шамсутдинов менен АнжыянМУнун ректору Акрамжан Юлдашев мырзалар өзбек жана кыргыз элдеринин достугун көз карегиндей сактоо керектигин белгилеп, эл аралык жыйынга туш-тараптан келген конокторго терең ыраазычылыгын билдиришти.

Илимий жыйын маалында Анжыян мамлекеттик университети Кыргызстандын айрым университеттери (анын ичинде ОшМУ) менен эки тараптуу кызматташтык тууралуу меморандум түзүп жаткандыгын аталган окуу жайдын ректору, профессор Акрамжан Юлдашев жарыялады. (Айтмакчы, АнжыянМУ сунуштаган ушундай меморандумдун бир долбоорун биз Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин ректоратына алып келип тапшырдык).

Орток тарыхты иликтөөдө биргелешкен аракеттерди мындан ары да жүргүзүү жана орток илимий жыйындарды улантуу чакырыгы менен аяктаган бул Анжыян илимий шеринеси эки өлкөнүн тарыхчыларынын XXI кылымдын башындагы унутулгус окуясы болуп калды десек жаңылышпаспыз.

Казакстанда динге талап катаалдашты

Казакстандагы мечиттердин биринде отургандар.

Казакстанда “Диний кызмат жана диний уюмдар жөнүндө” мыйзамга киргизилген өзгөртүүлөр күчүнө кирсе, бетти жапканга, сыйынуучу жайдан башка жерде нике кыюуга тыюу салынат. Ошондой эле жаңы мыйзам долбооруна ылайык, 16 жашка толо элек балдардын ата-энесиз мечиттерге, чиркөөлөргө киришине уруксат берилбейт.

23-майда Казакстандын мажилиси “Диний кызмат жана диний уюмдар жөнүндөгү” мыйзамга киргизилген өзгөртүүлөрдү экинчи окууда карап, колдоп берди.

"Жетинчи күндүн адвентисттеринин" чиркөөсүнүн пастору Андрей Тетерюк сыйынууга келгендер менен маектешүү, аларга диний насаат айтуудан тышкары, эми чиркөөгө баш баккан балдардын ким менен келгенин да териштирүүгө милдеттүү болот.

Анткени жаңы мыйзам күчүнө кирсе, балдар сыйынуучу жайларга ата-энесинин же жакын тууганынын коштоосунда гана келе алат. Ошондо да ата-эненин бири баласын ибадатканага жиберүүгө макул болгон кагаз жүзүндөгү уруксаты болушу керек.

- Ажырашып жашап жаткан үй-бүлөлөр да болот. Эгер ата-энелер балдарды талашcа же балага таасир эткиси келcе бул нерсени да колдонушу мүмкүн. Диний кызматкер сыйынууга келгендердин баарын эле биле бербейт, - деди Андрей Тетерюк.

Диний кызматкер эгер өспүрүм мечитке же чиркөөгө жалгыз келсе, анда аны "ата-энең менен кел" деп жөнөтүүгө милдеттүү. Баланын ата-энесинин бири анын уруксаты жок баласы ибадатканада болгонун айтып арызданса, анда чиркөө, мечит же сыйынуучу жай административдик жазага тартылып же жабылып калышы да мүмкүн.​

Казакстандагы чиркөөлөрдүн бири.
Казакстандагы чиркөөлөрдүн бири.

Андрей Тетерюк жаңы эрежелерди ишке ашыруу үчүн сыйынуучу жайлардын үстүнөн көзөмөл мындан ары да күчөйт деген ойдо. Демилгечилер өзгөртүүлөрдүн киргизилип жатышын экстремизмге жана терроризмге каршы күрөшүү жана анын коркунучтарынын алдын алуу максаты менен түшүндүрүшкөн.

Мажилистин Эл аралык иштер, коргоо жана коопсуздук комитетинин төрагасы Мухтар Ермандын айтымында, сунушталган толуктоолордун алкагында жалпысынан үч кодекске жана тогуз мыйзамга өзгөртүүлөр киргизилген:

- Биз балдардын аң-сезимин коргошубуз керек. Жаштарды тарткан туура эмес ар кандай агымдар жана үгүттөр бар. Ушул кооптуу жагдайлардан аларды сактоо зарыл.

Казакстандын мажилиси.
Казакстандын мажилиси.

Долбоорго “деструктивдүү диний агым”, “диний радикализм” сыяктуу жаңы мыйзамдык түшүнүктөр да киргизилген. Дин иштери жана жарандык коом министрлигинин кабарына караганда, мыйзам долбоорунун максаты – мамлекет менен конфессиялар ортосундагы карым-катнашты өнүктүрүү, диний уюмдардын укуктары менен милдеттерин аныктоо, диний чөйрөнү иретке салуу.

Анда мамлекеттик кызматкердин диний аракеттерине байланыштуу талаптар, диний уюмдардын кызматын көзөмөлдөө, абактагылардын диний аракеттерин иреттөө, чет жерде билим алуунун тартибин жолго коюу жагы да бар.

Жободо коомдук жайларда бетти жапкан никаб кийүүгө, сыйынуучу жайлардан башка жерлерде нике кыюуга тыюу салынган. Бул талаптарды бузгандар административдик жазага тартылып, айыппул салынат.

Буга чейин “Форум-18” адам укугун коргоо уюмунун расмий сайтынын редактору Феликс Корли өкмөт даярдаган диний уюмдар тууралуу мыйзамга кигизилип жаткан өзгөрүүлөр Казакстандын эл аралык милдеттемелерин аткаруудагы кемчиликтерин жойбой, тескерисинче күчөтөт деген камтамачылыгын билдирген.

Ал эми Астанадагы Назарбаев университетинин деканы Хелен Тибо “Азаттыкка” экстремизмдин алдын алуу чаралары иретинде көрсөтүлгөн тыюулар жана чектөөлөр натыйжа бербейт, алар жаңы проблемаларды пайда кылышы мүмкүн экенин белгилеген.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Достук": азайбаган тыгын, тымызын пара

"Достук" чек ара пунктундагы абалдан бир көрүнүш. 19-май, 2018-жыл.

Кыргыз-өзбек чек арасында кезек күткөндөрдүн тыгыны жарым жылдан бери азайбай жатат.

Күбөлөр бул көйгөй айрыкча кыргыз тарапта орчундуу экенин айтышат. Анткени паспорт көзөмөлдөөчү бөлмөлөр коңшу өлкөнүкүнөн эки эсе аз. Кыргыз тарап бул маселени чечүүгө убада берип келет. Ошол эле учурда жүргүнчүлөр арасында "кыргыз чек арачылары жана бажы кызматкерлери элди ары-бери өткөрүүдө пара алып жатат" деген кеп-сөздөр бар.

Бүтпөгөн тыгын

Айрыкча Ош менен Анжиян облустарынын ортосундагы “Достук” көзөмөл-өткөрмө бекетинде быйыл кыштан тартып жүк ташыгандар көбөйүп, ал кезек талаш, ызы-чуу менен коштолууда. Мындай көрүнүшкө Жалал-Абаддагы “Маданият” өткөрүү бекетинен да күбө болосуз.

Бүгүн күнү-түнү иштеген пункт – “Достуктагы” абал тууралуу сөз кылабыз. Расмий маалыматка ылайык, бул жерден күнүгө 10-12 миң киши нары-бери каттайт.

Тыгында тургандардын арасында туугандарына айылчылап жөнөгөндөр, саякатчылар жана соодагерлер бар. Эркектерге караганда аялдар көбүрөөк. Чоң кагаз кутуларга салынган муздаткыч, телевизор ташып бараткандарды көрүүгө болот. Алар Өзбекстанга Кыргызстандан тиричилик техникасын алып өтүшөт. Ал жактан Кыргызстанга мөмө-жемиш алып киргендер көп.

Ишемби, жекшемби жана шейшемби күндөрү Кара-Сууда дүң соода болгондуктан, чек арадан өткөндөр ошол күндөрү көп болот.

"Достук" өткөрүү пунктундагы көрүнүш. 19-май, 2018-жыл.
"Достук" өткөрүү пунктундагы көрүнүш. 19-май, 2018-жыл.

Бажы кызматы үн катпайт

Тыгында тургандардын арасында "бажычылар жана чек арачылар акча алып өткөрүп жатат" дегендер да бар. Алардын бири, Анжияндын Хожабад районунун тургуну Мафтуна Алиева "Азаттыктын" өзбек кызматына мындай деген:

- Формачандар акча алышат. Бажы кызматкерлери да алат. Көбүрөөк бажыдагыларга беребиз.

Жүргүнчүлөрдүн көпчүлүгү "мындай кезек күтүүдө сөзсүз паракорлук болот" деп, бирок ары-бери каттаганда кыйынчылыкка туш болуудан чочулап, аны ашкерелегиси келбейт.

Акча алуу жөнүндө кеп-сөздөрдү Мамлекеттик чек ара кызматынын адистери төгүнгө чыгарып, эч кимде видео же башка далил жок экенин билдирип жүрүшөт.

Маселенин чоо-жайы жана аны чечүүнүн аракеттери тууралуу Кыргызстандын Мамлекеттик бажы кызматы түшүндүрмө бербейт. Комментарий айтууга мекеменин жетекчилигинен азырынча уруксат жоктугун басма сөз катчы Нурия Ташполотова “Азаттыкка” билдирди.

Күбөлөрдүн айтымында, кезек күтүүдөгү талаш-тартыш көбүрөөк кыргыз тарапта болот. Ош шаарынан жакында эле Өзбекстанга барып келген Улан Мамасадыков көргөн-билгендерин айтып берди:

- Кыргызстандын чек ара, бажы текшерүү жайында кезек күткөндөр аябай көп. Өзбекстан тарапта андай узун кезекти көргөн жокмун. Себеби, аларда элди тейлеген кызматкерлер көп экен. Тартип да бар экен.

"Достуктагы" тыгын. Март, 2018-жыл.
"Достуктагы" тыгын. Март, 2018-жыл.

Кыргызстанда текшерүүчү бөлмөлөр аз

“Достук” көзөмөл-өткөрүү пунктунун башчысы Бакыт Зулпукаровду кепке тарттык:

“Азаттык”: Кыргыз-өзбек чек арасындагы “Достук” көзөмөл-өткөрүү пунктунда кезек күткөндөр азайбай, тыгынга нааразы болгондор “Азаттык” радиосуна көп кайрылат. Алар "кыргыз тарапта документ текшерип өткөргөндөр аз" деп даттанышат. Канча кызматкер иштейт?

Зулпукаров: Бул жерде кеп кызматкерлерде эмес. Документ текшерүүчү кабиналар тууралуу айтсак болот. Азыр бизде 13 кабина бар. Кыргызстанга кирип келатканда алты, Өзбекстанга чыгып баратканда жети кабина бар. Орозонун кириши менен нары-бери каттагандар азайды эле. Бирок Кара-Сууда дүң базар болот эмеспи, ошого байланыштуу кайра адамдар көбөйдү. Айрыкча ишемби, жекшемби жана шейшемби күндөрү эл көбөйөт. Ошол күндөрү базар болот.

“Азаттык”: Кабиналар жетишсиз экени мурда да айтылган. Көбөйтөсүңөрбү?

Зулпукаров: Азыркы күндө биздин жогорку жетекчилик кошумча кабиналарды ачууга аракет кылып жатат. Жакында ачылат, ошондо өткөрүү мүмкүнчүлүгүбүз көбөйөт.

“Азаттык”: Мамлекеттик чек ара кызматынын коомчулук менен байланыш бөлүмүнүн адистери "кабиналардын саны жакында 30га жетет" деп айтты. Ал качан ачылат?

Зулпукаров: Азыр анык айталбайм. Аны жетекчилик билет. Бир айдын ичинде ачылышы керек.

“Азаттык”: Өзбекстан тарапта ошондой документ текшерүүчү канча бөлмө бар, билбейсизби?

Зулпукаров: Биздеги маалымат боюнча, бир тарапка 12, экинчи тарапка 12 кабина иштейт. Жалпысынан 24 кабина колдонушат.

“Азаттык”: Нары-бери каттаган жөнөкөй жарандар “Достукта” паракорлук көп экенин айтышат. "Акча бергендерди кезексиз өткөрүп, бербегендер тыгында турганга мажбур" деген маалыматтар бар. Буга кандай комментарий бересиз?

Ортомчулар, такси айдагандар “өткөрүп коём” деп акча алышат деп угуп журөбүз. Алар өз кызыкчылыгын ойлоп, биздин кызматкерлерди жаман көрсөтүп жатышат.
Бакыт Зулпукаров

Зулпукаров: Буга каршы башынан эле аракет кылып келатабыз. Көзөмөл-өткөрүү жайынын кире беришине, чыгып жаткан жерге да ишеним телефондорунун номуру жазылган. Дароо чалышса болот. Андан тышкары, чек арачы аты-жөнү, кызматы жазылган бейджик тагып алат. Аны таанып, аты-жөнүн айтса болот.

“Азаттык”: Ошол ишеним телефондоруна чалгандар барбы? Арызданышабы?

Зулпукаров: Азырынча паракорлук боюнча кайрылгандар жок. Кезек күтүүгө, тыгынга нааразы болуп чалышат.

“Азаттык”: Бирок эл арасында андай паракорлук тууралуу айтылып жүргөн кеп-сөздөрдү уксаңыз керек? Жетекчилик өзү акырын көз салбайбы?

Зулпукаров: Дайыма көзөмөл жүргүзөбүз. Азырынча факты жок. Бул жерде биздин чек арачылар эмес, ортомчулар, такси айдагандар “өткөрүп коём” деп акча алышат деп угуп журөбүз. Алар өз кызыкчылыгын ойлоп эле, акча табуунун амалын кылып, биздин кызматкерлерди жаман көрсөтүп жатышат. Биз зым тосмо менен тосуп, көзөмөлдөп жатабыз.

“Азаттык”: Азыр бир күндө “Достуктан” канча киши өтөт?

Зулпукаров: Бир күндө 10-12 миңден адам өтүп жатат. Биздин пункт күнү-түнү иштейт.

“Азаттык”: Жүк ташыгандар көбүнчө кандай буюмдарды алып өтүшөт?

Зулпукаров: Эртең менен Өзбекстан тараптан биздин өлкөгө көп киши өтөт. Бир күндө эки-үч жолу өткөндөр бар. Тиричилик техникасын сатып алып, кайра кетишет. Алар өздөрү тарапка алып өтсө, 500-800 сом пайда табат экен. Аял кишилер кездеме ташыйт. Ал эми Өзбекстандан мөмө-жемиш көп кирет. Каттагандардын дээрлик 80 пайызы жүк ташып, тирилик кылгандар.

"Достук" кеңейтилип жатат

Өзбекстандын мурдагы президенти Ислам Каримовдун тушунда чек арадан өтүү татаалдашып, 2010-жылы Кыргызстандагы апрель, июнь окуяларынан кийин Ташкент аны бир тараптуу жаап салган. Нары-бери каттагандар чакыруу телеграммасы менен гана өтүп турушкан. 2017-жылдын сентябрында өткөрүү пункттары ачылган.

Евразия Экономикалык Биримдигинин талаптарына ылайык “Достук" кыргыз-өзбек чек ара жана бажы бекетин кеңейтүү максатында кыргыз өкмөтү аймактагы 35 короо-жайды сатып алган. Учурда бул үйлөрдүн ээлери башка тилкеге там тургузуу менен алек.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Рогунду кургандар орозодон бошотулду

Рогун ГЭСи.

Тажикстандын диний кызматкерлери Рогун ГЭСинин куруучуларына орозо тутпоону сунуш кылды.

Тажикстандын муфтийи Саидмукаррам Абдукодирзода мындан эки жыл мурда Дүйшөмбүнүн мечитинде Рогун ГЭСин италиялык "Salini Impregilo S.p.A" компаниясы кура турганын айтып, ГЭС үчүн дуба кылууга чакырган.

Вахш суусундагы Рогун ГЭСинин курулушунда азыр 20 миңдей адам иштейт. Көбү вахталык ыкма менен эки нөөмөттө 15 күндөн эмгектенет.

Аалымдар кеңеши курулушчуларга орозону каалаган мезгилде кармоого убакыт берген. Ислам борборунун аалымдар кеңеши мындай чечимин Рогунга барып, жумушчулар менен жолуккандан кийин жарыялаган.

Усмонали Нуров.
Усмонали Нуров.

- Биз курулуш аянты менен туннелге барып көрдүк. Ал жакта орозо кармоо мүмкүн эмес. Күн ысык, түтүн, жумуш оор. Көбү 300 метр тереңдикте иштейт. Муфтий атайын чечим чыгарып, аны жумушчуларга маалымдады. Куруучулар орозону кийин кармаса болот, - деди Ислам борборунун аалымдар кеңешинин жетекчисинин орун басары Усмонали Нуров.

Тажикстанда 17-майда башталган Рамазан айы 16-июнда аяктайт.

Май айынын башында тажик президенти Эмомали Рахмон коомчулук өкүлдөрү менен жолугуп, «орозо тутуу иштен баш тартууну түшүндүрбөйт» деген.

Рахмон дыйкандарга да орозо тутпоого уруксат берип, күздөгү түшүмдүн камын көрүүгө чакырган.

Эмомали Рахмон.
Эмомали Рахмон.

- Кышка эмне даярдоо жөнүндө бирөөңөр ойлондуңарбы? Айдап-себүү иштери кызып турган айда иштебей койсок, түшүм ала албай калабыз. Кышында балдар ачка болот.

Тажик президенти ошол эле маалда Рогун ГЭСи өлкө үчүн өтө маанилүү экенин баса белгилеп өткөн.

- Эч ким тажиктер өздөрү Рогун ГЭСин кура алат деп ишенген эмес. Курулуш бир жылга созулуп кетпеши үчүн куруучулар орозо тутпай койсо болот, - деген Рахмон.

Тажикстан Рогун ГЭСин 1987-жылы кура баштаган. Советтер Союзу таркагандан кийин курулуш токтоп калып, 2007-жылы гана жанданган. Станциянын курулушу 4 миллиард долларга бааланып келет. Анын биринчи эки агрегатынын жыл аягына чейин ишке кириши пландалууда.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дворцевой: Айка күчтүү кыргыз аялдын образы

"Айка" тасмасында баш каарманды казак актрисасы Самал Еслямова ойноду.

Орусиялык режиссер Сергей Дворцевойдун “Айка” тасмасы Орусияда төрөп, баласын таштай качкан кыргыз келиндин тагдырын баяндайт. Айканын ролун жараткан актриса Самал Еслямова Канн фестивалында “аялдын мыкты ролу” үчүн сыйлыгына татыды. ​Социалдык драма жөнүндө Сергей Дворцевой "Азаттыкка" маек курду.

"Азаттык": «Айка» тасмасы «кыргыздын мигрант кызы» жөнүндө экен. Режиссер катары тасма аркылуу кандай ойду, идеяны бергиңиз келген?

Сергей Дворцевой​: Тасмада карызын төлөө үчүн Москвага иштегени келип, бөтөн жерде төрөп, ымыркайынан баш тартууга аргасыз болгон кыргызстандык кыздын тагдыры чагылдырдым.

2011-жылдары Орусияда кыргызстандык мигрант кыз-келиндер таштап кеткен 248 бала жөнүндө окуган элем. Тасма жөнүндө идея ошондо келген. Мен өзүм Казакстандын Чымкент облусунда төрөлүп, өскөм. Аймактын маданиятын, менталитетин жакшы билем. Азиялык аялдар баласаак келип, чүрпөсүн оңой менен жерибейт. Ошол себептүү бул көрүнүштүн себебин аныктагым келди.

Чындыгында, жашоодо ар кандай болот, башка улутта деле баладан баш тарткан көрүнүштөр арбын. Бирок мен тасма аркылуу энелик сезимдин күчүн көрсөткүм келди. Эне болгон, энелик мээрими ойгонгон аялзаты бардык тоскоолдукту жеңе алат. Тасманын аягында Айканын баласын эмизип отурганын көрөсүңөр.

Актриса Самал Еслямова жана режиссер Сергей Дворцевой​
Актриса Самал Еслямова жана режиссер Сергей Дворцевой​

"Азаттык": Айрым сынчылар «тасма Орусиядагы адамгерчилик бүлгүнгө учураганын чагылдырат» деген баа беришти. «Айка» Орусияда мигранттарга болгон мамилени көрсөтөбү?

Сергей Дворцевой​: Ооба, минтип айтса да болот. Тасмада чет жакта укуктары чектелген адамдардын күнүмдүк турмушу чагылдырылат. Бул бир гана кыргыздарга эмес, дүйнө жүзүндө миграцияда жүргөн бардык адамдарга тиешелүү. Гуманитардык катастрофа десек аша чапкандык. Бирок бул мигранттар күндө көрүп жаткан ачуу чындык.

"Азаттык": Тасманы тарта баштаганда мигранттын окуясы көзгө илинбей калат деп чочулаган жоксузбу?

Сергей Дворцевой​: Мен коомдогу өзүмдү ойлондурган көрүнүштөрдү тартам. Аны ким көрөт же кандай кабыл алат деп ойлонбойм. Чын жүрөктөн тартылган тасманын көрүүчүсү табылат. Анткени бул искусство. Тасманы эми дүйнө жүзү көрөт. Мигранттардын кимге кереги бар, кимге кызык дегендер да бар чыгаар. Мисалы, бизде “келгиндер тажатты” дегендер кездешет. Бирок азыр дүйнө жүзү миграцияга кабылганын унутпаш керек.

Самал Еслямова
Самал Еслямова

"Азаттык": Кинону тартууда мигранттар менен бирге иштеп, мигрант кыз-келиндердин окуялары менен тааныштым дедиңиз. Канчалык мигранттардын жашоосуна сүңгүп кире алдыңыз?

Сергей Дворцевой​: Бул тасманын үстүндө алты жыл иштедим. Толтура мигранттар менен жолугуп, сүйлөшүп, окуяларын угуп чыктым. Өзүмдүн досторум да көп. Баласынан баш тартууга мажбур болгон, ар кандай кырдаалды баштан кечирген мигрант кыз-келиндер менен баарлаштым.

"Азаттык": Башкы каарман Айка ким? Миграциянын курмандыгыбы? Айканын ролу аркылуу кыргызстандык мигрант кыз-келиндердин кандай образы жаралды деп ойлойсуз?

Сергей Дворцевой​: Айка - кыйын аял, күчтүү адам. Мен чындыгында, кыргыз аялдары күчтүү, эрктүү, иштерман деген чечимге келдим. Кыргызстанды кыргыз аялдары жөлөп-таяп турат деп ойлойм. Айка жеңил ойлуу жаш кыз эмес. Анын бакубат жашоого толук укугу бар. Бирок ал турмуштун оор сыноолоруна кабылды. Бул жерде башкы каарман кыргыз кызы болгонуна басым кылбаш керек. Анын ордуна өзбек, тажик, орус кызы да болушу толук ыктымал. Мен бир гана нерсени айта алам эне менен баланы ажыратууга көп учурда турмуш себепкер болот.

"Азаттык": Актриса Самал Еслямованы Айканын ролуна кантип тандап калдыңыз?

Сергей Дворцевой​: Самал менен «Тюльпан» деген тасмада чогуу иштегенбиз. Мен анын актриса катары дараметин жакшы билем. Ошондуктан, ал Айканын ролун ачып беришинен эч күмөн санабадым.​

"Азаттык": 2012-жылы кыргызстандык режиссер Нурбек Эген дагы мигрант кыздын тагдыры тууралуу «Ээнсиреген үй» киносун тарткан. Кыргызстандыктар бул тасмалардагы окшоштуктарды белгилешүүдө. Сиз Нурбек Эгендин тасмасын көрдүңүз беле?

Сергей Дворцевой​: Мен Нурбек Эгенди тааныйм, анын тасмасын да көргөм. Эки тасмада тең миграциядагы кыргыз кыздарынын тагдыры чагылдырылганы менен чыгармалардын маңызы ар башка. Буга фильмди өзүңүздөр көргөндө күбө болосуздар.

"Азаттык": «Айка» тасмасын кинотеатрлардан көрөбүзбү?

Сергей Дворцевой​: Ооба, тасма күз айында массалык прокатка чыгат деп пландап жатабыз.

"Азаттык": Кыргызстанда «Айка» тасмасын кандай кабыл алат деп ойлойсуз?

Сергей Дворцевой​: Адамдар ар кандай болот да. Чыгармачыл, түшүнүгү кенен адамдар туура эле кабыл алат деп ишенем. Тасма канчалык оор, курч маселелерди көтөргөн болсо, көрүүчүлөрдө ошончолук ой, талкуу жаралат. Тасманы Кыргызстанда көрүшөт деп ишенем. Мен кыргыз эли эмгекчил, ак пейил деп билем.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

"Жаңы казакстандыктардын" дымагы

"Жаңы Казакстан" форумунун катышуучулары, Брюссель шаары, 6-апрель 2018-жыл.

Казакстанда көз каранды эмес саясат таануучулар жана активисттерден турган “Жаңы Казакстан” форуму мүдө-максаттарын коомчулукка жарыялады. Кыймылдын мүчөлөрү Алматыда алгачкы маалымат жыйынын өткөрүп, жаңы форум “элдин көзүн ачууну”, “бийлик менен диалог түзүүнү” көздөрүн айтышты. Бийликке сынчыл көз караштагы бул активисттер апрель айында Казакстандын тагдырын Брюсселде талкуулап келишкен эле.

“Жаңы Казакстан” форуму бир айдан ашык убакыт мурда түзүлгөнүнө карабастан анын мүчөлөрү эми гана алгачкы маалымат жыйынын өткөрүшүп, коомчулукта топтолуп кеткен суроолорго жооп беришти. Алар буга чейин жаңы кеңсе табуу сыяктуу уюштуруу иштери менен алек болуп келишкенин билдиришип, жаңы кыймылдын мүдөө-максатын түшүндүрүп беришти.

Активисттер “Жаңы Казакстан” форумун тилектеш адамдарды чогулткан аянтча деп мүнөздөшүп, анын төрагасы жоктугун, мүчөлөр бирдей укукка ээ экенин айтышты. Жакында бул форум коомдук уюмдардын башын бириктирген ассоциация катары каттоодон өткөнү жатат.

Анын башкы максаты – Казакстанды бийликтин алмашуусуна же президент Нурсултан Назарбаевден кийинки доорго даярдоо.

"Жаңы Казакстан" форумунун Алматыдагы маалымат жыйыны, 17-май 2018-жыл.
"Жаңы Казакстан" форумунун Алматыдагы маалымат жыйыны, 17-май 2018-жыл.

“Бул бийликтин транзити. Казакстандыктар гана эмес, сырткы дүйнө да саясий чечимди күтүп жатышат. Биздин оюбузча, коомчулук, алардын ичинде жарандык институттар, активисттер же коомдук бирикмелер сырттан гана байкоо салып, бийликтин айтканын кабыл алып отура бербеши керек. Биз буга толугу менен каршыбыз. Биз коомчулук бул процесске катышуусу зарыл деп эсептейбиз”,-деп билдирди форумдун мүчөсү, көз карандысыз саясатчы Амиржан Косанов.

Активисттер апрель айында Брюссель шаарына барганда айткан билдирүүлөрүн бул жолу да кайталашты. Алар Казакстандын жаңы Конституциясынын, ошондой эле шайлоо, саясий партиялар жана сөз эркиндиги жөнүндө мыйзамдардын долбоорлорун сунуштоону көз жатышат. “Жаңы казакстандыктар” бул аракет таза, ачык-айкын шайлоого жол ачат деп ишенишет.

Бирок жаңы форумдун демөөрчүсү ким? 1994-1997-жылдары премьер-министр болгон, кийин эл аралык издөөгө алынып, 10 жылга сыртынан кесилген Акежан Кажегелдинби? Же бозгундагы казак олигархы Мухтар Аблязовбу? Балким, бул Казакстандын президенттик администрациясынын жашыруун долбоорудур? Маалымат жыйынында ушул маселе да көтөрүлдү.

Казак президенти Нурсултан Назарбаевдин Самарканддагы Ноорузга арналган иш-чарада, 21-март 2018-жыл.
Казак президенти Нурсултан Назарбаевдин Самарканддагы Ноорузга арналган иш-чарада, 21-март 2018-жыл.

“Кайсы бир адам кимдир бирөөлөрдү “сатып алган” деген сөздөрдү кеминде тажрыйбасыздык деп атаса болот. Баягы эле параноянын тескери багытта жайылышы. Бийлик ага атаандаш чыккандардын артында “аблязовчулар”, “мамлекеттик департаменттин кишилери” же дагы башка бирөөлөр турат десе, Аблязов да өзүнүн оюн айтат. Биринчиден, Аблязов өз элин сыйлашы керек. Бул өлкөдө өз акчасы менен Брюсселге барып, өз акчасына кеңсени ижарага алган адамдар табылаарын түшүнүшү керек”,-деди форумдун мүчөсү, саясат таануучу Айдос Сарым.

Эми “Жаңы Казакстан форумунун мүчөлөрү коомчулукту кызыктырган курч маселелерди талдап, анализ жүргүзөбүз деп белсенип турушат. Мындан тышкары жер-жерлерде уюмдун филиалдарын түзүү планы да бар.

Жаңы форумду канчалык оппозиция деп атоого болот? Бул суроого активисттер “биз бийликтин сынчыларыбыз, бирок диалогго даярбыз” деп жооп беришти.

Казакстандык өкүлдөр апрель айында Брюсселде Европарламенттин депутаттары менен да жолугуп, мамлекеттеги жалпы абалды талкуулашкан. Жолугушууларга катышкан бозгундагы казак саясатчысы Акежан Кажегелдин Казакстандын жаңы Конституциясынын бир долбоорун жазарын айтып, “Назарбаевден кийинки бийлик” тууралуу саясий жараяндарга катышуу маселесин козгогон.

Казакстанды 78 жаштагы Нурсултан Назарбаев дээрлик 30 жылдан бери башкарып келе жатат. Анын бийлигин жактаган казак парламентинин айрым депутаттары көз карандысыз саясатчылардын жана коомдук ишмерлердин Брюсселдеги жолугушууларын “майнапсыз жыйын” деп мүнөздөшкөн.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Тажик имамдары театрга бармак болду

Дүйшөмбү шаарындагы борбордук мечит. 19-апрель, 2018-жыл.

Тажикстанда диний аалымдар театрга барууга милдеттендирилди.

Тажикстандын имам-хатибдери Лахути атындагы мамлекеттик драма театрына барып, "Обу оташ" спектаклин көрүүгө милдеттендирилди. Жазуучу жана драматург Мансур Суруштун пьесасынын негизинде Шерали Абдулкайсов койгон "Обу оташ" спектакли - диний ырым-жырымдарга каршы сатира.

Чыгармада жарандык коомдогу толеранттуулук жөнүндө баяндалып, диний фанатизм мазакталат. Анын автору Шерали Абдулкайсов спектаклде ар кандай көз караштагы жана ишенимдеги адамдардын бири-бирин сыйлай билиши жөнүндө маселе көтөрүлгөнүн айтат:

- Спектаклде адамдын ички жан дүйнөсү, көз караштары жана ишеними чагылдырылат. Чыгыш дүйнөсү, маданияты жана философиясы гуманизм аркылуу көрсөтүлгөн. Коомдогу азыркы карама-каршылыктарга жана чыр-чатактарга карабай, адамдар бири-бирин сыйлап, бири-биринин ой-пикири менен эсептешиши зарыл экендиги айтылган. Бир көз караштагы адам башканыкын да сыйлай билиш керек, чыр чыгарбай, аны кабыл ала билиши керек экендиги көрсөтүлгөн.

Театрда отурган тажик полиция кызматкерлери
Театрда отурган тажик полиция кызматкерлери

Спектаклдин бет ачары быйыл февралда өткөн. Театралдык чыгарманы алгач тажик өкмөтүнүн Дин жана салттарды жөнгө салуу комитетинин кызматкерлери көргөн. Мекеменин басма сөз катчысы Афшин Муким "Обу оташ" спектаклин өлкөдөгү мечиттердин бардык имамдары жана диний кызматкерлери көрүүгө милдеттендирилерин айтат.

- Аалымдар кеңешинин өкүлдөрү, ислам университеттеринин студенттери Лахути театрында спектаклди көрүштү. Андан тышкары Гиссар, Шахринав жана Турсунзаде райондорундагы мечиттердин имамдарына көргөзүлдү. Биз башка дин кызматкерлерине да көрсөтүүнү пландап жатабыз.

2014-жылдан бери Тажикстанда мечиттердин имамдары мамлекеттик кызматкерлер сыяктуу эле өкмөттүн бюджетинен айлык алышат. Мисалы, Ислам борборунун аалымдар кеңешинин жетекчиси Саидмукаррам Абдукодирзоддун айлыгы 2 миң сомони (220 доллар). Мечиттердин имамдарына айына 1,5 миң сомони (170 доллар), ал эми жумалык мечиттердин имамдарына 800 сомони (90 доллар) өлчөмүндө айлык бөлүнөт. Башка диний кызматкерлерге маяна каралган эмес.

Былтыр Тажикстандын ИИМнин башчысы Рамазон Рахимзода милиция кызматкерлерин айына бир жолу театрга барууга милдеттендирген. Мындай чечимге мекеменин жетекчилиги Лахути драма театрында Нур Табаровдун "Чархи гардон" спектаклин көргөндөн кийин келген.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өзбекстан Америкага "ачылды"

Орусиялык басылмаларда жарык көргөн макалаларга сереп.

"Регнум" агенттиги Казакстанда адамды таанууга тоскоолдук кылган кийим кийүүгө тыюу салынарын жазат. Казак парламенти диний ишмердүүлүк боюнча мыйзам долбоорун жактырган. Документте коомдук жайда чүмбөттөнүп кийинүүдөн тышкары 16 жашка чыга элек балдардын ата-энесинин коштоосусуз диний кызматтар менен ырым-жырымдарга катышуусуна тыюу салынары белгиленген.

Ошондой эле "деструктивдүү (бузуку) диний агым", “диний радикализм” деген түшүнүктөр киргизилип, ички иштер органдарынын кызматкерлерине бул чектөөлөрдү бузган адамдарга эскертүү берүүгө укук берилген. Буга кошумча деструктивдүү диний агымдардын кийимдерин жана белгилерин тагынып, кийүүгө административдик жаза киргизилген. Мажилистин депутаттары жактырган мыйзам долбоору былтыр Казакстандын диний маселелер боюнча мамлекеттик саясаты жөнүндө концепциясынын алкагында иштелип чыккан.

Казак мажилисинин 104 депутаты диний мыйзам долбоорунан тышкары Нурсултан Назарбаевге өмүрү өткүчө Коопсуздук кеңешин башкарууга укук беришкенин "EurAsia Daily" басылмасы жазат. Тийиштүү мыйзам долбоорунда Коопсуздук кеңешинин укуктук статусу, ишмердиги жана милдеттери да көрсөтүлгөн. Коопсуздук кеңеши Казакстанда Баш мыйзамдын чегинде бекитилген координациялык орган болуп калмакчы.

"Независимая газета" Беларус Тажикстан аркылуу Ооганстандын базарына чыгууну көздөп жатканын жазат. Александр Лукашенконун Дүйшөмбүдөгү расмий сапарында соода-экономикалык кызматташтык тууралуу бир катар келишимдер макулдашылганы айтылат. Макалада Ооганстанда эл аралык жардам менен өлкөнү калыбына келтирүү пландалып жатканда Беларустун техникасын, курулуш материалдарын жана өндүрүмүн сатууга жаңы рынок ачылып жатканы белгиленет. Беларус өкмөтү учурда Тажикстанда, Ооганстанда, Өзбекстанда жана Казакстанда сүт азыктарын, бодо малдын жана тооктун этин кайрадан иштетүүчү бирдиктүү мекемелерди ачууга кызыгып турганы белгиленет. Басылма Беларустун сүт жана эт азыктары Орусияда чектөөгө кабылып, Минск азыркы кезде жаңы базар издеп жатканын жазды.

Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёевдин АКШдагы сапарына орусиялык басылмалар кеңири көңүл бурушту. "EurAsia Daily" Мирзиёев АКШга "инструктаж алганы барды" деп жазса, "Коммерсант" гезити "Өзбекстан Америкага ачылды", "Мирзиёев АКШ менен стратегиялык альянс түзүүдө" деп белгиледи.

Макалада Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаевдин да Вашингтонго барганы эске салынып, «АКШ Ташкент менен Астананы өзүнө тартуу менен Орусия менен Кытайга жаңы чакырык таштоодо» деген баа берилет. "Газета.ру" болсо Ташкент менен Вашингтон аскердик кызматташтыкты бекемдөө боюнча беш жылдык планды макулдашканын белгилейт.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Уран калдыктарын көчүрүүгө акча тартыш

Майлуу-Суудагы уу калдыктар сакталган жай.

Борбор Азияда уран калдыктарынын жети участкасы кооптуу, анын үчөө Кыргызстанда. Адистер тез арада которуу керектигин эскерткени менен каржы маселеси чечилбей турат.

Бишкекте 17-майда “Борбор Азиядагы уран калдыктарын сактоочу жайлардагы тобокелдиктерди азайтуу” деп аталган жыйын өттү.

Анда уу калдыктар сакталган жайларды (хвостохранилище) зыянсыздандыруу үчүн эл аралык коомчулуктан жардам суроо маселеси көтөрүлдү.

Кыргызстан, Өзбекстан жана Тажикстандын атынан Евробиримдиктин өкүлү кайрылуу жасап, бул өлкөлөрдөгү уу калдыктарды тез арада которууга көмөктөшүүгө чакырды.

Бишкектеги уран калдыктарына арналган жыйын
Бишкектеги уран калдыктарына арналган жыйын

Европа парламентинин депутаты, атайын адис Мишель Риваси уу калдыктар сакталган жайларды жылдырбаса, келечекте кесепети оор болорун эскертти:

- Мен бул маселени тез арада чечпесе болбой турганын Еврокомиссиянын депутаттарына айтып, аларды ынандыруу үчүн бул жакка келип, көйгөйдү өз көзүм менен көрүп чыктым. Уран калдыктарын сактоочу жайлар жайгашкан Майлуу-Суу жана башка аймактардын баарында болдум, жагдайлар менен тааныштым. Эгер биз тез арада чара көрбөсөк, өтө жаман болот. Кокус кандайдыр бир жаратылыш кырсыктары болуп кетсе бул уулуу калдыктар ачылып, бир айыл эл кырылып калат. Ошол эле Майлуу-Суудагы уран калдыгы сакталган жай ачылып кетсе, 12 млн. калк жашаган бүтүндөй Фергана өрөөнүн жууп кетиши мүмкүн. Жөн эле күтүп отура берсек, кесепети оор болот.

Европарламенттин мүчөсү Мишель Риваси буга чейинки изилдөөлөрдүн натыйжасында Борбор Азияда уран калдыктарынын жети участкасы өтө кооптуу катары аныкталганын кошумчалады. Алар Өзбекстандагы Чаркесар менен Янгиабад, Тажикстандагы Дегмай менен Истиклол жана Кыргызстандагы Миң-Куш, Шекафтар, Майлуу-Суу участкалары. Бул жердеги калдыктар сакталган жайлардын кээ бирлерин көчкү алганы турса, айрымдарын дарыялар жеп кетүү коркунучу күч.

Буга байланыштуу кыргыз, тажик жана өзбек бийликтери 2014-жылы эл аралык коомчулуктун жардамы менен калдык сактоочу жайларды зыянсыздандыруу боюнча иш-аракеттерин баштаган.

Анда Европа Биримдигинин, Эл аралык атомдук энергия агенттигинин (МАГАТЭ) жана Орусиянын калдыктар, радиация боюнча адистери биргеликте иш алып барышкан.

Анатолий Григорьев
Анатолий Григорьев

“РосАтом” мамлекеттик корпорациясынын өкүлү Анатолий Григорьев калдыктар маселесин чечүүгө Орусия кол кабыш кылууга даяр экенин билдирди:

- Кыргызстан, Өзбекстан, Тажикстан же Казакстан болсун уран калдыктарын реабилитациялоо маселесин өз алдынча чече албайт. Сөзсүз жардам керек. Баарыбыз күчбүздү жана мүмкүнчүлүгүбүздү бириктирип, бир долбоор алкагында чогуу иштешибиз керек. Азыр Орусия Кыргызстандын аймагындагы Миң-Куш жана Кажы-Сай уран калдыктарын сактоочу жайларды реабилитациялоо маселесине колдоо көрсөтүп келет. Рекультивация учурунда иш жүргүзгөн кызматкерлерге жана ал жерлерде жашаган тургундардын радиациялык коопсуздугун сактоо боюнча долбоордук, жумуштук документациябыз даяр. Алгачкы каржылык маселе деле чечилип калган. Бул иштер үчүн биз кеминде 50-55 млн. доллар каражат салганы турабыз.

Соңку төрт жылдан берки долбоордун алкагында уран сактоочу жайдын курчап турган чөйрөгө тийгизген таасири, калдыктар көмүлгөн жерлерди бекитүү жана кайра калыбына келтирүү боюнча техникалык-экономикалык негиздөө даярдалган. Бул долбоорго Европа Биримдиги менен Норвегия мамлекети 616 млн. евро бөлгөн. Бирок калдыктарды башка жактарга көчүрүүгө акча толук жетпейт.

"Акча максатсыз жумшалат"

Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин алдындагы калдык сактоочу жайлар менен иштөө агенттигинин жетекчиси Дамир Кушбаков буларга токтолду:

- Азыркы күндө объектилердин физикалык коргоосу бар. Ачылып кеткен жерди жаап турабыз, коргоочу тосмолор мамлекеттин эсебинен жаңыланып, оңдолуп турат. Бирок коркунучту биротоло жок кылуу үчүн өтө көп акча керек. Эгер алдын албаган болсок, көрүп атасыздар климат өзгөрүп жатат, жер силкинүү, көчкү көп катталууда. Кажы-Сайдан башка калдык сактоочу жайлар бүт чек аралаш аймактардагы дарыялардын боюнда жайгашкан. Ошон үчүн аймак муну чечүүгө бирге баралы деп, бул жерге чогулуп, дүйнөлүк коомчулукка көйгөйдү чогуу алып чыгып жатабыз. Калдыктарды рекультивация иштери үчүн Европа реконструкция жана өнүктүрүү банкында атайын эсеп ачылган, ошого учурда 70 млн. евро акча жетпей турат. Эл аралык донор мамлекеттерден жардам сурап турабыз.

Бишкек шаарында жыйынга Борбор Азия мамлекеттери менен Орусиядан сырткары, АКШ, Британия, Германия, Түштүк Корея, Жапония, Иран жана башка өлкөлөрдүн өкүлдөрү да катышты. Бирок алар байкоочу катары турганы эле болбосо, уран калдыктарын көчүрүүгө каржылык колдоо көрсөтүү боюнча ооз ачышкан жок.

Ошол эле кезде адистер калдык сактоочу жайларды рекультивациялоо боюнча буга чейин долбоорлор да ачык-айкын жүрбөгөнүн сынга алып, аларга акча бөлүү маселеси эми кыйынга турарын айтышууда.

Төлөкан Исмаилова
Төлөкан Исмаилова

Укук коргоочу Төлөкан Исмаилова изилдөө иштерине бөлүнгөн акча кымырылып жатканына токтолду:

- Аябай көп акча келет, эксперттер анын көбүн айлык катары эле алат, анан бирдеме кагаздарды эле чыгарып коюп жатышат. Бирок аткарылган иштердин жыйынтыгы көрүнбөйт. Буга ошол эле рекультивациялоо боюнча иштердин ачык-айкын жүрбөгөндүгү себеп. Канча акча кайсы жакка жумшалганы, кандай жумуштар жасалганы белгисиз бойдон калып кетүүдө. Ошондуктан жарандык коом киришпесе, калдыктарды которуу боюнча жасала турган иштер дагы коррупциялык жолдор менен уланып кетиши мүмкүн. Жарандык коом муну көзөмөлдөп турушу керек.

Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин маалыматына караганда, Кыргызстанда жалпы 92 уу калдык сактоочу жай бар. Анын 36сы Майлуу-Сууда жайгашкан. Алардын 23үндө уран, калганында радиактивдүү тоо тектеринин жыйындылары, оор металлдар, цианид көмүлгөн. Уу заттардын жалпы көлөмү 2,9 миллион куб метрди түзөт.

Адистер калдыктар учурда деле ачылып калып, ал тургундарга көп зыяндуулук жаратып жатканын эскертип келет. “Кылым шамы” укук коргоо кыймылы былтыр Майлуу-Суу шаарындагы уран калдыктарына байланыштуу экологиялык көйгөйлөр боюнча иликтөөсүн жарыялап, анын кесепеттерин атаган. Анда шаарда кош бойлуу аялдардын айына жетпей төрөгөн учурлары, оорукчан,балдардын көптүгү белгиленген.

"Азаттык" Майлуу-Суудагы калдыктардын зыяны тууралуу буга чейин атайын иликтөө жасаган:

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Чекеге "эки" койгон мугалим иштен кетти

Социалдык түйүндөрдө таркаган сүрөт.

Өзбекстанда “экини” окуучулардын чекесине койгон мугалим жумуштан алынды.

Өзбекстанда май айынын башында чекесине «эки» тартылган балдардын сүрөттөрү "Instagram" менен "Facebook" социалдык түйүндөрүндө таркаган.

Анда соң Бекабад шаарындагы №5 орто мектептин мугалими Муборак Хамдамова 1-класстын төрт окуучусу сабакка жетишпей, тартипке көнбөгөнү үчүн “эки” деген бааны алардын чекесине койгону аныкталган.

Окуя Интернетте кызуу талкуу жаратып, Билим берүү министрлигинин көзөмөлүнө алынган. Прокуратура балдардын чекесине баа койгон мугалимди суракка чакырып, окуучуларга «психологиялык кыйноо көрсөткөн» деген айып койгон.

Иллюстрациялык сүрөт.
Иллюстрациялык сүрөт.

Мугалимдин жоругу кылмыш-жаза тартибиндеги териштирүүгө негиз болгонун Ташкенттин облустук билим берүү башкармалыгынын жетекчисинин орун басары Шукур Бурханов айтты:

- Башталгыч класстын мугалими окууга жетишпеген жана тартипке көнбөгөн биринчи класстагы окуучуларына дисциплинардык чара көргөн. Муну прокуратура «психологиялык кыйноо» деп баалады.

Бурханов министрликтин талабы боюнча окуучуларга, ата-энелерге жолугуп, кечирим сураган.

Андан тышкары мугалими менен бирге сегиз адам иштен кетирилгенин Бекабаддын шаардык билим берүү бөлүмүнүн башчысы Мухиддин Кузибаев айтты:

- №5 мектептин директору Дилфуза Бобомуратова кызматынан алынды. Балдардын мугалими Мубарак Хамдамова ишинен бошотулду. Чекесине «эки» жазылган балдарды сүрөткө тартып, Интернетке чыгарган мугалим Саодат Рахмонова да иштен кетти. Мектепте эле сегиз мугалим жоопкерчиликке тартылды.

Ал эми мектеп директорунун иштен бошотулушуна «мекемеде окуучулардын укугун бузуп, аларды кемсинтүүгө жол берилгени, тийиштүү көзөмөл жүргүзүлбөгөнү, окуу жана тарбиялоо иштеринин начардыгы» негиз болгон.

Директор менен бирге анын окуу иштери боюнча орун басарлары Х. Раззокова, Г. Байматова, О. Абдуллаева, диний агартуучулук иштер боюнча орун басарлары И. Муминов менен М. Рузиева иштен алынган.

Кузибаев өзү окуу жайларына тийиштүү көзөмөл кылбаганы үчүн министрликтен сөгүш алган. Анын балдарды социалдык коргоо боюнча жардамчысы Н. Мусакова да кызматынан бошотулган.

Кузибаев министрликте бул окуя боюнча атайын жыйын өтүп, анда юристтердин жана укук коргоочулардын сунушу менен иштен бошотуу мыйзам чегинде жүргүзүлгөнүн кошумчалады. Ошол эле маалда мугалимдердин түйшүгүн да эске алууга чакырды:

- Мугалимдерге оңой эмес. Окуу жылынын аягында баары чарчады. Бул эске алынып, директорлуктан алынган Дильфуза Бобомуратовага мугалим катары иштөөгө уруксат берилди. Ишинен бошотулган мугалим Муборак Хамдамова жалгыз бой эне экен. Бирок кандай болбосун, окуучуларга зомбулук, кысым көрсөтүүгө жол берилбейт.

Бул окуядан кийин Билим берүү министрлиги окуучулардын укуктары бузулган учурлар үчүн катаал чара көрөрүн эскертти.

Өзбекстанда апрелде Хорезм облусундагы Үргөнч жол кыймыл коллежинин мугалими бут кийими менен 17 жаштагы окуучуну бир нече жолу чаап жибергени үчүн иштен бошотулган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Украина: Абадагы "Тез жардам"

Украина: Абадагы "Тез жардам"
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:06 0:00

Өзбекстанга суктанган мекендештер

Самарканд

Өзбекстан сырткы дүйнөгө эшик ачкандан бери ал жакка каттагандар көбөйдү. Ташкент, Бухара, Самарканд сыяктуу тарыхый шаарларды көрүп, зыярат кылгысы келгендер өз алдынча да, туристтик фирмалар менен да "карызга" барып жатышат.

Өз алдынча барган арзанга түшөт

Өзбекстанга азыр өз алдынча баргысы келгендер автобустук каттамга отура алат. Бишкек-Ташкент каттамындагы автобус бир нече апта мурда жүрө баштады. Кыргызстандыктар коңшу өлкөгө 30 күнгө чейин визасыз саякаттай алат.

Азамат Абсаттаров.
Азамат Абсаттаров.

Бир нече ай мурун эле Өзбекстандын бир нече шаарын досу менен кыдырып чыккан Азамат Абсаттаров чөнтөгүнөн болгону 4 миң сом каражат кеткенин айтты:

- Акча көп деле кетпейт экен. Биз Анжиян, Самарканд, Ташкент шаарларында үч күн жүрдүк. Саякат үчүн чөнтөктөн болгону 4 миң сом кетти. Ушул акча кенен жетти. Жалаң такси менен жүрүп, ылдам поезддерге түштүк. Эң мыкты, кымбат деген ресторандарга кирдик. Айтор бардык чыгымга болгону 4 миң сом эле короттум.

Агенттиктер да тынч жатпайт

Азаматка окшоп Өзбекстанга өз алдынча баргандардын так санын билүү азырынча кыйын. Ал эми Бишкекте Ташкентке, Самаркандга, Бухарага атайын тур уюштурган компаниялар азыр көбөйүп, бир күндөн бир жумага чейинки саякат пакеттерин сунуш кылып жатышат.

Ушундай саякат тобуна кошулуп, Ташкентти көрүп келген Ширин Дубанаева бир түн, эки күндүк сапары үчүн компанияга 5500 сом берген. Мунун ичине автобус билети, мейманкана, эртең мененки тамактануу жана Ташкенттин тарыхый жерлерин кыдыруу кирген:

Ширин Дубанаева.
Ширин Дубанаева.

- Жума күнү кечки саат сегизде топтолуп, тогузда чыгып кеттик. Автобус менен Чалдыбар чек ара бекетинен өтүп, Казакстан аркылуу сапарыбыз башталды. Казак-кыргыз чек арасында бир топ кыйналып, көзөмөлдөн өткөнүбүз менен өзбек-казак чек арасында тез эле өткөрүп ийишти. "Trip.kg" деген агенттиктен 5500 сомго тур сатып алып бардык. Ичине мейманкана, автобус билети, эртең мененки тамак кирет экен.

Насыяга саякат

Бишкекте азыр Өзбекстанга саякат уюштурган туристтик компаниялар кызматтын түрүн сунуш кылып жатат.

Эң арзаны 4500 сомдон башталган саякатка азыр студенттер, жөнөкөй жарандар да кызыгып жатат. Суроо-талап көп болгондуктан, айрым фирмалар саякатты насыяга өткөрүү системасын киргизишкен.

"Asia Expeditions" компаниясынын менеджери Асел Тазабекова айына бир жолу отуз адамдан турган кыргызстандыктарды Өзбекстанга алып барып, алардын айрымдары банк аркылуу насыя алып, айылчылап жүргөнүн айтып берди:

Бухара
Бухара

- "Жөн эле барып келебиз" деген туристтерибиз көбөйдү. Арасында студенттер, карапайым жарандарыбыз да бар. Ушундан улам "насыяга саякат" программасын киргизгенбиз. Кардар банк аркылуу насыя алат, бизге мерчемдүү бөлүгүн төлөп коюп үстөксүз эле Өзбекстанга саякаттап келет. Ташкентке эң арзан тур 4500 сом турат. Бир күндүк экскурсия туруна автобус билеттери, бир түндүк жатакана, тамак-ашы, туристтик топту коштоп жүрүүчүнүн кызмат акысы кирет. Унааларыбыз заманбап, абдан ыңгайлуу. Ал эми беш күндүк турдун баасы 18 миң сом. Ташкент, Бухара, Самарканд шаарларын кыдыртып, үч маал тамак берип, тарыхый жерлерине экскурсия жасатабыз.

Базар баасы кандай?

Жер кыдырып, эл көргүсү келгендердин дээрлик баары чоочун жердин базар баасына, коомдук унаанын акыбалы менен жол акысына кызыкса керек.

Ташкент
Ташкент

Фергана боюнда жайгашкан байыркы шаарларды кыдырып келген Гүлнара Пратова Өзбекстанда тамак-аш, жашылча-жемиш Бишкекке салыштырмалуу арзан экенине токтолду:

- Коомдук тамактануу жайларындагы баа бизге караганда эки-үч эсе арзан. Кыргызстандан барган төрт киши жана бизди Өзбекстанда коштоп жүргөн адам болуп Ташкенттеги эң мыкты ресторандардан тамактандык. Дасторкону берекелүү, мен таттуусу, кофеси менен кошо алып жаттым. Бешөөбүздүн бир отуруп жеген тамагыбыз 50 долларга жеткен жок. Ал эми базарда баа өтө арзан экен. Байыркы базарлар таза, тыкан, иреттүү экен. Кызыгы, соодалашып баасын эки эсе арзан алсаңыз болот.

Гүлнара Пратова.
Гүлнара Пратова.

​Ал эми Ширин Дубанаева Ташкенттеги "Чорсу" базарынын өзгөчөлүгүнө токтолуп, айрым жергиликтүү өндүрүмдөрдүн сапаты мыкты, баасы да арзан экенине таң калганын айтты:

- "Чорсу" базарынан Бишкектеги "Ош базарынын" маанайын сезе аласыз. Бирок биздикиндей иретсиз, кир, чаң эмес. Баары таза. Соодагерлер сыпайы. Мисалы, Өзбекстандын нак атлас, пахта кездемелеринен жасалган жакшы кемселди биздин акча менен миң сомго эле сатып алса болот. Бизде синтетикалык кездемеден тигилген, сапаты начар кемселдер деле миң сом болуп жатпайбы. Жолдошум өзүнө саймасы колго сайылган өзбек топусун 200 сомго эле сатып алды.

Өзбек полициясы. Ташкент
Өзбек полициясы. Ташкент

Мындан тышкары кыргызстандык туристтер Өзбекстанда ички туризм гүлдөп өнүгүп жатканын байкашкан. Бала-чакасын ээрчиткен өзбекстандыктар Бухара, Самарканд, Ташкент шаарларындагы тарыхый жерлерди байма-бай кыдырып, бош убактысын тарыхты үйрөнүүгө жумшаарын Кыргызстандан баргандардын баары белгилешти.

Туристтерге болгон мамилеге Азамат Абсаттаров абдан ыраазы болуп, үч күндүк сапарында бир да тартип сакчысы документ текшербегенин, метродо, поездде жана авто бекеттерде кызмат көрсөткөндөр сылык экенин айтып, ыраазычылык билдирди.

Өзбекстандын чет элдиктерге коюнун кеңири ачканы коңшуларына кандай таасир этет? Соңку жылдары туризмди өнүктүрүүгө бел байлаган Кыргызстан атаандаштыкка туруштук бере алабы? Бул суроого экономист Азамат Аттокуров мындай жооп узатты:

Азамат Аттокуров
Азамат Аттокуров

- Шавкат Мирзиёев президент болгондон кийин Өзбекстан либералдык экономиканын жолуна түштү. Бул албетте, Кыргызстан үчүн абдан маанилүү. Себеби, мекендештерге Ташкент, Самарканд, Бухара сыяктуу байыркы шаарларга барууга жол ачылды. Албетте, мындай шартта Кыргызстан өзүнүн туризм тармагын жоготуп албаш үчүн иштеши керек. Өзбекстан менен теңтайлаша алгыдай кызмат көрсөтүүгө шарт түзүшү зарыл. Дааратканаларды, жолдорду оңдоп, тейлөөнү жакшыртып, эл аралык Discovery, BBC сыяктуу каналдарга жарнама берсек жакшы болмок.

Согуш жана тынчтык институтунун акыркы маалыматы боюнча, Өзбекстанда 2016-жылы бийлик алмашкандан кийин Шавкат Мирзиёев туризмди жайылтууну колго алган. Өлкөнүн Туризм боюнча мамлекеттик комитети жалпы дүң өнүмдүн 2,3 пайызы туризмден түшүп жатканын, бул көрсөткүчтү беш пайызга чыгарууга болгон шарт түзүлөрүн билдирген.

Учурда эалаң эле арзан автобус, темир жол каттамдары ачылбастан, Бишкек-Ташкент сапарындагы учак билетин "Өзбекстан аба жолдору" 220 доллардан 150 долларга чейин арзандатты.

2005-жылы Өзбекстанга дүйнөнүн 117 өлкөсүнөн 240 миң, 2017-жылы 2,7 миллион турист барган. Ички туризмдин эсеби азырынча белгисиз.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Рахмон байларды акчасын бөлүшүүгө чакырды

Рахмон байларды акчасын бөлүшүүгө чакырды
please wait

No media source currently available

0:00 0:14:12 0:00

Газадагы кагылыш БУУда каралмак болду

Газа сектору менен Израилдин чек арасындагы көрүнүш. 14-май, 2018-жыл.

БУУда бүгүн Коопсуздук кеңеши Газа секторундагы кырдаалды талкуулаганы жатат. Ага чейин кечээ Газа сектору менен Израилдин чек арасында жөөт аскерлеринин аткан огунан кеминде 58 палестин курман болуп, 1200дөн ашууну жараат алды. Буга байланыштуу Палестинада үч күндүк аза күтүү жарыяланды. Түркия Ислам Кызматташтык Уюмунун чукул саммитин чакырды. Кандуу окуя АКШ өз элчилигин Иерусалим шаарына расмий көчүргөн күнгө туш келди.

Палестин автономиясынын Газа сектору менен Израилдин чек арасындагы соңку кыянатчылык жөөт-палестин чатагында 2014-жылдан берки эң ири кан төгүү болду.

Бирок Израил тарап бул үчүн биринчи кезекте Газа секторун башкарган исламчыл ХАМАС кыймылын айыптап жатат. Израилдин маалыматына караганда, жөөт аскерлери чек араны коргогон, ал эми ХАМАСтын жоочулары демонстранттардын арасына жашырынып, кол салууга аракеттенишкен:

- ХАМАС демонстранттарды, куралсыз адамдарды колдонуп, аларды алдыга салып жатат. Биз алар тосмону кулатып, террорчулардын экинчи толкуну ичкери киришине жол ачыш үчүн аялдар менен балдарды жөнөтүп жатканын да көрдүк. Бул тобокелдик, ал эми Израилдин коргонуу күчтөрү муну менен келише албайт, - деди Израил армиясынын өкүлү Жонатан Конрикус.

Израилдин эсебинде, чек арада дүйшөмбү күнү болгон демонстрацияларга 35 миңдей адам тартылды.

Газа сектору менен Израилдин чек арасында палестиндердин нааразылык жүрүштөрү 30-марттан бери өтүп жаткан. Андан бери палестин бийлигинин маалыматы боюнча чек арада Израил тараптан атылган октордон 100дөй адамдын өмүрү кыйылды.

Палестиндер Израилдин 14-майда мамлекет катары түзүлгөнүнүн 70 жылдыгына тушташ алар “Накба” деп атаган 1948-жылкы окуяларды эске салып, ошондо Израилдин аймагында калган жерлерине кайтууга мүмкүнчүлүк берүүнү талап кылыш үчүн башталган акциясын “Кайтуунун улуу жүрүшү” деп аташкан.

Газа секторундагы палестиндердин бул массалык нааразылык акциясы АКШнын элчилиги Иерусалим шаарына көчүрүлүшүнө каршы да багытталган эле.

Палестинаны колдогондор менен АКШ элчилиги Иерусалимге көчүшүнө каршылардын жүрүшү. Стамбул, 14-май, 2018-жыл.
Палестинаны колдогондор менен АКШ элчилиги Иерусалимге көчүшүнө каршылардын жүрүшү. Стамбул, 14-май, 2018-жыл.

Акыркы кагылышуулар үчүн ХАМАСты Кошмо Штаттар да күнөөлөдү.

- Адамдардын бул трагедиялуу өлүмү үчүн жоопкерчилик толугу менен ХАМАСтын мойнунда. Жооп катары ушундай чара көрүлүшү үчүн ХАМАС атайылап чагымга барууда. Израил өзүн коргоого укуктуу, - деди Ак үйдүн басма сөз өкүлү Раж Шах.

АКШ элчилиги Иерусалимде ачылышына каршылардын Вашингтондогу демонстрациясы. 14-май, 2018-жыл.
АКШ элчилиги Иерусалимде ачылышына каршылардын Вашингтондогу демонстрациясы. 14-май, 2018-жыл.

Соңку кыянатчылык АКШ өзүнүн талаштуу чечимин ишке ашырып, Израилдеги элчилигин Тел-Авивден Иерусалимге расмий көчүргөн күнгө туш келди.

Буга байланышкан нааразылык акциялары 14-майда Иорданияда, ал тургай Вашингтондун өзүндө да болду. Ал эми Стамбулдагы жүрүшкө миңдеген адам катышты. Түрк президенти Режеп Тайып Эрдоган палестиндердин өлүмүн “геноцид” катары мүнөздөдү:

- Кайсы тарап себепчи болгонуна карабай - Кошмо Штаттарбы же Израилби - мен азыркы гуманитардык абалды айыптайм. Бул - геноцид. Кечирим сурайм, бирок мен бул окуяга үн катпай отургандарга да наалат айтам.

Президент Эрдоган ушул жума күнгө 57 өлкөнүн башын бириктирген Ислам Кызматташтык Уюмунун чукул саммитин чакырганын да кошумчалады.

Буга чейин Ислам Кызматташтык Уюму былтыр декабрдагы саммитинде Кошмо Штаттардын Иерусалим шаарын Израилдин борбору катары тааныган чечимин четке каккан.

АКШнын былтыр 6-декабрда жарыяланган чечимине Улуттар Уюмунун Башкы ассамблеясында 128 мамлекет каршы чыгып, Вашингтонду айыптаган резолюция кабыл алган болчу.

Премьер-министр Биньямин Нетаньяху АКШнын элчилигин Иерусалимде ачуу аземинде сүйлөөдө. 14-май, 2018-жыл.
Премьер-министр Биньямин Нетаньяху АКШнын элчилигин Иерусалимде ачуу аземинде сүйлөөдө. 14-май, 2018-жыл.

Эми АКШ элчилигинин Иерусалимде ачылышын Израилдин премьер-министри Биньямин Нетаньяху “улуу күн” десе, Чыгыш Иерусалимди болочок мамлекетинин борбору катары көргөн Палестин автономиясынын президенти Махмуд Аббас аны “элчилик” эмес, “конуш” деп сыпаттады.

Аббас Палестинада 15-майдан тарта үч күндүк аза күтүү жарыялап, Газа сектору менен Израилдин чек арасындагы акыркы окуяларды “кыргын” деп баалады.

БУУнун Коопсуздук кеңеши 15-майдагы отурумунун соңунда кандай бүтүмгө келери азырынча анык эмес.

БУУнун Адам укуктары боюнча кеңсеси Израилдин палестиндерге күч колдонушун айыптады. Бул мекеменин өкүлү Руперт Колвилл белгилегендей, эл аралык мыйзам боюнча Израил чек арасын коргоого укуктуу, бирок чек арадагы тосмого жакындаган палестиндердин коркунучунан улам эле алардын кадимки окту колдонгонун актоого болбойт.

БУУнун Адам укуктары боюнча кеңсеси Газадагы окуялар боюнча өз алдынча иликтөө жүргүзүүгө чакырды.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Мирзиёевдин АКШ сапары жана Анжиян окуясын эскерүү

Анжиян окуясынан кийин. Май, 2005-жыл.

Бүгүн Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёевдин АКШдагы эки күндүк расмий сапары башталды. Аны утурлай "Эл аралык мунапыс" ("Amnesty International") уюму билдирүү таратып, АКШны өзбек президентин адам укугу боюнча олуттуу реформа жасоого чакырууга үндөп, билдирүү таратты.

Өзбекстандын Анжиян шаарында 2005-жылы жүздөгөн адам мерт болгон кыргынгдан бери быйыл 13-майда ​13 жыл толду. Буга байланыштуу укук коргоочулар курмандыктарды эскерип, окуяны иликтөө зарыл экенин билдиришти.

"Эл аралык мунапыс" уюмунун аткаруучу директору Маргарет Хуандын атынан АКШнын президенти Дональд Трампка жөнөтүлгөн кайрылууда “Өзбекстанды адам укугу чөйрөсүндөгү реформаларга шыктандырыш үчүн абдан ыңгайлуу шарт түзүлүп турганы" айтылат. Уюм Өзбекстанда бул багытта көп реформаларды жүргүзүү көптөн бери келе жаткан зарылчылык экенин белгилеген.

2016-жылы Ислам Каримов дүйнөдөн кайткандан кийин бийликке келген Шавкат Мирзиёев репрессиялык жана өлкөнү изоляцияга алып барган башкаруудан кайткандай таасир калтырган саясий жана экономикалык реформаларды сунуш кылууда.

Ал атайын кызматты, прокуратураны реформалаган. Бирок Маргарет Хуан Мирзиёев укук коргоочулардын, журналисттердин, абактан чыккандардын укуктарын камсыз кылуу, кыйноону токтотуу, динчилдердин, жыныстык азчылыктардын укуктарын коргоо жаатында мындан да көп нерсени кылышы керек экенин белгилеген.

Шавкат Мирзиёев 15-17-майда Дональд Трамптын чакыруусу менен АКШга расмий сапар менен баратат. Анда президенттер Америка Кошмо Штаттары менен Өзбекстандын ортосундагы эки тараптуу кызматташтыкты, соода, инвестиция, аймактык коопсуздук маселелерин, анын ичинде Ооганстандагы кырдаалды талкуулай турганы айтылган.

Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёев АКШнын президенти Дональд Трамп менен 2017-жылы сентябрда БУУнун Башкы ассамблеясынын жыйынына барганда жолуккан.
Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёев АКШнын президенти Дональд Трамп менен 2017-жылы сентябрда БУУнун Башкы ассамблеясынын жыйынына барганда жолуккан.

Мирзиёев Вашингтонго барган кезде Конгрессте, Коргоо министрлигинде, Мамлекеттик департаментте жана Дүйнөлүк банкта эки тараптуу сүйлөшүүлөрдү өткөрөт.

Жолугушуунун алкагында Мирзиёев менен Трамп "Өзбекстан жана Америка Кошмо Штаттары: стратегиялык кызматташтыктын жаңы доорунун башталышы" деген президенттердин биргелешкен билдирүүсүн кабыл алышы жана эки тараптуу кызматташтыкка байланыштуу бир катар документтерге кол коюшу күтүлүп жатат.

Президент Шавкат Мирзиёев буга чейин АКШнын президенти Дональд Трамп менен 2017-жылы сентябрда БУУнун Башкы ассамблеясынын жыйынына барган учурда кыска убакытка жолуккан.

Анжиян окуясына 13 жыл

Ал арада Өзбекстандагы укук коргоочулар тобу 13-майда 2005-жылы Анжиян шаарындагы жүздөгөн адамдын өмүрүн кыйган кыргындын курмандыктарын эскеришти. Укук коргоочу Сурат Икрамовдун айтымында, бул окуянын табышмактуу жактары дагы эле ачыла элек:

- Адамдар туугандары кайда экенин, кантип көмүлгөнүн ушул күнгө чейин биле албай жүрүшөт. Ички иштер министрлигине, прокуратурага кайрылышкан. Бирок эч кандай жооп болгон эмес. Окуянын курмандыктары атылып, өлтүрүлгөндөн кийин башка жакка алынып кеткен. Алар кайда көмүлгөнү эмгиче белгисиз.

Укук коргоочулардын ациясы Ташкенттеги “Эрдик” эстелигинин жанында өттү. Бул эстелик 1966-жылдагы зилзала курмандыктарына арналып тургузулган. Каримовдун тушунда Анжиян окуясын ачык эскерүүгө уруксат берилген эмес. Укук коргоочу Азимбай Атаниязов 13 жыл мурдагы кыргындын күнөөкөрлөрү жазаланууга тийиш экенин айтты:

- Анжиян окуясы иликтенип, күнөөлүүлөр жоопко тартылмайынча, бардык күнөө биздин мойнубузда болот...

Өзбекстанда 2005-жылдагы Анжиян окуясында бийлик аткан октон жүздөгөн жарандар курман болгон. Активисттер бул окуяны улуттук трагедия деп эсептешет. Аягы 13-майда кыргын менен аяктаган окуянын башталышы жергиликтүү жашоочулардын тынч демонстрациясына барып такалат.

Демонстрация учурунда аймактагы экономикалык жана социалдык абалдын начардыгы тууралуу нааразы пикирлер айтылган. Андагы кагылыштарда, өкмөттүн эсебинде баары болуп 187 адам өлгөн, алардын жарымы террорчулар деп эсептелген. Бирок укук коргоочулар менен өкмөттү сындагандар өлгөндөрдүн саны 700 адамдын тегерегинде экенин айтып, алардын басымдуу бөлүгү карапайым тургундар болгон деген пикирде.

Шавкат Мирзиёев 2016-жылдын сентябрында президенттин милдетин аткара баштагандан көп өтпөй, Өзбекстанда пикет же митинг уюштургандарга каршы курал, анын ичинде газ жана башка каражаттарды колдонууга тыюу салган мыйзам кабыл алынган.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Казакстанда аткаминер аялдар аз

Казак президенти Нурсултан Назарбаев ар кайсы кесипти аркалаган аялдарды куттуктап жатат. (архивдик сүрөт)

Казакстанда саясатчылар менен аткаминерлердин арасындагы аялдардын үлүшү 10 пайыздын гана тегерегинде. Жогорку кызматты ээлегендери андан да аз.

Апрель айынын соңунда Казакстанда маалымат жана коммуникация вице-министри болуп Нургүл Мауберлинова, улуттук экономика вице-министри болуп Дана Жунусова менен Мадина Жунусбекова дайындалган.

Эки аялдын бир күндө вице-министрликке дайындалышы социалдык тармакта чоң талкуу жаратты. Вице-министр айымдардын жаштыгы да көңүлдөн сырт калбады.

Журналист Айгүл Омарова бийликке аялдардын келишин колдойт. Казакстанда аялдар эркектерге караганда кыйла көп экенине карабай, бийликте аялдар аз экенин белгиледи:

- Казакстан дүйнөдө өнүккөн элүү өлкөнүн катарына киргиси келсе, бийликке аялдарды көбүрөөк тартышы керек. Европада өкмөттөгү маанилүү кызматтарда аялдар отурат, мамлекет башкарган аялдар да бар. Кандай себептен Казакстанда аял киши премьер-министр, сенаттын же мажилистин төрайымы боло албайт? Мисалы, Казакстанда облус акими болуп бир да жолу аял киши дайындалган эмес.

Казак президенти Нурсултан Назарбаев кызы Дарига менен.
Казак президенти Нурсултан Назарбаев кызы Дарига менен.

Омарованын баамында, бюджетти бөлүштүрүүгө укугу бар облустун акими сыяктуу жогорку кызматтар аялдарга берилбейт, бирок социалдык маселелер аялдарга жүктөлгөн.

- Мисалы, Эмгек жана калкты социалдык камсыздоо министрлигине көбүнчө аялдарды дайындашат. Бул министрлик - элдин социалдык маселелерин чечүүчү башкы мекеме.

«Аялдар социалдык маселелер менен чыр-чатактарды ыкчам жөнгө сала алышат» деген Омарова Кыргызстандын президенти Роза Отунбаеваны мисал келтирет:

- Өлкөдөн Курманбек Бакиев куулгандан кийин президенттин милдетин убактылуу аткарган Роза Отунбаева - Борбор Азияда да аял киши өлкөнү башкара аларын көрсөткөн ачык мисал.

2000-жылдардын башында Павлодар облусунда акимдин орун басары болуп иштеген Бахыт Туменова Казакстанда аялдардын бийликке келишине тоскоолдук жараларын айтууда.

Туменова 2001-жылы «Казакстандын демократиялык тандоосу» деген кыймылга кошулуп, оппозициялык ой-пикирлерин ачык айта баштаганда кызматынан алынган. Туменова аялдардын башкаруу кызматына аз тартылышын «совет мезгилинде социалдык топторго квота» берилгендей эле деп сүрөттөдү.

- 1990-жылдары мен эки жолу шайлоого катыштым. Бир аймактан эки аял, үч эркек талапкерлигин көрсөткөн. Анда аялдар алдыга чыгып кеткен. Анткени, ал жылдары шайлоодо калыстык бар болчу. Азыр өзүн өзү көрсөтүп чыккандарды да тыя башташты. Мунун баары аялдардын жигердүүлүгүнө тоскоолдук кылат.

Туменованын айтымында, аялдардин бийликке келиши үчүн шайлоо жөнүндө мыйзамга өзгөртүүлөрдү киргизип, шайлоонун ачыктыгын жана тазалыгын камсыз кылып, жалаң эле гана депутаттарды эмес, акимдерди да шайлаш керек:

Тамара Дуйсенова
Тамара Дуйсенова

- Нурсултан Назарбаев эмгек жана калкты социалдык камсыздоо министри Тамара Дуйсеновага: «Чарчаган жоксуңбу?» деген суроо бергенден кийин кызматынан бошоткон. Дуйсенова облустун акиминин орун басары болуп иштеген, бир нече министрликти жетектеген. Министр катары бир нече иштерди баштаган.

Туменова Дуйсенова облустун акими болушу керек эле деген ойдо. Бирок, Тамара Дуйсенова 2018-жылы февралда министрлик кызматтан алынып, «Нур Отан» партиясынын катчысы болуп дайындалган.

Жарандык активист Ерлан Калиев «Казакстанда гендердик саясат жемишин берип жатат» деген сөздөргө ишенбейт. Ал бийлик башка чет өлкөлөргө "Казакстанда аялдардын укугу сакталат" деп көрсөтүш үчүн гана аялдарды жогорку кызматка алып келет деген ойдо:

"Нур Отандын" съезди
"Нур Отандын" съезди

- Аялдарды көптөгөн жогорку кызматтарга дайындоого шарт бар. Азыр парламентте облус акимдеринен калышпаган аялдарды көрөсүң. Бирок аларды дайындагандан бир нерсе өзгөрөт деп ишенбейм.

1998-жылы Казакстанда Аялдардын иши, үй-бүлө жана демографиялык саясат боюнча улуттук комиссия түзүлгөн. Анын максаты үй-бүлөнүн кызыкчылыктарын коргоо, аялдардын мамлекеттин саясий, социалдык, экономикалык жана маданий турмушуна катышуусуна шарт түзүү болгон. Комиссиянын курамына жогорку кызмат адамдары жана коомдук уюмдардын өкүлдөрү кирет.

Улуттук комиссиянын маалыматы боюнча азыркы парламенттеги депутаттардын 22 пайызы аялдар. 2017-жылы мамлекеттик жана саясий кызматкерлердин арасындагы аялдардын саны 10,1 пайызды түзгөн. Өлкөдө 80 облус болсо, анын тогузунун акими аял, 201 райондук акимдердин бешөө аял, 600дөй акимдин орун басарларынын 87си аял.

2009-жылы Казакстанда «Эркектер менен аялдарга бирдей укук жана мүмкүнчүлүк берүү боюнча мамлекеттик кепилдик тууралуу» мыйзам кабыл алынган. Ошол жылы өлкөдө 7 722,8 миң эркек жана 8 282 миң аял катталган. Быйыл Казакстандын калкы 18 195 миң кишиге чейин көбөйдү.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Казакстанда митингге чыккандар кармалды

Алматыдагы акцияга чыккандарды кармоо учуру. 10-май, 2018-жыл.

Астананын Европа мамлекеттеринин элчиликтери жайгашкан районуна ондогон адамдар жыйналып, саясий туткундарды бошотууну талап кылышты.

“Азаттыктын” кабарчысынын айтымында, акциянын катышуучуларын полиция курчап, ондогон адамды автобуска күчтөп салып кеткен.

Буга чейин бозгундагы оппозициялык саясатчы Муктар Аблязов "Фейсбуктагы" баракчасы аркылуу казакстандыктарды 10-майда нааразылык митингине чыгууга чакырган. Бул күнү Европа Биримдигинин депутаттары Казакстанга келип, парламент депутаттары, активисттер менен жолугушаары айтылган. Астанадагы митингге чыккандар Еврошаркеттин өкүлдөрүнө казак бийлигине коюп жаткан талаптарын жеткирүүнү сурануу үчүн келишкенин билдиришти.

Алматыдагы митингдин катышуучулары.
Алматыдагы митингдин катышуучулары.

10-майда Алматы шаарында да нааразылык акциясына чыккан 70тей кишини полиция кармап кетти. Калаанын борборундагы Кабанбай баатыр жана Панфилов көчөлөрүнүн кесилишинде топтолгон ондогон адам түрмөдө отурган саясий туткундарды бошотууну, аларды кыйноону токтотууну талап кылышты. Акциянын катышуучулары көбөйө баштаган кезде акимияттын кызматкерлери аларга уруксатсыз митинг өткөрүп жатканын эскертип, тарап кетүүгө чакырды. Чогулгандар талапты аткарбагандан кийин полиция аларды күч менен кармап, микроавтобустарга салып кетти. Кармалгандардын арасында аялдар да бар. Митингге камакта кыйноо көргөнүн айткан ишкер Ескендер Еримбетовдун ата-энеси да чыккан. Полиция кызматкерлери “Азаттыктын” казак кызматынын журналисттерине аларды эмне үчүн кармап жатышканы тууралуу суроого комментарий берүүдөн баш тартты.

Казакстандын Актөбө шаарында да нааразылыкка чыккан бир нече кишини полиция кармады. Облустук акимияттын алдындагы акцияга күбө болгон адамдар 10-майда саат 10дор чамасында 20-25 адамдын келгенин айтты.

Актөбө облустук ички саясат башкармалыгынын башчысы Булбул Елеусинованын айтымында, чогулгандар саясий тутукундарды бошотууну талап кылган.

- Арасында жаштар да, улгайган адамдар да болду. Биз аларды угуп, алдын алуу иштерин жүргүздүк, - деди Булбул Елеусинова.

Буга чейин сот Мухтар Аблязовдун "Казакстандын демократиялык тандоосу" кыймылын экстремисттик деп тапкан. Казакстандык ири ишкер жана банкир, мурдагы энергетика министри Мухтар Аблязов 2009-жылдан бери Европада жашынып жүрөт. Ал казак бийлиги тарабынан өзүнө коюлган айыптарды четке кагып келет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Казакстанда "Президент Назарбаев" гүлдөдү

Казакстанда "Президент Назарбаев" гүлдөдү
please wait

No media source currently available

0:00 0:30:02 0:00

Беларус "Өлбөс полк" менен коштошту

Минск, 9-май, 2017-жыл

Минск менен Душанбе 9-майда "Өлбөс полк" акциясын уюштуруудан баш тартты.

Беларустун баш калаасынын бийлиги 9-майга карата Минскте "Өлбөс полк" акциясынын өтүшүнө уруксат берген жок. Шаардын жетекчилиги бир убакта бир жерде бир нече акция өткөрүүгө мыйзам жол бербестигин негиз кылган. Бул күнү борбордо "Беларус эстен чыгарбайт" деген акция өтөөрүн кабарлап, ага бардык каалоочулар Улуу Ата Мекендик согушка катышкан тууганынын сүрөтү менен келип, эстеликке гүл коюуга катышууга чакырылган.

Минскте "Өлбөс полк" жүрүшүнүн алмаштырылышын саясий баяндамачы Александр Класковский беларус бийлигинин орус дүйнөсүнүн символикасынан алыстоо аракети катары баалайт.

- Лукашенко өзү Улуу Ата Мекендик согуш темасын ой келди колдонот. Мисалы, Европа менен каршылашып турганда дайыма пропагандалык максатта колдончу. Ички саясатта өзүнүн бийлигин актоо үчүн, ошол эле экономикалык кысталышта патриоттуулук, ата-бабалардын эрдиги, сыймыктануу сыяктуу сезимдер менен элди далай алаксытып келген. Бирок Крым менен Украинадагы окуялардан кийин беларус бийлиги орус дүйнөсүнүн экспансиясынан чочулап калды. Москванын агрессивдүү саясаты да кооптондурбай койгон жок. Азыр беларус бийлиги акырындап орус дүйнөсүнөн, орус символикасынан алыстоого аракеттенүүдө. Ошол эле Георгий лентасын Беларустун желегинин түсүнө алмаштырды. Эми медиа айдыңда Орусиянын маалымат каражаттардын таасирин азайтуу жөнүндө ойлонуп жатышат. Бирок мунун баары этияттык менен жасалууда. Беларус бийлиги бир маалда эки үстөлдө отуруп калууга аракет жасагандай.

Беларустагы орусиялык мекендештердин бирикмесинин жетекчиси Андрей Геращенко шаар бийлиги уруксат бербесе да "Өлбөс полк" акциясынын катышуучулары Минсктин көчөлөрүнө чыгарын билдирген.

Класковскийдин баамында, бийлик акырындык менен орус символикасынын альтернативалык түрүп ойлоп табууда. Андыктан, "Өлбөс полк" акциясынын Беларуста токтотулушун беларустар эч каршылыксыз кабыл алат.

- Бул акциянын уюштуручулары Кремлдин саясатын колдогон активисттердин кичинекей бир тобу көрүнөт. Беларустар массалык иш-чараларга жергиликтүү бийлик өкүлдөрүнүн жетектөөсү менен чыгат. Беларуста бийлик вертикалдуу. Жогору жактан көрсөтмө түшсө, эч ким ага каршы чыкпайт. Андан тышкары бийлик орусиялык демилгелердин аналогдорун түзүп жатышпайбы. Орус символикасына тыюу салбастан, аларды альтернативасы менен алмаштырышууда.

Былтыр "Өлбөс полк" эскерүү жүрүшүнө Өзбекстан менен Тажикстанда да уруксат берилген эмес. Өткөн жылы Душанбеде акция техникалык катачылыктардан улам өткөрүлбөгөнү айтылса, быйыл акцияга коопсуздукту сактоо максатында уруксат берилбегени айтылды.

Тажик өкмөттүк "Ховар" маалымат агенттиги "тажик-ооган чек ара аймактарындагы согуштар кошумча акцияларды өткөрүүгө жол бербейт" деген билдирүү таркаткан. Ошондой эле билдирүүдө "ислам салттары боюнча көчөгө каза болгон адамдардын сүрөттөрүн көтөрүп чыгууга болбойт, бул акция исламга жана мазхаб баалуулуктарына каршы" деп жазылган.

Тажикстандын интернационал аскерлеринин союзунун жетекчиси Шавкат Мирзоев жергиликтүү бийлик акцияга тыюу салбаганын, иш-чараны өткөрбөө сунуш катары айтылганын билдирген.

Журналист Марат Мамадшоев "тажик бийлиги антриорусиялык маанайын ачык көрсөтпөйт, бул өлкөдө массалык иш-чараларды тизгиндөө аракети" дейт.

- Бийлик көпчүлүктүн көчөлөргө чыгышынан эле чочулап жатат. Коопсуздукту камсыздоо керек, көзөмөл салуу керек дегендей. Улуу Ата Мекендик согуштагы жеңиш, 9-май эл арасында кеңири майрамдалат. Бийлик антиорусиялык маанайын ачык көргөзө албайт, көргөзгүсү келсе, башка жолун тапмак.

Анткен менен былтыр тажик бийлик уруксат бербегенине карабай жүздөгөн адамдар Душанбеде аскерий парад менен расмий салтанат аяктаган соң көчөгө Улуу Ата Мекендик согушка катышкан туугандарынын сүрөттөрүн көтөрүп чыгышкан болчу. Быйыл да Ардагерлер союзу 9-майда ретро унаалар менен ардагерлердин парадын уюштурушаарын билдирген. Ал эми орус дүйнөсүн таркатуу менен алектенген орусиялык "Россотрудничество" жүрүш өтсө, согуштун ардагерлеринин портреттерин жана транспаранттарды даярдап берээрин кабарлаган.

Тажикстанда 300дөй согуш ардагери калганы айтылат. Былтыр майда 447 ардагерге тажик бийлиги 3 миң сомони (350 доллар) өлчөмүндө жардам көрсөткөн.

Өзбекстанда 9-майды Эскерүү күнү катары белгилешет. Ислам Каримовдун башкаруусунда Улуу Ата мекендик согуш делбестен, расмий Экинчи дүйнөлүк согуш деп айтылып калган. Ошондой эле "Өлбөс полк" жүрүшүн уюштурууга уруксат берилген эмес. Азыр өлкөдө 1 173 согуш ардагери жашайт.

Кыргызстанда, Түркмөнстанда жана Казакстанда "Өлбөс полк" акциясына расмий тыюу салынган эмес. Бирок акыркы эки жылдан бери Түркмөнстанда акция чектелген мүнөздө өткөрүлөт.

"Өлбөс полк" акциясынын идеясы Томсктогу ТВ2 телеканалынын журналисттерине таандык. 2015-жылдан бери акцияны Жалпы орусиялык улуттук фронт уюштуруп келет. Эскерүү жүрүшү Орусиядан тышкары басымдуулугу мурунку Совет өлкөлөрүндө өткөрүлүп келет.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Кыргызстанда өзбек мигранттары көбөйдү

Жалал-Абадда талаада иштеген өзбек аялдар.

Кыргызстанга келип эмгектенип жаткан өзбекстандык мигранттар көбөйдү. Бирок так саны анык эмес.

Мамлекеттик миграция кызматы Кыргызстандын аймагында иштеп жүргөн өзбекстандык эмгек мигранттарын мыйзамга ылайык иштөөгө чакырып, тиешелүү мыйзамдар бузулса алар айып тартаарын эскертип жатат.

Эки өлкөнүн чек арасы аркылуу эркин каттоого уруксат берилгенден бери Кыргызстанга келип, курулуш, дыйканчылык иштерине жалданып иштеген өзбекстандыктар көбөйдү. Чек аралаш Ош, Баткен, Жалал-Абад облустарында жана Бишкек шаарында иштеп жүргөн өзбекстандык жумушчуларды иш берүүчүлөр арзан акысы жана сапаттуу иши үчүн баалашат.

Ушул тапта Жалал-Абаддагы пахта талааларында өзбекстандык кыз-келиндер иштеп атышат. Жергиликтүү дыйкандар алардын бир күндүк жумушуна 250-300 сомдон акы төлөйт. Мигранттар кимдин талаасында эмгектенсе, ошонун үйүндө жашайт. Тамак-ашы да үй ээсинин мойнунда.

Ош, Баткен, Жалал-Абад аймактарындагы жеке курулуштарда акча таап жургөн өзбекстандык жигиттерди да оңой табасыз. Бишкектеги көп кабатуу үйлөрдү курган өзбекстандыктар да көбөйгөнү байкалат.

Алардын бири - Фергананын Язяван районунан келген 27 жаштагы Фархад:

- Жумуш жоктугуна байланыштуу келип, иштеп жатабыз. Үйлөрдү шыбап, кооздоп беребиз. Мурда келип устачылык кылганбыз. Ишибиз 100 пайыз мыкты болбосо да, колдон келишинче жакшы жасайбыз.

Бирок Фархад Кыргызстанда иштөө үчүн мигранттарга жумушка уруксат берилүүчү кагаз алыш керек экенин билбейт. Мурда да өтүп иштеген, бирок эч кандай документ алган эмес. Ал тургай кыргызстандыктардын да көбү мындан кабарсыз.

Ноокат районунун тургуну, короосундагы сарайын өзбекстандык усталарга салдырып жаткан Сайдулла Керимов "өкмөт бул боюнча элге маалымат бериши керек" деген ойду ортого салды:

- Өзбекстандыктар өзүбүздөгү усталарга караганда арзаныраак иштешет. Алар келип каттоого турууга милдеттүү экенин билет элек. Бирок жумушка уруксат алышы керек экенин билчү эмеспиз. Мамлекет муну элге жакшылап түшүндүрсө жакшы болмок.

Ал арада мигранттарды иштетип жаткандар текшерилип, айыппул төлөөгө милдеттендириле баштаганын Базар-Коргон, Сузак, Ноокен райондорунун тургундары "Азаттыкка" кабарлашты.

Жумушка уруксат кагаз алуу милдети Кыргызстандын миграцияга байланыштуу эрежелеринде мурда эле болгон. Бирок белгисиз себептен улам коңшу өлкөдөн келгендерге ал эрежелер текши колдонулган эмес.

Мыйзамдарга ылайык Өзбекстандын жараны Кыргызстанда беш күн ичинде каттоого турушу керек. Антпесе 10 миң сом айыппулга жыгылат. Экинчи ирет ошол эле көрүнүш кайталанса, депортацияланат.

Мигрантты иштетип жаткан адам Миграция кызматына кайрылып, жумушка уруксат берүүчү кагаз алууга тийиш. Тышкы жана Ички иштер министрликтеринин, Мамлекеттик миграция кызматынын өкүлдөрүнөн турган комиссия "Мигрант өлкөгө зыян тийгизбейби?" деп бир нече критерийлер менен карап чыккан соң эки жума ичинде уруксат кагазын берет же баш тартат.

Алмаз Асанбаев.
Алмаз Асанбаев.

Мамлекеттик миграция кызматынын жетекчисинин орун басары Алмаз Асанбаев Өзбекстандан келген мигранттар көбөйүп жатканын ырастады, бирок азырынча алардын так саны эсептеле элек экенин билдирди.

Анын айтымында, жумуш берүүчү тарап юридикалык жак болсо өз ишканасы тууралуу маалымат жана мигрантты иштетүү үчүн арыз менен кайрылат. Эгер жеке тарап болсо, мигрант менен түзүлгөн жазуу түрүндөгү келишим жана арыз керек.

- Комиссия ага уруксат берген чечим кабыл алган соң мигрант атайын анкетаны толтурат. ВИЧ, кургак учук вирусу жок экенин далилдеген медициналык маалымкат алат. Анкетасын, дарыгердин маалыматын жана паспортунун көчүрмөсүн тапшырат. Жумушка уруксат берүүчү документти алыш үчүн 2000 сом төлөнөт. Аны мигрант эмес, жумуш берүүчү тарап төгөт. Уруксат кагаз бир жылга берилет, - деди Асанбаев.

Ал кошумчалагандай, компанияларга келип иштеген мигранттар үчүн жакын арада төлөм кымбатташы мүмкүн. Тагыраак айтканда, кай бир фирмада иштегендердин арасында мигранттар 20 пайызга жетпесе, киши башына 6000 сом, 20 пайыздан көп болсо 20 000 сом төлөнөт. Өкмөттүн "Мамлекеттик алымдар жөнүндө" токтомуна ушундай эреже жазылууда.

Уруксат кагазы мигрант кыргызстандык жарандардын жумуш ордун талашпаса гана берилет. Уруксат кагазы жок иштеген мигрантка 10 миң сом айып салынат. Аны иштетип жаткан кыргыз жаранына "мыйзамсыз миграцияны колдонгон" деп кылмыш иши ачылат.

2010-жылга чейин жай, күз айларында Өзбекстандан өткөн мигранттар талаада, курулушта иштегени кадыресе көрүнүш болгон. Ошол кездеги президент Ислам Каримов башында турган өзбек бийлиги нары-бери өтүүнү катаалдаштыргандан кийин миграция токтогон. Мамлекет башчылыкка Шавкат Мирзиёв келип, 2017-жылы чек ара ачылгандан кийин Кыргызстанга иштегени келген өзбек мигранттары кайра көбөйдү.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Өзбекстан: журналисттин айыбы жеңилдеди

Журналист Бобомурод Абдуллаев.

Өзбекстанда прокурорлор журналист Бобомурод Абдуллаевди беш жылга түрмөгө кесүүнү, аны менен кошо иши каралып жаткан башка үч айыпталуучуну актоону суранды. Журналист Бобомурод Абдуллаев "Интернетте «Усман Хакназаров» деген тергеме ат менен Өзбекстандагы конституциялык түзүмдү өзгөртүүгө чакырган макалаларды жарыялаган" деп былтыр кармалган.

2-майда Ташкент шаардык сотунда "конституциялык түзүмгө каршы чыккан" деп айыпталып жаткан журналист Бобомурад Абдуллаевдин, блогер Хаётхан Насреддиновдун, жергиликтүү ишкерлер Шавкат Оллоёров менен Равшан Салаевдин кылмыш иши боюнча соттук отурум болуп өттү. Прокурор сотто Бобомурод Абдуллаевди беш жылга абакка кесүүнү, ал эми калган айыптоочуларды актоону сурады. Бул тууралуу "Азаттыкка" сотко байкоочу катары катышкан ташкенттик журналист Абдурахман Ташанов билдирди:

- 2-майдагы сотто Шавкат Оллоёровдон башка айыпталуучулар акыркы сөздөрүн айтты. Мамлекеттик айыптоочу блогер Хаётхан Насреддиновду, ишкерлер Шавкат Оллоёровду жана Равшан Салаевди актаган өкүм чыгарууну, ал эми кылмыштуу топтун башчысы катары каралып жаткан Бобомурад Абдуллаевди беш жылга кесүүнү сурады.

Ташановдун айтымында, прокурорлор Кылмыш-жаза кодексинин “бийликти басып алуу жана Конституциялык түзүмдү өзгөртүү максатында кутум уюштуруу” деген беренеси боюнча мурда коюлуп келген айыптоодон баш тарткан. Бул берене менен айыпталгандар өзбек мыйзамдары боюнча 10 жылдан 20 жылга чейинки жазага тартылат.

Абдурахман Ташанов.
Абдурахман Ташанов.

- Эң башкысы - Абдуллаевден ушул айыптоо алынып, ал “уюшкан топтун же анын кызыкчылыгын” көздөгөн дегенге алмаштырылган. Бул айып менен 5 жылдан 10 жылга чейин соттолот.

Ташанов белгилегендей, тергөөдө Бобомурод Абдуллаевдин "Өзбекстандагы конституциялык түзүлүштү өзгөртүү максатында түзүлгөн" деген долбоорго киргени аныкталбагандыктан оор айып таккан берене алынган. Абдуллаев соттогу акыркы сөзүндө Өзбекстандын азыркы жетекчилиги жүргүзүп жаткан саясатты абдан колдой турганын айтып, актала турганына ишенимин билдирген. Анын адвокаттары да сотто журналистти актоону өтүнгөн.

Эркин журналист Бобомурод Абдуллаев "Интернетте «Усман Хакназаров» деген ат менен Өзбекстандагы конституциялык түзүмдү өзгөртүүгө багытталган жана бийликти кулатууга чакырган макалаларды жарыялаган" деп, былтыр 27-сентябрда Ташкентте атайын кызмат тарабынан кармалган.

“Азаттыктын” өзбек кызматынын колуна тийген соттун аны камакка алуу тууралуу ошондогу чечиминде “Абдуллаев "Өзбекстан элдик кыймылынын” мүчөсү катары бул уюмдун жетекчиси Мухаммад Салихтин көрсөтмөсү менен 2011-жылдан бери Интернетте Өзбекстандагы конституциялык түзүлүштү кулатууга багытталган макалаларды жайылткан" деп жазылган.

“Өзбекстан элдик кыймылынын” жетекчиси, акын, Каримовду сындап жүргөндөрдүн ана башы, чет жерде жашап келе жаткан Мухаммад Салих Бобомурод Абдуллаев 14 жыл бою Каримовдун режими менен Өзбекстандын атайын кызматтарынын бетин ачкан макалаларды “Усман Хакназаров” деген ысым менен жазып жүргөнүн билдирген:

Мухаммад Салих.
Мухаммад Салих.

- Бобомурод Абдуллаев (Усман Хакназаров) өз эли үчүн 14 жыл Каримовго, кийин Каримовдон калган саркындыларга каршы күрөштү. Улуттук коопсуздук кызматы Мирзиёев баштаган иштерге, либералдык чечимдерге чоң тоскоолдук жаратууда. Мирзиёевдин бүтүндөй өзгөрүүлөргө умтулууларына Иноятов саботаж кылып жатат. Муну Мирзиёев билиши керек. Бобомурод Абдуллаев (Усман Хакназаров) ошол саботажга каршы күрөшкөн адам. Мирзиёев аны боштондукка чыгарышы керек.

Мухаммад Салих өз сөзүндө белгилеген Иноятов Мирзиёевдин чечими менен Улуттук коопсуздук кызматынын башчылыгынан быйыл январда бошотулган.

Журналист Бобомурод Абдуллаевдин жана аны менен кошо айыпталган үч кишинин иши эми 5-майда каралат. Анда Шавкат Оллоёров акыркы сөзүн айтат жана ошондон кийин сот өкүмү чыгышы керек.

Абдуллаевдин адвокаты Сергей Майоров буга чейин журналист Улуттук коопсуздук комитети кармагандан кийин бир нече жолу кыйноого кабылганын билдирген.

Өзбекстандын азыркы президенти, 2016-жылы сентябрда бийликке келген Шавкат Мирзиёевдин авторитардык көзөмөлдү акырындык менен азайтуудай көрүнгөн саясатынын алкагында саясий айыпкерлер, журналисттер жана укук коргоочулар абактан чыгарылууда.

Баш кеңсеси Парижде жайгашкан “Чек арасыз кабарчылар” эл аралык уюмунун басма сөз эркиндигин талдаган жаңы баяндамасында Борбор Азия мамлекеттеринин ичинен Өзбекстандын позициясы жакшырып, төрт баскычка көтөрүлгөн.

"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG